Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1105 1994998 1988531 2026-03-31T20:21:28Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1994998 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Bakurê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 350 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Nexşeya sinorê Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Belavbûna [[kurd]]an li Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyeyê. }} '''Bakurê Kurdistanê''' yek ji çar beşên erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye. Bakurê Kurdistanê di roja îro de di nava sinorê polîtîk ên [[Tirkiye]]yê de maye ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bi parçekirina Kurdistanê re ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kolonîze kirin. Bi damezrandina komara tirk re ji aliyê dewletê ve li hemberê [[zimanê kurdî|ziman]] û [[çanda kurdî]] polîtîkayên astengkirinê, zext û înkarkirinê hatiye destpêkirin ku heya roja îro berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/kurdistan-map/turkish-kurdistan/ |sernav=Explore Turkish Kurdistan |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Bi damezrandina [[Tirkiye]]yê re, Bakurê Kurdistanê wekê perçeyek dagirkirî bê statû maye û nakokiyên pirsgirêka kurd û nakokiyên li ser pirsgirêkên li Bakurê Kurdistanê heya roja îro berdewam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/medya/261007-kurtce-gazeteyle-kurt-toplumuna-ulasmak-istedik |sernav=Me xwestiye ku em bi rojnameyan xwe bigihîjin civaka kurd |malper=Bianet |ziman=tr |paşnav= }}</ref> Partiyên siyasiyên Bakurê Kurdistanê hewl didin ku polîtîkayên [[Bişavtin|asîmîlasyonê]] û astengkirina li hemberê [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] û binpêkirinên mafên mirovan ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pêk anîn kêm bikin an jî biguherînin. Bakurê Kurdistanê beşa herî zêde yê Kurdistanê ye ku bi awayeke tund di bin zextê hatiye asîmîlasyonê de ye û [[guhertinên demografîk]] û polîtîkayên valakirinê lê pêk hatiye. Li gorî texmînan li Bakurê Kurdistanê nêzîkî 25 û 30 milyon [[kurd]] dijîn. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji ber valakirin û [[Şêwitandina gundên Bakurê Kurdistanê|şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] ku di navbera salên 1990 û 2009an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin û hatine valakirin, bi sed hezaran kurd ji Bakurê Kurdistanê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://9koy.org/doguda-30-yil-once-koyleri-bosaltilip-zorunlu-goce-tabi-tutulan-insanlara-ne-oldu.html |sernav=Çi hat serê gelên ku 30 sal berê gundên wan hatin valakirin û bi darê zorê hatine koçberkirin? |malper=9.Köy |tarîx=2023-01-06 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=admin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ihd.org.tr/zorla-yerinden-etme-uygulamasi/ |sernav=Polotîkaya jicihkirina bi darê zorê – Komeleya Mafên Mirovan |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Derneği |pêşnav=İnsan Hakları }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/biz-koy-yakma-taburuyduk-1994te-30-koyu-yaktik,243668 |sernav='Em tabûra şewitandina gundan bûn, di sala 1994an de me 30 gund şewitand' |malper=T24 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr }}</ref> Tê texmînkirin ku di roja îro de li deverên din ên Tirkiyeyê, [[Ewropa]] û li welatên cihêrengên cîhanê nêzîkî 6-8 milyon kurd ên Bakurê Kurdistanê dijîn. == Etîmolojî == Navê Bakurê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku beşa herî bakurê [[Kurdistan]]ê destnîşan dike. Bakurê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê [[Kurdistan]]ê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' ku [[kurd]]an desnîşan dike û ji peyva ''îstan'' pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''îstan'' navê ''Kurdistanê'' derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan. == Erdnîgarî == === Rûber === {{Nexşeya Bakurê Kurdistanê|mezinahî=450px|hêl=right|sernav=Nexşeya topografiya Bakurê Kurdistanê}} Bakurê Kurdistan welatekî çiyayî ye ku herêm xwedî deşt û çiyayên bilind in. Lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] ku bilindahiya çiyayê digihîje 5.137 mêtreyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y. |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y. |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F. |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998JVGR...85..173Y |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> Duyem lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Cîlo|Çiyayên Cîloyê]] ye ku bilindahiya çiyayê gihiştiye 4.116 mêtreyê û sêyem lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê bi bilindahiya 4.058 mêtre [[Çiyayê Sîpan]]ê ye. Bakurê Kurdistanê çavkaniya her du çemên girîng ên wekê çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ye. Yek ji çemên girîng ê Bakurê Kurdistanê [[Çemê Miradê]] ye ku li gel [[Ava Reş (Firat)|Çemê Ava Reş a Ezirganê]] yek ji çavkaniyên girîng ê Firatê ye. Gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê [[Gola Wanê]] ye ku bi rûava 3.713 km² gola herî mezinê [[Kurdistan]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} Turkey, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en }}</ref> Piştî Gola Wanê çend golên çêkirî yên wekê [[Bendava Rihayê]] ku gola çêkirî ya herî mezin ê Bakurê Kurdistanê ye û [[Bendava Kebanê]] ye ku di nav sinorên parêzgehên [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] de hatine avakirin. Li gel herêmên çiyayî li herêmên jorîn deştên bilind ên tektonîk jî hene. Deştên sereke yên herêma jorîn [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Îdirê]] û [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] ye. Li herêma jêrîn jî deşta berfirehê [[Deşta Heranê]] cih digire. Rêzçiyayên [[Toros]] ên Başûr [[Kurdistan]]ê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du beş. Toros ji li herêma jêrîn ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heya Colemêrgê dirêj dibin. Bi dawî bûna Torosan rêzeçiyayên [[Zagros]]an dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind û asê dibin ku bilindahiya wan digêje 4000 mêtreyan.<ref>Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Oxford and New York City: Oxford University Press. p. 65. ISBN 978-1-84904-458-5. As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.</ref> === Bakurê Torosan === Bakurê Torosan ji aliyê başûrê rojava ve, ji [[Gurgum]]ê despê dike heya [[Sêwas|Sêwazê]], ji Sêwasê heya [[Qers]]ê herêmên jorîn a Bakurê Kurdistanê ye ku gelek deşt û çiyayên bilind di xwe de vedigire. Bi bandora çiyayên torosan ku rê ber avhewaya germa jêrîn a [[Deryaya Navîn]] hatiye girtin ku ji ber bandora çiyayên torosan herêmên jorîn li gorî herêmên jêrîn hênik e. Li herêma çiyayî jorîn li gel çiyayên bilind, deştên bilind ên tektonîk ên wekî [[Deşta Meletiyê]], [[Deşta Mûşê]] [[Deşta Erziromê]], [[Deşta Ezirganê]] û [[Deşta Îdirê]] heye ku bilindahiya navîn a ji asta deryayê 1500 mêtre ye. Xalên herî bilind ên Bakurê Kurdistanê li herêma jorîn e ku çiyayên bilind wekê [[Çiyayê Agirî]], [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] a Bidlîsê ku her sê çiya çiyayên volkanîk ên vemirandî ne li vê herêmê ne. Çiyayê volkanîk a Tendûrekê û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] li vê herêmê ye. Di heman demê de herêma jorîn jêderka çemên [[Dîcle|Dicle]] û [[Firat]]ê ye ku ev her du çem ji herêma jorîn derdikevin. (Her çiqas Dîcle çemekî herêma jêrîn be jî lê bi nizilîna binê erdê re çavkaniya xwe yê sereke ji Gola Xezer a Xarpêtê werdigire) Çemê Miradê, Çemê Munzirê û Çemê Avareş a Ezirganê ku bi hev re çavkaniyên girîng ên Firatê ne li herêma jorîn e. Jiber hewaya hênik serê çiyayên bilind ên wekê Çiyayê Agirî û Çiyayê Sîpanê her dem qeşahirtî ye. [[Gola Wanê]] ku goleke tektonîk e li herêma jorîn e. === Başûrê Torosan === Berevajiyê herêma jorîn herêma jêrîn a başûrê torosan ji xeynî hinek deveran bi gelemperî deşt, berrî rast û germiyan e. Li herêma jêrîn ji Dîlok û Rihayê heya Siwêregê cih bi cih bi girik in. Piştî Siwêregê Çiyayê Qerejdaxê despêdike heya ku digihêje çiyayên Mazî û Mêrdînê. Çiyayê volkanîk a Qerejdaxê çiyayeke serbixwe ye ku bi bilindahiya 1.952 mêtreyê li ser deşta di navbera [[Amed]] û [[Riha]]yê de cih digire. Çiyayên Maziyê çiyayeke volkanîk ê herêma jêrîn e. Li herêma botan çiyayên Herekol û Cûdî cih digirin ku rêzeke çiyayî ya asê û bilind ên ku ber bi Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ve diçin. Li rojava Deşta Dîlokê û Deşta Tilbişarê û li dorhêla Amedê jî, Deşta Gewran û Deşta Amedê hene. Deşta Gewran di navber a [[Erxenî]] û Qerejdaxê de cih digirê ku berfirehiya deştê 15 hezar hektar berfireh e. Berfirehiya Deşta Amedê 40 hezar hektar berfireh e. Li Rihayê Deşta Heranê berfirehê heye ku di warê çandiniyê de deşteke girîng e. Yek ji deştên girîng ên herêma jêrîn Deşta Mêrdînê ye ku bi Deşta Heranê re qadê herî girîng ên çandiniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Taurus-Mountains |sernav=Taurus Mountains {{!}} mountains, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> === Parêzgeh û navendên parêzgehên Bakurê Kurdistanê === {| class="wikitable" style="width:600px;" |+ |- ! Parêzgeh !! Navçe / serbajar !! Nexşe |- ! [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] || [[Aldûş]], [[Bêsnî]], [[Komîşîr]], [[Semîsad]], '''[[Semsûr]]''', [[Sergol]], [[Sincik]], [[Tût]] || [[Wêne:Navçeyên Semsûrê.png|80px]] |- ! [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]] || [[Avkevir]], [[Bazîd]], [[Dutax]], [[Giyadîn]], [[Patnos]], '''[[Qerekose]]''', [[Xamûr]], [[Zêtka]] || [[Wêne:Navçeyên Agiriyê.png|80px]] |- ! [[Batman (parêzgeh)|Batman]] || '''[[Êlih]]''', [[Heskîf]], [[Hezo]], [[Kercews]], [[Qabilcewz]], [[Qubîn]] || [[Wêne:Navçeyên Batmanê.png|80px]] |- ! [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]] || '''[[Bidlîs]]''', [[Elcewaz]], [[Motkî]], [[Norşîn]], [[Tetwan]], [[Xelat]], [[Xîzan]] || [[Wêne:Navçeyên Bidlîsê.png|80px]] |- ! [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] || [[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], '''[[Çewlîg]]''', [[Dara Hênî]], [[Kanîreş]], [[Gêxî]], [[Xorxol]] || [[Wêne:Navçeyên Bîngolê.png|80px]] |- ! [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] || '''[[Mamekî]]''', [[Melkişî]], [[Mêzgir]], [[Pêrtag]], [[Pilemor]], [[Pulur]], [[Qisle]], [[Xozat]] || [[Wêne:Navçeyên Dêrsimê.png|80px]] |- ! [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] || [[Bismil]], [[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Farqîn]], [[Gêl]], [[Hezro]], [[Hênê]], [[Karaz]], [[Licê]], [[Pasûr]], [[Pîran]], [[Şankuş]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Amed]]ê''': [[Bajarê Nû]], [[Payas]], [[Rezik]], [[Sûr]] || [[Wêne:Navçeyên Diyarbekirê.png|80px]] |- ! [[Entab (parêzgeh)|Entab]] || [[Kele]], [[Bêlqîs]], [[Cîngîve]], [[Girgamêş]], [[Îslahiye]], [[Kurudere]], [[Alêban]], [[Tilbişar]], [[Şahînbeg]] || [[Wêne:Navçeyên Entabê.png|80px]] |- ! [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]] || − || [[Wêne:Navçeyên Erdêxanê.png|80px]] |- ! [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]] || [[Aşqela]], [[Azort]], [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]], [[Çêrmik, Erzîrom|Çêrmik]], [[Espîr]], [[Hesenqela]], [[Narman]], [[Norgeh]], [[Oltî]], [[Oxlê]], [[Parsîna Jor]], [[Pasîna Jêr, Erzîrom|Pasîna Jêr]], [[Qereçoban]], [[Qereyazî]], [[Tawûsker]], [[Tatos]], [[Tortim]], [[Xinûs, Erzîrom|Xinûs]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Erzîrom]]ê''': [[Palandoken]], [[Yakutiye]] || [[Wêne:Navçeyên Erzîromê.png|80px]] |- ! [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]] || [[Cîmîn|Cimnî]], [[Egîn]], '''[[Ezirgan]]''', [[Gercan]], [[Îlîç]], [[Kemax]], [[Mose]], [[Qerequlak]], [[Têrcan]] || [[Wêne:Navçeyên Ezirganê.png|80px]] |- ! [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] || '''[[Colemêrg]]''', [[Çelê]], [[Gever]], [[Şemzînan]] || [[Wêne:Hakkari districts-ku.png|80px]] |- ! [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]] || [[Başan]], '''[[Îdir]]''', [[Qulp]], [[Têşberûn]] || [[Wêne:Navçeyên Îdirê.png|80px]] |- ! [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]] || − || [[Wêne:Navçeyên Kilîsê.png|80px]] |- ! [[Meletî (parêzgeh)|Meletî]] || [[Arabkîr]], [[Arga]], [[Aywalî]], [[Çirmik]], [[Darende]] , [[Erxewan]], [[Hekîmxan]], [[Keferdîz]], [[Melediya kevn]], '''[[Meletî]]''', [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]], [[Qela, Meletî|Qela]], [[Şîro]], [[Yazixan]] || [[Wêne:Navçeyên Meletiyê.png|80px]] |- ! [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] || [[Artuklu]], [[Kerboran]], [[Dêrik]], [[Qoser]], [[Şemrex]], [[Midyad]], [[Nisêbîn]], [[Mehsert]], [[Stewr]], [[Rişmil]] || [[Wêne:Navçeyên Mêrdînê.png|80px]] |- ! [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] || − || [[Wêne:Navçeyên Mereşê.png|80px]] |- ! [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] || [[Dêrxas]], [[Gimgim]], [[Kop]], [[Milazgir]], '''[[Mûş]]''', [[Tîl]] || [[Wêne:Navçeyên Mûşê.png|80px]] |- ! [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]] || − || [[Wêne:Osmaniye districts.png|80px]] |- ! [[Qers (parêzgeh)|Qers]] || [[Cilawûz]], [[Dîxor]], [[Kaxizman]], '''[[Qers]]''', [[Sarîqamîş]], [[Selîm, Qers|Selîm]], [[Şûrêgel]], [[Zarûşad]] || [[Wêne:Navçeyên Qersê.png|80px]] |- ! [[Riha (parêzgeh)|Riha]] || [[Bêrecûk]], [[Curnê Reş]], [[Hewenc]], [[Herran]], [[Kaniya Xezalan]], [[Pirsûs]], [[Serê Kaniyê]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar]], [[Xelfetî]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Riha]]yê''': [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Qerekoprî]] (Pira Reş), [[Xelilî]] || [[Wêne:Navçeyên Rihayê.png|80px]] |- ! [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]] || [[Dih]], [[Hawêl]], [[Misirc]], '''[[Sêrt]]''', [[Şêrwan]], [[Tilo]], [[Xisxêr]] || [[Wêne:Navçeyên Sêrtê.png|80px]] |- ! [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]] || [[Macîran]], [[Qoçgîr]],[[Dîvrîgî]], || [[Wêne:Navçeyên Sêwasê.png|80px]] |- ! [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] || [[Basan]], [[Cizîr]], [[Elkê]], [[Hezex]], [[Qilaban]], [[Silopî]], '''[[Şirnex]]''' || [[Wêne:Navçeyên Şirnexê.png|80px]] |- ! [[Wan (parêzgeh)|Wan]] || [[Bêgirî]], [[Ebex]], [[Elbak]], [[Erdîş]], [[Ertemêtan]], [[Miks]], [[Qerqelî]], [[Mehmûdî]], [[Şax]], [[Payîzava]], [[Westan]], [[Rêya Armûşê]], [[Tuşpa]] || [[Wêne:Navçeyên Wanê.png|80px]] |- ![[Gumuşxane|Gumusxane]] |[[Şiran|Şirân]], [[Kelkit|Kêlkît]] |[[Wêne:Gumusxane.jpg|alt=Gumusxane Qert|çep|frameless|93x93px]] |- ! [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] || [[Baskîl]], [[Dep]], [[Egîna Jêrîn]], [[Keban]], [[Maden]], [[Palo]], [[Qerebaxan]], [[Qowanciyan]], '''[[Xarpêt]]''', [[Xulaman]] [[Xûx]] || [[Wêne:Navçeyên Xarpêtê.png|80px]] |- ! [[Xetay (parêzgeh)|Xetay]] || − || [[Wêne:Hatay location districts.png|80px]] |} == Avhewa == Çiyayên [[Toros]]an wekî dîwarekî bilind avhewaya bejahî ya jorîn nahêle derbasî herêma jêrîn bibe. Li gorî başûrên torosan, bakurê torosan rûerd gelek bilind e ku ev jî di warê avhewayê de cihêrengî cêdike. Herêma jorîn li gorî herêma jêrîn di mehên havînan de hênik e di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Germahiya navînî ya herêma jorîn di navbera 25 û 30 pile de diguhere. Zivistana herêma jorîn sar e ku di mehên zivistanan de germahiya herêma jorîn heta -24 û -30 pileyan dadikeve. Bajarên [[Erzirom]] û [[Qers]]ê bajarên herî bilind û sar ên Kurdistanê ne ku bi mehan berf li erdê dimîne. Di mehên zivistanan de li herêmên çiya û bilind ên wekî [[Wan]], [[Şirnex]], [[Sêrt]], [[Colemêrg]], [[Erzirom]] û [[Qersê]] berfeke zêde dibare. Berfa zêde hinek caran dibe sedema aşîtan ku ji girên bilind têne xwarê. Li rojavayê, li herêmên bajarên [[Elezîz]], [[Meledî]], [[Semsûr]] û [[Mereşê]] rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û li gorî hinek deverên herêma jorîn di mehên zivistanan de hênik e. Rêza Torosan nahêlin ku hewaya germ a Deryaya Navîn ji herêma jêrîn ber bi herêma jorîn ve here. Ji ber vê yekê di mehên havînan de li herêma başûrê torosan hewa gelek germ û ziwa ye. Ev jî li bajarên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Amed]] û [[Mêrdîn]]ê dibe sedema germahiyeke zêde. Li herêma jêrîn germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Di mehên zivistanan de herêm bi gelemperî bi baran e û berf kêm e. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] [[Wêne:Hasankeyf Castle.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Heskîfa kevn û Şûnwarên Heskîfê ku dîroka niştecîbûna mirovî ji 12.000 salên {{bz}} ve vedigeriyaye. Ev şûnwara kevnare niha di bin Bendava Heskîfê de winda bûye.]] Bakurê Kurdistanê wekî deverên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji cihê herî kevn ên cîhanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li qadên arkeolojîk ên li navçeyên [[Bismil]]ê, [[Erxenî]] û [[Farqîn]] a [[Amed]]ê hatine kirin de delîlên jiyana mirovan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 10.000 salên {{bz}} vedigere. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Gira Kortikê derketiye holê ku ji 10.400 û 9.250 salê {{bz}} vir ve jiyana mirovî li [[Kurdistan]]ê heye. Di lêkolînên arkeolojîk de li heman herêmê li [[Qota Berçem]]ê ku li navçeya [[Erxenî]] ya Amedê ye delîlên jiyanê hatiye dîtin ku diroka wî ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] yê hatine tespîtkirin. Yek ji cih ên herî kevn ên li Bakurê Kurdistanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye cihên neolîtîkên wekî [[Newala Çorî]] û [[Girê Mirazan]] e ku dîroka wan ji sedsala 10ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |sernav=All Posts |malper=World Monuments Fund |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240909170101/https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |sernav=The Archaeological Site of Göbeklitepe - UNESCO World Heritage Centre |malper=web.archive.org |tarîx=2018-03-31 |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331174301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tê texmîn kirin ku Girê Mirazan perestgeha herî kevn ê cîhanê ye. Cihwarbûyina li herêmê li dora 9.000 salên berî zayînê wekê şûnwarên neolîtîk ên [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] li nêzîkê Gola Îbrahîm e (Gola Masiyan) ku li [[Riha]]yê ye derketiye holê. Navçeya Heskîfa kevn ku niha di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Bakurê Kurdistanê bû. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye dîtin ku jiyana mirovî ya li [[Heskîf]]ê ji 3.500 salên berê zayînê heya 12.000 salên berê zayînê diçe. Şûnwarê kevnar a Heskîfê li gel hemî hewlên nerazîbûna li dijî bendavê bi [[Bendava Heskîfê]] ku ji aliyê dewleta tirk ve li ser [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin dimîne di bin avê de. Heskîf a kevn bi bilind bûna avê re di 20ê gulana sala 2020an de bi temamî di bin avê de winda bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2020/07/05/world/middleeast/turkey-erdogan-hasankeyf-Ilisu-dam.html |sernav="An Ancient Valley Lost to 'Progress'" }}</ref> Di vê serdemê de ji ber ku Bakurê Kurdistanê beşek ji Heyva Biadan a kevnar e, Bakurê Kurdistanê bi awayekê bi lez ketiye bin bandora [[Şoreşa Neolîtîkê|Şoreşa Neolîtîk]] a ku çandinî lê berbelav bûye. === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|çep|Rengê zer a tarî di 1400 salê {{bz}} de serweriya mêtaniyan destnîşan dike.]] Li navçeya Heranê ya bi ser parêzgeha [[Riha]]yê ve belgeyên ku bi tîpên mixî hatiye nivîsandin hatine dîtin ku dîroka belgeyê ji 2300 salên berê zayînê ve vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chow |pêşnav=Y. W. |paşnav2=Pietranico |pêşnav2=R. |paşnav3=Mukerji |pêşnav3=A. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1424–1431 |doi=10.1016/0006-291x(75)90518-5 |issn=0006-291X |pmid=6 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=T. R. |paşnav2=Slotkin |pêşnav2=T. A. |tarîx=1975-08-15 |sernav=Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=16 |rr=1469–1474 |doi=10.1016/0006-2952(75)90020-9 |issn=1873-2968 |pmid=7 }}</ref> Di nav van belgeyan de belgeyek heye ku diyar dike ku li [[Herran]]ê di [[Perestgeha Sîn]] de peymanek hatiye çêkirin. Di vê heyamê de Bakurê Kurdistan yek ji navendên herî girîng ên baweriya pagan bû ku perestgehên xwedawendê heyvê [[Sîn]] û xwedawendê rojê [[Utu]] hebûn. Li gorî belgeyên dîrokî di sala 2000ê {{bz}} de mîtaniyên hurî li Bakurê Kurdistan bicih bûne. Mîrekiya herî hêzdarê vê serdemê mîrektiya mîtaniyên hurî ye ku li [[Amed]]ê hatiye avakirin. [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] wekî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li bakur bi hîtîtiyan re, li rojava bi Misrê re, li başûr bi kassîtan re û li rojhilat jî bi asûriyan re sinorê împeratoriyê hebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |access-date=2024-10-22 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |url-status=dead }}</ref> Yek ji şaristaniyên mezin ên herêmê hîtîtîbûn ku di navbera salên 1750 û 1650yên {{bz}} de li ser axa Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistan a îro împaratoriyeke berfireh û împeratoriyeke bihêz avakirine. Hîtîtî civakeke hind û ewropî bûn ku yek ji yekem şaristaniyên mezin ên Serdema Bronzê bûn ku împeratoriyeke mezin li herêmên Bakurê Kurdistanê, [[Rojavayê Kurdistanê]] û li tevahiya [[Anatolya]]yê ava kirine. Tê texmîn kirin ku hîtîtî ji [[Deryaya Reş]] wêdetir hatine û di destpêka hezarsala 2em ê {{bz}} de li tevahiya Anatolyayê û li hinek deverên [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Hîtîtiyan rêzeke serwerî ava kirine ku di nav de [[Padîşahiya Kussarayê]] (sala 1750 {{bz}}), [[Padîşahiya Kaneşê]] an Neşa (salên 1750 û 1650 {{bz}}) û li dor sala 1650yê {{bz}} de împeratoriyeke bi mezinahiya navîn avakirine ku navenda împeratoriyê bajarê [[Hattusa]]yê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> [[Wêne:A Mede King relief in Louvre Museum, Paris.jpg|thumb|Rolyefa qiralekî [[med]]î li Muzexaneya Louvre ya Parîsê.]] Di salên 550 û 650 yê {{bz}} de medî li Bakurê Kurdistanê, li seranserê Kurdistanê, Anatoliya û li seranserê [[Îran]] a îro împeratoriyeke mezin ê berfireh ava kirine. Medî cara ewil bi qralê asûrî Salmaneser III hatine nasîn kirin. Di nivîsarên di serdema Selmaneser (858-824 {{bz}}) de bi navê "Mada" hatine tomarkirin. Tê texmîn kirin ku di dawiya hezarsala 2ê {{bz}} de pêşiyên mediyan li herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ya îro derketine û bi belavbûna wan re di salên paşerojê de sinorên Medyayê di heyama çend sed salan de her ku çûye berfirehtir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Medî bi kêmanî ji sedsalên 12 û 11ê berî zayînê de li rojavayê Îranê û li Rojhilata Kurdistanê ya îro jiyan kirine. Bandora wan ê li temamiya herêmê ji nîvê duyem a sedsala 8ê berî zayînê ve dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The culture and social institutions of ancient Iran |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-61191-6 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnav2=Lukonin |pêşnav2=Vladimir Grigorʹevič |paşnav3=Kohl |pêşnav3=Philip L. |paşnav4=Dandamaev |pêşnav4=M. A. }}</ref> Di serdema vê demê de îhtimaleke mezin ku gelên hind û îranîaxiv ji di beriya medan de bi kêmî ve 500 û 1000 sal berê li Rojhilata Kurdistanê û Îranê bi cih bûne. Piraniya zanyaran bawer dikin ku hatina nifûsa hind û îranîaxiv ji bo Rojhilata Kurdistanê û Îranê tenê bi koçberiyeke girseyî pêk nehatiye. Hatina hind û îraniyan di destpêkê hezarsala 2ê {{bz}} de bi komên piçûk ên koçber hêdî hêdî ji aliyê bakurê rojhilat ve di heyamek dirêj de ber bi rojava ve hatine. Ev komên koçber bi demê re dibin sedema afirandin komên çandî û zimanî yên cihêreng ku yek ji wan koman di dawiyê bi navê medî hatine binavkirin û medî derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Xanedanamerwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedaniya Merwaniyan.]] Di serdema navîn de Bakurê Kurdistanê derbasî rêveberiyên desthilatdariyên herêmî dibe. [[Xanedana Merwaniyan|Xanedaniya Merwaniyan]] xanedaniyeke kurd bû ku di serdema navîn de li Bakurê Kurdistanê hikûm kiriye. Xanedaniya Merwaniyan di sala 982ê {{pz}} de ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin ku damezrênerê xanedaniyê Bazê Dostikî gelek herêmên xanedaniyê bi şervanî ya xwe navdarî bidest xistiye û ji nîvê sedsala 10an ve li Bakurê Kurdistanê dest bi bidest xistina bajaran kiriye. Di destpêkê de ber bi başûr ve diçe û [[Erdîş]]ê û çeperên li derdora navçeyê bidest dixe. Piştre bandora xwe xurt dike [[Amed]], Farqîn û [[Nisêbîn]]ê ku di bin desthilatdariya buweyhiyan de bûn bidest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stein |pêşnav=J. M. |tarîx=1975-09-15 |sernav=The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1659–1662 |doi=10.1016/0006-2952(75)90002-7 |issn=0006-2952 |pmid=12 }}</ref> Herêma ku Xanedaniya Merwaniyan lê hatibû avakirin erdnîgariyeke mezin ê bi navê zewezân bû ku ev erdnîgarî herêmeke berfireh vegirtiye ku sinorên herêma xanedaniyê li başûr ji bakurê [[Mûsil]]ê dest pê dikir heta sinorê [[Xelat]]ê, li rojhilat ji bajarê [[Selmas]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] despê dikir û li rojava heya [[Amed]]ê dirêj dibû. Paytexta xanedaniyê bajarê [[Farqîn|Meyafariqînê]] bû (navçeya [[Farqîn]] a îro) ku xanedanî nêzîkî 100 salan li deverên ku bakur, rojhilat û başûrê [[Kurdistan]]ê vedigire, hikûmdariyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wasil ibn 'Ata' als Prediger und Theologie |paşnav=ʻAṭāʼ |pêşnav=Wāṣil ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1988 |isbn=978-90-04-08369-1 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=tPsUAAAAIAAJ&lpg=PA623&dq=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&hl=tr&pg=PA624#v=onepage&q=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&f=false }}</ref> Di sala 1085an de artêşa selçûqiyan êrîşê axa merwaniyan (Bakurê Kurdistanê) dike piştê şerekî dijwar piraniya axa merwaniyan dagir dike. Mîrê merwanî yê dawî Mensur heta mirina xwe ya sala 1096an li Cizîrê jiyan dike. Heya sala 1171ê bi damezrandina dewleta eyûbîyan hinek herêmên Bakurê Kurdistanê ku ji aliyê salçuqiyan ve hatibû dagirkirin beşdarî axa eyûbiyan bûye. Her çiqas dewleta eyûbîyan tevahiya [[Kurdistan]]ê bidest nexe lê di serdema xwe ya herî berfireh de li herêmeke berfirehê wekê [[Misir]], [[Sûriye]], [[Iraq]], [[Hecaz]], [[Filistîn]], [[Lîbya]], [[Yemen]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Herêmên Şamê]] (Levant) serwerî kiriye.<ref name="Özoğlu2004"/><ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-8556-9 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Dewleta Eyûbî bandoreke veguherîner li herêmê dike nemaze bandoreke veguherîner Misirê kiriye ku berê di bin serweriya xîlafeteke şîe de bû, Misir di serdema eyûbiyan de dibe navendeke aborî û çandî ya herêmê bi hêza siyasî û leşkerî ya serdest.<ref name="Özoğlu2004" /> Damezrênerê dewleta eyûbîyan Selahedîn Eyûbî rêveber û leşkerekî kurd ku [[Tikrît]]ê ji dayîk bûye. Bavê [[Selahedînê Eyûbî|Selahaddînê Eyûbî]], [[Necmedînê Eyûbî|Necmeddînê Eyûbî]] li bajarê [[Divîn]]ê jiyan kiriye ku bajêr di wê demê de di bin desthilatdariya xanedana kurd a [[Xanedana Şedadiyan|Xanedana Şedadîyan]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |sernav=Saladin Biography |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-30 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2017-08-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830055141/http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/3072517 |sernav=From Saladin to the Mongols : the Ayyubids of Damascus, 1193-1260 {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Xweseriya mîrekiyên Kurdistanê û Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Padîşahiya Serbixwe û Mîrekiyên Xweser ên Kurd li dora 1835 (li gorî Dr Michael Izady).]] Di tomarên bacê de (an lênivîsk) ya ku dîroka wî vedigere sala 1527an, behsa herêmek bi navê ''Wilayet-i Kurdistan'' ([[Eyaleta Kurdistanê]]) dike ku tê de behsa 7 mîrekiyên mezin û 11 mîrekiyên biçûk dike. Di belgeyê de mîrektiyên kurdan wekî eyalet (dewlet) hatiye binavkirin ku ev yek nîşana xweseriya mîrektiyên [[Kurdistan]]ê ne. Di fermaneke (fersûma împeratorî) hatiye nivîsandin ku Silêmanê Yekem li dora sala 1533an de rêgezên mîrasî û peyrewiyê di nav begên Kurdistanê de diyar dike. Mîrektiyên Kurdistanê di nav xanedaniya osmaniyan de her dem bi awayeke otonom mane yan jî tu caran dest ji statûya otonomiyan (xweserî) bernedane. Xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 19an de dest bi parastina desthilatdariya xwe yê li herêmê kiriye. Ji ber metirsî ya serbixwebûna mîrekiyên kurdan, osmaniyan xwestiye ku bandora wan bişkîne û wan bixe bin kontrola dewleta navendî ya Konstantînopolê. Lêbelê dijberî ya mîrektiyên kurd ku ji aliyê desthilatdariya osmaniyan ve pêk hatiye ji sala 1840an û pê ve li herêmê dibe sedema bêaramiyeke zêde. Osmaniyan di cihê mîrektiyan de şêxên sofî û fermanên dînî derdixe pêş ku bandora şêxên sofî li herêmê zêde dibe. Yek ji giregirên sofî yên navdar [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] bû ku li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] de dest bi serhildanê kiriye. Devera ku di bin destê wî de bûn hem herêmên osmanî û hem jî yên qacaran werdigirt. Şêx Ubeydullahê Nehrî wekî yek ji rêberên pêşîn ên ku di nav kurdan de ramanên neteweperestî yên nûjen peyda kiriye tê hesibandin. Şêx Ubeydullahê Nehrî nameyekê ji bo cîgirê balyozxaneya [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanyayê]] re şandiye û nameyê de hatiye wiha nivîsiye: "Neteweya kurd miletekî cuda ye. Em dixwazin karê me di destê me de be".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bhagwat |pêşnav=V. M. |paşnav2=Ramachandran |pêşnav2=B. V. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Malathion A and B esterases of mouse liver-I |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1713–1717 |doi=10.1016/0006-2952(75)90011-8 |issn=0006-2952 |pmid=14 }}</ref> ==== Rûxandina osmaniyan ==== Her çiqas dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke taybet e. Heta îlan kirina komara [[Tirkiye]]yê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava, başûr, bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsalan li benda rûxandina [[Împeratoriya Osmanî]]yan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |sernav=Kurdistan {{!}} History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]], xanedaniya osmaniyan ji aliyê gelek aliyan ve, nemaze ji aliyê dewletên ewropayî ve hatibûn desteser kirin. Di heyama Şerê Cîhanê yê Yekem de deverên wekê Yemen, Iraq û Sûrîye ji xanedaniya osmaniyan cûda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/ |sernav=Learn About Kurdish History |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Quest for Independence |malper=Council on Foreign Relations |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li vir [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] dikevin bin desthilatdariyên mandateriya brîtaniyan a ku li Sûrîyeyê û Iraqê hatibû ragehandin. Li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û ji ereban ve du dewlet hatine ava kirin ku têkoşîna kurdên van parçeyan hem li gel îngilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bûn. Piştî şerê cîhanî yê yekem Bakurê Kurdistanê û [[Anatolya]] di bin desthilatdariya dewletên ewropî de bûn. Di encamê de di 10ê tebaxa sala 1920an de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de [[Peymana Sevrê]] hatibû îmzekirin. Li gorî bendê vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li gorî peymanê bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û li başûrê [[Wan]]ê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê jî biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov-wa.nt.am/?lang=en |sernav=The Government of the Republic of Western Armenia (Armenia) – Official website |malper=gov-wa.nt.am |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 |tarîxa-arşîvê=2023-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230415115927/https://gov-wa.nt.am/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Serhildana Koçgiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Wêne:Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg|thumb|çep|Wêneyê Elîşêr û Zerîfe Xatûn]] Serhildana Koçgirî serhildaneke kurd bû ku li dijî nenaskirina mafên kurdan ku li herêma koçgîriyan û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye qewimiye. Serhildan piştê ku daxwaza otonomî ya kurdî nayên qebûl kirin û piştre jî ku [[Nûrî Dêrsimî]] tê girtin di 21ê sibata sala 1921ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish Rebellion in 1921 and the Draft Law for a Proposed Autonomy of Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/25817079 |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41–56 |issn=0030-5472 }}</ref><ref name="Olson1991">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Piştî ku [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] hatiye îmzekirin, kurd zêdetir pê bawer bûn ku bi kêmanî dikarin xwe bigihîjin rêveberiyeke otonom. [[Evdilqadirê Ubeydullah]] kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] piştgirî dide fikra otonomiya kurdî ya ku li Bakurê Kurdistanê were avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Lê [[Nûrî Dêrsimî]] û [[Elîşêr]] ji otonomiyê wêdetir dixwestin ku li gorî xala 64ê ya peymanê Kurdistaneke serbixwe ava bikin.<ref name="Olson1991"/> Piştî van hewldanên ji bo otonomiya kurdî, kurdên derdorî [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariya rûbirûbûna dawî ya bi neteweperestên tirk re kirin û dest danîn ser gelek depoyên çekan ên tirkan. Di meha cotmeha sala 1920an de bi qasî ku xwe di pozîsyona bihêzbûnê de hîs bikin, Elîşan Beg serokê Refahiye eşîran ji bo serxwebûnê amade dike. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de deklerasyonek pêşkêşî kemalîstan kirin ku di deklerasyonê de dixwazin ku leşkerên tirk ji herêmên kurdan derkeve, girtiyên kurd werin berdan û otonomiya kurdan were naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: in the shadow of history |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-226-51928-9 |çap=2 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Meiselas |pêşnavê-edîtor=Susan |paşnavê-edîtor2=Bruinessen |pêşnavê-edîtor2=Martin van }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Rumbold, Sir Horace, eighth baronet (1829–1913) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35865 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Piştre ne qebûl kirina daxwazên kurdan û girtina Nûrî Dêrsimî dibe sedema Serhildana Koçgiriyê. Serhildan bi pêşengiya [[Alîşêr|Elîşêr]], [[Heyder Beg]] û [[Elîşan Beg]] ve di sibata sala 1921ê de li herêma Koçgiriyê, li rojhilatê [[Sêwas]]ê ji aliyê hêzeke çekdar ên kurd ve ku ji 3.000 çekdaran pêk dihatin hatiye destpêkirin. ==== Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} Yek ji serhildanên Bakurê Kurdistanê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ye ku li dijî dagirkirina [[Kurdistan]]ê û nenas kirina mafên kurdan ku ji aliyê rejîma kemalîstan ve hatiye pêkanîn. Serhildana [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] di 13ê sibata sala 1925an de bi serokatiya Şêx Seîd û bi piştgiriya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li navçeyê [[Licê]] ya [[Amed]]ê hatiye destpêkirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Di heyama serhildanê de herêmeke berfirehê Bakurê Kurdistanê ji aliyê serhildêran ve hatiye kontrolkirin. Dîroka dînî û netewî ya serhildana Şêx Seîd ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin. Serhildan Şêx Seîd ji aliyê [[Robert W. Olson]] ve wekî "yekemîn serhildana neteweyî ya mezin a kurdan" hatiye binav kirin. Şêx Saîd banga gelek aliyan dike ku alîkarî bidine serhildanê. Azadî û çend efserên xanedaniya osmanî piştgirî dane serhildanê. Robert Olson diyar kiriye ku li gorî çavkaniyên cuda ji 15.000 serhildêran zêdetir kes beşdarî serhildanê bûne. Şêx Seîd wek fermandarê paşerojê ya tevgera serxwebûna Kurdistanê ku navenda wê li derdora Azadî bû hatiye hilbijartin û di 14ê sibata sala 1925an de Darahînî wek paytexta Kurdistanê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap=Rev |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard }}</ref> Şêx Seîd di 16ê sibatê de dema ku êrîşî Darahînî dike walî û efserên din dîl digire û bi deklerasyoneke ku bang li gel kir ku li serî hildin. Bi vê bangê hewl daye ku tevgerê di bin navendek yekalî de kom bike. Serhildan bi awayeke bilez berfireh dibe û di 20ê sibatê de bajarokê Licê ku navenda 5em a artêşa tirkan bû desteser dike.<ref name=":3" /> Piştî ku alîkariya eşîrên Mistan, Botan û Mhallamî werdigire navçeya [[Dara Hênî]] û [[Çewlîg]] werdigire û ber bi Amedê ve vedigere û navçeyên [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg|Siwêreg]] û [[Erxenî]] yê zeft dike. Serhildaneke din a ku ji aliyê [[Şêx Ebdullahê Melekan|Şêx Evdillah]] ve hatiye birêvebirin ji aliyê [[Xinûs]]ê ve tê hewl dide ku [[Mûş]]ê zeft bike. Lê serhildêr li derdora pira [[Çemê Miradê]] biser neketin û neçar dimînin ku paş de vekişin. Di 21ê sibatê de hikûmeta dewleta tirk li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kargeriya şid (rêveberiya şid) ragihandine. Dotira rojê dîsa serhildanek di bin serokatiya Şêx Şerîf de çêdibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ji bo demekê kontrol dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and rural revolt: papers presented to the |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester university press |tarîx=1984 |isbn=978-0-7190-0990-7 |cih=Manchester |kesên-din=Interdisciplinary workshop on peasant studies |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard }}</ref> Di 1ê adarê de kurd êrîşî Balafirgeha Amedê dikin û 3 balafiran îmha dikin. ==== Damezrandina komarên neteweperest û perçebûna Kurdistanê ==== Piştî rûxandina xanedaniya osmaniyan di 24ê tîrmeha sala 1923an de li bajarê [[Lozan]] a [[Swîsre]]yê ji aliyê nûnerên [[Meclîsa Netewî ya Tirkiyeyê]] û nûnerên Împeratoriya Îngîlîz, Komara Fransayê, Qiraliyeta Îtalyayê, Împeratoriya Japonî, Qiraliyeta Yewnanîstanê, Padîşahiya Romanya û Qiraliyetê yên Sirb, Kroat û Sloven (Yûgoslavya) ve [[Peymana Lozanê]] hatiye îmzekirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Di Peymana Lozanê tê li hevkirin ku du dewletên erebên neteweperest ([[Iraq]] û [[Sûrî]]) û dewleteke tirk ya neteweperest (Tirkiye) ku tevahiya Kurdistanê di navbera van dewletan de hatiye parvekirin were demazirandin.<ref name=":1" /> Bi vê peymanê re [[Kurdistan]] bi temamî tê perçe kirin û di navbera ereb û tirkan de hatiye parvekirin ku ji bo kurdan mafekî serxwebûnê namîne. Piştî vê peymanê hinek deverên Kurdistanê ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Suriyê de, devereke din ([[Başûrê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Iraqê de û devera herî mezin (Bakurê Kurdistanê) dimîne di nav sinorê dewleta tirk de. ==== Damezrandina dewleta tirk û qedexekirina ziman û çanda kurdî ==== Beriya damezrandina dewleta tirk de kurd xwedî saziyên medyayê bûn ku di pêvajoya dîroka di serdema beriya dewleta tirk de hatibûn damezrandin. Di vê heyamê de, di navbera salên 1890 û 1919an de gelek rojname û kovarên kurdî yên wekê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]], [[Rojnameya Cemiyeta Piştevanî]] û [[Pêşverû ya Kurd]], [[Amîd-î Sewda]], [[Peyman (Kovar)|Peyman]], [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]], [[Yekbûn (rojname)|Yekbûn]], [[Hetawî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] hatine derxistin. Piraniya navenda van rojname û kovaran li bajarê [[Stembol]]ê bûn. Di heman demê rojnameyên ku li [[Amed]]ê derdiketin û komeleyên li ser zimanê kurdî dixebitîn hebûn. Dîsa di heman deman de dezgehên perwerdehiyê yên kurdan medrese bûn ku perwerdehiya medreseyan bi zimanê kurdî hatine dayîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi-274531 |sernav=100 saliya Komarê û siyaseta zimanê kurdî |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-10-24 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Diyarbakır’da Kürtçe Eğitim Mitingi 04.jpg|thumb|Dîmenek ji mitînga daxwaza perwerdehiya zanînê kurdî ku li Amedê hatiye lidarxistin ku ji aliyê dewleta tirk ve tê astengkirin.]] Bi damezrandina komara tirk re li tevahiya Bakurê Kurdistanê perwerdehiya zimanê kurdî hatibûn qedexekirin. Li gel perwerdahiya bi zimanê tirkî li kolanên bajaran axaftina zimanê kurdî hatiye qedexekirin. [[Zimanê kurdî]], cil û berg, folklor û bikaranîna navên kurdî têne qedexekirin û herêmên kurdan heta sala 1946an bi qanûnên leşkerî hatiye birevebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8122-1572-4 |çap=Rev |cih=Philadelphia }}</ref> Li gel zimanê kurdî peyva "kurd", "Kurdistan" an "kurdî" jî ji aliyê dewleta tirk ve hatibûn qedexekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Dr Bahar |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |tarîx=2015-03-28 |isbn=978-1-4724-2562-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8MTVBgAAQBAJ }}</ref> Ev polîtîkaya asîmîlasyonê û qedexekirina zimanê kurdî di dîroka dewleta tirk de wekê polîtîkayeke dewletê hatiye meşandin ku hatibû payîn di hemî qadên jiyana civaka kurdan de were bikar anîn.<ref name=":2" /> Tîpên "x, w, q, î, û, ê" ku di alfabeya kurdî de têne dîtin û têne bikaranîn, ji sala 1928an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gelek kesên ku van peyvan bi kar anîne, li gorî benda 222 ê qanûna tirk a ku li dijî van tîpên kurdî ne hatin darizandin an jî cezayê girtîgehê li wan hatine birîn.<ref name=":2" /> ==== Damezrandina Komara Agiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}} Beriya damezrandina Komara Agiriyê li dijî politîkayên tirkkirina tirkan û dagirkirina Bakurê Kurdistanê çend serhildanên kurdan rû daye. Serhildana Agiriyê di navbera salên 1926 û 1930an de li derdora [[Çiyayê Agirî]] û li hinek deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] qewimiye. Serhildana yekem di 16ê gulana sala 1926an de qewimiye. Serhildan bi alîkarî û yekbûna kurdên bakur û rojhilatê [[Kurdistan]]ê li dijî dagirkirina dewleta tirk pêk hatiye. Serhildan piştê ku Usiv Taso û bi qasî 1.000 siwarî ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas bûne û hatine alîkariya [[Berxo Celalî]] mezin bûye. Serhildana duyem Îhsan Nûrî û “Zîlan Beg” tevî serokê eşîra Hesikê Îbrahîm Aga (Îbrahîm Hêsikê Têlî) ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas dibin û dest bi serhildaneke nû kirine. Li hemberê serhildana duyem hêzên dewleta tirk têk diçin herêmeke berfireh dikeve destê kurdan. Li herêma rizgarkirî bi piştgiriya partiya Xoybunê Komara Agiriyê hatiye ragihandin. Komara Agiriyê bi serokatiya komîteya navendî ya partiya Xoybûnê, di 28ê çiriya pêşîn a sala 1927 an jî 1928an de di dema pêla serhildana kurdên Bakurê Kurdistanê de serxwebûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes |paşnav=Strohmeier |pêşnav=Martin |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-04-12584-1 |cih=Leiden Boston, MA |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref> [[Îhsan Nûrî Paşa]] wekê berpirsê reveberiya leşkerî ya komarê û [[Îbrahîm Heskî|Îbrahîmî Heskî]] jî wek berpirsê hikûmeta sivîl hatine erkdar kirin. Di civîna yekem a [[Xoybûn]]ê de Îhsan Nûrî Paşa wek fermandarê leşkerî ya [[Serhildanên Agiriyê]] hatibû ragihandin û Îbrahîm Heskî dibe serokê rêveberiya sivîl.<ref name="Allsopp2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: political parties and identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Tauris |tarîx=2014 |isbn=978-1-78076-563-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref> Di cotmeha sala 1927an de, Kurd Ava an jî [[Kurdava]] ku gundekî nêzîkî [[Çiyayê Agirî]] ye wek paytexta demkî ya [[Kurdistan]]ê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938 |paşnav=Sayan |pêşnav=Celal |weşanger=Presses universitaires du septentrion |tarîx=2002 |isbn=978-2-284-03546-6 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=Y1MtAQAAIAAJ&q=Kurdava+1930 }}</ref> Xoybûnê bang li hêzên mezin û [[Cemiyeta Miletan]] dike û ji kurdên din ên [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] re peyam dişîne ku daxwaza hevkariya bi Komara Agiriyê re bikin. Lê ji ber zextên dewleta tirk ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] û [[Fransa]] ve çalakiyên endamên Xoybûnê hatine sinor kirin. Ji ber derfetên sinor kirî Komara Agiriyê piştê çar salan di şerê di navbera hêzên dewleta tirk û hêzên Komara Agiriyê de di îlona sala 1931ê de dawî li rêveberiya komarê hatiye.<ref name="Allsopp2014"/> ==== Komkujiya Geliyê Zîlan ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Geliyê Zîlan}} [[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb|Rojnameya ''Cumhuriyet'' piştî Komkujiya Geliyê Zîlan wiha dinivîse: "Paqijî despêkiriye, kesên di Geliyê Zîlan de bi temamî hatine tine kirin".]] [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] yan jî Birîna Geliyê Zîlan komkujiyeke giran e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve di meha tîrmeha sala 1930an de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî ji aliyê artêşa tirk ve di bin fermandariya serleşkerê tirk Ferîk Salih Omurtak de ji aliyê mila 9em a artêşa tirk ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57505724 |series=Tarih-toplum-kuram |oclc=ocm57505724 }}</ref> Ji bo ku di geliyê de komkujiyê pêk bînin berê komkujiyê ji 18 gundên li derdora Geliyê Zîlan nêzîkê 47.000 kes komê geliyê kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}</ref> Tê texmîn kirin ku 47.000 kesên ku hatine kom kirin bi temamî hetine kuştin. Di dema komkujiyê nêzîkî 200 gund ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine şewitandin. Rojnameya Berlîner ''Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye di hejmara xwe di 3 cotmeha sala 1930an de nivîsiye ku tirkan li herêma geliyê zîlanê 220 gund şewitandine û 1.500 jin û extiyar qetil kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ris |pêşnav=M. M. |paşnav2=Deitrich |pêşnav2=R. A. |paşnav3=Von Wartburg |pêşnav3=J. P. |tarîx=1975-10-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase isoenzymes in human and rat brain |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=20 |rr=1865–1869 |doi=10.1016/0006-2952(75)90405-0 |issn=0006-2952 |pmid=18 }}</ref> Akademiya Zanistî ya Yekîtîya Sovyetê ragihandiye ku "li geliyên herêma geliyê zîlanê 1.550 kes hatin serjêkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê gundek jî nemaye ku nehatiye şewitandin û wêran kirin."<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998">{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji xeynî komkujiya mezin a di newala Geliyê Zîlan de li gundên derdora Geliyê Zîlan gelek jin û extiyar ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998" /> ==== Komkujiya Dêrsimê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Dêrsimê}} [[Wêne:Turkish soldiers and local people of Dersim region.jpg|thumb|çep|Dîmenek di dema Komkujiya Dersimê de ku komeke sivîl ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kom kirin.]] Komkujiya Dêrsimê rêzeke komkujiyan e ku bi navê Jenosîda Dêrsimê jî tê zanîn. Komkujiya Dersimê komkujiyeke li dijî sivîlan e ku aliyê artêşa tirk ve bi sê qonaxên komkujiyan li herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] di navbera salên 1937 û 1938an de li dijî kurdan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dersim Across Borders: Political Transmittances Between the Kurdish-Turkish Province Tunceli and Europe |paşnav=Strasser |pêşnav=Sabine |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2016 |rr=143–163 |isbn=978-1-137-60126-1 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Nowicka |pêşnavê-edîtor=Magdalena |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-60126-1_7 |paşnav2=Akçınar |pêşnav2=Mustafa |paşnavê-edîtor2=Šerbedžija |pêşnavê-edîtor2=Vojin |doi=10.1057/978-1-137-60126-1_7 }}</ref> Piştî damezrandina [[Tirkiye|Komara Tirkiyê]] di sala 1923an de hinek eşîrên kurdan ji hinek aliyên "siyaseta kemalîst" a [[Atatürk]] nerazî dibin ku bi "îdeolojiya elîta siyasî ya nû ya bi rejima yekpartî ve girêdayî ye" hatibû binavkirin ku li hemberê hemî aliyan siyaseta tirkkirinê ferz dikir. Nerazîbûna eşîrên Dersimê li dijî [[politîkayên tirkkirinê]], rayedarên dewleta tirk aciz dike û li dijî Dêrsimê planên operasyon û qirkirinê têne kirin. Dewleta tirk ji bo ku hêza Dersimê bişkîne ji bo komkujiya yekem 25.000 leşker dişîne Bakurê Kurdistanê. Li gel hêza eşîrên Dêrsimê dewleta tirk biryar dide ku hêza xwe du qatan zêde bike. Rayedarên dewleta tirk di beriya komkujiya yekem de ji bo lihevhatinê gazî [[Seyîd Riza]] dikin. Dema ku Seyîd Riza ji bo lihevhatinê diçe [[Ezirgan]]ê dewleta tirk lê îxanet dike û wî li wir dîl digire û dibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]]. Piştê girtina [[Seyîd Riza]] dewleta tirk Seyîd Riza û 6 an 10 hevalên wî di 15 û 18 mijdara sala 1937an li Xarpêtê bidarve dike. Piştê bidarve kirina Seyîd Riza komkujiya yekem despêdike. Komkujiya duyem di 2ê çileya sala 1938an de dest pê dike û heya 7ê tebaxa heman salê 8 mehe berdewam dike. Di temamî ya komkujiya sêyem de dîsa di heman mehê de di navbera 10 û 17ê tebaxa sala 1938an de operasyoneke ku 7 roj berdewam dike hatiye destpêkirin. Piştî operasyona 10 û 17ê tebaxê komkujiya li dijî sivîlan di 6ê îlonê de dest pê kiriye heya 23 îlonê (17 roj) berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |sernav=1937-1938’de Dersim’de neler oldu?" Taraf Gazetesi |malper=web.archive.org |tarîx=2010-05-22 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2010-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100522181621/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyan de kurdên sivîl bi balefirên şer hatine bombebaran kirin ku di raporeke serfermandariya giştî ya dewleta tirk de hatiye parvekirin de hatiye nivîsandin ku bombeyên bi giranî ya 50 kîloyan bi ser komên sivîl ên ku direvin ve avêtine. Yek ji rêberên kurd [[Nûrî Dêrsimî]] di daxuyaniyekê de diyar kiriye ku balafirên şer ên tirk di sala 1938an de bi gaza jehrî navçeyan bombebaran kiriye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd [[Dilşa Deniz]] hejmara kesên ku di komkujiyê hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Deniz |pêşnav=Dilşa |tarîx=2020-09-04 |sernav=Re-assessing the Genocide of Kurdish Alevis in Dersim, 1937-38 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/5/ |kovar=Genocide Studies and Prevention: An International Journal |cild=14 |hejmar=2 |doi=10.5038/1911-9933.14.2.1728</p> |issn=1911-0359 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://baskinoran.com/1938-dersim-bir-belge-de-nazimiye-nufus-mudurlugunden/ |sernav=1938 Dersim: Bir belge de Nazımiye Nüfus Müdürlüğü’nden! |malper=Baskın Oran |tarîx=2014-08-28 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Dîroknas [[Annika Törne]] hejmara kuştiyên di ku qetlîaman de hatine kuştin di navbera 32.000 û 70.000 de ye diyar kiriye ku [[Nicole Watts]] wekî çavkanî destnîşan kiriye. ==== Komkujiya Qilabanê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê}} [[Wêne:Komkujiya roboskî.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê.]] [[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Qilabanê]] an jî Komkujiya Robozkê komkujiyeke ku di 28ê kanûna sala 2011an de li gundê Robozkê ya bi ser navçeya [[Qilaban]]ê li dijî kolberên kurd pêk hatiye. Komkujî piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MGK) lihev hatine civandin ji aliyê dewleta tirk ve bi balafirên şer pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/node/21556616 |sernav=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere {{!}} The Economist |malper=web.archive.org |tarîx=2012-08-05 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805112123/http://www.economist.com/node/21556616 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |sernav=US Defense: "No comment about intelligence in Roboski massacre", Turkey denies report on U.S. help |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-28 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120528140212/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyê de 34 kurd bi bombebarana balafirên şer ji aliyê dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |sernav=Turkish air strikes kill dozens of villagers near Iraq border {{!}} World news {{!}} The Guardian |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131001092428/http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |sernav=Concerns raised about obscuring evidence in Uludere killings - Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-21 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131221014048/http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Amedê di derbarê lêpirsîna komkujiyê de di hezîrana sala 2013an de di derbarê komkujiyê de biryara ne şopandinê daye û dosyayên di derbarê komkujiyê de ji Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî re şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Qilabanê biryara neşopandinê da - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924144622/http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serdozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî di biryara xwe ya bi hincet a di 7ê çileya sala 2013an de wiha gotiye: "Hem gumanbar û hem jî personelên din ên leşkerî ku di bûyerê de wezîfedar bûne di çarçoveya biryarên TBMMê û Lijneya Wezîran de di çarçoveya bikar anîna fermanên qanûnê de erkên ku ji wan re hatine dayîn bi cih anîne" û biryara ne şopandina komkujiyê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |sernav=Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî ya Qilabanê ve hat dayîn |malper=web.archive.org |tarîx=2018-09-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2018-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901145716/http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Nakokiyên salên dawî û hewlên çareseriya pirsgirêka kurd === Şer û pêvçûn ên berdewam ên li Bakurê Kurdistan bi şerên gerîlayî ku ji aliyê gerîlayên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ku ji 15ê tebaxa sala 1984an vir ve hatiye despêkirin heya roja îro bê navber berdewam kiriye. [[Şerê gerîlayî]] bi çalakiya yekem ê ku ji aliyê yekem fermandarê hêzên gerîlayan [[Mahsum Korkmaz|Mahsun Korkmaz]] (Egît) di 15ê tebaxa sala 1984an de ku li dijî hêzên dewleta tirk pêk hatiye destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and the Future of Turkey |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=1997-05-15 |isbn=978-0-312-17265-7 |ziman=en |url=https://books.google.nl/books?id=dWmd8IS06FgC&pg=PA35&lpg=PA35&dq=Mahsum+Korkmaz+PKK+commander&source=bl&ots=UBXL7izm5a&sig=BwWPl0z0FW1beZSQP5ZjEkzjbLs&hl=nl&ei=iEuTTeCHHoKDOuHq5VA&sa=X&oi=book_result&ct=result }}</ref> Şerê di navbera gerîlayên kurd û hêzên artêşa tirk heya niha bi qonax û awayên cihêreng di nav sinorên Bakurê Kurdistan û [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Ji sala 1984an vir ve ji xeynî hinek serdemên ku ji bo çareseriya înkara mafên kurdan li Bakurê Kurdistanê ku di navbera rayedarên dewleta tirk û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê de diyalog hatine despêkirin ku di van qonaxan de şer rawestiye, heya roja îro bê navber berdewam kiriye. Ji bo çareseriya pirsgirêka [[kurd]] di navbera rayedarên dewletê û aliyên partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê gelek caran diyalog û pêvajoyên çareseriyê hatiye despêkirin. Pêvajoya çareseriyê ya ku bi gelek aliyan re hevdîtin hatibû pêk anîn di sala 2015an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |sernav=İşte 63 isimden oluşan akil insanlar listesi... - CNN TÜRK |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-20 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220194507/http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pêvajoya çareseriyê ya pirsgirêka kurd ku di sala 2015an piştê hilbijartina gelemperî ya sala 2015an de bi hinek alozîyên bi guman, ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdoan]] ve hatiye bidawî kirin. Piştê bidawî kirina pêvajoya çareseriyê gelek siyasetmedarên [[kurd]] ku di nav wan de hevserokên [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partîya Demokratîk a Gelan]] [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] hatine girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=web.archive.org |tarîx=2023-03-05 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Führende Kurden-Politiker festgenommen – DW – 04.11.2016 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=de }}</ref> ku heya niha di girtîgehê de ne. Di sala 2016an de li seranserê Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyê gelek saziyên zimanî û çandî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Di nav saziyan de ji xeynî saziyên çandî gelek saziyên medyayê ku di nav wan de gelek qenalên televîzyon û radyoyên kurdan hebûn hatine girtin. Yek ji van saziyên zimanî ku hatibû girtin [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] bû ku bi salan lêkolînên çandî û zimanî meşandibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/302058/istanbul-kurt-enstitusu-kapatildi |sernav=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hat girtin |malper=Evrensel |tarîx=2016 }}</ref> == Polîtîka == === Yekem partiyên siyasî === Piştî damezrandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkeren Kurdistanê]] ku bi damezrandina xwe re derbasê têkoşîna çekdarî bûye, yekem partiya siyasî yê li Bakurê Kurdistanê ku di qada sîvîl de dest bi sîyasetê kiriye [[Partiya Kedê ya Gel]] e ku di navbera salên 1990an û 1993an de li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê siyaset kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |sernav=Halkın Emek Partisi - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-04 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204175425/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Partiya Kedê ya Gel di 7ê hezîrana sala 1990an de ji aliyê hinek endamên Partiya Sosyal Demokrata a Gel (SHP) ya berê ku nav wan de 10 parlamenterên îstifakirî Abdullah Baştürk, Ahmet Turk, Cüneyt Canver, Kenan Sönmez, Salih Sümer, İsmail Hakkı Önal, Mehmet Ali Eren, Arif Sağ, İbrahim Ekmen Aksoy hebû hatiye damezrandin.<ref name=":4" /> Parlamenterên [[Partiya Sosyal Demokrat a Gel]] ji ber ku hinek parlamenterên kurd û parlamenterên partiyê ku di cotmeha sala 1989an de li Parîsê beşdarî konferansa bi navê “Nasnameya Neteweyî ya Kurd û Mafên Mirovan” bûne di meha mijdara heman salê de ji partiyê hatibûn avêtin. Partiya Demokrasiya Gel di 11ê gulana sala 1994an de hatiye damezrandin. Partî di hilbijartinên giştî ya Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê yên sala 1995an de milyonek û 171 hezar û 623 deng gel standiye. Di hilbijartinên giştî ya sala 1999an de 1 milyon û 482 hezar û 196 deng û di hilbijartinên herêmî yên li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê ku sala 1999an de hatiye lidarxistin li Bakurê Kurdistanê 37 şaredarî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |sernav=Dadgeha Mafê Mirovan Doza HADEPê pejirand |malper=web.archive.org |tarîx=2009-04-08 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2009-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090408220507/http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Partiya Demokrasiya Gel di 13ê adara 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Tirk ve bi hinceta "navenda çalakiyên derqanûnî" hatiye girtin. Serokê partîyê Murat Bozlak 46 siyasetmedarên kurd 5 sal bi qedexekirin siyasetê ji bo wan hatiye biryardayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / HADEP kapatıldı |malper=web.archive.org |tarîx=2015-04-17 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150417143630/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heya niha li Bakurê Kurdistanê gelek partiyên siyasî yên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin û siyasetmedarên kurd bi dehan sal hatine zindanî kirin. Ji sala 1993an vir ve bi rêze ve [[Partiya Kedê ya Gel]], [[Partiya Demokrasiyê]], [[Partiya Demokrasiya Gel]] û [[Partiya Civaka Demokratîk]] ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voaturkce.com/a/hepten-hdpye-kapatilan-kurt-partileri/5820797.html |sernav=Ji HEP’ê heta HDP’ê Partiyên Kurdan girtin |malper=VOA Türkçe |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/12/kurt-siyasi-partileri-1991den-bugune-11-parti-kuruldu-5-partiyi-aym-kapatti-yesil-sol-parti-yonunu-ariyor/ |sernav=Ji sala 1991ê û vir ve 11 partî hatin avakirin, 5 partî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-12 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Bayır |pêşnav=Berfin }}</ref> === Hilbijartinên giştî yên sala 2015an === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Yüksekdağ and Demirtaş.jpg | alt1 = | caption1 = Di dema hilbijartina sala 2015an de hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Figen Yüksekdağ. | image2 = Parliament of Turkey June 2015.svg | alt2 = | caption2 = Rengê mor (binevşî) kursiyên HDPê li meclisê nîşan dide ku di hilbijartina sala 2015an de 80 parlamenter wergirtibû. }} Heya hilbijartina sala 2015an de siyasetmedarên kurd ji ber rêjeya ji %10 heya sala 2015an bi awayeke serbixwe beşdarî hilbijartinan bûne. Di hilbijartina giştî ya sala 2015an ji aliyê siyasetmedarên kurd ve biryar hatiye dayîn ku wekê berbijarê partiyeke siyasî beşdarê hilbijartinan bibin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |sernav=Demirtaş: HDP seçimlere parti olarak girecek - Politika Haberleri - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-08-31 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150831134726/http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> û di hilbijartina giştî de bi [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya Demokratik a Gelan]] (HDP) beşdarî hilbijartinan bûne. Di heman hilbijartinê de bi hevserokatiya [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] Partiya Demokratik a Gelan serkevtineke dîrokî bidest xistiye ku ji %13 dengê giştî yên li seranserê Bakurê Kurdistanê û Tirkiye yê werdigire.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99vv5927g9o |sernav=Hilbijartinên 7ê hezîranê: Li Tirkiyeyê di serdema beriya hilbijartinên 1ê mijdara sala 2015an û piştî wê de çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-09-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Partiya Demokratik a Gelan di hilbijartinê de ji Bakurê Kurdistanê û ji deverên din ên Tirkiyê 80 parlamenter werdigire û dibe sêyem partiya herî mezinê meclîsê.<ref name=":5" /> Ji ber ku di vê hilbijartinê de serokkomarê hikûmetê Recep Tayyip Erdogan bi tenê nabe desthilatdar encamên hilbijartinê qebûl nake û ji bo ku hilbijartin bê dubare kirin hikûmetê bi partiyên din re ava nekir. Piştî damezrandina hikûmeteke demkî ku ji aliyê meclîsa ve hatibû avakirin hilbijartin careke din dîsa di meha mijdara heman salê de hatiye lidarxistin. Di hilbijartina dubare de Partiya Demokratik a Gelan bi rêjeya %10,76 dengên giştî wergirtiye.<ref name=":5" /> Piştê hilbijartinên giştî yên ku di sala 2015an de hatine lidarxistin zextên dewleta tirk li ser siyasetmedarên kurd û li dijî kurdan zêdetir dibe heya ku gelek parlamenterên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin berdewam kiriye. Tê texmîn kirin ku nêzîkî 10 hezar kurd ji ber nêrînên xwe yên siyasî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. === Girtina siyasetmedarên kurd (2015–2019) === Di sala 2016an de ji bo ku siyasetmedarên kurd bêne girtin, girtina siyasetmedarên kurd ji aliyê Recep Tayyip Erdoğan ve bi caran hatiye rojevê û bi caran bangawazî li partiyên opozisyonê kiriye ji bo ku parlamenterên kurd bêne girtin li meclisê dengên xwe bidin. Piştre bi pejirandina [[Partiya Gel a Komarî]] ku di wê demê de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] serokê partîyê bû parêzbendî ya (qanûneke taybet e ku tenê ji bo siyasetmedarên hilbijartî derbasdar e) siyasetmedarên kurd hatine rakirin. Piştî rakirina parêzbendiyên siyasetmedarên kurd ji 4ê mijdara 2016an ve gelek parlamenterên HDPê ku di nav wan de hevserokên giştî yên HDPê Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag jî hene hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-52932483 |sernav=Di vê pêvajoyê de ji rakirina parêzbendiyan heta kêmkirina kursiyên parlamentoyê çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Li gorî rapora ku Partîya Demokratîk a Gelan ji bo Hefteya Mafên Mirovan amade kiriye, ji sala 2015an heya sala 2019an di serdegirtinên li dijî partiyê û pêkhateyên partiyê de 15 hezar û 530 kes hatine binçavkirin. Di nav kesên binçavkirî de 750 ji wan endam û rêveberên Partiya Demokratik a Gelan bi giştî 6 hezar kes hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/392848/hdpden-hak-ihlalleri-raporu-15-bin-kisi-gozaltina-alindi-6-bin-kisi-tutuklandi |sernav=Rapora binpêkirina mafan a HDPê: 15 hezar kes hatine binçavkirin, 6 hezar kes hatine girtin. |malper=Evrensel }}</ref> === Desteserkirina şaredariyên bajaran (2016–2020) === Tayînkirina qeyûman rêbazeke desteserkirina şaredariyên Bakurê Kurdistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |sernav=Li Amed, Mêrdîn û Wanê qeyûm hatin avêtin. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-08-19 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2019-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190819165322/https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirina şarederiyên bajarên Bakurê Kurdistanê yekem car di sala 2016an de bi desteserkirina 24 şaredariyên bajar û navçeyên kurd pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Li 28 şaredariyan qeyûm hatin tayînkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37332272 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> Di 19ê tebaxa sala 2019an de jî di saetên serê sibê de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mızraklı]], şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê]] [[Ahmet Türk]] û şaredara [[Şaredariya Bajarê Mezin a Wanê]] [[Bedia Özgokçe Ertan|Bedîa Ozgokçe Ertan]] ji ser karên wan hatine avêtin. Piştî jikaravêtina şaredarên kurd bi awayeke bilez li cihê wan rayedarên dewleta tirk hatine bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |sernav=Li 4 şaredariyên HDPê qeyûm hatin tayînkirin |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-26 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2020-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200326221730/https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirin şaredariyan a sala 2020an ji 23ê adara sala 2020an despêdike ku şaredariyên [[Partiya Demokratîk a Gelan]], li 3 bajarên mezin, 2 bajar, 29 navçe û li 3 bajarokan şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin. Bikaranîna qeyûman bi gelemperî çend meh piştê hilbijartinan pêk tên. Di pêvajoya desteserkirin şaredariyan de piştê ku şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin li cihê wan hemiyan rayedarên tirk hatine bicihkirin û gelek ji wan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Tayînkirina qeyûman yek ji awayên desteserkirin a şaredariyan û girtina siyasetmedarên kurd e ku ji aliyê serokkomarê dewleta tirk [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve tê bikaranîn. == Demografî == Nifûsa herî zêde yê [[Kurdistan]]ê li seranserê Bakurê Kurdistanê dijîn. Li hemberê hemî zextên koçberiyê ya valakirina gundan û guhertinên demografîk ku bi sedsalan e berdewam dike tê texmîn kirin ku li Bakurê Kurdistanê di navbera 20 û 25 milyon [[kurd]] dijîn. Heya niha bi awayeke zelal hêjmara kurdan li Bakurê Kurdistanê û deverên din ên Tirkiyê ji aliyê rayedarên tirk ve nehatiye eşkerekirin û nifûsa rastîn a kurdan her dem hatiye veşartin. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê hêjmareke zêde yê ku nêzîkî 10 milyon kurd tê texmîn kirin di dîrokên cihêreng de koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne. Tevahiya nifûsa Bakurê Kurdistanê nêzîkî 30 milyon kes tê texmîn kirin. Nifûsa herî zêde yê li derveyî Bakurê Kurdistanê koçê bajarê [[Stembol]]ê bûne ku nifûsa wan di navbera 3 û 4 milyon kes de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |sernav=Kurds in Turkey {{!}} Religious Literacy Project |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-22 |roja-gihiştinê=2024-10-31 |roja-arşîvê=2019-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190422214227/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Guhertinên demografîk === Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê berê damezrandina komara tirk û bi damezrandina komara tirk re bi armanca asîmîlaskirna kurdan, valakirina deveran û piştre jî ji bo guhertinên demografîk di dîrokên cihêreng de bi hezaran [[kurd]] hatine koçber kirin. Bi polîtîkayên guhertinên demografiya [[Kurdistan]]ê deverên ku di nav de bajarên wekê [[Gurgum]], [[Dîlok]], [[Meletî]], [[Semsûr]] [[Ezirgan]] û [[Xerpêt|Xarpêt]] heye, bi damezrandina komara tirk re bi armancên guhertinên demografîk, tirkên mihacir li van deveran hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/kurtler-ne-zaman-ve-neden-sorun-oldular-k-sa-bir-tarihce-denemesi/ |sernav=Kurd Kengî û Çima Bûn "Pirsgirêk"? Nivîsareke Dîrokî ya Kurt |malper=artizan |tarîx=2009-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr |paşnav=Artizan}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528}}</ref> === Ziman === [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|Belavbûna zimanê kurdî li seranserê [[Kurdistan]]ê, li [[Anatolya Navîn]] û li [[Xoresan]]ê.]]Zaravayê herî berfirehê [[zimanê kurdî]] [[kurmancî]] ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Li gel zaravaya kurmancî ya kurdî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê zaravaya [[zazakî]] ya kurdî jî ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Ji xeynî Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî li herêmeke berfirehê deşta [[Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolya Navîn]] ve tê axaftin. Zimanê kurdî zimanekî ji malabata hind û ewropî ye ku ji komeke zimanên kurdî pêk tê. Kurdî yek ji zimanên [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku li herêmeke berfireh tê axavtin. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî bi Alfabeya Hawarê tê nivîsandin ku Alfabeya Hawarê bi yekem hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de dest bi weşanê kiriye ku heta 15ê tebaxa sala 1943an 57 hejmar hatiye weşandin. Alfabeya Hawarê ji aliyê nivîskar û demaziranêrê kovarê [[Mîr Celadet Bedirxan]] ve hatiye çêkirin. === Polîtîkayên asîmîlasyonê û astengîyên li hemberê zimanê kurdî === Bi avakirina dewleta tirk re zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin û xebatên zimanê kurdî hatine astengkirin. Bi caran hişyariyên trafîkê ku aliyê şaredariyan ve bi kurdî hatine nivîsandin ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Nivîsên bi kurdî bi talîmatên wezaretê hatine jêbirin. |malper=Evrensel }}</ref> Bi caran sazî û dibistanên taybet ên ku bi zimanê kurdî perwerdahî dane zarokan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Hemî saziyên medyayê ku bi zimanê kurdî weşan kirine hatine girtin û gelek rojnamevanên ku di saziyan de xebitîne hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |ziman=tr }}</ref> === Dîn === Piraniya kurdên Bakurê Kurdistanê misilmanên sunî ne lê hêjmareke girîng kurdên elewî jî hene. Piraniya zêde yê kurdan ji mezheba şafî ne lê bi kêmasî jî kurdên girêdayî mezheba hanêfî jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating a Diaspora within a Country: Kurds in Turkey |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Springer US |tarîx=2005 |rr=403–414 |isbn=978-0-387-29904-4 |cih=Boston, MA |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ember |pêşnavê-edîtor=Melvin |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-29904-4_40 |paşnavê-edîtor2=Ember |pêşnavê-edîtor2=Carol R. |paşnavê-edîtor3=Skoggard |pêşnavê-edîtor3=Ian |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_40 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914: Journal of Muslim Minority Affairs: Vol 17, No 2 |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |doi=10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan == Ji sala 1990an vir ve li Bakurê Kurdistanê gelek caran li dijî kesên sivîl zarok û girtiyên siyasî yên kurd di pêvajoyên binçavkirinê de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî xirabkarî, îşkence û binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatine. Di dîrokên cihêreng de gelek zarokên kurd û kesên sivîl an jî siyasetmedarên kurd ji aliyê hêzên dewletê ve rastî îşkence û muameleya xirab hatine ku hinek ji wan ji polîs û leşkerên tirk ve hatine kuştin. Zarok rasterast bûne hedefa leşker û polîsên dewleta tirk ku hinek ji wan di encama êrişan de jiyana xwe jidest dane.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/4345/bu-ulkede-cocuklar-olduruluyor |sernav=Li welatê zarok têne kuştin. |malper=Evrensel |roja-gihiştinê=2024-10-11 }}</ref> Di serdemên dawî de binpêkirinên mafên mirovan ji sala 2015an vir bi awayeke berbiçav her ku çûye zêde bûye. Ji ber ku guh nedaye hişyariya rawestandina polêsên tirk di sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê 5 zarok ji aliyê hêzên dewletê ve hatine kuştin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |sernav=Raporên binpêkirina mafên mirovan |malper=ihddiyarbakir.org |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr |paşnav=Vertex |roja-arşîvê=2024-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241110121254/https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dîsa di heman salê de di dema şerê çekdarî de 22 zarok ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin. Di heman demê ji ber êrîşên çekdarî 12 zarok birîndar bûne an jî bi awayeke mayîn de şopên birînan li ser laşê wan mane.<ref name=":6" /> Di sala 2016an de bi ji ber xwepêşandanên civakî di serdegirtina malan de 40 zarok hatine binçavkirin û hatine girtin. Îşkence û muameleya xerab a li dijî zarokên ku di demên qedexeyên derketina derve de hatin binçavkirin, hatine dîtin.<ref name=":6" /> Di dema binçavkirinê de herî kêm 6 zarok rastî îşkenceyê hatine û herî kêm 6 zarokên din jî li derve û li kolanan rastî tundûtîjiya hêzên dewleta tirk hatine.<ref name=":6" /> Di 29ê tîrmeha sala 2025an de dîmenên îşkencekirina du ciwanan li ser medyaya civakî hatiye belavkirin. Di dîmenên ku ji aliyê hinek siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê û hinek saziyên çapameniyê hatine parvekirin hatiye dîtin ku du leşkerên tirk li îşkence li du ciwanan dikin. Li gorî agahiyên ku hatine parvekirin de hatiye diyarkirin ku dîmenên îşkencekirina ciwanan li navçeya [[Serê Kaniyê, Riha|Serêkaniyê ya Rihayê]] hatiye kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DMsh33VBBeS/?igsh=eTlvamZndTh5anhq |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2025-07-30}}</ref> Zarokên kurd ên ku kuştina wan veguheriyê bûyerên dramatîk û kuştina wan ketiye rojevê [[Kuştina Oxir Kaymaz|Uğur Kaymaz]], [[Kuştina Ceylan Önkol 2009|Ceylan Önkol]] û [[Kuştina Cemîle Çağırga 2015|Cemile Çağırga]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji polês û leşkerên Tirkiyeyê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150913_cizre_cemileninolumu_hatice_kamer |sernav=Dayika Cemîle Çagirga: 'Ew şevê bi cenazeyê keça min di hembêza min de bû, razam'' |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2015-09-13 |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr}}</ref> Li gorî daneyên heyî di navbera salên 1992 û 2022an de li Bakurê Kurdistanê herî kêm 350 zarokên kurd ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name=":7" /> == Çand == === Muzîk === Bakurê Kurdistanê çavkaniya çanda muzîka kevneşopî ya [[dengbêjî]] yê ye. Dengbejên navdar ên wekê [[Şakiro]], [[Reso]] û [[Huseynê Mûşî|Huseyno]] li bajarên Bakurê Kurdistanê jidayîk bûne. Di navbera salên 1982 û 1991ê gotin û tomarkirina muzika kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shoot the singer! music censorship today |weşanger=Zed Books |tarîx=2004 |isbn=978-1-84277-505-9 |cih=London |paşnavê-edîtor=Korpe |pêşnavê-edîtor=Marie }}</ref> Di pêvajoya qedexekirina ziman û muzîka kurdî dengbêja navdar ê kurd Şakiro ji Bakurê Kurdistanê hatiye sirgûnkirin ku bi salan ew û malbata wî li bajarê cihêrengên Tirkiyeyê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Rûdawê li Îzmîrê şopa dengbêj Şakiro şopand. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-06}}</ref> Li gel hemî zext û qedexeyên dewleta tirk, dengbêjên kurd dîsa di warê çanda muzîka dengbêjiyê de pêşketinên girîng bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mayakultur.com/4597/ |sernav=Qîrîna Xemgîn a Dîroka Windabûyî: Şakiro |malper=MayaKültür |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.serhatnews.com/bilinmeyen-yonleriyle-uc-unlu-kurt-dengbej-reso-sakiro-ve-huseyno |sernav=Sê Dengbejên Kurd ên Navdar bi Taybetmendiyên Wan ên Nenas: Reso, Şakiro û Huseyno |malper=Serhat News |tarîx=2022-01-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rupelanu.org/yasakli-bir-dilin-direnisi-dengbejlik-1-8551h.htm |sernav=Berxwedana Zimanekî Qedexekirî: Dengbejî -1 |malper=Rûpela nû |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr}}</ref> Ji ber zextên li ser zimanê kurdî û zindanî kirina wan, hunermendên kurd neçar dimînin ku koçê welatên ewropî bibin. Hunermendên kurd ên navdar ên wekê [[Şivan Perwer]], [[Hozan Kawa|Kawa]], [[Dîno]], [[Diyar]] û gelek hunermend û stranbêjên kurd heya roja îro ji ber ihtîmala girtin û zindanî kirina wan nikarin vegerin Bakurê Kurdistanê. Muzîka kurdî ya kevneşopî ji aliyê çandî ve ji muzîka erebî, farisî û tirkî cuda ye û helbestên muzîka kurdî bi piranî ji aliyê kesên anonîm (nenas) ve hatine nivîsandin. [[Muzîka kurdî]] di warê tematîk de karakterek melankolîk û elejîk bû lê bi demê re melodiyên dilgeş û şad hatine afirandin. Folklora Kurdî ji sê cureyên wekê dengbêj, hozan û ji stranbêjên gelêrî pêk tên. === Wêje === Hinek çavkanî [[Eliyê Herîrî|Elî Herîrî]] (1425–1495) wekê yekem helbestvanê navdar ku bi kurdî nivîsiye dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en }}</ref> Wêjevanên navdar ên din ên ji Bakurê Kurdistanê [[Şerefxanê Bidlîsî]] ye ku nivîskarê [[Şerefname]]yê ye û [[Ehmedê Xanî]] ye ku destana netewî ya kurdî ''[[Mem û Zîn]]'' nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ifkurds.de/en/publications/item/66-mem-u-z%C3%AEn-%E2%80%93-a-classical-17th-century-epic.html |sernav=Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century |malper=ifkurds.de |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en-gb }}</ref> Wêjevanên kurd [[Ebdulsemedê Babek]] di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de jiyan kirine û wêjevanên din jî di navbera sedsalên 15an û 17an de jiyan kirine û bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Di vê serdemê de navenda wêjeya kurdan [[Mîrektiya Botan]]ê û paytexta mîrektiyê navçeya [[Cizîr]]ê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt edebiyatına giriş |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=İthaki |tarîx=2015 |isbn=978-975-273-251-3 |çap=9. baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Blau |pêşnav2=Joyce |series=İthaki yayınları }}</ref> Bi navçeya Cizîrê re bajarên [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] navendên din ên girîng ên [[wêjeya kurdî]] bûn. Yekem helbestvanên kurd ên naskirî Ebdulsemedê Babek, Elî Herîrî, [[Melayê Batê]], Ehmedê Cizîrî, [[Feqiyê Teyran]] û Ehmedê Xanî ne. Di sedsalên 19 û 20an de wêjeya kurdî li gel [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[wêjeya kurdî]] ya nivîskî eleqeyeke mezin û geşedaneke mezin dibîne. Çapemeniya kurd a ku bingehê çapemeniyê di sedsala 19an de hatiye avêtin di warê geşedana wêjeya kurdî de xwedî cihekî girîng e.<ref name="Chyet2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of the Kurdish Language: an Egalitarian Scenario |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Institut français d’études anatoliennes |tarîx=2018 |rr=169–179 |isbn=978-2-36245-068-6 |url=http://dx.doi.org/10.4000/books.ifeagd.2225 }}</ref> Yekem kovara kurdî bi navê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] di sala 1898an de li paytextê îro ya [[Misir]]ê li [[Qahîre]]yê derketiye.<ref name="Chyet2018" /> == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] * [[Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Kurdistan}} * [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Galeriya wêneyan] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Portal bar|Tirkiye|Kurdistan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakurê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]] qaun2kqo8rrnn2gdkvsc5i9kgp0el25 1995009 1994998 2026-03-31T21:12:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1995009 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Bakurê Kurdistanê''' de ye. Ji bo gotarên din ên di derbarê [[Kurdistan]]ê de hûn dikarin li [[Kurdistan (cudakirin)]] binêrin.}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 350 | image1 = Bakurê Kurdistanê.png | alt1 = | caption1 = Nexşeya sinorê Bakurê Kurdistanê. | image2 = Kurdish majority Turkey-es.svg | alt2 = | caption2 = Belavbûna [[kurd]]an li Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyeyê. }} '''Bakurê Kurdistanê''' yek ji çar beşên erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye û beşa herî mezin ê Kurdistanê ye. Bakurê Kurdistanê di roja îro de di nava sinorê polîtîk ên [[Tirkiye]]yê de maye ku piştî [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bi parçekirina Kurdistanê re ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kolonîze kirin. Bi damezrandina komara tirk re ji aliyê dewletê ve li hemberê [[zimanê kurdî|ziman]] û [[çanda kurdî]] polîtîkayên astengkirinê, zext û înkarkirinê hatiye destpêkirin ku heya roja îro berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/kurdistan-map/turkish-kurdistan/ |sernav=Explore Turkish Kurdistan |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Bi damezrandina [[Tirkiye]]yê re, Bakurê Kurdistanê wekê perçeyek dagirkirî bê statû maye û nakokiyên pirsgirêka kurd û nakokiyên li ser pirsgirêkên li Bakurê Kurdistanê heya roja îro berdewam dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://m.bianet.org/bianet/medya/261007-kurtce-gazeteyle-kurt-toplumuna-ulasmak-istedik |sernav=Me xwestiye ku em bi rojnameyan xwe bigihîjin civaka kurd |malper=Bianet |ziman=tr |paşnav= }}</ref> Partiyên siyasiyên Bakurê Kurdistanê hewl didin ku polîtîkayên [[Bişavtin|asîmîlasyonê]] û astengkirina li hemberê [[Zimanê kurdî|ziman]] û [[Çanda kurdî|çanda kurdan]] û binpêkirinên mafên mirovan ku ji aliyê Tirkiyeyê ve tê pêk anîn kêm bikin an jî biguherînin. Bakurê Kurdistanê beşa herî zêde yê Kurdistanê ye ku bi awayeke tund di bin zextê hatiye asîmîlasyonê de ye û [[guhertinên demografîk]] û polîtîkayên valakirinê lê pêk hatiye. Li gorî texmînan li Bakurê Kurdistanê nêzîkî 25 û 30 milyon [[kurd]] dijîn. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê di dîrokên cihêreng de ji ber valakirin û [[Şêwitandina gundên Bakurê Kurdistanê|şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] ku di navbera salên 1990 û 2009an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin û hatine valakirin, bi sed hezaran kurd ji Bakurê Kurdistanê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://9koy.org/doguda-30-yil-once-koyleri-bosaltilip-zorunlu-goce-tabi-tutulan-insanlara-ne-oldu.html |sernav=Çi hat serê gelên ku 30 sal berê gundên wan hatin valakirin û bi darê zorê hatine koçberkirin? |malper=9.Köy |tarîx=2023-01-06 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=admin }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ihd.org.tr/zorla-yerinden-etme-uygulamasi/ |sernav=Polotîkaya jicihkirina bi darê zorê – Komeleya Mafên Mirovan |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Derneği |pêşnav=İnsan Hakları }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/biz-koy-yakma-taburuyduk-1994te-30-koyu-yaktik,243668 |sernav='Em tabûra şewitandina gundan bûn, di sala 1994an de me 30 gund şewitand' |malper=T24 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr }}</ref> Tê texmînkirin ku di roja îro de li deverên din ên Tirkiyeyê, [[Ewropa]] û li welatên cihêrengên cîhanê nêzîkî 6-8 milyon kurd ên Bakurê Kurdistanê dijîn. == Etîmolojî == Navê Bakurê Kurdistanê naveke erdnîgarî ye ku beşa herî bakurê [[Kurdistan]]ê destnîşan dike. Bakurê Kurdistanê navê xwe ji navê ji navê [[Kurdistan]]ê wergirtiye ku navê Kurdistanê ji du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' ku [[kurd]]an desnîşan dike û ji peyva ''îstan'' pêk tê ku peyveke îranî ye ku cih an welatan destnîşan dike. Bi her du peyvên hevgirtî yên ''kurd'' û ''îstan'' navê ''Kurdistanê'' derdikeve ku welatê kurdan destnîşan dike an jî tê wateya welatê kurdan. == Erdnîgarî == === Rûber === {{Nexşeya Bakurê Kurdistanê|mezinahî=450px|hêl=right|sernav=Nexşeya topografiya Bakurê Kurdistanê}} Bakurê Kurdistan welatekî çiyayî ye ku herêm xwedî deşt û çiyayên bilind in. Lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Çiyayê Agirî|Çiyayê Agiriyê]] ku bilindahiya çiyayê digihîje 5.137 mêtreyê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yılmaz |pêşnav=Y. |paşnav2=Güner |pêşnav2=Y. |paşnav3=Şaroğlu |pêşnav3=F. |tarîx=1998-10-01 |sernav=Geology of the quaternary volcanic centres of the east Anatolia |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1998JVGR...85..173Y |kovar=Journal of Volcanology and Geothermal Research |cild=85 |rr=173–210 |doi=10.1016/S0377-0273(98)00055-9 |issn=0377-0273 }}</ref> Duyem lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê [[Cîlo|Çiyayên Cîloyê]] ye ku bilindahiya çiyayê gihiştiye 4.116 mêtreyê û sêyem lûtkeya herî bilind ê Bakurê Kurdistanê bi bilindahiya 4.058 mêtre [[Çiyayê Sîpan]]ê ye. Bakurê Kurdistanê çavkaniya her du çemên girîng ên wekê çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê ye. Yek ji çemên girîng ê Bakurê Kurdistanê [[Çemê Miradê]] ye ku li gel [[Ava Reş (Firat)|Çemê Ava Reş a Ezirganê]] yek ji çavkaniyên girîng ê Firatê ye. Gola herî mezinê Bakurê Kurdistanê [[Gola Wanê]] ye ku bi rûava 3.713 km² gola herî mezinê [[Kurdistan]]ê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Van |sernav=Lake Van {{!}} Turkey, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en }}</ref> Piştî Gola Wanê çend golên çêkirî yên wekê [[Bendava Rihayê]] ku gola çêkirî ya herî mezin ê Bakurê Kurdistanê ye û [[Bendava Kebanê]] ye ku di nav sinorên parêzgehên [[Riha (parêzgeh)|Riha]] û [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêtê]] de hatine avakirin. Li gel herêmên çiyayî li herêmên jorîn deştên bilind ên tektonîk jî hene. Deştên sereke yên herêma jorîn [[Deşta Mûşê]], [[Deşta Îdirê]] û [[Deşta Erzînganê|Deşta Ezirganê]] ye. Li herêma jêrîn jî deşta berfirehê [[Deşta Heranê]] cih digire. Rêzçiyayên [[Toros]] ên Başûr [[Kurdistan]]ê ji rojava ve ber bi rojhilat ve dike du beş. Toros ji li herêma jêrîn ji bajarê [[Gurgum]]ê ve dest pê dikin û ber bi rojhilatê ve heya Colemêrgê dirêj dibin. Bi dawî bûna Torosan rêzeçiyayên [[Zagros]]an dest pê dikin. Li herêma [[Colemêrg]]ê çiya bilind û asê dibin ku bilindahiya wan digêje 4000 mêtreyan.<ref>Cheterian, Vicken (2015). Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide. Oxford and New York City: Oxford University Press. p. 65. ISBN 978-1-84904-458-5. As a result of policies such as these, the expression Armenian Plateau, which had been used for centuries to denote the mountainous highlands around Lake Van and Lake Sevan, was eliminated and replaced by the expression 'eastern Anatolia'.</ref> === Bakurê Torosan === Bakurê Torosan ji aliyê başûrê rojava ve, ji [[Gurgum]]ê despê dike heya [[Sêwas|Sêwazê]], ji Sêwasê heya [[Qers]]ê herêmên jorîn a Bakurê Kurdistanê ye ku gelek deşt û çiyayên bilind di xwe de vedigire. Bi bandora çiyayên torosan ku rê ber avhewaya germa jêrîn a [[Deryaya Navîn]] hatiye girtin ku ji ber bandora çiyayên torosan herêmên jorîn li gorî herêmên jêrîn hênik e. Li herêma çiyayî jorîn li gel çiyayên bilind, deştên bilind ên tektonîk ên wekî [[Deşta Meletiyê]], [[Deşta Mûşê]] [[Deşta Erziromê]], [[Deşta Ezirganê]] û [[Deşta Îdirê]] heye ku bilindahiya navîn a ji asta deryayê 1500 mêtre ye. Xalên herî bilind ên Bakurê Kurdistanê li herêma jorîn e ku çiyayên bilind wekê [[Çiyayê Agirî]], [[Sîpanê Xelatê|Çiyayê Sîpanê]] [[Nemrûd (volkan)|Çiyayê Nemrûdê]] a Bidlîsê ku her sê çiya çiyayên volkanîk ên vemirandî ne li vê herêmê ne. Çiyayê volkanîk a Tendûrekê û [[Cîlo|Çiyayê Cîloyê]] li vê herêmê ye. Di heman demê de herêma jorîn jêderka çemên [[Dîcle|Dicle]] û [[Firat]]ê ye ku ev her du çem ji herêma jorîn derdikevin. (Her çiqas Dîcle çemekî herêma jêrîn be jî lê bi nizilîna binê erdê re çavkaniya xwe yê sereke ji Gola Xezer a Xarpêtê werdigire) Çemê Miradê, Çemê Munzirê û Çemê Avareş a Ezirganê ku bi hev re çavkaniyên girîng ên Firatê ne li herêma jorîn e. Jiber hewaya hênik serê çiyayên bilind ên wekê Çiyayê Agirî û Çiyayê Sîpanê her dem qeşahirtî ye. [[Gola Wanê]] ku goleke tektonîk e li herêma jorîn e. === Başûrê Torosan === Berevajiyê herêma jorîn herêma jêrîn a başûrê torosan ji xeynî hinek deveran bi gelemperî deşt, berrî rast û germiyan e. Li herêma jêrîn ji Dîlok û Rihayê heya Siwêregê cih bi cih bi girik in. Piştî Siwêregê Çiyayê Qerejdaxê despêdike heya ku digihêje çiyayên Mazî û Mêrdînê. Çiyayê volkanîk a Qerejdaxê çiyayeke serbixwe ye ku bi bilindahiya 1.952 mêtreyê li ser deşta di navbera [[Amed]] û [[Riha]]yê de cih digire. Çiyayên Maziyê çiyayeke volkanîk ê herêma jêrîn e. Li herêma botan çiyayên Herekol û Cûdî cih digirin ku rêzeke çiyayî ya asê û bilind ên ku ber bi Başûrê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistanê ve diçin. Li rojava Deşta Dîlokê û Deşta Tilbişarê û li dorhêla Amedê jî, Deşta Gewran û Deşta Amedê hene. Deşta Gewran di navber a [[Erxenî]] û Qerejdaxê de cih digirê ku berfirehiya deştê 15 hezar hektar berfireh e. Berfirehiya Deşta Amedê 40 hezar hektar berfireh e. Li Rihayê Deşta Heranê berfirehê heye ku di warê çandiniyê de deşteke girîng e. Yek ji deştên girîng ên herêma jêrîn Deşta Mêrdînê ye ku bi Deşta Heranê re qadê herî girîng ên çandiniyê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Taurus-Mountains |sernav=Taurus Mountains {{!}} mountains, Turkey {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> === Parêzgeh û navendên parêzgehên Bakurê Kurdistanê === {| class="wikitable" style="width:600px;" |+ |- ! Parêzgeh !! Navçe / serbajar !! Nexşe |- ! [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyeman]] || [[Aldûş]], [[Bêsnî]], [[Komîşîr]], [[Semîsad]], '''[[Semsûr]]''', [[Sergol]], [[Sincik]], [[Tût]] || [[Wêne:Navçeyên Semsûrê.png|80px]] |- ! [[Agirî (parêzgeh)|Agirî]] || [[Avkevir]], [[Bazîd]], [[Dutax]], [[Giyadîn]], [[Patnos]], '''[[Qerekose]]''', [[Xamûr]], [[Zêtka]] || [[Wêne:Navçeyên Agiriyê.png|80px]] |- ! [[Batman (parêzgeh)|Batman]] || '''[[Êlih]]''', [[Heskîf]], [[Hezo]], [[Kercews]], [[Qabilcewz]], [[Qubîn]] || [[Wêne:Navçeyên Batmanê.png|80px]] |- ! [[Bidlîs (parêzgeh)|Bidlîs]] || '''[[Bidlîs]]''', [[Elcewaz]], [[Motkî]], [[Norşîn]], [[Tetwan]], [[Xelat]], [[Xîzan]] || [[Wêne:Navçeyên Bidlîsê.png|80px]] |- ! [[Bîngol (parêzgeh)|Bîngol]] || [[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], '''[[Çewlîg]]''', [[Dara Hênî]], [[Kanîreş]], [[Gêxî]], [[Xorxol]] || [[Wêne:Navçeyên Bîngolê.png|80px]] |- ! [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsim]] || '''[[Mamekî]]''', [[Melkişî]], [[Mêzgir]], [[Pêrtag]], [[Pilemor]], [[Pulur]], [[Qisle]], [[Xozat]] || [[Wêne:Navçeyên Dêrsimê.png|80px]] |- ! [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] || [[Bismil]], [[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Farqîn]], [[Gêl]], [[Hezro]], [[Hênê]], [[Karaz]], [[Licê]], [[Pasûr]], [[Pîran]], [[Şankuş]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Amed]]ê''': [[Bajarê Nû]], [[Payas]], [[Rezik]], [[Sûr]] || [[Wêne:Navçeyên Diyarbekirê.png|80px]] |- ! [[Entab (parêzgeh)|Entab]] || [[Kele]], [[Bêlqîs]], [[Cîngîve]], [[Girgamêş]], [[Îslahiye]], [[Kurudere]], [[Alêban]], [[Tilbişar]], [[Şahînbeg]] || [[Wêne:Navçeyên Entabê.png|80px]] |- ! [[Erdêxan (parêzgeh)|Erdêxan]] || − || [[Wêne:Navçeyên Erdêxanê.png|80px]] |- ! [[Erzîrom (parêzgeh)|Erzîrom]] || [[Aşqela]], [[Azort]], [[Bardîz, Erzîrom|Bardîz]], [[Çêrmik, Erzîrom|Çêrmik]], [[Espîr]], [[Hesenqela]], [[Narman]], [[Norgeh]], [[Oltî]], [[Oxlê]], [[Parsîna Jor]], [[Pasîna Jêr, Erzîrom|Pasîna Jêr]], [[Qereçoban]], [[Qereyazî]], [[Tawûsker]], [[Tatos]], [[Tortim]], [[Xinûs, Erzîrom|Xinûs]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Erzîrom]]ê''': [[Palandoken]], [[Yakutiye]] || [[Wêne:Navçeyên Erzîromê.png|80px]] |- ! [[Erzîngan (parêzgeh)|Erzîngan]] || [[Cîmîn|Cimnî]], [[Egîn]], '''[[Ezirgan]]''', [[Gercan]], [[Îlîç]], [[Kemax]], [[Mose]], [[Qerequlak]], [[Têrcan]] || [[Wêne:Navçeyên Ezirganê.png|80px]] |- ! [[Hekarî (parêzgeh)|Hekarî]] || '''[[Colemêrg]]''', [[Çelê]], [[Gever]], [[Şemzînan]] || [[Wêne:Hakkari districts-ku.png|80px]] |- ! [[Îdir (parêzgeh)|Îdir]] || [[Başan]], '''[[Îdir]]''', [[Qulp]], [[Têşberûn]] || [[Wêne:Navçeyên Îdirê.png|80px]] |- ! [[Kilîs (parêzgeh)|Kilîs]] || − || [[Wêne:Navçeyên Kilîsê.png|80px]] |- ! [[Meletî (parêzgeh)|Meletî]] || [[Arabkîr]], [[Arga]], [[Aywalî]], [[Çirmik]], [[Darende]] , [[Erxewan]], [[Hekîmxan]], [[Keferdîz]], [[Melediya kevn]], '''[[Meletî]]''', [[Muhacîr, Meledî|Muhacîr]], [[Qela, Meletî|Qela]], [[Şîro]], [[Yazixan]] || [[Wêne:Navçeyên Meletiyê.png|80px]] |- ! [[Mêrdîn (parêzgeh)|Mêrdîn]] || [[Artuklu]], [[Kerboran]], [[Dêrik]], [[Qoser]], [[Şemrex]], [[Midyad]], [[Nisêbîn]], [[Mehsert]], [[Stewr]], [[Rişmil]] || [[Wêne:Navçeyên Mêrdînê.png|80px]] |- ! [[Mereş (parêzgeh)|Mereş]] || − || [[Wêne:Navçeyên Mereşê.png|80px]] |- ! [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] || [[Dêrxas]], [[Gimgim]], [[Kop]], [[Milazgir]], '''[[Mûş]]''', [[Tîl]] || [[Wêne:Navçeyên Mûşê.png|80px]] |- ! [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]] || − || [[Wêne:Osmaniye districts.png|80px]] |- ! [[Qers (parêzgeh)|Qers]] || [[Cilawûz]], [[Dîxor]], [[Kaxizman]], '''[[Qers]]''', [[Sarîqamîş]], [[Selîm, Qers|Selîm]], [[Şûrêgel]], [[Zarûşad]] || [[Wêne:Navçeyên Qersê.png|80px]] |- ! [[Riha (parêzgeh)|Riha]] || [[Bêrecûk]], [[Curnê Reş]], [[Hewenc]], [[Herran]], [[Kaniya Xezalan]], [[Pirsûs]], [[Serê Kaniyê]], [[Sêwreg]], [[Wêranşar]], [[Xelfetî]]<br>Bajarê Mezin a '''[[Riha]]yê''': [[Eyûbî, Riha|Eyûbî]], [[Qerekoprî]] (Pira Reş), [[Xelilî]] || [[Wêne:Navçeyên Rihayê.png|80px]] |- ! [[Sêrt (parêzgeh)|Sêrt]] || [[Dih]], [[Hawêl]], [[Misirc]], '''[[Sêrt]]''', [[Şêrwan]], [[Tilo]], [[Xisxêr]] || [[Wêne:Navçeyên Sêrtê.png|80px]] |- ! [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwas]] || [[Macîran]], [[Qoçgîr]],[[Dîvrîgî]], || [[Wêne:Navçeyên Sêwasê.png|80px]] |- ! [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnex]] || [[Basan]], [[Cizîr]], [[Elkê]], [[Hezex]], [[Qilaban]], [[Silopî]], '''[[Şirnex]]''' || [[Wêne:Navçeyên Şirnexê.png|80px]] |- ! [[Wan (parêzgeh)|Wan]] || [[Bêgirî]], [[Ebex]], [[Elbak]], [[Erdîş]], [[Ertemêtan]], [[Miks]], [[Qerqelî]], [[Mehmûdî]], [[Şax]], [[Payîzava]], [[Westan]], [[Rêya Armûşê]], [[Tuşpa]] || [[Wêne:Navçeyên Wanê.png|80px]] |- ![[Gumuşxane|Gumusxane]] |[[Şiran|Şirân]], [[Kelkit|Kêlkît]] |[[Wêne:Gumusxane.jpg|alt=Gumusxane Qert|çep|frameless|93x93px]] |- ! [[Xarpêt (parêzgeh)|Xarpêt]] || [[Baskîl]], [[Dep]], [[Egîna Jêrîn]], [[Keban]], [[Maden]], [[Palo]], [[Qerebaxan]], [[Qowanciyan]], '''[[Xarpêt]]''', [[Xulaman]] [[Xûx]] || [[Wêne:Navçeyên Xarpêtê.png|80px]] |- ! [[Xetay (parêzgeh)|Xetay]] || − || [[Wêne:Hatay location districts.png|80px]] |} == Avhewa == Çiyayên [[Toros]]an wekî dîwarekî bilind avhewaya bejahî ya jorîn nahêle derbasî herêma jêrîn bibe. Li gorî başûrên torosan, bakurê torosan rûerd gelek bilind e ku ev jî di warê avhewayê de cihêrengî cêdike. Herêma jorîn li gorî herêma jêrîn di mehên havînan de hênik e di mehên zivistanan de sar û bi berf e. Germahiya navînî ya herêma jorîn di navbera 25 û 30 pile de diguhere. Zivistana herêma jorîn sar e ku di mehên zivistanan de germahiya herêma jorîn heta -24 û -30 pileyan dadikeve. Bajarên [[Erzirom]] û [[Qers]]ê bajarên herî bilind û sar ên Kurdistanê ne ku bi mehan berf li erdê dimîne. Di mehên zivistanan de li herêmên çiya û bilind ên wekî [[Wan]], [[Şirnex]], [[Sêrt]], [[Colemêrg]], [[Erzirom]] û [[Qersê]] berfeke zêde dibare. Berfa zêde hinek caran dibe sedema aşîtan ku ji girên bilind têne xwarê. Li rojavayê, li herêmên bajarên [[Elezîz]], [[Meledî]], [[Semsûr]] û [[Mereşê]] rûerd hewqas ne bilind e. Her çiqas çiya û girik hebin jî rûerd navrast e. Baran zêde dibarê û li gorî hinek deverên herêma jorîn di mehên zivistanan de hênik e. Rêza Torosan nahêlin ku hewaya germ a Deryaya Navîn ji herêma jêrîn ber bi herêma jorîn ve here. Ji ber vê yekê di mehên havînan de li herêma başûrê torosan hewa gelek germ û ziwa ye. Ev jî li bajarên [[Dîlok]], [[Riha]], [[Amed]] û [[Mêrdîn]]ê dibe sedema germahiyeke zêde. Li herêma jêrîn germahî li siyê 40 - 45 pile ye. Di mehên zivistanan de herêm bi gelemperî bi baran e û berf kêm e. Ji bilî çend deşt, rast, navrast û beriyan, Kurdistan welatekî çiyayî ye. Çiya, cih û avhewaya Kurdistanê mercên dar û daristanan çêdikin. Berê piraniya çiya û herêmen Bakurê bi daristan bûn. Ji ber xizanî û nezaniyê sal bi sal xelk dar û beran dibire û ji bo şewatê bi kar tînin. Ji aliyê din ve li herêmên ku erd û zevî kêm in, daristanan dibirin û cîhên wan dikin erd. Li wir çandiniyê dikin. Di van salên dawî de dewleta Tirk ji bo şikandina şerê gerîlla agir berdidin daristanên Bakur û ew dişewtînin. Li Bakur darên berû, mazî, benav, benîşt, qizwan, hevirs û merx hene. Li ber çem û cihên avî ji darên gûz, spîndar û bih jî gelek in. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Bakurê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji girê arkeolojîk ê Girê Mirazan ku dîroka girê ji 10.000 salên {{bz}} vedigere.]] [[Wêne:Hasankeyf Castle.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Heskîfa kevn û Şûnwarên Heskîfê ku dîroka niştecîbûna mirovî ji 12.000 salên {{bz}} ve vedigeriyaye. Ev şûnwara kevnare niha di bin Bendava Heskîfê de winda bûye.]] Bakurê Kurdistanê wekî deverên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji cihê herî kevn ên cîhanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li qadên arkeolojîk ên li navçeyên [[Bismil]]ê, [[Erxenî]] û [[Farqîn]] a [[Amed]]ê hatine kirin de delîlên jiyana mirovan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 10.000 salên {{bz}} vedigere. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên li Gira Kortikê derketiye holê ku ji 10.400 û 9.250 salê {{bz}} vir ve jiyana mirovî li [[Kurdistan]]ê heye. Di lêkolînên arkeolojîk de li heman herêmê li [[Qota Berçem]]ê ku li navçeya [[Erxenî]] ya Amedê ye delîlên jiyanê hatiye dîtin ku diroka wî ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Dîroka Bakurê Kurdistanê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bermahiyên ji serdemên paleolîtîk û mezolîtîkê di [[Şikeftên Hasûnî]] ya li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hîlarê]] ya li nêzîkî navçeya [[Erxenî]] yê hatine tespîtkirin. Yek ji cih ên herî kevn ên li Bakurê Kurdistanê ku malavaniya mirovahiyê kiriye cihên neolîtîkên wekî [[Newala Çorî]] û [[Girê Mirazan]] e ku dîroka wan ji sedsala 10ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |sernav=All Posts |malper=World Monuments Fund |roja-gihiştinê=2024-10-21 |ziman=en |roja-arşîvê=2024-09-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240909170101/https://www.wmf.org/blog/celebrating-our-new-affiliation-global-heritage-fund/preservation_by_design_partnerships/current_projects/gobekli_tepe_turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |sernav=The Archaeological Site of Göbeklitepe - UNESCO World Heritage Centre |malper=web.archive.org |tarîx=2018-03-31 |roja-gihiştinê=2024-10-21 |roja-arşîvê=2018-03-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180331174301/http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5612/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tê texmîn kirin ku Girê Mirazan perestgeha herî kevn ê cîhanê ye. Cihwarbûyina li herêmê li dora 9.000 salên berî zayînê wekê şûnwarên neolîtîk ên [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] li nêzîkê Gola Îbrahîm e (Gola Masiyan) ku li [[Riha]]yê ye derketiye holê. Navçeya Heskîfa kevn ku niha di bin ava Bendava Heskîfê de maye yek ji qadên arkeolojîk ên Bakurê Kurdistanê bû. Di lêkolînên arkeolojîk ên ku li Girê Heskîfê hatibûn kirin de hatiye dîtin ku jiyana mirovî ya li [[Heskîf]]ê ji 3.500 salên berê zayînê heya 12.000 salên berê zayînê diçe. Şûnwarê kevnar a Heskîfê li gel hemî hewlên nerazîbûna li dijî bendavê bi [[Bendava Heskîfê]] ku ji aliyê dewleta tirk ve li ser [[Dîcle|Çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin dimîne di bin avê de. Heskîf a kevn bi bilind bûna avê re di 20ê gulana sala 2020an de bi temamî di bin avê de winda bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2020/07/05/world/middleeast/turkey-erdogan-hasankeyf-Ilisu-dam.html |sernav="An Ancient Valley Lost to 'Progress'" }}</ref> Di vê serdemê de ji ber ku Bakurê Kurdistanê beşek ji Heyva Biadan a kevnar e, Bakurê Kurdistanê bi awayekê bi lez ketiye bin bandora [[Şoreşa Neolîtîkê|Şoreşa Neolîtîk]] a ku çandinî lê berbelav bûye. === Serdema kevnare === [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|çep|Rengê zer a tarî di 1400 salê {{bz}} de serweriya mêtaniyan destnîşan dike.]] Li navçeya Heranê ya bi ser parêzgeha [[Riha]]yê ve belgeyên ku bi tîpên mixî hatiye nivîsandin hatine dîtin ku dîroka belgeyê ji 2300 salên berê zayînê ve vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chow |pêşnav=Y. W. |paşnav2=Pietranico |pêşnav2=R. |paşnav3=Mukerji |pêşnav3=A. |tarîx=1975-10-27 |sernav=Studies of oxygen binding energy to hemoglobin molecule |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6 |kovar=Biochemical and Biophysical Research Communications |cild=66 |hejmar=4 |rr=1424–1431 |doi=10.1016/0006-291x(75)90518-5 |issn=0006-291X |pmid=6 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Anderson |pêşnav=T. R. |paşnav2=Slotkin |pêşnav2=T. A. |tarîx=1975-08-15 |sernav=Maturation of the adrenal medulla--IV. Effects of morphine |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/7 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=16 |rr=1469–1474 |doi=10.1016/0006-2952(75)90020-9 |issn=1873-2968 |pmid=7 }}</ref> Di nav van belgeyan de belgeyek heye ku diyar dike ku li [[Herran]]ê di [[Perestgeha Sîn]] de peymanek hatiye çêkirin. Di vê heyamê de Bakurê Kurdistan yek ji navendên herî girîng ên baweriya pagan bû ku perestgehên xwedawendê heyvê [[Sîn]] û xwedawendê rojê [[Utu]] hebûn. Li gorî belgeyên dîrokî di sala 2000ê {{bz}} de mîtaniyên hurî li Bakurê Kurdistan bicih bûne. Mîrekiya herî hêzdarê vê serdemê mîrektiya mîtaniyên hurî ye ku li [[Amed]]ê hatiye avakirin. [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] wekî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li bakur bi hîtîtiyan re, li rojava bi Misrê re, li başûr bi kassîtan re û li rojhilat jî bi asûriyan re sinorê împeratoriyê hebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-10-22 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yek ji şaristaniyên mezin ên herêmê hîtîtîbûn ku di navbera salên 1750 û 1650yên {{bz}} de li ser axa Bakurê Kurdistanê û Rojavayê Kurdistan a îro împaratoriyeke berfireh û împeratoriyeke bihêz avakirine. Hîtîtî civakeke hind û ewropî bûn ku yek ji yekem şaristaniyên mezin ên Serdema Bronzê bûn ku împeratoriyeke mezin li herêmên Bakurê Kurdistanê, [[Rojavayê Kurdistanê]] û li tevahiya [[Anatolya]]yê ava kirine. Tê texmîn kirin ku hîtîtî ji [[Deryaya Reş]] wêdetir hatine û di destpêka hezarsala 2em ê {{bz}} de li tevahiya Anatolyayê û li hinek deverên [[Kurdistan]]ê bi cih bûne. Hîtîtiyan rêzeke serwerî ava kirine ku di nav de [[Padîşahiya Kussarayê]] (sala 1750 {{bz}}), [[Padîşahiya Kaneşê]] an Neşa (salên 1750 û 1650 {{bz}}) û li dor sala 1650yê {{bz}} de împeratoriyeke bi mezinahiya navîn avakirine ku navenda împeratoriyê bajarê [[Hattusa]]yê bû<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |ziman=en |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> [[Wêne:A Mede King relief in Louvre Museum, Paris.jpg|thumb|Rolyefa qiralekî [[med]]î li Muzexaneya Louvre ya Parîsê.]] Di salên 550 û 650 yê {{bz}} de medî li Bakurê Kurdistanê, li seranserê Kurdistanê, Anatoliya û li seranserê [[Îran]] a îro împeratoriyeke mezin ê berfireh ava kirine. Medî cara ewil bi qralê asûrî Salmaneser III hatine nasîn kirin. Di nivîsarên di serdema Selmaneser (858-824 {{bz}}) de bi navê "Mada" hatine tomarkirin. Tê texmîn kirin ku di dawiya hezarsala 2ê {{bz}} de pêşiyên mediyan li herêma [[Rojhilata Kurdistanê]] ya îro derketine û bi belavbûna wan re di salên paşerojê de sinorên Medyayê di heyama çend sed salan de her ku çûye berfirehtir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Medî bi kêmanî ji sedsalên 12 û 11ê berî zayînê de li rojavayê Îranê û li Rojhilata Kurdistanê ya îro jiyan kirine. Bandora wan ê li temamiya herêmê ji nîvê duyem a sedsala 8ê berî zayînê ve dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The culture and social institutions of ancient Iran |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-61191-6 |çap=1 |cih=Cambridge |paşnav2=Lukonin |pêşnav2=Vladimir Grigorʹevič |paşnav3=Kohl |pêşnav3=Philip L. |paşnav4=Dandamaev |pêşnav4=M. A. }}</ref> Di serdema vê demê de îhtimaleke mezin ku gelên hind û îranîaxiv ji di beriya medan de bi kêmî ve 500 û 1000 sal berê li Rojhilata Kurdistanê û Îranê bi cih bûne. Piraniya zanyaran bawer dikin ku hatina nifûsa hind û îranîaxiv ji bo Rojhilata Kurdistanê û Îranê tenê bi koçberiyeke girseyî pêk nehatiye. Hatina hind û îraniyan di destpêkê hezarsala 2ê {{bz}} de bi komên piçûk ên koçber hêdî hêdî ji aliyê bakurê rojhilat ve di heyamek dirêj de ber bi rojava ve hatine. Ev komên koçber bi demê re dibin sedema afirandin komên çandî û zimanî yên cihêreng ku yek ji wan koman di dawiyê bi navê medî hatine binavkirin û medî derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360 |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 }}</ref> === Serdema navîn === [[Wêne:Xanedanamerwaniyan.svg|thumb|çep|Nexşeya Xanedaniya Merwaniyan.]] Di serdema navîn de Bakurê Kurdistanê derbasî rêveberiyên desthilatdariyên herêmî dibe. [[Xanedana Merwaniyan|Xanedaniya Merwaniyan]] xanedaniyeke kurd bû ku di serdema navîn de li Bakurê Kurdistanê hikûm kiriye. Xanedaniya Merwaniyan di sala 982ê {{pz}} de ji aliyê [[Bazê Dostikî]] ve hatiye damezrandin ku damezrênerê xanedaniyê Bazê Dostikî gelek herêmên xanedaniyê bi şervanî ya xwe navdarî bidest xistiye û ji nîvê sedsala 10an ve li Bakurê Kurdistanê dest bi bidest xistina bajaran kiriye. Di destpêkê de ber bi başûr ve diçe û [[Erdîş]]ê û çeperên li derdora navçeyê bidest dixe. Piştre bandora xwe xurt dike [[Amed]], Farqîn û [[Nisêbîn]]ê ku di bin desthilatdariya buweyhiyan de bûn bidest dixe.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Stein |pêşnav=J. M. |tarîx=1975-09-15 |sernav=The effect of adrenaline and of alpha- and beta-adrenergic blocking agents on ATP concentration and on incorporation of 32Pi into ATP in rat fat cells |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1659–1662 |doi=10.1016/0006-2952(75)90002-7 |issn=0006-2952 |pmid=12 }}</ref> Herêma ku Xanedaniya Merwaniyan lê hatibû avakirin erdnîgariyeke mezin ê bi navê zewezân bû ku ev erdnîgarî herêmeke berfireh vegirtiye ku sinorên herêma xanedaniyê li başûr ji bakurê [[Mûsil]]ê dest pê dikir heta sinorê [[Xelat]]ê, li rojhilat ji bajarê [[Selmas]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] despê dikir û li rojava heya [[Amed]]ê dirêj dibû. Paytexta xanedaniyê bajarê [[Farqîn|Meyafariqînê]] bû (navçeya [[Farqîn]] a îro) ku xanedanî nêzîkî 100 salan li deverên ku bakur, rojhilat û başûrê [[Kurdistan]]ê vedigire, hikûmdariyê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Wasil ibn 'Ata' als Prediger und Theologie |paşnav=ʻAṭāʼ |pêşnav=Wāṣil ibn |weşanger=BRILL |tarîx=1988 |isbn=978-90-04-08369-1 |ziman=en |url=https://books.google.de/books?id=tPsUAAAAIAAJ&lpg=PA623&dq=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&hl=tr&pg=PA624#v=onepage&q=The%20Encyclopedia%20of%20Islam,%20Volume%206,%20marwan&f=false }}</ref> Di sala 1085an de artêşa selçûqiyan êrîşê axa merwaniyan (Bakurê Kurdistanê) dike piştê şerekî dijwar piraniya axa merwaniyan dagir dike. Mîrê merwanî yê dawî Mensur heta mirina xwe ya sala 1096an li Cizîrê jiyan dike. Heya sala 1171ê bi damezrandina dewleta eyûbîyan hinek herêmên Bakurê Kurdistanê ku ji aliyê salçuqiyan ve hatibû dagirkirin beşdarî axa eyûbiyan bûye. Her çiqas dewleta eyûbîyan tevahiya [[Kurdistan]]ê bidest nexe lê di serdema xwe ya herî berfireh de li herêmeke berfirehê wekê [[Misir]], [[Sûriye]], [[Iraq]], [[Hecaz]], [[Filistîn]], [[Lîbya]], [[Yemen]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|Herêmên Şamê]] (Levant) serwerî kiriye.<ref name="Özoğlu2004"/><ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-8556-9 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Dewleta Eyûbî bandoreke veguherîner li herêmê dike nemaze bandoreke veguherîner Misirê kiriye ku berê di bin serweriya xîlafeteke şîe de bû, Misir di serdema eyûbiyan de dibe navendeke aborî û çandî ya herêmê bi hêza siyasî û leşkerî ya serdest.<ref name="Özoğlu2004" /> Damezrênerê dewleta eyûbîyan Selahedîn Eyûbî rêveber û leşkerekî kurd ku [[Tikrît]]ê ji dayîk bûye. Bavê [[Selahedînê Eyûbî|Selahaddînê Eyûbî]], [[Necmedînê Eyûbî|Necmeddînê Eyûbî]] li bajarê [[Divîn]]ê jiyan kiriye ku bajêr di wê demê de di bin desthilatdariya xanedana kurd a [[Xanedana Şedadiyan|Xanedana Şedadîyan]] de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |sernav=Saladin Biography |malper=web.archive.org |tarîx=2017-08-30 |roja-gihiştinê=2024-10-23 |roja-arşîvê=2017-08-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170830055141/http://www.bookrags.com/biography/saladin/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/3072517 |sernav=From Saladin to the Mongols : the Ayyubids of Damascus, 1193-1260 {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2024-10-23 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Xweseriya mîrekiyên Kurdistanê û Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî ==== [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Padîşahiya Serbixwe û Mîrekiyên Xweser ên Kurd li dora 1835 (li gorî Dr Michael Izady).]] Di tomarên bacê de (an lênivîsk) ya ku dîroka wî vedigere sala 1527an, behsa herêmek bi navê ''Wilayet-i Kurdistan'' ([[Eyaleta Kurdistanê]]) dike ku tê de behsa 7 mîrekiyên mezin û 11 mîrekiyên biçûk dike. Di belgeyê de mîrektiyên kurdan wekî eyalet (dewlet) hatiye binavkirin ku ev yek nîşana xweseriya mîrektiyên [[Kurdistan]]ê ne. Di fermaneke (fersûma împeratorî) hatiye nivîsandin ku Silêmanê Yekem li dora sala 1533an de rêgezên mîrasî û peyrewiyê di nav begên Kurdistanê de diyar dike. Mîrektiyên Kurdistanê di nav xanedaniya osmaniyan de her dem bi awayeke otonom mane yan jî tu caran dest ji statûya otonomiyan (xweserî) bernedane. Xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 19an de dest bi parastina desthilatdariya xwe yê li herêmê kiriye. Ji ber metirsî ya serbixwebûna mîrekiyên kurdan, osmaniyan xwestiye ku bandora wan bişkîne û wan bixe bin kontrola dewleta navendî ya Konstantînopolê. Lêbelê dijberî ya mîrektiyên kurd ku ji aliyê desthilatdariya osmaniyan ve pêk hatiye ji sala 1840an û pê ve li herêmê dibe sedema bêaramiyeke zêde. Osmaniyan di cihê mîrektiyan de şêxên sofî û fermanên dînî derdixe pêş ku bandora şêxên sofî li herêmê zêde dibe. Yek ji giregirên sofî yên navdar [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] bû ku li herêma di navbera [[Gola Wanê]] û [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] de dest bi serhildanê kiriye. Devera ku di bin destê wî de bûn hem herêmên osmanî û hem jî yên qacaran werdigirt. Şêx Ubeydullahê Nehrî wekî yek ji rêberên pêşîn ên ku di nav kurdan de ramanên neteweperestî yên nûjen peyda kiriye tê hesibandin. Şêx Ubeydullahê Nehrî nameyekê ji bo cîgirê balyozxaneya [[Qiraliyeta Yekbûyî|Brîtanyayê]] re şandiye û nameyê de hatiye wiha nivîsiye: "Neteweya kurd miletekî cuda ye. Em dixwazin karê me di destê me de be".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Bhagwat |pêşnav=V. M. |paşnav2=Ramachandran |pêşnav2=B. V. |tarîx=1975-09-15 |sernav=Malathion A and B esterases of mouse liver-I |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=18 |rr=1713–1717 |doi=10.1016/0006-2952(75)90011-8 |issn=0006-2952 |pmid=14 }}</ref> ==== Rûxandina osmaniyan ==== Her çiqas dîroka hemû kurdan têkildarî hemû kurdan be jî, her parçeyekê Kurdistanê di dîroka Kurdistanê de xwedî ciheke taybet e. Heta îlan kirina komara [[Tirkiye]]yê jî qedera her sê parçeyên Kurdistanê (rojava, başûr, bakur) wek hev bû û ji bo qedera xwe ya sedsalan li benda rûxandina [[Împeratoriya Osmanî]]yan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Kurdistan |sernav=Kurdistan {{!}} History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Piştî [[Şerê cîhanî yê yekem]], xanedaniya osmaniyan ji aliyê gelek aliyan ve, nemaze ji aliyê dewletên ewropayî ve hatibûn desteser kirin. Di heyama Şerê Cîhanê yê Yekem de deverên wekê Yemen, Iraq û Sûrîye ji xanedaniya osmaniyan cûda bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/ |sernav=Learn About Kurdish History |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/timeline/kurds-long-struggle-statelessness |sernav=Timeline: The Kurds’ Quest for Independence |malper=Council on Foreign Relations |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li vir [[Rojavayê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] dikevin bin desthilatdariyên mandateriya brîtaniyan a ku li Sûrîyeyê û Iraqê hatibû ragehandin. Li van herdu welatan ji aliyê brîtaniyan û ji ereban ve du dewlet hatine ava kirin ku têkoşîna kurdên van parçeyan hem li gel îngilîzan hem jî li gel van dewletên ereban bûn. Piştî şerê cîhanî yê yekem Bakurê Kurdistanê û [[Anatolya]] di bin desthilatdariya dewletên ewropî de bûn. Di encamê de di 10ê tebaxa sala 1920an de di navbera dewletên ewropayî û osmaniyan de [[Peymana Sevrê]] hatibû îmzekirin. Li gorî bendê vê peymanê di navbera Anatolya û Îranê de avabûna du dewletan hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/institute/who_are_the_kurds.php |sernav=Who Are the Kurds? |malper=Institutkurde.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 }}</ref> Li gorî peymanê bajarê Wanê wek sinorek bimîne, li rojava û li başûrê [[Wan]]ê biryara herêma xweser ya Kurdistanê û li bakurê Wanê jî biryara herêma xweser ya Ermenistanê hatibû destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov-wa.nt.am/?lang=en |sernav=The Government of the Republic of Western Armenia (Armenia) – Official website |malper=gov-wa.nt.am |tarîxa-gihiştinê=2023-04-15 |tarîxa-arşîvê=2023-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230415115927/https://gov-wa.nt.am/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Serhildana Koçgiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Qoçgiriyê}} [[Wêne:Alîşêr Efendî & Zarîfe Xatun.jpg|thumb|çep|Wêneyê Elîşêr û Zerîfe Xatûn]] Serhildana Koçgirî serhildaneke kurd bû ku li dijî nenaskirina mafên kurdan ku li herêma koçgîriyan û li Bakurê Kurdistanê pêk hatiye qewimiye. Serhildan piştê ku daxwaza otonomî ya kurdî nayên qebûl kirin û piştre jî ku [[Nûrî Dêrsimî]] tê girtin di 21ê sibata sala 1921ê de hatiye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Olson |pêşnav=Robert |paşnav2=Rumbold |pêşnav2=Horace |tarîx=1989 |sernav=The Koçgiri Kurdish Rebellion in 1921 and the Draft Law for a Proposed Autonomy of Kurdistan |url=https://www.jstor.org/stable/25817079 |kovar=Oriente Moderno |cild=8 (69) |hejmar=1/6 |rr=41–56 |issn=0030-5472 }}</ref><ref name="Olson1991">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Piştî ku [[Peymana Sevrê|Peymana Sêvrê]] hatiye îmzekirin, kurd zêdetir pê bawer bûn ku bi kêmanî dikarin xwe bigihîjin rêveberiyeke otonom. [[Evdilqadirê Ubeydullah]] kurê [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]] û serokê [[Cemiyeta Tealiya Kurd]] piştgirî dide fikra otonomiya kurdî ya ku li Bakurê Kurdistanê were avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish notables and the Ottoman state: evolving identities, competing loyalties, and shifting boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=State Univ. of New York Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-7914-5993-5 |cih=Albany, NY |series=SUNY series in Middle Eastern studies }}</ref> Lê [[Nûrî Dêrsimî]] û [[Elîşêr]] ji otonomiyê wêdetir dixwestin ku li gorî xala 64ê ya peymanê Kurdistaneke serbixwe ava bikin.<ref name="Olson1991"/> Piştî van hewldanên ji bo otonomiya kurdî, kurdên derdorî [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] dest bi amadekariya rûbirûbûna dawî ya bi neteweperestên tirk re kirin û dest danîn ser gelek depoyên çekan ên tirkan. Di meha cotmeha sala 1920an de bi qasî ku xwe di pozîsyona bihêzbûnê de hîs bikin, Elîşan Beg serokê Refahiye eşîran ji bo serxwebûnê amade dike. Di dawiyê de, di 15ê mijdara sala 1920an de deklerasyonek pêşkêşî kemalîstan kirin ku di deklerasyonê de dixwazin ku leşkerên tirk ji herêmên kurdan derkeve, girtiyên kurd werin berdan û otonomiya kurdan were naskirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: in the shadow of history |weşanger=The Univ. of Chicago Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-226-51928-9 |çap=2 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Meiselas |pêşnavê-edîtor=Susan |paşnavê-edîtor2=Bruinessen |pêşnavê-edîtor2=Martin van }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Rumbold, Sir Horace, eighth baronet (1829–1913) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.35865 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Piştre ne qebûl kirina daxwazên kurdan û girtina Nûrî Dêrsimî dibe sedema Serhildana Koçgiriyê. Serhildan bi pêşengiya [[Alîşêr|Elîşêr]], [[Heyder Beg]] û [[Elîşan Beg]] ve di sibata sala 1921ê de li herêma Koçgiriyê, li rojhilatê [[Sêwas]]ê ji aliyê hêzeke çekdar ên kurd ve ku ji 3.000 çekdaran pêk dihatin hatiye destpêkirin. ==== Serhildana Şêx Seîdê Pîranî ==== {{Gotara bingehîn|Serhildana Şêx Seîdê Pîranî}} Yek ji serhildanên Bakurê Kurdistanê [[Serhildana Şêx Seîdê Pîranî]] ye ku li dijî dagirkirina [[Kurdistan]]ê û nenas kirina mafên kurdan ku ji aliyê rejîma kemalîstan ve hatiye pêkanîn. Serhildana [[Şêx Seîd|Şêx Seîdê Pîranî]] di 13ê sibata sala 1925an de bi serokatiya Şêx Seîd û bi piştgiriya [[Azadî (rêxistin)|Azadî]] li navçeyê [[Licê]] ya [[Amed]]ê hatiye destpêkirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Di heyama serhildanê de herêmeke berfirehê Bakurê Kurdistanê ji aliyê serhildêran ve hatiye kontrolkirin. Dîroka dînî û netewî ya serhildana Şêx Seîd ji aliyê zanyaran ve hatiye nîqaşkirin. Serhildan Şêx Seîd ji aliyê [[Robert W. Olson]] ve wekî "yekemîn serhildana neteweyî ya mezin a kurdan" hatiye binav kirin. Şêx Saîd banga gelek aliyan dike ku alîkarî bidine serhildanê. Azadî û çend efserên xanedaniya osmanî piştgirî dane serhildanê. Robert Olson diyar kiriye ku li gorî çavkaniyên cuda ji 15.000 serhildêran zêdetir kes beşdarî serhildanê bûne. Şêx Seîd wek fermandarê paşerojê ya tevgera serxwebûna Kurdistanê ku navenda wê li derdora Azadî bû hatiye hilbijartin û di 14ê sibata sala 1925an de Darahînî wek paytexta Kurdistanê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A people without a country: the Kurds and Kurdistan |weşanger=Zed Books |tarîx=1993 |isbn=978-1-85649-194-5 |çap=Rev |cih=London |paşnavê-edîtor=Chaliand |pêşnavê-edîtor=Gérard }}</ref> Şêx Seîd di 16ê sibatê de dema ku êrîşî Darahînî dike walî û efserên din dîl digire û bi deklerasyoneke ku bang li gel kir ku li serî hildin. Bi vê bangê hewl daye ku tevgerê di bin navendek yekalî de kom bike. Serhildan bi awayeke bilez berfireh dibe û di 20ê sibatê de bajarokê Licê ku navenda 5em a artêşa tirkan bû desteser dike.<ref name=":3" /> Piştî ku alîkariya eşîrên Mistan, Botan û Mhallamî werdigire navçeya [[Dara Hênî]] û [[Çewlîg]] werdigire û ber bi Amedê ve vedigere û navçeyên [[Maden (navçe)|Maden]], [[Sêwreg|Siwêreg]] û [[Erxenî]] yê zeft dike. Serhildaneke din a ku ji aliyê [[Şêx Ebdullahê Melekan|Şêx Evdillah]] ve hatiye birêvebirin ji aliyê [[Xinûs]]ê ve tê hewl dide ku [[Mûş]]ê zeft bike. Lê serhildêr li derdora pira [[Çemê Miradê]] biser neketin û neçar dimînin ku paş de vekişin. Di 21ê sibatê de hikûmeta dewleta tirk li parêzgehên Bakurê Kurdistanê kargeriya şid (rêveberiya şid) ragihandine. Dotira rojê dîsa serhildanek di bin serokatiya Şêx Şerîf de çêdibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]] ji bo demekê kontrol dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and rural revolt: papers presented to the |paşnav=Bak |pêşnav=János M. |weşanger=Manchester university press |tarîx=1984 |isbn=978-0-7190-0990-7 |cih=Manchester |kesên-din=Interdisciplinary workshop on peasant studies |paşnav2=Benecke |pêşnav2=Gerhard }}</ref> Di 1ê adarê de kurd êrîşî Balafirgeha Amedê dikin û 3 balafiran îmha dikin. ==== Damezrandina komarên neteweperest û perçebûna Kurdistanê ==== Piştî rûxandina xanedaniya osmaniyan di 24ê tîrmeha sala 1923an de li bajarê [[Lozan]] a [[Swîsre]]yê ji aliyê nûnerên [[Meclîsa Netewî ya Tirkiyeyê]] û nûnerên Împeratoriya Îngîlîz, Komara Fransayê, Qiraliyeta Îtalyayê, Împeratoriya Japonî, Qiraliyeta Yewnanîstanê, Padîşahiya Romanya û Qiraliyetê yên Sirb, Kroat û Sloven (Yûgoslavya) ve [[Peymana Lozanê]] hatiye îmzekirin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Lausanne |sernav=Treaty of Lausanne - World War I Document Archive |malper=wwi.lib.byu.edu |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Di Peymana Lozanê tê li hevkirin ku du dewletên erebên neteweperest ([[Iraq]] û [[Sûrî]]) û dewleteke tirk ya neteweperest (Tirkiye) ku tevahiya Kurdistanê di navbera van dewletan de hatiye parvekirin were demazirandin.<ref name=":1" /> Bi vê peymanê re [[Kurdistan]] bi temamî tê perçe kirin û di navbera ereb û tirkan de hatiye parvekirin ku ji bo kurdan mafekî serxwebûnê namîne. Piştî vê peymanê hinek deverên Kurdistanê ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Suriyê de, devereke din ([[Başûrê Kurdistanê]]) dimîne di nav sinorê Iraqê de û devera herî mezin (Bakurê Kurdistanê) dimîne di nav sinorê dewleta tirk de. ==== Damezrandina dewleta tirk û qedexekirina ziman û çanda kurdî ==== Beriya damezrandina dewleta tirk de kurd xwedî saziyên medyayê bûn ku di pêvajoya dîroka di serdema beriya dewleta tirk de hatibûn damezrandin. Di vê heyamê de, di navbera salên 1890 û 1919an de gelek rojname û kovarên kurdî yên wekê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]], [[Rojnameya Cemiyeta Piştevanî]] û [[Pêşverû ya Kurd]], [[Amîd-î Sewda]], [[Peyman (Kovar)|Peyman]], [[Rojî Kurd (kovar)|Rojî Kurd]], [[Yekbûn (rojname)|Yekbûn]], [[Hetawî Kurd]] û [[Jîn (kovar)|Jîn]] hatine derxistin. Piraniya navenda van rojname û kovaran li bajarê [[Stembol]]ê bûn. Di heman demê rojnameyên ku li [[Amed]]ê derdiketin û komeleyên li ser zimanê kurdî dixebitîn hebûn. Dîsa di heman deman de dezgehên perwerdehiyê yên kurdan medrese bûn ku perwerdehiya medreseyan bi zimanê kurdî hatine dayîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/yazi/cumhuriyetin-100-yili-ve-kurt-dili-politikasi-274531 |sernav=100 saliya Komarê û siyaseta zimanê kurdî |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-10-24 |ziman=tr }}</ref> [[Wêne:Diyarbakır’da Kürtçe Eğitim Mitingi 04.jpg|thumb|Dîmenek ji mitînga daxwaza perwerdehiya zanînê kurdî ku li Amedê hatiye lidarxistin ku ji aliyê dewleta tirk ve tê astengkirin.]] Bi damezrandina komara tirk re li tevahiya Bakurê Kurdistanê perwerdehiya zimanê kurdî hatibûn qedexekirin. Li gel perwerdahiya bi zimanê tirkî li kolanên bajaran axaftina zimanê kurdî hatiye qedexekirin. [[Zimanê kurdî]], cil û berg, folklor û bikaranîna navên kurdî têne qedexekirin û herêmên kurdan heta sala 1946an bi qanûnên leşkerî hatiye birevebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Autonomy, sovereignty, and self-determination: the accommodation of conflicting rights |paşnav=Hannum |pêşnav=Hurst |weşanger=University of Pennsylvania Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-8122-1572-4 |çap=Rev |cih=Philadelphia }}</ref> Li gel zimanê kurdî peyva "kurd", "Kurdistan" an "kurdî" jî ji aliyê dewleta tirk ve hatibûn qedexekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Diasporas and Homeland Conflicts: A Comparative Perspective |paşnav=Baser |pêşnav=Dr Bahar |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |tarîx=2015-03-28 |isbn=978-1-4724-2562-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8MTVBgAAQBAJ }}</ref> Ev polîtîkaya asîmîlasyonê û qedexekirina zimanê kurdî di dîroka dewleta tirk de wekê polîtîkayeke dewletê hatiye meşandin ku hatibû payîn di hemî qadên jiyana civaka kurdan de were bikar anîn.<ref name=":2" /> Tîpên "x, w, q, î, û, ê" ku di alfabeya kurdî de têne dîtin û têne bikaranîn, ji sala 1928an vir ve ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. Gelek kesên ku van peyvan bi kar anîne, li gorî benda 222 ê qanûna tirk a ku li dijî van tîpên kurdî ne hatin darizandin an jî cezayê girtîgehê li wan hatine birîn.<ref name=":2" /> ==== Damezrandina Komara Agiriyê ==== {{Gotara bingehîn|Komara Agiriyê}} Beriya damezrandina Komara Agiriyê li dijî politîkayên tirkkirina tirkan û dagirkirina Bakurê Kurdistanê çend serhildanên kurdan rû daye. Serhildana Agiriyê di navbera salên 1926 û 1930an de li derdora [[Çiyayê Agirî]] û li hinek deverên [[Rojavaya Kurdistanê]] qewimiye. Serhildana yekem di 16ê gulana sala 1926an de qewimiye. Serhildan bi alîkarî û yekbûna kurdên bakur û rojhilatê [[Kurdistan]]ê li dijî dagirkirina dewleta tirk pêk hatiye. Serhildan piştê ku Usiv Taso û bi qasî 1.000 siwarî ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas bûne û hatine alîkariya [[Berxo Celalî]] mezin bûye. Serhildana duyem Îhsan Nûrî û “Zîlan Beg” tevî serokê eşîra Hesikê Îbrahîm Aga (Îbrahîm Hêsikê Têlî) ji sinorê Rojhilata Kurdistanê derbas dibin û dest bi serhildaneke nû kirine. Li hemberê serhildana duyem hêzên dewleta tirk têk diçin herêmeke berfireh dikeve destê kurdan. Li herêma rizgarkirî bi piştgiriya partiya Xoybunê Komara Agiriyê hatiye ragihandin. Komara Agiriyê bi serokatiya komîteya navendî ya partiya Xoybûnê, di 28ê çiriya pêşîn a sala 1927 an jî 1928an de di dema pêla serhildana kurdên Bakurê Kurdistanê de serxwebûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essays on the origins of Kurdish nationalism |weşanger=Mazda Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-1-56859-142-1 |cih=Costa Mesa, Calif |paşnavê-edîtor=Walī |pêşnavê-edîtor=ʿAbbas |series=Kurdish studies series }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes |paşnav=Strohmeier |pêşnav=Martin |weşanger=Brill |tarîx=2003 |isbn=978-90-04-12584-1 |cih=Leiden Boston, MA |series=Social, economic, and political studies of the Middle East and Asia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan: crafting of national selves |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Indiana Univ. Press |tarîx=2008 |isbn=978-0-253-22050-9 |cih=Bloomington, Ind }}</ref> [[Îhsan Nûrî Paşa]] wekê berpirsê reveberiya leşkerî ya komarê û [[Îbrahîm Heskî|Îbrahîmî Heskî]] jî wek berpirsê hikûmeta sivîl hatine erkdar kirin. Di civîna yekem a [[Xoybûn]]ê de Îhsan Nûrî Paşa wek fermandarê leşkerî ya [[Serhildanên Agiriyê]] hatibû ragihandin û Îbrahîm Heskî dibe serokê rêveberiya sivîl.<ref name="Allsopp2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds of Syria: political parties and identity in the Middle East |paşnav=Allsopp |pêşnav=Harriet |weşanger=Tauris |tarîx=2014 |isbn=978-1-78076-563-1 |cih=London |series=Library of modern Middle East studies }}</ref> Di cotmeha sala 1927an de, Kurd Ava an jî [[Kurdava]] ku gundekî nêzîkî [[Çiyayê Agirî]] ye wek paytexta demkî ya [[Kurdistan]]ê hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938 |paşnav=Sayan |pêşnav=Celal |weşanger=Presses universitaires du septentrion |tarîx=2002 |isbn=978-2-284-03546-6 |ziman=fr |url=https://books.google.com/books?id=Y1MtAQAAIAAJ&q=Kurdava+1930 }}</ref> Xoybûnê bang li hêzên mezin û [[Cemiyeta Miletan]] dike û ji kurdên din ên [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] re peyam dişîne ku daxwaza hevkariya bi Komara Agiriyê re bikin. Lê ji ber zextên dewleta tirk ji aliyê [[Împeratoriya Brîtanî]] û [[Fransa]] ve çalakiyên endamên Xoybûnê hatine sinor kirin. Ji ber derfetên sinor kirî Komara Agiriyê piştê çar salan di şerê di navbera hêzên dewleta tirk û hêzên Komara Agiriyê de di îlona sala 1931ê de dawî li rêveberiya komarê hatiye.<ref name="Allsopp2014"/> ==== Komkujiya Geliyê Zîlan ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Geliyê Zîlan}} [[Wêne:Zilanmassacre.jpg|thumb|Rojnameya ''Cumhuriyet'' piştî Komkujiya Geliyê Zîlan wiha dinivîse: "Paqijî despêkiriye, kesên di Geliyê Zîlan de bi temamî hatine tine kirin".]] [[Komkujiya Zîlanê 1930|Komkujiya Geliyê Zîlan]] yan jî Birîna Geliyê Zîlan komkujiyeke giran e ku ji aliyê hêzên dewleta tirk ve di meha tîrmeha sala 1930an de li dijî kurdan pêk hatiye. Komkujî ji aliyê artêşa tirk ve di bin fermandariya serleşkerê tirk Ferîk Salih Omurtak de ji aliyê mila 9em a artêşa tirk ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt sorunu |paşnav=Tan |pêşnav=Altan |weşanger=Timaş yayınları |tarîx=2011 |isbn=978-975-263-884-6 |çap=10. baskı |cih=İstanbul |series=Timaş yayınları Düşünce dizisi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Barışamadık |paşnav=Selek |pêşnav=Pınar |weşanger=İthaki |tarîx=2004 |isbn=978-975-8725-95-3 |cih=İstanbul |url=https://www.worldcat.org/title/ocm57505724 |series=Tarih-toplum-kuram |oclc=ocm57505724 }}</ref> Ji bo ku di geliyê de komkujiyê pêk bînin berê komkujiyê ji 18 gundên li derdora Geliyê Zîlan nêzîkê 47.000 kes komê geliyê kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı direnişi, 1926-1930 |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Pêrı̂ Yayınları |tarîx=1997 |isbn=978-975-8245-01-7 |çap=1. baskı |cih=Aksaray, İstanbul }}</ref> Tê texmîn kirin ku 47.000 kesên ku hatine kom kirin bi temamî hetine kuştin. Di dema komkujiyê nêzîkî 200 gund ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine şewitandin. Rojnameya Berlîner ''Tageblatt'' a ku navenda rojnameyê li [[Almanya]]yê ye di hejmara xwe di 3 cotmeha sala 1930an de nivîsiye ku tirkan li herêma geliyê zîlanê 220 gund şewitandine û 1.500 jin û extiyar qetil kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ris |pêşnav=M. M. |paşnav2=Deitrich |pêşnav2=R. A. |paşnav3=Von Wartburg |pêşnav3=J. P. |tarîx=1975-10-15 |sernav=Inhibition of aldehyde reductase isoenzymes in human and rat brain |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18 |kovar=Biochemical Pharmacology |cild=24 |hejmar=20 |rr=1865–1869 |doi=10.1016/0006-2952(75)90405-0 |issn=0006-2952 |pmid=18 }}</ref> Akademiya Zanistî ya Yekîtîya Sovyetê ragihandiye ku "li geliyên herêma geliyê zîlanê 1.550 kes hatin serjêkirin, li herêma [[Erdîş]]ê 200 gund hatin şewitandin, li herêma [[Panos]]ê gundek jî nemaye ku nehatiye şewitandin û wêran kirin."<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998">{{Jêder-kitêb |sernav=Yeni ve yakın çağda Kürt siyaset tarihi |paşnav=Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi, Doğu Bilimler Enstitüsü ve Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akdemisi, Doğu Bilimler Enstitüsü Kürt Komisyonu |weşanger=Pêrî Yayınları |tarîx=1998 |isbn=978-975-8245-06-2 |çap=3. baskı |cih=İstanbul |paşnavê-edîtor=Celil |pêşnavê-edîtor=Celîle |paşnavê-edîtor2=Gasaratyan |pêşnavê-edîtor2=M. A. |paşnavê-edîtor3=Aras |pêşnavê-edîtor3=M. }}</ref> Li gorî çavkaniyan ji xeynî komkujiya mezin a di newala Geliyê Zîlan de li gundên derdora Geliyê Zîlan gelek jin û extiyar ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name="Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi1998" /> ==== Komkujiya Dêrsimê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Dêrsimê}} [[Wêne:Turkish soldiers and local people of Dersim region.jpg|thumb|çep|Dîmenek di dema Komkujiya Dersimê de ku komeke sivîl ji aliyê leşkerên tirk ve hatine kom kirin.]] Komkujiya Dêrsimê rêzeke komkujiyan e ku bi navê Jenosîda Dêrsimê jî tê zanîn. Komkujiya Dersimê komkujiyeke li dijî sivîlan e ku aliyê artêşa tirk ve bi sê qonaxên komkujiyan li herêma [[Dêrsim (herêm)|Dêrsimê]] di navbera salên 1937 û 1938an de li dijî kurdan pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ayata |pêşnav=Bilgin |paşnav2=Hakyemez |pêşnav2=Serra |tarîx=2013-03-01 |sernav=The AKP’s engagement with Turkey’s past crimes: an analysis of PM Erdoğan’s “Dersim apology” |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10624-013-9304-3 |kovar=Dialectical Anthropology |ziman=en |cild=37 |hejmar=1 |rr=131–143 |doi=10.1007/s10624-013-9304-3 |issn=1573-0786 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dersim Across Borders: Political Transmittances Between the Kurdish-Turkish Province Tunceli and Europe |paşnav=Strasser |pêşnav=Sabine |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2016 |rr=143–163 |isbn=978-1-137-60126-1 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Nowicka |pêşnavê-edîtor=Magdalena |url=https://link.springer.com/chapter/10.1057/978-1-137-60126-1_7 |paşnav2=Akçınar |pêşnav2=Mustafa |paşnavê-edîtor2=Šerbedžija |pêşnavê-edîtor2=Vojin |doi=10.1057/978-1-137-60126-1_7 }}</ref> Piştî damezrandina [[Tirkiye|Komara Tirkiyê]] di sala 1923an de hinek eşîrên kurdan ji hinek aliyên "siyaseta kemalîst" a [[Atatürk]] nerazî dibin ku bi "îdeolojiya elîta siyasî ya nû ya bi rejima yekpartî ve girêdayî ye" hatibû binavkirin ku li hemberê hemî aliyan siyaseta tirkkirinê ferz dikir. Nerazîbûna eşîrên Dersimê li dijî [[politîkayên tirkkirinê]], rayedarên dewleta tirk aciz dike û li dijî Dêrsimê planên operasyon û qirkirinê têne kirin. Dewleta tirk ji bo ku hêza Dersimê bişkîne ji bo komkujiya yekem 25.000 leşker dişîne Bakurê Kurdistanê. Li gel hêza eşîrên Dêrsimê dewleta tirk biryar dide ku hêza xwe du qatan zêde bike. Rayedarên dewleta tirk di beriya komkujiya yekem de ji bo lihevhatinê gazî [[Seyîd Riza]] dikin. Dema ku Seyîd Riza ji bo lihevhatinê diçe [[Ezirgan]]ê dewleta tirk lê îxanet dike û wî li wir dîl digire û dibe [[Xarpêt (navçe)|Xarpêtê]]. Piştê girtina [[Seyîd Riza]] dewleta tirk Seyîd Riza û 6 an 10 hevalên wî di 15 û 18 mijdara sala 1937an li Xarpêtê bidarve dike. Piştê bidarve kirina Seyîd Riza komkujiya yekem despêdike. Komkujiya duyem di 2ê çileya sala 1938an de dest pê dike û heya 7ê tebaxa heman salê 8 mehe berdewam dike. Di temamî ya komkujiya sêyem de dîsa di heman mehê de di navbera 10 û 17ê tebaxa sala 1938an de operasyoneke ku 7 roj berdewam dike hatiye destpêkirin. Piştî operasyona 10 û 17ê tebaxê komkujiya li dijî sivîlan di 6ê îlonê de dest pê kiriye heya 23 îlonê (17 roj) berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |sernav=1937-1938’de Dersim’de neler oldu?" Taraf Gazetesi |malper=web.archive.org |tarîx=2010-05-22 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2010-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100522181621/http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-1937-1938de-dersimde-neler-oldu.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyan de kurdên sivîl bi balefirên şer hatine bombebaran kirin ku di raporeke serfermandariya giştî ya dewleta tirk de hatiye parvekirin de hatiye nivîsandin ku bombeyên bi giranî ya 50 kîloyan bi ser komên sivîl ên ku direvin ve avêtine. Yek ji rêberên kurd [[Nûrî Dêrsimî]] di daxuyaniyekê de diyar kiriye ku balafirên şer ên tirk di sala 1938an de bi gaza jehrî navçeyan bombebaran kiriye. Li gorî daxuyaniya antropologa kurd [[Dilşa Deniz]] hejmara kesên ku di komkujiyê hatine kuştin di navbera 46.000 û 63.000 kesan de hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Deniz |pêşnav=Dilşa |tarîx=2020-09-04 |sernav=Re-assessing the Genocide of Kurdish Alevis in Dersim, 1937-38 |url=https://digitalcommons.usf.edu/gsp/vol14/iss2/5/ |kovar=Genocide Studies and Prevention: An International Journal |cild=14 |hejmar=2 |doi=10.5038/1911-9933.14.2.1728</p> |issn=1911-0359 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://baskinoran.com/1938-dersim-bir-belge-de-nazimiye-nufus-mudurlugunden/ |sernav=1938 Dersim: Bir belge de Nazımiye Nüfus Müdürlüğü’nden! |malper=Baskın Oran |tarîx=2014-08-28 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=tr-TR }}</ref> Dîroknas [[Annika Törne]] hejmara kuştiyên di ku qetlîaman de hatine kuştin di navbera 32.000 û 70.000 de ye diyar kiriye ku [[Nicole Watts]] wekî çavkanî destnîşan kiriye. ==== Komkujiya Qilabanê ==== {{Gotara bingehîn|Komkujiya Qilabanê}} [[Wêne:Komkujiya roboskî.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Komkujiya Qilabanê.]] [[Komkujiya Qilabanê 2011|Komkujiya Qilabanê]] an jî Komkujiya Robozkê komkujiyeke ku di 28ê kanûna sala 2011an de li gundê Robozkê ya bi ser navçeya [[Qilaban]]ê li dijî kolberên kurd pêk hatiye. Komkujî piştî ku di heman demê de civîna Lijneya Ewlekariya Neteweyî ya Tirkiyeyê (MGK) lihev hatine civandin ji aliyê dewleta tirk ve bi balafirên şer pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.economist.com/node/21556616 |sernav=The Kurds and Turkey: Massacre at Uludere {{!}} The Economist |malper=web.archive.org |tarîx=2012-08-05 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-08-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120805112123/http://www.economist.com/node/21556616 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |sernav=US Defense: "No comment about intelligence in Roboski massacre", Turkey denies report on U.S. help |malper=web.archive.org |tarîx=2012-05-28 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2012-05-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120528140212/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2012/5/turkey3931.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di komkujiyê de 34 kurd bi bombebarana balafirên şer ji aliyê dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |sernav=Turkish air strikes kill dozens of villagers near Iraq border {{!}} World news {{!}} The Guardian |malper=web.archive.org |tarîx=2013-10-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131001092428/http://www.theguardian.com/world/2011/dec/29/turkish-air-strikes-iraq-border |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |sernav=Concerns raised about obscuring evidence in Uludere killings - Today's Zaman, your gateway to Turkish daily news |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-21 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2013-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131221014048/http://www.todayszaman.com/news-268332-concerns-raised-about-obscuring-evidence-in-uludere-killings.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdozgeriya Komarê ya Amedê di derbarê lêpirsîna komkujiyê de di hezîrana sala 2013an de di derbarê komkujiyê de biryara ne şopandinê daye û dosyayên di derbarê komkujiyê de ji Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî re şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |sernav=Serdozgeriya Komarê ya Qilabanê biryara neşopandinê da - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-09-24 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2015-09-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150924144622/http://www.radikal.com.tr/turkiye/uludere_dosyasi_askeri_savcilikta-1137176 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serdozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî di biryara xwe ya bi hincet a di 7ê çileya sala 2013an de wiha gotiye: "Hem gumanbar û hem jî personelên din ên leşkerî ku di bûyerê de wezîfedar bûne di çarçoveya biryarên TBMMê û Lijneya Wezîran de di çarçoveya bikar anîna fermanên qanûnê de erkên ku ji wan re hatine dayîn bi cih anîne" û biryara ne şopandina komkujiyê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |sernav=Dozgeriya Leşkerî ya Serfermandariya Giştî ya Qilabanê ve hat dayîn |malper=web.archive.org |tarîx=2018-09-01 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |roja-arşîvê=2018-09-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180901145716/http://www.baskahaber.org/2014/01/iste-genelkurmay-baskanlg-askeri.html?m=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Nakokiyên salên dawî û hewlên çareseriya pirsgirêka kurd === Şer û pêvçûn ên berdewam ên li Bakurê Kurdistan bi şerên gerîlayî ku ji aliyê gerîlayên girêdayî [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] ku ji 15ê tebaxa sala 1984an vir ve hatiye despêkirin heya roja îro bê navber berdewam kiriye. [[Şerê gerîlayî]] bi çalakiya yekem ê ku ji aliyê yekem fermandarê hêzên gerîlayan [[Mahsum Korkmaz|Mahsun Korkmaz]] (Egît) di 15ê tebaxa sala 1984an de ku li dijî hêzên dewleta tirk pêk hatiye destpêkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds and the Future of Turkey |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael M. |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=1997-05-15 |isbn=978-0-312-17265-7 |ziman=en |url=https://books.google.nl/books?id=dWmd8IS06FgC&pg=PA35&lpg=PA35&dq=Mahsum+Korkmaz+PKK+commander&source=bl&ots=UBXL7izm5a&sig=BwWPl0z0FW1beZSQP5ZjEkzjbLs&hl=nl&ei=iEuTTeCHHoKDOuHq5VA&sa=X&oi=book_result&ct=result }}</ref> Şerê di navbera gerîlayên kurd û hêzên artêşa tirk heya niha bi qonax û awayên cihêreng di nav sinorên Bakurê Kurdistan û [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Ji sala 1984an vir ve ji xeynî hinek serdemên ku ji bo çareseriya înkara mafên kurdan li Bakurê Kurdistanê ku di navbera rayedarên dewleta tirk û partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê de diyalog hatine despêkirin ku di van qonaxan de şer rawestiye, heya roja îro bê navber berdewam kiriye. Ji bo çareseriya pirsgirêka [[kurd]] di navbera rayedarên dewletê û aliyên partiyên siyasî yên Bakurê Kurdistanê gelek caran diyalog û pêvajoyên çareseriyê hatiye despêkirin. Pêvajoya çareseriyê ya ku bi gelek aliyan re hevdîtin hatibû pêk anîn di sala 2015an de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |sernav=İşte 63 isimden oluşan akil insanlar listesi... - CNN TÜRK |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-20 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2015-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150220194507/http://www.cnnturk.com/2013/guncel/04/03/iste.63.isimden.olusan.akil.insanlar.listesi/702744.0/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Pêvajoya çareseriyê ya pirsgirêka kurd ku di sala 2015an piştê hilbijartina gelemperî ya sala 2015an de bi hinek alozîyên bi guman, ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan|Recep Tayyip Erdoan]] ve hatiye bidawî kirin. Piştê bidawî kirina pêvajoya çareseriyê gelek siyasetmedarên [[kurd]] ku di nav wan de hevserokên [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partîya Demokratîk a Gelan]] [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] hatine girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |sernav=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |malper=web.archive.org |tarîx=2023-03-05 |roja-gihiştinê=2024-10-25 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305110713/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/politik/ausland/2016-11/tuerkei-hdp-selahattin-demirta-figen-yueksekda-kurden |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/de/t%C3%BCrkische-polizei-nimmt-f%C3%BChrende-kurden-politiker-fest/a-36094949 |sernav=Führende Kurden-Politiker festgenommen – DW – 04.11.2016 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-10-25 |ziman=de }}</ref> ku heya niha di girtîgehê de ne. Di sala 2016an de li seranserê Bakurê Kurdistanê û li deverên din ên Tirkiyê gelek saziyên zimanî û çandî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Di nav saziyan de ji xeynî saziyên çandî gelek saziyên medyayê ku di nav wan de gelek qenalên televîzyon û radyoyên kurdan hebûn hatine girtin. Yek ji van saziyên zimanî ku hatibû girtin [[Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê]] bû ku bi salan lêkolînên çandî û zimanî meşandibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/302058/istanbul-kurt-enstitusu-kapatildi |sernav=Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê hat girtin |malper=Evrensel |tarîx=2016 }}</ref> == Polîtîka == === Yekem partiyên siyasî === Piştî damezrandina [[Partiya Karkerên Kurdistanê|Partiya Karkeren Kurdistanê]] ku bi damezrandina xwe re derbasê têkoşîna çekdarî bûye, yekem partiya siyasî yê li Bakurê Kurdistanê ku di qada sîvîl de dest bi sîyasetê kiriye [[Partiya Kedê ya Gel]] e ku di navbera salên 1990an û 1993an de li Bakurê Kurdistanê û li Tirkiyeyê siyaset kiriye.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |sernav=Halkın Emek Partisi - MİLLİYET GAZETE ARŞİVİ |malper=web.archive.org |tarîx=2015-02-04 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-02-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150204175425/http://gazetearsivi.milliyet.com.tr/Ara.aspx?&ilkTar=01.01.1990&sonTar=30.06.1990&ekYayin=&drpSayfaNo=&araKelime=Halk%C4%B1n%20Emek%20Partisi&gelismisKelimeAynen=&gelismisKelimeHerhangi=&gelismisKelimeYakin=&gelismisKelimeHaric=&Siralama=RANK%20DESC&SayfaAdet=20&isAdv=true |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Partiya Kedê ya Gel di 7ê hezîrana sala 1990an de ji aliyê hinek endamên Partiya Sosyal Demokrata a Gel (SHP) ya berê ku nav wan de 10 parlamenterên îstifakirî Abdullah Baştürk, Ahmet Turk, Cüneyt Canver, Kenan Sönmez, Salih Sümer, İsmail Hakkı Önal, Mehmet Ali Eren, Arif Sağ, İbrahim Ekmen Aksoy hebû hatiye damezrandin.<ref name=":4" /> Parlamenterên [[Partiya Sosyal Demokrat a Gel]] ji ber ku hinek parlamenterên kurd û parlamenterên partiyê ku di cotmeha sala 1989an de li Parîsê beşdarî konferansa bi navê “Nasnameya Neteweyî ya Kurd û Mafên Mirovan” bûne di meha mijdara heman salê de ji partiyê hatibûn avêtin. Partiya Demokrasiya Gel di 11ê gulana sala 1994an de hatiye damezrandin. Partî di hilbijartinên giştî ya Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê yên sala 1995an de milyonek û 171 hezar û 623 deng gel standiye. Di hilbijartinên giştî ya sala 1999an de 1 milyon û 482 hezar û 196 deng û di hilbijartinên herêmî yên li Bakurê Kurdistanê û Tirkiyê ku sala 1999an de hatiye lidarxistin li Bakurê Kurdistanê 37 şaredarî bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |sernav=Dadgeha Mafê Mirovan Doza HADEPê pejirand |malper=web.archive.org |tarîx=2009-04-08 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2009-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090408220507/http://www.gundem-online.com/haber.asp?haberid=53180 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Partiya Demokrasiya Gel di 13ê adara 2003an de ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn a Komara Tirk ve bi hinceta "navenda çalakiyên derqanûnî" hatiye girtin. Serokê partîyê Murat Bozlak 46 siyasetmedarên kurd 5 sal bi qedexekirin siyasetê ji bo wan hatiye biryardayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |sernav=Radikal-çevrimiçi / Türkiye / HADEP kapatıldı |malper=web.archive.org |tarîx=2015-04-17 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-04-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150417143630/http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=68927 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heya niha li Bakurê Kurdistanê gelek partiyên siyasî yên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin û siyasetmedarên kurd bi dehan sal hatine zindanî kirin. Ji sala 1993an vir ve bi rêze ve [[Partiya Kedê ya Gel]], [[Partiya Demokrasiyê]], [[Partiya Demokrasiya Gel]] û [[Partiya Civaka Demokratîk]] ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voaturkce.com/a/hepten-hdpye-kapatilan-kurt-partileri/5820797.html |sernav=Ji HEP’ê heta HDP’ê Partiyên Kurdan girtin |malper=VOA Türkçe |tarîx=2021-03-20 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://medyascope.tv/2023/10/12/kurt-siyasi-partileri-1991den-bugune-11-parti-kuruldu-5-partiyi-aym-kapatti-yesil-sol-parti-yonunu-ariyor/ |sernav=Ji sala 1991ê û vir ve 11 partî hatin avakirin, 5 partî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. |malper=Medyascope |tarîx=2023-10-12 |roja-gihiştinê=2024-11-04 |ziman=tr |paşnav=Bayır |pêşnav=Berfin }}</ref> === Hilbijartinên giştî yên sala 2015an === {{Multiple image | align = right | direction = vertical | header = | width = 250 | image1 = Yüksekdağ and Demirtaş.jpg | alt1 = | caption1 = Di dema hilbijartina sala 2015an de hevserokên HDPê Selahattin Demirtaş û Figen Yüksekdağ. | image2 = Parliament of Turkey June 2015.svg | alt2 = | caption2 = Rengê mor (binevşî) kursiyên HDPê li meclisê nîşan dide ku di hilbijartina sala 2015an de 80 parlamenter wergirtibû. }} Heya hilbijartina sala 2015an de siyasetmedarên kurd ji ber rêjeya ji %10 heya sala 2015an bi awayeke serbixwe beşdarî hilbijartinan bûne. Di hilbijartina giştî ya sala 2015an ji aliyê siyasetmedarên kurd ve biryar hatiye dayîn ku wekê berbijarê partiyeke siyasî beşdarê hilbijartinan bibin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |sernav=Demirtaş: HDP seçimlere parti olarak girecek - Politika Haberleri - Radikal |malper=web.archive.org |tarîx=2015-08-31 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |roja-arşîvê=2015-08-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150831134726/http://www.radikal.com.tr/politika/hdp_secimlere_parti_olarak_girecek-1271729 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> û di hilbijartina giştî de bi [[Partiya Demokratîk a Gelan|Partiya Demokratik a Gelan]] (HDP) beşdarî hilbijartinan bûne. Di heman hilbijartinê de bi hevserokatiya [[Selahattin Demirtaş]] û [[Figen Yüksekdağ]] Partiya Demokratik a Gelan serkevtineke dîrokî bidest xistiye ku ji %13 dengê giştî yên li seranserê Bakurê Kurdistanê û Tirkiye yê werdigire.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c99vv5927g9o |sernav=Hilbijartinên 7ê hezîranê: Li Tirkiyeyê di serdema beriya hilbijartinên 1ê mijdara sala 2015an û piştî wê de çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-09-16 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Partiya Demokratik a Gelan di hilbijartinê de ji Bakurê Kurdistanê û ji deverên din ên Tirkiyê 80 parlamenter werdigire û dibe sêyem partiya herî mezinê meclîsê.<ref name=":5" /> Ji ber ku di vê hilbijartinê de serokkomarê hikûmetê Recep Tayyip Erdogan bi tenê nabe desthilatdar encamên hilbijartinê qebûl nake û ji bo ku hilbijartin bê dubare kirin hikûmetê bi partiyên din re ava nekir. Piştî damezrandina hikûmeteke demkî ku ji aliyê meclîsa ve hatibû avakirin hilbijartin careke din dîsa di meha mijdara heman salê de hatiye lidarxistin. Di hilbijartina dubare de Partiya Demokratik a Gelan bi rêjeya %10,76 dengên giştî wergirtiye.<ref name=":5" /> Piştê hilbijartinên giştî yên ku di sala 2015an de hatine lidarxistin zextên dewleta tirk li ser siyasetmedarên kurd û li dijî kurdan zêdetir dibe heya ku gelek parlamenterên kurd ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin berdewam kiriye. Tê texmîn kirin ku nêzîkî 10 hezar kurd ji ber nêrînên xwe yên siyasî ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. === Girtina siyasetmedarên kurd (2015–2019) === Di sala 2016an de ji bo ku siyasetmedarên kurd bêne girtin, girtina siyasetmedarên kurd ji aliyê Recep Tayyip Erdoğan ve bi caran hatiye rojevê û bi caran bangawazî li partiyên opozisyonê kiriye ji bo ku parlamenterên kurd bêne girtin li meclisê dengên xwe bidin. Piştre bi pejirandina [[Partiya Gel a Komarî]] ku di wê demê de [[Kemal Kılıçdaroğlu]] serokê partîyê bû parêzbendî ya (qanûneke taybet e ku tenê ji bo siyasetmedarên hilbijartî derbasdar e) siyasetmedarên kurd hatine rakirin. Piştî rakirina parêzbendiyên siyasetmedarên kurd ji 4ê mijdara 2016an ve gelek parlamenterên HDPê ku di nav wan de hevserokên giştî yên HDPê Selahattîn Demîrtaş û Fîgen Yuksekdag jî hene hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-52932483 |sernav=Di vê pêvajoyê de ji rakirina parêzbendiyan heta kêmkirina kursiyên parlamentoyê çi qewimî? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2020-06-05 |roja-gihiştinê=2024-10-29 |ziman=tr }}</ref> Li gorî rapora ku Partîya Demokratîk a Gelan ji bo Hefteya Mafên Mirovan amade kiriye, ji sala 2015an heya sala 2019an di serdegirtinên li dijî partiyê û pêkhateyên partiyê de 15 hezar û 530 kes hatine binçavkirin. Di nav kesên binçavkirî de 750 ji wan endam û rêveberên Partiya Demokratik a Gelan bi giştî 6 hezar kes hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/392848/hdpden-hak-ihlalleri-raporu-15-bin-kisi-gozaltina-alindi-6-bin-kisi-tutuklandi |sernav=Rapora binpêkirina mafan a HDPê: 15 hezar kes hatine binçavkirin, 6 hezar kes hatine girtin. |malper=Evrensel }}</ref> === Desteserkirina şaredariyên bajaran (2016–2020) === Tayînkirina qeyûman rêbazeke desteserkirina şaredariyên Bakurê Kurdistanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |sernav=Li Amed, Mêrdîn û Wanê qeyûm hatin avêtin. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-08-19 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2019-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190819165322/https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2019/08/19/diyarbakir-mardin-ve-vana-kayyim-atandi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirina şarederiyên bajarên Bakurê Kurdistanê yekem car di sala 2016an de bi desteserkirina 24 şaredariyên bajar û navçeyên kurd pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Li 28 şaredariyan qeyûm hatin tayînkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-37332272 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref> Di 19ê tebaxa sala 2019an de jî di saetên serê sibê de ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê]] [[Adnan Selçuk Mızraklı]], şaredarê [[Şaredariya Bajarê Mezin ê Mêrdînê]] [[Ahmet Türk]] û şaredara [[Şaredariya Bajarê Mezin a Wanê]] [[Bedia Özgokçe Ertan|Bedîa Ozgokçe Ertan]] ji ser karên wan hatine avêtin. Piştî jikaravêtina şaredarên kurd bi awayeke bilez li cihê wan rayedarên dewleta tirk hatine bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |sernav=Li 4 şaredariyên HDPê qeyûm hatin tayînkirin |malper=web.archive.org |tarîx=2020-03-26 |roja-gihiştinê=2024-11-05 |roja-arşîvê=2020-03-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200326221730/https://www.birgun.net/haber/hdp-li-dort-belediyeye-kayyum-atandi-292774 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Desteserkirin şaredariyan a sala 2020an ji 23ê adara sala 2020an despêdike ku şaredariyên [[Partiya Demokratîk a Gelan]], li 3 bajarên mezin, 2 bajar, 29 navçe û li 3 bajarokan şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin. Bikaranîna qeyûman bi gelemperî çend meh piştê hilbijartinan pêk tên. Di pêvajoya desteserkirin şaredariyan de piştê ku şaredarên kurd ji ser karên wan hatine avêtin li cihê wan hemiyan rayedarên tirk hatine bicihkirin û gelek ji wan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Tayînkirina qeyûman yek ji awayên desteserkirin a şaredariyan û girtina siyasetmedarên kurd e ku ji aliyê serokkomarê dewleta tirk [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve tê bikaranîn. == Demografî == Nifûsa herî zêde yê [[Kurdistan]]ê li seranserê Bakurê Kurdistanê dijîn. Li hemberê hemî zextên koçberiyê ya valakirina gundan û guhertinên demografîk ku bi sedsalan e berdewam dike tê texmîn kirin ku li Bakurê Kurdistanê di navbera 20 û 25 milyon [[kurd]] dijîn. Heya niha bi awayeke zelal hêjmara kurdan li Bakurê Kurdistanê û deverên din ên Tirkiyê ji aliyê rayedarên tirk ve nehatiye eşkerekirin û nifûsa rastîn a kurdan her dem hatiye veşartin. Ji xeynî nifûsa heyî ya li Bakurê Kurdistanê hêjmareke zêde yê ku nêzîkî 10 milyon kurd tê texmîn kirin di dîrokên cihêreng de koçê bajarên din ên Tirkiyeyê bûne. Tevahiya nifûsa Bakurê Kurdistanê nêzîkî 30 milyon kes tê texmîn kirin. Nifûsa herî zêde yê li derveyî Bakurê Kurdistanê koçê bajarê [[Stembol]]ê bûne ku nifûsa wan di navbera 3 û 4 milyon kes de hatiye texmîn kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |sernav=Kurds in Turkey {{!}} Religious Literacy Project |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-22 |roja-gihiştinê=2024-10-31 |roja-arşîvê=2019-04-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190422214227/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/kurds-turkey |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Guhertinên demografîk === Li gelek deverên Bakurê Kurdistanê berê damezrandina komara tirk û bi damezrandina komara tirk re bi armanca asîmîlaskirna kurdan, valakirina deveran û piştre jî ji bo guhertinên demografîk di dîrokên cihêreng de bi hezaran [[kurd]] hatine koçber kirin. Bi polîtîkayên guhertinên demografiya [[Kurdistan]]ê deverên ku di nav de bajarên wekê [[Gurgum]], [[Dîlok]], [[Meletî]], [[Semsûr]] [[Ezirgan]] û [[Xerpêt|Xarpêt]] heye, bi damezrandina komara tirk re bi armancên guhertinên demografîk, tirkên mihacir li van deveran hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.art-izan.org/artizan-arsivi/kurtler-ne-zaman-ve-neden-sorun-oldular-k-sa-bir-tarihce-denemesi/ |sernav=Kurd Kengî û Çima Bûn "Pirsgirêk"? Nivîsareke Dîrokî ya Kurt |malper=artizan |tarîx=2009-06-14 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr |paşnav=Artizan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ozgurpolitika.com/haberi-turklestirmenin-merkez-uslerinden-biri-elazig-7143 |sernav=Yek ji navendên tirkkirinê: Xarpêt |malper=Yeni Özgür Politika |tarîx=2020-11-18 |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Schaller |pêşnav=Dominik J. |paşnav2=Zimmerer |pêşnav2=Jürgen |tarîx=2008 |sernav=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/14623520801950820 |kovar=Journal of Genocide Research |ziman=en |cild=10 |hejmar=1 |rr=7–14 |doi=10.1080/14623520801950820 |issn=1462-3528 }}</ref> === Ziman === [[Wêne:Kurdish languages map.svg|thumb|Belavbûna zimanê kurdî li seranserê [[Kurdistan]]ê, li [[Anatolya Navîn]] û li [[Xoresan]]ê.]]Zaravayê herî berfirehê [[zimanê kurdî]] [[kurmancî]] ye ku li seranserê Bakurê Kurdistanê ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Li gel zaravaya kurmancî ya kurdî li hinek deverên Bakurê Kurdistanê zaravaya [[zazakî]] ya kurdî jî ji aliyê kurdan ve tê axavtin. Ji xeynî Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî li herêmeke berfirehê deşta [[Anatolyaya Navîn]] ji aliyê [[Kurdên Anatolya Navîn]] ve tê axaftin. Zimanê kurdî zimanekî ji malabata hind û ewropî ye ku ji komeke zimanên kurdî pêk tê. Kurdî yek ji zimanên [[Rojhilata Navîn]] û [[Rojavayê Asyayê]] ye ku li herêmeke berfireh tê axavtin. Li Bakurê Kurdistanê zimanê kurdî bi Alfabeya Hawarê tê nivîsandin ku Alfabeya Hawarê bi yekem hejmara kovara Hawar di 15ê gulana 1932an de dest bi weşanê kiriye ku heta 15ê tebaxa sala 1943an 57 hejmar hatiye weşandin. Alfabeya Hawarê ji aliyê nivîskar û demaziranêrê kovarê [[Mîr Celadet Bedirxan]] ve hatiye çêkirin. === Polîtîkayên asîmîlasyonê û astengîyên li hemberê zimanê kurdî === Bi avakirina dewleta tirk re zimanê kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin û xebatên zimanê kurdî hatine astengkirin. Bi caran hişyariyên trafîkê ku aliyê şaredariyan ve bi kurdî hatine nivîsandin ji aliyê rayedarên dewleta tirk ve hatine jêbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/524552/kurtce-yazilar-bakanlik-talimatiyla-siliniyormus |sernav=Nivîsên bi kurdî bi talîmatên wezaretê hatine jêbirin. |malper=Evrensel }}</ref> Bi caran sazî û dibistanên taybet ên ku bi zimanê kurdî perwerdahî dane zarokan ji aliyê dewleta tirk ve hatine girtin. Hemî saziyên medyayê ku bi zimanê kurdî weşan kirine hatine girtin û gelek rojnamevanên ku di saziyan de xebitîne hatine girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/guncel/khk-ile-kapatilan-kurtce-gazete-welat-internet-uzerinden-yayina-basladi-144935h |sernav=Rojnameya Kurdî ya girtî Welat dest bi weşanê kir |malper=Artı Gerçek |tarîx=2020-11-27 |roja-gihiştinê=2024-10-30 |ziman=tr }}</ref> === Dîn === Piraniya kurdên Bakurê Kurdistanê misilmanên sunî ne lê hêjmareke girîng kurdên elewî jî hene. Piraniya zêde yê kurdan ji mezheba şafî ne lê bi kêmasî jî kurdên girêdayî mezheba hanêfî jî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Creating a Diaspora within a Country: Kurds in Turkey |paşnav=Houston |pêşnav=Christopher |weşanger=Springer US |tarîx=2005 |rr=403–414 |isbn=978-0-387-29904-4 |cih=Boston, MA |ziman=en |paşnavê-edîtor=Ember |pêşnavê-edîtor=Melvin |url=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-0-387-29904-4_40 |paşnavê-edîtor2=Ember |pêşnavê-edîtor2=Carol R. |paşnavê-edîtor3=Skoggard |pêşnavê-edîtor3=Ian |doi=10.1007/978-0-387-29904-4_40 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914: Journal of Muslim Minority Affairs: Vol 17, No 2 |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2024-11-02 |doi=10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan == Ji sala 1990an vir ve li Bakurê Kurdistanê gelek caran li dijî kesên sivîl zarok û girtiyên siyasî yên kurd di pêvajoyên binçavkirinê de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve rastî xirabkarî, îşkence û binpêkirinên giran ên mafên mirovan hatine. Di dîrokên cihêreng de gelek zarokên kurd û kesên sivîl an jî siyasetmedarên kurd ji aliyê hêzên dewletê ve rastî îşkence û muameleya xirab hatine ku hinek ji wan ji polîs û leşkerên tirk ve hatine kuştin. Zarok rasterast bûne hedefa leşker û polîsên dewleta tirk ku hinek ji wan di encama êrişan de jiyana xwe jidest dane.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/4345/bu-ulkede-cocuklar-olduruluyor |sernav=Li welatê zarok têne kuştin. |malper=Evrensel |roja-gihiştinê=2024-10-11 }}</ref> Di serdemên dawî de binpêkirinên mafên mirovan ji sala 2015an vir bi awayeke berbiçav her ku çûye zêde bûye. Ji ber ku guh nedaye hişyariya rawestandina polêsên tirk di sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê 5 zarok ji aliyê hêzên dewletê ve hatine kuştin.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |sernav=Raporên binpêkirina mafên mirovan |malper=ihddiyarbakir.org |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr |paşnav=Vertex |roja-arşîvê=2024-11-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20241110121254/https://ihddiyarbakir.org/tr/cat/rapor?p=2&Meta=%7BKategoriId:14528%7D |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dîsa di heman salê de di dema şerê çekdarî de 22 zarok ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin. Di heman demê ji ber êrîşên çekdarî 12 zarok birîndar bûne an jî bi awayeke mayîn de şopên birînan li ser laşê wan mane.<ref name=":6" /> Di sala 2016an de bi ji ber xwepêşandanên civakî di serdegirtina malan de 40 zarok hatine binçavkirin û hatine girtin. Îşkence û muameleya xerab a li dijî zarokên ku di demên qedexeyên derketina derve de hatin binçavkirin, hatine dîtin.<ref name=":6" /> Di dema binçavkirinê de herî kêm 6 zarok rastî îşkenceyê hatine û herî kêm 6 zarokên din jî li derve û li kolanan rastî tundûtîjiya hêzên dewleta tirk hatine.<ref name=":6" /> Di 29ê tîrmeha sala 2025an de dîmenên îşkencekirina du ciwanan li ser medyaya civakî hatiye belavkirin. Di dîmenên ku ji aliyê hinek siyasetmedarên Bakurê Kurdistanê û hinek saziyên çapameniyê hatine parvekirin hatiye dîtin ku du leşkerên tirk li îşkence li du ciwanan dikin. Li gorî agahiyên ku hatine parvekirin de hatiye diyarkirin ku dîmenên îşkencekirina ciwanan li navçeya [[Serê Kaniyê, Riha|Serêkaniyê ya Rihayê]] hatiye kişandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DMsh33VBBeS/?igsh=eTlvamZndTh5anhq |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2025-07-30 }}</ref> Zarokên kurd ên ku kuştina wan veguheriyê bûyerên dramatîk û kuştina wan ketiye rojevê [[Kuştina Oxir Kaymaz|Uğur Kaymaz]], [[Kuştina Ceylan Önkol 2009|Ceylan Önkol]] û [[Kuştina Cemîle Çağırga 2015|Cemile Çağırga]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji polês û leşkerên Tirkiyeyê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150913_cizre_cemileninolumu_hatice_kamer |sernav=Dayika Cemîle Çagirga: 'Ew şevê bi cenazeyê keça min di hembêza min de bû, razam'' |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2015-09-13 |roja-gihiştinê=2024-11-10 |ziman=tr}}</ref> Li gorî daneyên heyî di navbera salên 1992 û 2022an de li Bakurê Kurdistanê herî kêm 350 zarokên kurd ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatine kuştin.<ref name=":7" /> == Çand == === Muzîk === Bakurê Kurdistanê çavkaniya çanda muzîka kevneşopî ya [[dengbêjî]] yê ye. Dengbejên navdar ên wekê [[Şakiro]], [[Reso]] û [[Huseynê Mûşî|Huseyno]] li bajarên Bakurê Kurdistanê jidayîk bûne. Di navbera salên 1982 û 1991ê gotin û tomarkirina muzika kurdî ji aliyê dewleta tirk ve hatiye qedexekirin. <ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Shoot the singer! music censorship today |weşanger=Zed Books |tarîx=2004 |isbn=978-1-84277-505-9 |cih=London |paşnavê-edîtor=Korpe |pêşnavê-edîtor=Marie }}</ref> Di pêvajoya qedexekirina ziman û muzîka kurdî dengbêja navdar ê kurd Şakiro ji Bakurê Kurdistanê hatiye sirgûnkirin ku bi salan ew û malbata wî li bajarê cihêrengên Tirkiyeyê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Rûdawê li Îzmîrê şopa dengbêj Şakiro şopand. |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-09-06 }}</ref> Li gel hemî zext û qedexeyên dewleta tirk, dengbêjên kurd dîsa di warê çanda muzîka dengbêjiyê de pêşketinên girîng bi dest xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mayakultur.com/4597/ |sernav=Qîrîna Xemgîn a Dîroka Windabûyî: Şakiro |malper=MayaKültür |tarîx=2023-06-05 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.serhatnews.com/bilinmeyen-yonleriyle-uc-unlu-kurt-dengbej-reso-sakiro-ve-huseyno |sernav=Sê Dengbejên Kurd ên Navdar bi Taybetmendiyên Wan ên Nenas: Reso, Şakiro û Huseyno |malper=Serhat News |tarîx=2022-01-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr-TR }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rupelanu.org/yasakli-bir-dilin-direnisi-dengbejlik-1-8551h.htm |sernav=Berxwedana Zimanekî Qedexekirî: Dengbejî -1 |malper=Rûpela nû |tarîx=2020-02-03 |roja-gihiştinê=2025-09-06 |ziman=tr }}</ref> Ji ber zextên li ser zimanê kurdî û zindanî kirina wan, hunermendên kurd neçar dimînin ku koçê welatên ewropî bibin. Hunermendên kurd ên navdar ên wekê [[Şivan Perwer]], [[Hozan Kawa|Kawa]], [[Dîno]], [[Diyar]] û gelek hunermend û stranbêjên kurd heya roja îro ji ber ihtîmala girtin û zindanî kirina wan nikarin vegerin Bakurê Kurdistanê. Muzîka kurdî ya kevneşopî ji aliyê çandî ve ji muzîka erebî, farisî û tirkî cuda ye û helbestên muzîka kurdî bi piranî ji aliyê kesên anonîm (nenas) ve hatine nivîsandin. [[Muzîka kurdî]] di warê tematîk de karakterek melankolîk û elejîk bû lê bi demê re melodiyên dilgeş û şad hatine afirandin. Folklora Kurdî ji sê cureyên wekê dengbêj, hozan û ji stranbêjên gelêrî pêk tên. === Wêje === Hinek çavkanî [[Eliyê Herîrî|Elî Herîrî]] (1425–1495) wekê yekem helbestvanê navdar ku bi kurdî nivîsiye dibînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/en/language/ |sernav=The Kurdish Language and Literature |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en }}</ref> Wêjevanên navdar ên din ên ji Bakurê Kurdistanê [[Şerefxanê Bidlîsî]] ye ku nivîskarê [[Şerefname]]yê ye û [[Ehmedê Xanî]] ye ku destana netewî ya kurdî ''[[Mem û Zîn]]'' nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ifkurds.de/en/publications/item/66-mem-u-z%C3%AEn-%E2%80%93-a-classical-17th-century-epic.html |sernav=Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century |malper=ifkurds.de |roja-gihiştinê=2024-10-31 |ziman=en-gb }}</ref> Wêjevanên kurd [[Ebdulsemedê Babek]] di sedsala 10an de, Elî Herîrî di sedsala 11an de jiyan kirine û wêjevanên din jî di navbera sedsalên 15an û 17an de jiyan kirine û bi zaravayê kurmancî nivîsandine. Di vê serdemê de navenda wêjeya kurdan [[Mîrektiya Botan]]ê û paytexta mîrektiyê navçeya [[Cizîr]]ê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürt edebiyatına giriş |paşnav=Uzun |pêşnav=Mehmed |weşanger=İthaki |tarîx=2015 |isbn=978-975-273-251-3 |çap=9. baskı |cih=İstanbul |paşnav2=Blau |pêşnav2=Joyce |series=İthaki yayınları }}</ref> Bi navçeya Cizîrê re bajarên [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Sine]] navendên din ên girîng ên [[wêjeya kurdî]] bûn. Yekem helbestvanên kurd ên naskirî Ebdulsemedê Babek, Elî Herîrî, [[Melayê Batê]], Ehmedê Cizîrî, [[Feqiyê Teyran]] û Ehmedê Xanî ne. Di sedsalên 19 û 20an de wêjeya kurdî li gel [[zimanê kurdî]], bi taybetî [[wêjeya kurdî]] ya nivîskî eleqeyeke mezin û geşedaneke mezin dibîne. Çapemeniya kurd a ku bingehê çapemeniyê di sedsala 19an de hatiye avêtin di warê geşedana wêjeya kurdî de xwedî cihekî girîng e.<ref name="Chyet2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The Future of the Kurdish Language: an Egalitarian Scenario |paşnav=Chyet |pêşnav=Michael L. |weşanger=Institut français d’études anatoliennes |tarîx=2018 |rr=169–179 |isbn=978-2-36245-068-6 |url=http://dx.doi.org/10.4000/books.ifeagd.2225 }}</ref> Yekem kovara kurdî bi navê [[Kurdistan (rojname)|Kurdistan]] di sala 1898an de li paytextê îro ya [[Misir]]ê li [[Qahîre]]yê derketiye.<ref name="Chyet2018" /> == Mijarên têkildar == * [[Dîroka Bakurê Kurdistanê]] * [[Şewitandina gundên Bakurê Kurdistanê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Turkish Kurdistan}} * [http://www.travel-images.com/kurdistan.html Galeriya wêneyan] {{Parçeyên Kurdistanê}} {{Parêzgehên Kurdistanê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Êl û eşîrên mezin ên kurdan}} {{Portal bar|Tirkiye|Kurdistan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bakurê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Demografiya Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Kurdistanê]] [[Kategorî:Guhertinên demografîk li Kurdistanê]] [[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] [[Kategorî:Herêmên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]] fq88if5kd3hro5unwmi1o1sv6e3k9qu 0 1495 1995175 1924174 2026-04-01T09:35:28Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995175 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Evdile Koçer di hevpeyvîna Dengê Amerîkayê de (2013) | roja_jidayikbûnê = sala 1977 | netewe = [[Kurd]] | hevwelatî = [[Tirkiye]] | perwerde = [[Zanîngeha Sêrtê]] | pîşe = Nivîskar | salên_çalak = 1999 - niha }} '''Evdile Koçer''' (jdb. [[1977]] li [[Sêrt]]ê), [[nivîskar]]ekî [[kurd]] e. Evdile Koçer di sala [[1977]]an de li gundekî [[Sêrt]]ê hatiye dinyayê. Heyamekê li [[Zanîngeha Uppsalayê]] li ser [[ziman]] û [[wêje]]ya [[kurdî]] ders wergirt. Heta niha gelek nivîs û çîrokên wî di kovar, rojname, antolojî û malperan de derketin. Her wiha çîrokên wî bûn şano û wergeriyan ser gelek zimanan. == Pirtûkên wî == * ''[[Govendistan]]'', Mîzah, [[Weşanên Pêrî]], [[gulan]] [[2002]], [[Stembol]], 136 rûpel, ISBN 975-8245-62-7 * ''[[Mirin (pirtûk)|Mirin]]'', Çîrok, [[Weşanên Aram]], [[çiriya pêşîn]] [[2006]], [[Stembol]], 79 rûpel, ISBN 9944-581-171-2 * ''[[Koçername (pirtûk)|Koçername]]'', Mîzah, [[Weşanên Do]], [[çile]] [[2009]], [[Stembol]], 128 rûpel, ISBN 9944-10861-8 * ''[[Pêlava Birîndar (pirtûk)|Pêlava Birîndar]]'', Çîrok, [[Weşanên Han]], [[îlon]] [[2010]], [[Berlîn]], 72 rûpel, ISBN 978-94040997-20-03 * ''[[Koçerbêj (pirtûk)|Koçerbêj]]'', Ceribandin, [[Weşanên Ar]], [[adar]] [[2013]], [[Stembol]], 88 rûpel, ISBN 978-605-63699-8-8 == Girêdanên derve == * [http://evdilekocer.blogspot.com/ Malpera Evdile Koçer] * [https://www.youtube.com/Gulanbihar Çend vîdyoyên Evdile Koçer] * [http://www.amednewsagency.com/hevpeyvin-bi-niviskar-evdile-kocer-re-evdile_kocer-mazlum-baran-medbaran/ Malpera Amed News: Hevpeyvînek bi nivîskar Evdile Koçer re] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024201516/http://www.amednewsagency.com/hevpeyvin-bi-niviskar-evdile-kocer-re-evdile_kocer-mazlum-baran-medbaran/ |date=2012-10-24 }} * [http://www.diyarname.com/niviskar.asp?Idx=345 Nivîsarên quncika "Govenda Gotinê ya Evdile Koçer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911193222/http://www.diyarname.com/niviskar.asp?Idx=345 |date=2008-09-11 }} * [http://navkurd.net/hevpeyvin/evdila_kocer/kocer.htm Hevpeyvînek li ser Rewşa Ziman û Edebiyata Kurdî, bi Evdile Koçer re, Hevpeyvîn: Latif Epözdemir, Navkurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927040457/http://navkurd.net/hevpeyvin/evdila_kocer/kocer.htm |date=2007-09-27 }} * [http://www.pen-kurd.org/kurdi/evdile-kocer/evdile-kocer.html Rûpela Evdile Koçer ya PENa Kurd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926215603/http://www.pen-kurd.org/kurdi/evdile-kocer/evdile-kocer.html |date=2011-09-26 }} * [http://www.facebook.com/evdile.kocer2 Rûpela Evdile Koçer ya Facebook] * [https://twitter.com/Evdile_Kocer Rûpela Evdile Koçer ya Twîtter] * [http://www.gelawej.net/kurmanci/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=641 Evdile Koçer: "Wêje, riya nasîn û xwenasînê ye" - Hevpeyvîn: ciwan tengezar ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204233710/http://www.gelawej.net/kurmanci/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=641 |date=2010-02-04 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-kurd-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1977]] [[Kategorî:Kesên ji Sêrtê]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Rojnamevanên kurd]] fxpwfwwr2cw73akrdkvlzyi2fmx47ng 0 2973 1995010 1798342 2026-03-31T21:22:32Z Penaber49 39672 1995010 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank malper | nav = Wîkîferheng | logo = [[Wêne:Wiktionary-logo-ku.png|120px]] | screenshot = [[Wêne:Wiktionary Main Page ku.png|250px]] | ziman = bi 172 zimanan | avanî = | xwedî = [[Weqfa Wikimedia]] | dirûşm = Ferhenga azad | malper = [http://ku.wiktionary.org/wiki/Destp%C3%AAk ku.wiktionary.org] }} '''Wîkîferheng''' ango '''Wiktionary''' [[ferheng]]eke azad e ku tê de [[peyv]] bi [[wate]], [[rêziman]] û [[etîmolojî|etîmolojiya]] wan têne şirovekirin. Di ferhengê de [[werger]]ên bi zimanên din jî hene. Di beşa kurdî de peyvên kurdî hene, di beşa îngilîzî an giştî de peyvên hemû zimanan hene. Projeya Wîkîferheng projeya xwişka Wîkîpediyayê ye. Wekî Wîkîpediya, Wîkîferheng jî [[Wîkî|Wîkiyek]] e. == Binihêre == * '''[[wikt:|Serûpela Wîkîferhengê]] (kurdî)''' * [[Wîkîpediya:Ferqên nav Ensîklopedî û Ferhengan]] {{Wikimedia}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Wikimedia-şitil}} [[Kategorî:Ferhengên kurdî|Kurdî]] [[Kategorî:Weqfa Wikimedia]] [[Kategorî:Wîkîferheng| ]] 01l5o81un13qnv90qt4254pjvicvk1q 0 6431 1995080 1985061 2026-04-01T03:46:50Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Маршал_Советского_Союза_Герой_Советского_Союза_Семён_Константинович_Тимошенко.jpg ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Abzeronow|Abzeronow]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: per [[:c:Commons:Deletion requests/ 1995080 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Ûkrayna''',{{Efn|Bi navê '''Ûkranya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=799 }}</ref> jî tê nasîn}} ({{langx|uk|Україна|Ukraina}} {{IPA-uk|ʊkrɐˈjinɐ}}), [[welat]]ekî li [[Ewropaya Rojhilat]] e ku piştê [[Rûsya]]yê duyem welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye. Ûkrayna li bakur bi [[Belarûs]]ê re, li rojava bi [[Polonya]], [[Slovakya]], [[Mecaristan]], [[Romanya]] û [[Moldova]]yê re sinorên bejayî parve dike. Li aliyê başûrê rojava bi [[Deryaya Reş]] re û li aliyê başûr û başûrê rojhilat jî sinorên peravî bi [[Deryaya Azovê]] parve dike. Li gel bajarên mezin ên wekê [[Kharkiv]], [[Dnîpro]] û [[Odesa]]yê, [[Kyîv|Kîev]] paytexta neteweyî û bajarê herî mezin ê welat e.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18018002 |sernav=Ukraine country profile |tarîx=1 adar 2022 |xebat=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=25 adar 2022 }}</ref> [[Erdzemîn]]a welêt bi qasî 600.000 kîlometre çargoşe rûerd vedigire. Beriya [[Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] ya domdar, welat bi nifûsa xwe yê li dora 41 milyon kesan ve heştem welatê herî qerebalixê Ewropayê bû. Di Serdema Navîn de Ûkrayna cihê berfirehbûna zû yê slavî bû û dever piştre bûye navendeke girîng a çanda slavî ya rojhilata di bin serweriya [[Kîeavana Rûsyayê]] de ku di sedsala 9an de derketibû holê. Serweriya Kievana Rûsyayê di dawiyê de di nav hêzên herêmî yên dijber de belav bû û bi êrîşên mongolan ên ku sedsala 13an de qewimiye hatiye hilweşandin û hatiye talan kirin. Dewlet di dawiyê de di nav hêzên herêmî yên dijber de belav dibe û bi êrîşên [[mongol]]an ên di sedsala 13an de hatiye hilweşandin. Piştre dever ji bo 600 salên pêş de ji aliyê cûrbecûr hêzên derve ve hatiye nîqaşkirin, dabeş kirin û hatiye rêvebirin ku di nav de Hevbeşdariya Polonî-Lîtvanya, Împeratoriya Awistiryayê, Xanedaniya Osmanî û Tsardomiya Rûsyayê hebûn. Hetmanatiya Qezaxan di sedsala 17an de li Ûkraynayaya navendî derketiye holê lê di navbera [[Rûsya]] û [[Polonya]]yê de hatiye dabeş kirin û rêveberiya hetmanetiyê ji aliyê Împeratoriya Rûsyayê ve hatiye bidawîkirin. Di vê heyamê de Neteweperestiya Ûkraynayê pêş dikeve û piştî [[Şoreşa Rûsyayê]] di sala 1917an de [[Komara Gel a Ûkraynayê]] ya demkurt hatiye avakirin. Bolşevîkan li ser piraniya împeratoriya berê kontrola xwe bihêz dikin û Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê ava dikin ku dema di sala 1922an de hate damezrandin, dibe komara damezrîner a [[Yekîtiya Sovyetê]]. Di destpêka salên 1930an de bi milyonan ûkraynî di [[Holodomor]]ê de jiyana ji dest didin ku tunebûneke bû ku ji aliyê mirovan ve hatiye çêkirin. Dagirkeriya [[Almanya]]yê di dema [[Şerê Cîhanê yê Duyem]] de li Ûkraynayê dibe sedema wêrankariyê ku 7 milyon sivîlên ûkraynayî ku piraniya wan ji Cihûyên Ûkraynayê pêk dihatin hatine kuştin. Ûkrayna di sala 1991an de dema ku [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] hilweşiya û xwe bêalî îlan kir serxwebûna xwe bi dest dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |sernav=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-27 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1996an de li Ûkraynayê qanûneke nû hatiye qebûlkirin. Rêzek xwepêşandanên girseyî ku bi navê Euromaidan dihatin zanîn, piştê şoreşeke di sala 2014an de bûye sedema damezrandina hikûmetek nû. Piştre Rûsyayê bi awayekî yekalî nîvgirava Kirimê ya Ûkraynayê tevlê axa xwe dike û aloziyên alîgirên Rûsyayê bi şerekî li Donbasê di navbera cudaxwazên bi piştevaniya Rûsyayê û hêzên hikûmetê li rojhilatê Ûkraynayê de bi dawî dibe. Di sala 2022an de Rûsya dest bi dagirkirina Ûkraynayê kiriye. Bi destpêka şerê bi Rûsyayê re, Ûkrayna ji bo parastina axa xwe hewl daye ku têkiliyên dîplomatîk û alikariya li dijî dagirkirina Rûsyayê ji [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Ewropayê]] werbigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.foreignaffairs.com/ukraine/war-security-assistance-lessons |sernav=The Surprising Success of U.S. Military Aid to Ukraine: Kyiv’s Determination Has Improved Washington’s Spotty Track Record |malper=www.foreignaffairs.com |tarîx=2023-03-17 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en |paşnav=Beliakova |pêşnav=Polina |paşnav2=Tecott |pêşnav2=Rachel }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/in-closer-ties-to-ukraine-us-officials-long-saw-promise-and-peril-090006105.html |sernav=In closer ties to Ukraine, U.S. officials long saw promise and peril |malper=Yahoo News |tarîx=2022-04-28 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en-US }}</ref> Ûkrayna dewleteke unîter e û sîstema hikûmraniya dewletê komareke nîv-serokatî ye. Ûkrayna di welatên pêşkevtî de welatê herî feqîr ê Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-07-01 |sernav=Corruption in Ukraine (Published 2022) |url=https://www.nytimes.com/2022/07/01/briefing/russia-ukraine-war-corruption-yovanovitch-odessa.html |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/what-is-wrong-with-the-ukrainian-economy/ |sernav=What is wrong with the Ukrainian economy? |malper=Atlantic Council |tarîx=2019-04-26 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |ziman=en-US |paşnav=Haring |pêşnav=Melinda }}</ref> Heya roja îro gendelî wekê pirsgirêkeke girîng ê welat maye. Lêbelê ji ber axa welat ya berfereh Ûkraynaya beriya şer yek ji mezintirîn hinardekarên genimê li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |sernav=Ukraine becomes world's third biggest grain exporter in 2011 - minister — BlackSeaGrain |malper=web.archive.org |tarîx=2013-12-31 |roja-gihiştinê=2024-12-22 |roja-arşîvê=2013-12-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131231235707/http://www.blackseagrain.net/data/news/ukraine-becomes-worlds-third-biggest-grain-exporter-in-2011-minister |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/wtr13_e.htm |sernav=WTO {{!}} Publications |malper=www.wto.org |roja-gihiştinê=2024-12-22 }}</ref> Ûkrayna di karûbarên gerdûnî de hêzek navîn hatiye hesabkirin û [[Hêzên Çekdarî yên Ûkraynayê]] hem ji aliyê personelên çalak ve hem jî ji aliyê hejmara giştî ya personelan ve pêncemîn hêza çekdar a herî mezin e cîhanê ye. Artêşa Ûkraynayê xwedî heştem sermiyana berevaniyê ya herî mezinê cîhanê ye. == Nav == Navê Ûkraynayê bi gelemperî wekê peyva ''krajina'' ku peyveke ji slavî ya kevn e ku wateya "welatê sînor". Wateyeke din jî ev e ku navê Ûkrayna tê wateya "herêm" an jî "welat"ê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Johnson: Is there a single Ukraine? |url=https://www.economist.com/prospero/2014/02/05/johnson-is-there-a-single-ukraine |roja-gihiştinê=2025-01-14 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> == Dîrok == === Dîroka pêşîn === [[Wêne:Indo-European migrations.jpg|thumb|çep|Koçberiyên Hind û Ewropî yên destpêkê ji pêngavên Pontî yên Ûkrayna û Rûsyaya îro.]] Amûrên kevirî yên ku dîroka wan ji 1,4 milyon sal berê vedigere ku li Korolevo ya rojavayê Ûkraynayê hatine dîtin, hebûna herî zû ya homînîn a li Ewropayê destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Garba |pêşnav=R. |paşnav2=Usyk |pêşnav2=V. |paşnav3=Ylä-Mella |pêşnav3=L. |paşnav4=Kameník |pêşnav4=J. |paşnav5=Stübner |pêşnav5=K. |paşnav6=Lachner |pêşnav6=J. |paşnav7=Rugel |pêşnav7=G. |paşnav8=Veselovský |pêşnav8=F. |paşnav9=Gerasimenko |pêşnav9=N. |paşnav10=Herries |pêşnav10=A. I. R. |paşnav11=Kučera |pêşnav11=J. |paşnav12=Knudsen |pêşnav12=M. F. |paşnav13=Jansen |pêşnav13=J. D. |tarîx=2024 |sernav=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago |url=https://www.nature.com/articles/s41586-024-07151-3 |kovar=Nature |ziman=en |cild=627 |hejmar=8005 |rr=805–810 |doi=10.1038/s41586-024-07151-3 |issn=1476-4687 }}</ref> Niştecîbûna ji aliyê mirovên nûjen ve ku li Ûkraynayê û derdora Ûkraynayê dîroka wan ji 32.000 {{bz}}} vedigere ku bi delîlên Çanda Gravetiyan li çiyayên Krîmê hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Prat |pêşnav=Sandrine |paşnav2=Péan |pêşnav2=Stéphane C. |paşnav3=Crépin |pêşnav3=Laurent |paşnav4=Drucker |pêşnav4=Dorothée G. |paşnav5=Puaud |pêşnav5=Simon J. |paşnav6=Valladas |pêşnav6=Hélène |paşnav7=Lázničková-Galetová |pêşnav7=Martina |paşnav8=Plicht |pêşnav8=Johannes van der |paşnav9=Yanevich |pêşnav9=Alexander |tarîx=2011 |sernav=The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0020834 |kovar=PLOS ONE |ziman=en |cild=6 |hejmar=6 |rr=e20834 |doi=10.1371/journal.pone.0020834 |issn=1932-6203 |pmc=PMC3117838 |pmid=21698105 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-06-20 |sernav=Early human fossils unearthed in Ukraine |url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13846262 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 4.500 {{bz}} de çanda Cucuteni-Trypillia ya neolîtîk li deverên berfireh ên Ûkraynaya nûjen hatine dîtin ku di nav de Trypillia û tevahiya herêma Dnieper-Dniesterê heye çand lê pêşketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/when-did-humans-domesticate-horses-scientists-find-modern-lineage-has-origins-4200-years-ago-180984483/ |sernav=When Did Humans Domesticate Horses? Scientists Find Modern Lineage Has Origins 4,200 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en |paşnav=Magazine |pêşnav=Smithsonian |paşnav2=Thorsberg |pêşnav2=Christian }}</ref> Dibe ku Ûkrayna cihê yekem be ku hesp lê hatiye kedîkirin. Hîpoteza Kurgan herêma Volga-Dnieper ya Ûkraynayê û başûrê Rûsyayê wekê welatê zimanê Proto-Hind û Ewropiyan destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/mysterious-indo-european-homeland-may-have-been-steppes-ukraine-and-russia |sernav=Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia |malper=www.science.org |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en }}</ref> Koçberiyên Hind û Ewropî yên destpêkê yên ji pêngavên Pontîk di hezarsala 3em a {{bz}} de bav û kalên zozanên Çola Yamnaya û zimanên hind û ewropî li beşên mezin ên Ewropayê belav kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Haak |pêşnav=Wolfgang |paşnav2=Lazaridis |pêşnav2=Iosif |paşnav3=Patterson |pêşnav3=Nick |paşnav4=Rohland |pêşnav4=Nadin |paşnav5=Mallick |pêşnav5=Swapan |paşnav6=Llamas |pêşnav6=Bastien |paşnav7=Brandt |pêşnav7=Guido |paşnav8=Nordenfelt |pêşnav8=Susanne |paşnav9=Harney |pêşnav9=Eadaoin |paşnav10=Stewardson |pêşnav10=Kristin |paşnav11=Fu |pêşnav11=Qiaomei |paşnav12=Mittnik |pêşnav12=Alissa |paşnav13=Bánffy |pêşnav13=Eszter |paşnav14=Economou |pêşnav14=Christos |paşnav15=Francken |pêşnav15=Michael |tarîx=2015 |sernav=Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe |url=https://www.nature.com/articles/nature14317 |kovar=Nature |ziman=en |cild=522 |hejmar=7555 |rr=207–211 |doi=10.1038/nature14317 |issn=1476-4687 |pmc=PMC5048219 |pmid=25731166 }}</ref> Di [[Serdema hesinî]] de kîmmerî, skîtî û sarmatiyên îranîaxiv li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Scythian |sernav=Scythian {{!}} People, History, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-27 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |ziman=en }}</ref> Di navbera 700 û 200 salên {{bz}} de herêm beşek ji padîşahiya skîtan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://global.britannica.com/topic/Scythian |sernav=Scythian {{!}} ancient people {{!}} Britannica.com |malper=web.archive.org |tarîx=2017-03-27 |roja-gihiştinê=2025-01-15 |roja-arşîvê=2017-03-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170327013119/https://global.britannica.com/topic/Scythian |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 6ê berî zayînê de koloniyên yewnanî, romayî û bîzansî li peravê bakurê rojhilatê [[Deryaya Reş]], li Tîras, Olbiya û Khersonesusê bicih bûne ku heya sedsala 6ê {{pz}} li herêmê hebûna xwe berdewam kirine. Gotî li herêmê mane lê ji salên 370an vir ve ketin bin destê hunan. Di sedsala 7an de axa ku niha rojhilatê Ûkraynayê ye navenda Bulgarîstana Mezin a Kevin bû. Di dawiya sedsalê de pirraniya eşîrên bulgar ber bi aliyên cihê ve koç dibin û erdên herêmê ji aliyê xezeran ve tê dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Khazar |sernav=Khazar {{!}} Origin, History, Religion, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-12-21 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |ziman=en }}</ref> Di sedsalên 5 û 6an de gelên antanî ku hinek caran wekê gelên pêşîn ên slavî hatine diyar kirin li Ûkraynayê jiyan kirine. Koçberiyên ji herêmên Ûkraynaya îro li seranserê Balkanan gelek neteweyên Slavên Başûr ava kirine. Koçberiyên bakur ku hema hema gihîştine Gola Îlmenê, bûne sedema çêbûna slavên îlmen û kriviçên îlmen. Piştî êrîşa avaran a di sala 602an de û hilweşîna Yekîtiya Antayan, piraniya van gelan wekî eşîrên cuda heta destpêka hezarsala duyem berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A History of Ukraine |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul R. |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1996-01-01 |isbn=978-0-8020-7820-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&q=antes+avar&pg=PA42 }}</ref> === Serdema zêrîn a Kîevê === [[Wêne:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|Sinorê herî berfireh ê Kîevana Rûsî 1054–1132.]] Damezrandina dewleta Kîevana Rusyayê heya roja îro ne diyar û nezelal maye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gumilev-center.ru/rus-i-varyagi-evrazijjskijj-istoricheskijj-vzglyad/ |sernav=Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд |malper=Центр Льва Гумилёва |tarîx=2012-09-13 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |ziman=ru-RU }}</ref> Kîevan Rûsyayê piraniya Ûkraynaya ya îro Belarûs û beşê rojavayê Rûsyaya Ewropî vegirtiye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html |sernav=KIEVAN RUS. The Columbia Encyclopedia: Sixth Edition. 2000 |malper=web.archive.org |tarîx=2000-08-19 |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2000-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20000819153626/http://www.bartleby.com/65/ki/KievanRu.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî [[Kronîka Yekem]] (Kronîka Nestorê) gelê Rûsyayê di destpêkê de ji varangiyên ku ji Skandînavyayê hatine pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A geography of Russia and its neighbors |paşnav=Blinnikov |pêşnav=Mikhail S. |weşanger=Guilford Press |tarîx=2011 |isbn=978-1-60623-933-9 |cih=New York |url=https://www.worldcat.org/title/609541411 |series=Texts in regional geography : a Guilford series |oclc=609541411 }}</ref> Di sala 882an de, mîrê pûtperest Oleg (Oleh) Kîevê ji [[Askold û Dirê]] ve bidest xist û bajêr wekê paytexta nû yê Rûsyayê radigihîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ukraine |paşnav=Kubicek |pêşnav=Paul |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2008-09-30 |isbn=978-0-313-34921-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IpJxDwAAQBAJ&dq=kievan+rus+dir+882&pg=PA21 }}</ref> Lêbelê dîroknasên antî-normanîst îdia dikin ku eşîrên Slaviyên Rojhilat ên li ser beşên başûrê [[Çemê Dnîperê]] di wî demê de jixwe di pêvajoya avakirina dewleteke serbixwe de bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A companion to Russian history |weşanger=Wiley-Blackwell |tarîx=2009 |isbn=978-1-4443-0842-6 |cih=Chichester |paşnavê-edîtor=Gleason |pêşnavê-edîtor=Abbott |series=Blackwell companions to world history }}</ref> Elîta varangiyan û tevî xanedana desthilatdar a Rurik ve, piştre di nav nifûsa slavî de asîmîle bûne.<ref name=":0"/> Kîevana Rusyayê ji çend mîrekiyên ku ji aliyê Rurikid kniazes ("mîran") ve dihatin birêvebirin pêk dihat ku pir caran ji bo parastina [[Kîev]]ê bi hev re şer dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The dynasty of Chernigov. 1146-1246 |paşnav=Dimnik |pêşnav=Martin |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-521-82442-2 |cih=Cambridge ; New York }}</ref> Di sedsalên 10an û 11an de Kîevana Rûsyayê bûye dewleta herî mezin û dewleta herî bi hêz ê li Ewropayê ku ev sedsal wekê serdema zêrîn a Kîevana Rûsyayê tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-01-15 |sernav=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serdema zêrîn di dema rêveberiya Vladîmîrê Mezin (980-1015) ku xirîstiyaniyê daye naskirin dest pê kiriye. Ji ber ku girîngiya nisbî ya hêzên herêmî dîsa zêde dibe Kîeavana Rûsyayê bi awayeke bilez dest bi perçe bûnê dike.<ref name=":0"/> Piştî vejîna dawî ya di bin desthilatdariya Vladîmîr II Monomakh (1113-1125) û kurê wî Mstislav (1125-1132) de, piştî mirina Mstislav, her çiqas xwedaniya Kyîvê bi heyamên dehsalan prestîjeke mezin werbigire jî Kîevana Rûsyayê di dawiyê de di nav mîrekiyên cihê de belav bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Power politics in Kievan Rusʹ̂: Vladimir Monomakh and his dynasty, 1054 1246 |paşnav=Dimnik |pêşnav=Martin |weşanger=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |tarîx=2016 |isbn=978-0-88844-202-4 |cih=Toronto, Ont |series=Pontifical institute of mediaeval studies. Studies and texts }}</ref> Di nîveka sedsala 13an de êrîşên mongolan Kîevana Rûsyayê wêran dike ku di sala 1240an de piştî dorpêçkirina Kîevê, bajar ji hêla mongolan ve hatiye hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |sernav="The Destruction of Kiev" |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2016-08-19 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li herêmên rojava mîrekiyên Halîc û Volhîniya berê derketine holê û ji bo avakirina [[Mîrektiya Galîçya-Volhînya]] hatine yek kirin. Daniel Galîçya, kurê Romanê Mezin, piraniya başûrê rojavayê Rûsyayê, Volhînya, Galîçya û her weha Kîev ji nû ve dike yek perçeyek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |sernav=""Roman Mstyslavych"" |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2016-08-19 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/6473/20160819150506/https://tspace.library.utoronto.ca/citd/RussianHeritage/4.PEAS/4.L/12.III.5.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 1253an de ew ji aliyê şanderê papa ve wekê yekem padîşahê Galicia-Volhynia (ku wekî Padîşahiya Rûtenyayê jî tê zanîn) hatiye tackirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One Hundred Years in Galicia: Events That Shaped Ukraine and Eastern Europe |paşnav=Ougrin |pêşnav=Dennis |weşanger=Cambridge Scholars Publishing |tarîx=2020-10-12 |isbn=978-1-5275-6057-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=sGgDEAAAQBAJ&dq=1253+daniel+ruthenia&pg=PR11 |paşnav2=Ougrin |pêşnav2=Anastasia }}</ref> === Serdestiya ji aliyê welatên derve === Di sala 1349an de di encama Şerên Galîçya-Volînya de herêm di navbera Padîşahiya Polonya û Dûkîtiya Mezin a Lîtvanyayê de hatiye dabeş kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Lithuania ascending: a pagan empire within east-central Europe, 1295 - 1345 |paşnav=Rowell |pêşnav=Stephen C. |weşanger=Cambridge Univ. Press |tarîx=2011 |isbn=978-0-521-45011-9 |çap=Transferred to digital print., [Nachdr.] |cih=Cambridge |series=Cambridge studies in medieval life and thought }}</ref> Ji nîvê sedsala 13an heya dawiya salên 1400an, Komara Genova gelek kolonî li peravên bakurê Deryaya Reş damezrandiye û koloniyan vediguherîne navendên mezin ên bazirganî yên din bin serokatiya konsulê ku nûnerê komarê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |sernav=Генуэзские колонии в Одесской области - Бизнес-портал Измаила |malper=web.archive.org |tarîx=2018-02-05 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2018-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180205001115/http://izm-biz.info/genuezskie-kolonii-v-odesskoj-oblasti/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1430an de herêma Podolya di nav Polonya de hatiye girêdan û erdên Ûkraynaya îro her ku çûye polonî lê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Gates of Europe: A History of Ukraine |paşnav=Plokhy |pêşnav=Serhii |weşanger=Basic Books |tarîx=2017-05-30 |isbn=978-0-465-09346-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=pm-QDQAAQBAJ&dq=podolia+1430&pg=PT87 }}</ref> Di sala 1441ê de mîrê cengîziyan Hecî I Giray Xanedana Kirimê li Nîvgirava Kirimê û deştên derdorê damezrandiye ku xanedaniyê komên koleyên tatar organîze kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine |sernav=A HISTORY OF UKRAINE. EPISODE 33. THE CRIMEAN KHANATE AND ITS PERMANENT INVASIONS OF UKRAINE |malper=web.archive.org |tarîx=2020-05-12 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2020-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200512145419/http://radiolemberg.com/ua-articles/ua-allarticles/a-history-of-ukraine-episode-33-the-crimean-khanate-and-its-permanent-invasions-of-ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştre di sê sedsalên paş de bazirganiya koleytiya li Kirimê nêzîkî 2 milyon mirovan dike kole.<ref>{{Jêder-malper |url=http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |sernav=Inalcik. Servile Labor |malper=web.archive.org |tarîx=2017-05-04 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2017-05-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170504102244/http://coursesa.matrix.msu.edu/~fisher/hst373/readings/inalcik6.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1569an de Yekîtiya Lûblînê ku Hevpeymaniya Polonî-Lîtvanî bû ava kiriye û piraniya axa Ûkraynayê ji Lîtvanyayê beşdarê axa Taca Keyaniya Polonyayê hatiye kirin û bi awayekê dibe beşekê ji axa polonî. Di bin zextên polonîzasyonê de, gelek eşîrên Rûthenyayê dibin katolîk û tevlî derdorên esilzadeyên polonî dibin û rûtenyayî yên din jî tevlî Yekitîya Dêra Rûtenî ya ku nû hatiye afirandin, dibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cracraft |pêşnav=James |paşnav2=Subtelny |pêşnav2=Orest |tarîx=1987 |sernav=Domination of Eastern Europe: Native Nobilities and Foreign Absolution, 1500-1715 |url=https://doi.org/10.2307/1862878 |kovar=The American Historical Review |cild=92 |hejmar=1 |rr=167 |doi=10.2307/1862878 |issn=0002-8762 }}</ref> === Sedsala 19an û destpêka sedsala 20an === [[Wêne:Polish troops in Kiev.jpg|thumb|çep|Dîmenek jî leşkerên polonî ku di gulana sala 1920an de di dema Şerê Polonî-Sovyetê de dikevin Kîevê.]] [[Wêne:Petlura Bezruczko 1920.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Petliura û efserên din ên Artêşa Gel a Ûkraynayê dema ku li Kîevê ne.]] Di sedsala 19an de neteweperestiya ûkraynî dest bi geş kirinê dike. Bi mezinbûna bajarîbûn û nûjenbûnê re û meylek çandî ber bi neteweperestiya romantîk ve diçe ku civateke rewşenbîrî ya ûkraynî bi nûvebûna neteweyî û dadmendiya civakî ve girêdayî ye derketiye holê. Helbestvan Taras Shevchenko (1814-1861) û teorîsyenê siyasî [[Mîkailo Drahomanov]] (1841-1895) pêşengiya tevgera neteweperwerî ya mezinê Ûkraynayê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ditext.com/rudnytsky/history/first.html |sernav="The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's Introduction to Hromadaurl" |malper=www.ditext.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm |sernav=Shevchenko, Taras |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Digel ku şert û mercên pêşkevtina wê li [[Galîçyaya Awistriyayê]] di bin desthilatdariya Habsburgan de bi nisbî sivik dibe,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Ukrainian Nationalism: Galicia as Ukraine's Piedmont |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul Robert |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2002-09-24 |isbn=978-1-4426-8225-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.3138/9781442682252/html |doi=10.3138/9781442682252/html }}</ref> beşa rûsî (ji aliyê dîrokî ve wekê "Rûsyaya Piçûk" an "Rûsyaya Başûr" tê zanîn) bi qedexeyên giran re rû bi rû dimîne, heta ku hema hema hemî pirtûkan qedexe dike ku di sala 1876an de bi zimanê ûkraynayî hatiye weşandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian-Russian borderland: history versus geography |paşnav=Kravčenko |pêşnav=Volodymyr Vasylʹovyč |weşanger=McGill-Queen's University Press |tarîx=2022 |isbn=978-0-2280-1199-6 |cih=Montreal Kingston London Chicago }}</ref> Ûkrayna mîna deverên din ên Împaratoriya Rûsyayê, ji ber parastina serfetî ji piraniya Ewropaya Rojava derengtir beşdarî Şoreşa Pîşesaziyê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/summary/Industrial-Revolution-Key-Facts |sernav=Industrial Revolution {{!}} Key Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Ji xeynî li nêzîkî kanên komirê li Donbasê ku nû hatibûn vedîtin û li hinek bajarên mezin ên wekê [[Odesa]] û [[Kîev]]ê, aboriya Ûkraynayê bi piranî li ser çandiniyê û derxistina çavkaniyan dimîne. Beşa Awistriyayê ya Ûkrayna bi taybetî xizan dimînin ku bi sed hezaran gundî neçar dimînin koçber bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.erih.net/how-it-started/industrial-history-of-european-countries/ukraine |sernav=Ukraine – ERIH |malper=www.erih.net |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> Ji ber vê koçberiyê diyasporayeke berfireh a Ûkraynayê li welatên wekê [[Kanada]], [[Dewletên Yekbûyî]] û [[Brezîl]]ê çêbûye. Hinek ji ûkrayniyan jî li Rojhilata Dûr bi cih bûne. Li gorî serjimêriya sala 1897an li [[Sîbîrya]]yê 223.000 û li [[Asyaya Navendî]] 102.000 ûkrayniyên etnîkî hatine tespîtkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian diaspora |paşnav=Satzewich |pêşnav=Vic |weşanger=Routledge |tarîx=2014 |isbn=978-0-415-29658-8 |çap=First issued in paperback |cih=London New York |series=Global diasporas }}</ref> Di deh salên piştî vekirina rêya rêhesinê ya Trans-Sîbîryayê ku di sala 1904an de vebûye 1.6 milyon mirov koçberê rojhilat bûne. Herêmên Rojhilata Dûr ên ku nifûsa etnîkî ûkraynî lê bicih bûne wekê Ûkraynaya Kesk hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian civil wars, 1916-1926 |paşnav=Smele |pêşnav=Jon |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-5280-6 |cih=Lanham, Maryland |series=Historical dictionaries of war, revolution, and civil unrest }}</ref> Ûkrayna bi destpêka Şerê Cîhanê yê Yekem ve dikeve nav tevliheviyê û şerê li ser axa Ûkraynayê heya dawiya sala 1921ê berdewam dike. Her çiqas pirraniya mezin di nav Artêşa Rûsî ya Emperyal de bûn ku beşek ji [[Lihevkirina Sêmend]] (Triple Entente) bû ku di bin desthilatdariya Rûsyayê de xizmet dikir, di destpêkê de gelê ûkraynî di navbera [[Awistirya]] û [[Mecaristan]]ê de perçe bûne ku ji bo [[Hêzên Navendî]] şer dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukraine : a history |paşnav=Subtelny |pêşnav=Orest |weşanger=Toronto ; Buffalo : University of Toronto Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-8020-8390-6 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/ukrainehistory00subt_0 }}</ref> Dema ku Împeratoriya Rûsyayê hilweşiya û bi hilweşandina re [[Şerê Serxwebûna Ûkraynayê]] hatiye destpêkirin ku ûkraynî li dijî artêşên wekê [[Artêşa Sor|Artêşa Sor,]] [[Artêşa Spî]], [[Artêşa Reş]] û [[Artêşa Kesk]] şer kirine ku ev artêş ji çend welat û neteweyên cihêreng pêk dihatin. Hewldaneke ji bo avakirina dewleteke serbixwe, [[Komara Gel a Ûkraynayê]] ya çepgir (UNR), yekem car ji aliyê Mîhalyo Hruşevskî ve hatiye ragihandin lê ev heyam ji aliyê siyasî û leşkerî ve gelek tevlihev derbas dibe. Ev yekem car bi derbeyekê bi pêşengiya [[Pavlo Skoropadskî]] de tê hilweşandin ku Dewleta Ûkraynayê di bin parastvaniya almanan de maye û hewildana vegerandina UNRê ya di bin rêvebiriyê de di dawiyê de têk diçe ji ber ku artêşa Ûkraynayê bi awayeke birêkûpêk ji aliyê hêzên din ve hatibû dorpêç kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Ukrainian Resurgence |paşnav=Nahaylo |pêşnav=Bohdan |weşanger=Hurst |tarîx=1999 |isbn=978-1-85065-168-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=iPCPxwubpYUC&dq=West+Ukrainian+People's+Republic++austria+hungary+territories&pg=PA8 }}</ref> Encama vê pevçûnê dibe sedema serkevtineke qismî ya [[Komara Polonyaya Duyem]] ku parêzgehên Rojavayê Ûkraynayê beşdarê axa komarê dibe û her weha dibe sedema serkevtineke mezinê ji bo hêzên pro-sovyetê ku komên mayî têne derxistin û di dawiyê de Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê (Ûkraynaya Sovyetê) hatiye avakirin. Di vê navberê de [[Bukowîna]]ya îro ji aliyê Romanyayê ve hatiye dagir kirin û [[Rûtenyaya Karpatî]] wekê herêmek otonom li [[Çekoslovakya]]yê hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-18 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |ziman=en }}</ref> Pevçûna li ser Ûkraynayê ku beşek ji Şerê Navxweyî yê Rûsyayê ya berfireh e, tevahiya Împeratoriya Rûsyayê ya berê, tevî rojhilat û Ûkraynaya navîn wêran dike. Di şer û pevçûnan de zêdetirî 1.5 milyon mirov têne kuştin û bi sed hezaran kes li axa [[Împeratoriya Rûsî|Împeratoriya Rûsyayê]] ya berê bê cih û war dimînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.volgagermans.net/norka/famine_1920s.html |sernav=Norka, Russia |malper=web.archive.org |tarîx=2015-01-13 |roja-gihiştinê=2025-01-18 |roja-arşîvê=2015-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150113021645/http://www.volgagermans.net/norka/famine_1920s.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CF%5CA%5CFamineof1921hD73.htm |sernav=Famine of 1921–3 |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-18 }}</ref> === Serdemên di navbera şeran de === [[Wêne:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|thumb|Dîmenek ji sala 1993an ku gundî ji ber birçîbûnê li kolanên Kharkivê jiyana xwe jidest didin. Kolektîfîzekirina zeviyan û desteserkirina zeviyan ku ji aliyê rayedarên Sovyetê ve pêk hatiye bûye sedema birçîbûnek mezinê li Ûkraynaya Sovyetê ku wekî Holodomor tê zanîn.]] Di serdema navbera şer de, li [[Polonya]]yê, mareşal [[Józef Piłsudski]] pêşkêşkirina otonomiyeke herêmî ku wekê rêyekê ji bo kêmkirina bandora Sovyetê li herêma Kresy ya rojhilatê Polonyayê dîtiye, li daxwaza piştgiriya Ûkraynayê geriyaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Snyder |pêşnav=T. |tarîx=2003-05-01 |sernav=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://doi.org/10.1093/past/179.1.197 |kovar=Past &amp; Present |cild=179 |hejmar=1 |rr=197–234 |doi=10.1093/past/179.1.197 |issn=0031-2746 }}</ref> Lêbelê ev nêzîkatî piştî mirina Piłsudski di sala 1935an de ji ber nerazîbûnên berdewam ên di nav nifûsa Ûkraynayê de ku di nav de kuştinên rayedarên hikûmeta polonî ji aliyê Rêxistina Neteweperestên Ûkraynî (RNÛ) pêk hatiye tê bidawîkirin. Hikûmeta Polonya bersiv dide van bûyeran ku mafên kesên ku xwe wekê hevwelatiyê Ûkraynayê ragihandine sinordar dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Polish Atrocities in Ukraine |paşnav=Revyuk |pêşnav=Emil |weşanger=Svoboda Press |tarîx=1931 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=imswAAAAIAAJ&q=ukrainophobia+poland }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski |paşnav=Skalmowski |pêşnav=Wojciech |weşanger=Peeters Publishers |tarîx=2003 |isbn=978-90-429-1298-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Wp1R2srxDGEC&q=ukrainophobia+poland&pg=PA54 }}</ref> Di encama vê sinor kirine de tevgera neteweperest û mîlîtan a Ûkraynayê ya veşartî ku di salên 1920an de derdikeve holê piştgiriyeke berfireh werdigire. Di vê navberê de [[Ûkraynaya Sovyetê]] ya nû hatiye damezrandin ku bibû yek ji komarên damezrîner ên [[Yekîtiya Sovyetê]]. Di salên 1920an de di bin polîtîkaya ûkraynabûnê de ku ji aliyê serokatiya komunîst a neteweyî ya Mîkola Skrîpnîk ve hatiye meşandin, serokatiya Sovyetê di destpêkê de bi çand û zimanê Ûkraynayê vejîneke neteweyî dide destpêkirin.<ref name="Subtelny1972">{{Jêder-kovar |paşnav=Subtelny |pêşnav=Joanne D. |paşnav2=Oya |pêşnav2=N. |paşnav3=Subtelny |pêşnav3=J.D. |tarîx=1972 |sernav=Cineradiographic Study of Sibilants |url=https://doi.org/10.1159/000263541 |kovar=Folia Phoniatrica et Logopaedica |cild=24 |hejmar=1 |rr=30–50 |doi=10.1159/000263541 |issn=1421-9972 }}</ref> Ûkraynabûn beşek ji polîtîkaya korebûnê ya li seranserî Sovyetê bû (ku dihat wateya xwemalîbûnê) ku mebesta wê ew bû ku pêşkevtina gelên xwemalî, ziman û çanda wan di nav rêvebirina komarên wan de pêş bixe. Di heman demê de rêberê Sovyetê [[Vladîmîr Lenîn]] Siyaseta Aborî ya Nû (SAN) dide destpêkirin ku şêwazeke sosyalîzma bazarê destnîşan dikir ku destûr daye ku hinek xwedîtiya taybet a pargîdaniyên hilberîner ên piçûk û navîn ku Yekîtiya Sovyetê ya piştî şer ku hem wêranbûniyên ji ber [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] û hem jî wêranbûniyên ji ber şerê navxweyî pêk hatine ji nûve ava bikin. Siyaseta Aborî ya Nû (SAN) di nîvê sala 1920an de ji bo vegerandina aboriya berê şer serketî dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of twentieth-century Russia |paşnav=Service |pêşnav=Robert |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1998 |isbn=978-0-674-40348-2 |çap=3. print |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Van polîtîkayan gelek kesayetên navdar ên berê yên [[Vejîna Neteweyî ya Ûkraynayê]] ku di nav de serokê berê yê Vejîna Neteweyî ya Ûkraynayê Hruşevskî jî hebû kişandiye ku vegerin Ûkraynaya Sovyetê û li Ûkraynaya Sovyetê beşdarî pêşketina zanist û çanda Ûkraynayê bûne. [[Komara Gel a Rojavayê Ûkraynayê]] û Komara Hutsulê di vê heyamê de nekarîn tevlê tevahiya Ûkraynayê bibin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yekelchyk |pêşnav=Serhy |tarîx=2013 |sernav=The Change of Signposts in the Ukrainian Emigration: A Contribution to the History of Sovietophilism in the 1920s by Christopher Gilley (review) |url=https://doi.org/10.1353/see.2013.0012 |kovar=Slavonic and East European Review |cild=91 |hejmar=4 |rr=913–914 |doi=10.1353/see.2013.0012 |issn=2222-4327 }}</ref> Piştî mirina Lenîn ji ber ku Ûsiv Stalîn dibe serokê Yekîtiya Sovyetê, heyama Ûkraynaya Sovyetê kurt dibe. Stalîn piştê bûyera Veqetîna Mezin Siyaseta Aborî ya Nû betal dike. Ji dawiya salên 1920an ve dest pê dike û bi aboriyeke plansazkirî ya navendî, Ûkraynaya Sovyetê beşdarî plansaziyeke pîşesazîbûnê dibe ku di sala 1930an de hilberîna pîşesaziya xwe çar caran zêde dike. Lêbelê di encama siyaseta nû ya Stalîn de gundiyên Ûkraynayê ji bernameya kolektîvkirina zeviyên çandiniyê zirar dîtine. Kolektîvasyon beşek ji plansaziya yekem a pênc-salî bû ku ji aliyê leşkerên birêkûpêk û polîsê veşartî yên ku bi navê Çeka tê zanîn dihate bikar anîn. Kesên ku li hemberê kolektîvkirina zeviyên çandiniyê derdikevin hatine girtin û sirgûnî gulagan û kampên xebatê hatibûn kirin. Ji ber ku endamên cotkarên kolektîv carînan destûr nedidan ku ti dexl wergirin heya ku kotayên nerasteqîn pêk nehatin, bi milyonan kes di xelayiya ku bi navê Holodomor an jî "Xelayiya Mezin" tê zanîn, ji biriyan dimirin ku ev bûyer ji aliyê hinek welatan ve wekê kiryareke jenosîdê ku ji hêla Stalin û navdarên din ên Sovyetê ve hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-11-24 |sernav=Ukraine remembers famine horror |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7111296.stm |roja-gihiştinê=2025-01-19 |ziman=en-GB }}</ref> Piştî şerê navxweyî û kolektîvkirina Rûsyayê, Paqijiya Mezin, dema ku dijminên siyasî yên Stalîn hatine tunekirin, di encamê de windahiyek kûr a nifşek nû ya rewşenbîrên ûkraynî pêk hatiye ku îro wekê [[Ronesansa Bidarvekirî]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wheatcroft |pêşnav=Stephen G. |tarîx=2007 |sernav=Agency and Terror: Evdokimov and Mass Killing in Stalin's Great Terror |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1467-8497.2007.00440.x |kovar=Australian Journal of Politics & History |ziman=en |cild=53 |hejmar=1 |rr=20–43 |doi=10.1111/j.1467-8497.2007.00440.x |issn=1467-8497 }}</ref> === Şerê Cîhanê ya Duyem === Piştî dagirkirina [[Polonya]]yê di îlona sala 1939an de leşkerên alman û leşkerên Sovyetê axa Polonyayê di navbera xwe de dabeş dikin. Bi vî awayî Galîçyaya Rojhilat û Volînya bi nifûsa xwe ya ûkraynayî ve bûne beşek ji Ûkraynayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1926 |sernav=WILSON v. WILSON |url=https://doi.org/10.25291/vr/1926-vlr-17 |kovar=Victorian Reports |cild=[1926] VLR |rr=17–20 |doi=10.25291/vr/1926-vlr-17 |issn=2208-4886 }}</ref><ref name="Subtelny1972"/> Bi vê yekbûnê re di dîrokê de cara yekem e ku neteweya ûkraynî dibin yek. Di sala 1940an de, dema ku Ûkraynaya Sovyetê deverên bakur û başûr ên Besarabiya, Bukovînaya Bakur tevlîhev dike bidestketiyên din ên axê hatine bidestxistin û herêma Hertsa ji herêmên ku Yekîtiya Sovyetê neçar kiriye ku [[Romanya]] bide ku tevî wê beşa rojavayî ya [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Xweser a Moldavyayê]] radestî Komara Sovyeta Sosyalîst a Moldaviyayê ya ku nû hatiye avakirin bike. Ev bidestketiyên axa Yekîtiya Sovyetê bi peymanên aştiyê yên Parîsê ya sala 1947an de di qada navneteweyî de hatine pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/usmu011.asp |sernav=Treaties and Other International Agreements of the United States of America 1776-1949 Compiled under the direction of Charles I. Bevans LL.B. |malper=avalon.law.yale.edu |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Artêşên Almanan di 22ê hezîrana sala 1941ê de Yekîtiya Sovyetê dagir dikin û şerê ku nêzîkê çar salan berxwe dide dest pê dike. Şer di destpêkê de li hember hewldanên bêhêvî lê neserketî yên [[Artêşa Sor]] pêş ket. Di şerê Kîevê de ji ber berxwedana xwe ya dijwar, bajar wekê "Bajarê Hero" hatiye binavkirin. Zêdetirî 600.000 leşkerên Sovyetê (an çaryeka Eniya Rojavayî ya Sovyetê) li wir hatine kuştin an dîl hatin girtin û gelek ji wan jî rastî muameleya xirab hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Buckwheat |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=1974-12-31 |rr=102–102 |url=https://doi.org/10.3138/9781487580285-039 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2002 |paşnavê-edîtor=Boshyk |pêşnavê-edîtor=Yury |sernav=Action Learning Worldwide |url=https://doi.org/10.1057/9781403920249 |kovar=Action Learning Worldwide |doi=10.1057/9781403920249 }}</ref> Piştî dagirkirina [[Komara Sovyet a Sosyalîst a Ûkraynayê]] piraniya welat di nav ''Reichskommissariat Ûkrayna'' de hatiye organîze kirin ku çavkaniyên welat desteser bike û di dawiyê de bicih bûna almanan pêk bîne. Hinek ûkrayniyên rojavayî ku tenê di sala 1939an de tevlê Yekîtiya Sovyetê bibûn, almanan wekê kesên xîlaskar dîtine lê ji ber ku naziyan zêde hewl nedane ku nerazîbûna li hemberê polîtîkayên stalînîst bikar bînin ev demek dirêj berdewam nekiriye.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule |sernav=Ukraine :: Bukovina under Romanian rule -- Britannica Online Encyclopedia |malper=web.archive.org |tarîx=2010-02-27 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2010-02-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100227142736/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30080/Bukovina-under-Romanian-rule |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di cihê wê de, naziyan pergala kolektîvkirina cotkariyê parastine, polîtîkayên qirkirinê li dijî cihûyan meşandine, bi milyonan mirov ku ji bo li [[Almanya]]yê bixebitin birine û ji bo ku kolonîzasyona almanan amade bikin dest bi bernameyeke kêmkirina nifûsê kirine.<ref name=":1" /> Di heman demê de naziyan veguhestina xwarinê ku bi rêya [[Çemê Dnîperê]] pêk hatiye dorpêçkiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Harvest of Despair |paşnav=BERKHOFF |pêşnav=KAREL C. |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2008-03-15 |isbn=978-0-674-02078-8 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1p6hnvg }}</ref> [[Wêne:Ruined Kiev in WWII.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Kîevê ku di dema Şerê Cîhanê yê Duyem de wêrankirineke mezin dibîne û ji 19ê îlona sala 1941ê heta 6ê mijdara sala 1943an ji aliyê almanan ve hatiye dagirkirin.]] Tevî ku piraniya ûkrayniyan di nav an li kêleka Artêşa Sor û berxwedana Sovyetê de şer dikirin li Rojavayê Ûkraynayê tevgereke serbixwe ya Artêşa Serhildêr a Ûkraynayê hebû.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CW%5CO%5CWorldwars.htm |sernav=World wars |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Ev hêz wekê hêzên çekdar ên Rêxistina Veşartî ya Neteweperestên Ûkraynayê hatiye damezrandin. Herdu rêxistin, OUN û UPA, piştgirî dane armanca dewleteke Ûkraynaya serbixwe yê li ser axa ku piranî ji ûkrayniyên etnîkî pêk dihatin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ukraine: A History, Fourth Edition |paşnav=Subtelny |pêşnav=Orest |weşanger=University of Toronto Press |tarîx=2009-11-10 |isbn=978-1-4426-0991-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNIs9O3EmtQC&pg=PA106 }}</ref> Her çend vê yekê bi [[Almanyaya Nazî]] re nakokî çêbike jî carinan baskê Melnîk ya OUNê bi hêzên naziyan re hevpeymaniyan çêkiriye. Ji nîvê sala 1943an heta dawiya şer, UPAyê li herêmên Volînya û Rojhilatê Galîçyayê komkujiyan li hemberê polonên etnîkî pêk anîbû ku li dora 100.000 sivîlên polonî tenê kuştin ku ev yek jî bûye sedema tolhilanîna poloniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nybooks.com/online/2010/02/24/a-fascist-hero-in-democratic-kiev/ |sernav=A Fascist Hero in Democratic Kiev |malper=The New York Review of Books |tarîx=2010-02-24 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |ziman=en |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.zbrodniawolynska.pl/__data/assets/pdf_file/0010/5221/Antypolska_Akcja_OUN_UPA.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2014-08-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140819090728/http://www.zbrodniawolynska.pl/__data/assets/pdf_file/0010/5221/Antypolska_Akcja_OUN_UPA.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ev komkujiyên organîze hewildaneke ji aliyê OUNê ve bû ku dewletek ûkraynî ya homojen bêyî ku hindikahiyeke polonî di nav sînorên wê de bijî, ava bike û nehêle ku dewleta Polonya ya piştî şer serweriya xwe li ser deverên ku beşek ji Polonyaya berî şer bû ava bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Snyder |pêşnav=Timothy |tarîx=2003 |sernav=The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943 |url=https://www.jstor.org/stable/3600827 |kovar=Past & Present |hejmar=179 |rr=197–234 |issn=0031-2746 }}</ref> Piştî şer, UPAyê heta sala 1950an şerê Yekîtiya Sovyetê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Amelung |pêşnav=Mario |paşnav2=Piotrowski |pêşnav2=Michael |paşnav3=Rösner |pêşnav3=Dietmar |tarîx=2007-06-25 |sernav=eduComponents |url=https://doi.org/10.1145/1269900.1268923 |kovar=ACM SIGCSE Bulletin |cild=39 |hejmar=3 |rr=352–352 |doi=10.1145/1269900.1268923 |issn=0097-8418 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Water Pollution Law |paşnav=Vesilind |pêşnav=P. Aarne |weşanger=Elsevier |tarîx=1988 |rr=237–247 |isbn=978-0-409-90050-7 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-409-90050-7.50014-7 |paşnav2=Peirce |pêşnav2=J. Jeffrey |paşnav3=Weiner |pêşnav3=Ruth F. }}</ref> Di heman demê de, Artêşa Rizgariya Ûkraynayê ku tevgerek din a neteweperestê ûkraynî bû li kêleka naziyan şer kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imperial Gamble: Putin, Ukraine, and the New Cold War |paşnav=Kalb |pêşnav=Marvin |weşanger=Brookings Institution Press |tarîx=2015-09-21 |isbn=978-0-8157-2665-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=wLe6CQAAQBAJ&pg=PT105 }}</ref> Bi tevahî, hejmara ûkrayniyên etnîkî yên ku di nav refên Artêşa Sovyetê de şer kirine ji 4.5 milyon heta 7 milyon şervan hatiye texmînkirin.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2005-05-15 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2005-05-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050515091804/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Yekîneyên berxwedanê yên gerîlayên partîzan ên Pro-Sovyetê ku heya sala 1944an de ji 500.000 şervanan pêk dihatin, nîvê ji şervanan ji ûkrayniyan pêk hatiye.<ref name="Subtelny1972"/> Bi gelemperî, hejmarên Artêşa Serhildêrên Ûkraynayê ne pêbawer in ku hejmar ji 15.000 heta 100.000 şervan diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historia Ukrainy: Ziemia i ludzie |paşnav=Magocsi |pêşnav=Paul Robert |weşanger=Ksiegarnia Akademicka Publishing |tarîx=2017 |isbn=978-83-7638-455-9 |url=https://doi.org/10.12797/9788376384559 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkPath=pages%5CU%5CK%5CUkrainianInsurgentArmy.htm |sernav=Ukrainian Insurgent Army |malper=www.encyclopediaofukraine.com |roja-gihiştinê=2025-01-20 }}</ref> Piraniya şerên di Şerê Cîhanê yê Duyemîn de li Eniya Rojhilat qewimiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=On a Plant with Water Cooling |paşnav=Weinberg |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |tarîx=1992 |rr=264–296 |isbn=978-3-642-77427-0 |cih=Berlin, Heidelberg |url=https://doi.org/10.1007/978-3-642-77425-6_17 |paşnav2=Young |paşnav3=Christy |paşnav4=Plass |paşnav5=Wigner |paşnav6=Williamson }}</ref> Tevahiya windahiyên ûkraynî yên di dema şer de gihiştiye 6 milyonan<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2007-10-25 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2007-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071025001902/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?3450000000000000010 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://zn.ua/ukr/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html |sernav=Демографічні втрати України в хх столітті |malper=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly |roja-gihiştinê=2025-01-20 |ziman=uk }}</ref> ku di nav de bi texmînî 1.5 milyon cihû ji aliyê Einsatzgruppen ve hatine kuştin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Smale |pêşnav=Alison |tarîx=2014-01-27 |sernav=Shedding Light on a Vast Toll of Jews Killed Away From the Death Camps |url=https://www.nytimes.com/2014/01/28/world/europe/a-light-on-a-vast-toll-of-jews-killed-away-from-the-death-camps.html |roja-gihiştinê=2025-01-20 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> ku carinan ev komkujiya cihûyan bi alîkariya hinek hevkarên xwemalî jî pêk hatine. Ji 8.6 milyon windahiyên leşkerên Sovyetê,<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070 |sernav=Велика Вітчизняна Війна |malper=web.archive.org |tarîx=2005-05-15 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2005-05-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20050515100506/http://www.peremoga.gov.ua/index.php?2150005000000000070 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> 1.4 milyon leşker ûkrayniyên etnîkî bûn.<ref name=":2" /> Roja Serketinê wekê yek ji yanzdeh cejnên neteweyî yên Ûkraynayê tê pîroz kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ny.mfa.gov.ua/posolstvo/5259-vihidni-ta-svyatkovi-dni |sernav=Вихідні та святкові дні 2022 року в Україні/Holidays 2022 in Ukraine {{!}} Генеральне консульство України в Нью-Йорку |malper=web.archive.org |tarîx=2022-08-04 |roja-gihiştinê=2025-01-20 |roja-arşîvê=2022-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220804060355/https://ny.mfa.gov.ua/posolstvo/5259-vihidni-ta-svyatkovi-dni |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Piştê şer Ûkraynaya Sovyetê === [[Wêne:Хрущёв и Брежнев.jpg|thumb|Du serokên paşeroja Yekîtiya Sovyetê, Nikita Khrushchev (li aliyê çepê, serokê CPSU yê beriya şer li Ûkraynayê) û Leonid Brezhnev (endazyarek ji Kamianske, Ûkrayna).]] [[Wêne:Soviet Union Administrative Divisions 1989.jpg|thumb|Di navbera salên 1954 û 1991ê de di nav Yekîtiya Sovyetê de cihê Ûkraynaya Sovyetê (bi rengê zer).]] Komarê ji ber şer ên giran gelek zirar dibîne û ji bo avakirina bajaran pêwîstiyên hewildanên girîng hebûn. Li seranserê welêt zêdetirê 700 bajar û bajarok û 28 hezar gund wêran dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=en }}</ref> Di salên 1946 û 1947an de ji rewşa mirovan ji ber xelayê xerabtir dibe ku ji ber ziwabûn û hilweşîna binesaziyê ya di dema şer de bi kêmî ve bi deh hezaran kes dimirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zn.ua/ukr/SOCIUM/demografichni_vtrati_ukrayini_v_hh_stolitti.html |sernav=Демографічні втрати України в хх столітті |malper=Зеркало недели {{!}} Дзеркало тижня {{!}} Mirror Weekly |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=uk }}</ref> Her çiqas welateke serbixwe nebe jî di sala 1945an de Ûkraynaya Sovyetê dibe yek ji endamên damezrîner ên Neteweyên Yekbûyî (NY) ku beşek ji peymanek taybetî ya di Konferansa Yalta de û ligel Belarûsê, li Neteweyên Yekbûyî xwediyê mafê dengdanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.un.org/depts/dhl/unms/ukraine.shtml |sernav=UN{{!}}DPI — OD{{!}}Dag Hammarskjöld Library: Member States{{!}}On the Record |malper=www.un.org |tarîx=2009-09-28 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=EN |paşnav=United Nations, Department of Public Information, Outreach Division }}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwii/17604.htm |sernav=The Formation of the United Nations, 1945 |malper=2001-2009.state.gov |roja-gihiştinê=2025-01-22 |ziman=en |paşnav=Department Of State. The Office of Electronic Information |pêşnav=Bureau of Public Affairs }}</ref><ref name=":3"/> Wekî din, Ukrayna dema ku Zakarpatyayê îlheq dike, careke din dîsa sinorên xwe berfireh kiriye û nifûs welêt ji ber veguheztina nifûsa piştî şer pir homojen dibe ku piraniya wan wekê almanan û tatarên Kirimê ku bi zorê hatibûn koçber kirin. Piştî mirina Stalîn di sala 1953an de [[Nikita Khrushchev]] dibe serokê nû yê [[Yekîtiya Sovyetê]] ku dest bi polîtîkayên hilweşandina stalînîzmê û polîtîkayên nerm ên Khrushchevê kiriye. Di dema rêveberiya serokatiya Yekîtiya Sovyetê de, Kirim wekê diyariyeke hevkariyê ji Rûsyaya Sovyetê derbasî Ûkraynaya Sovyetê dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html |sernav=Transfer of the Crimea to the Ukraine |malper=www.iccrimea.org |roja-gihiştinê=2025-01-22 }}</ref> Ev yek berfireh kirina dawîn a axa Ûkraynayê temsîl dike û bingehek ji bo sinorên Ûkraynaya naskirî yê navneteweyî ye ku heya roja îro hatiye. Ûkrayna yek ji komarên herî girîng ên Yekîtiya Sovyetê bû ku di encamê de gelek postên bilind ên Yekîtiya Sovyetê ji aliyê ûkrayniyan ve hatine dagir kirin ku di nav de Leonid Brezhnev ku ji 1964an heta 1982an Sekreterê Giştî yê Partiya Komunîst a Yekîtiya Sovyetê bû heye.[[Volodîmîr Şhobertskî]] ku serokatîya rûsîkirina berfireh a Ûkraynayê kiriye û di tepisandina nifşê nû ya rewşenbîrên Ûkraynayê de ku bi navê Şêşteman dihate naskirin roleke çalak lîstiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Europe since 1945. 2: K - Z |weşanger=Garland |tarîx=2001 |isbn=978-0-8153-4058-4 |cih=New York }}</ref> Di sala 1950an de komarê bi tevahî pîşesazî û hilberînê ya ji asta beriya şer derbastir kiriye. Her çiqas ew dem hêj pîşesaziya giran di bin bandora derve de be jî [[Ûkraynaya Sovyetê]] bi awayeke bilez di hilberîna pîşesaziyê de dibe yek ji pêşengê ewropî û navendek girîng a pîşesaziya çekan û lêkolîna teknolojiya bilind a Sovyetê bû. Hikûmeta Sovyetê di projeyên hîdroelektrîk û enerjiya nukleerî de veberhênanan dike ku hewcedariya enerjiyê ya ku pêşketinê pêk tîne peyda bike. Lêbelê di 26ê avrêla sala 1986an de reaktorek di Santrala Nukleerî ya Çernobîlê de teqiya ku di encamê de [[Karesata Çernobîlê]] çêdibe ku qezaya herî xirab a reaktora navokî ya di dîrokê de bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |sernav='Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history {{!}} UN Chroni… |malper=archive.ph |tarîx=2012-06-28 |roja-gihiştinê=2025-01-22 |roja-arşîvê=2012-06-28 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20120628220746/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1309/is_n2_v33/ai_18795971/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Serxwebûna Ûkraynayê === [[Wêne:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|çep|Serokê Ûkraynayê Leonid Kravchuk û Serokê Rûsyayê Boris Yeltsin di 8ê kanûna pêşîn sala 1991ê de Peymana Belavezha ya ku Yekîtiya Sovyetê hilweşandiye îmze dikin.]] Mikhail Gorbaçov polîtîkaya lîberalîzasyona bisînor a jiyana giştî ku bi navê perestroika tê zanîn, meşand û hewl daye ku aboriya rawestayî ya welêt carekê din ji nû ve bi rê bike. [[Mîxaîl Gorbaçov|Mîkaîl Gorbaçov]] di warê aboriyê bi ser nekeve lê di warê demokratîzekirina Yekîtiya Sovyetê de meylên neteweperest û cudaxwaz di nav hindikahiyên etnîkî yên Yekîtiya Sovyetê ku di nav wan de ûkraynayî jî hebûn gurr kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/24243579 |sernav=Седьмой Секретарь : блеск и нищета Михаила Горбачева {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Di 16ê tîrmeha sala 1990an de, di çarçoveya pêşandana bi navê serweriyan de, Sovyeta Bilind a nû-hilbijartî ya [[Komara Sosyalîst a Sovyetê ya Ûkraynayê]] Danezana Serweriya Dewletê ya Ûkraynayê pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |sernav=Declaration of State Sovereignty of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-27 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2007-09-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927224650/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Declaration_of_State_Sovereignty_of_Ukraine_rev1.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî derbeya têkçûyî ya hinek serokên komunîst ên ku ji bo Gorbaçov li [[Mosko]]wê pêk hatibû, di 24ê tebaxa sala 1991ê de serxwebûna temamî ya Ûkraynayê hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |sernav=VERKHOVNA RADA OF UKRAINE RESOLUTION On Declaration of Independence of Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2007-09-30 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2007-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070930203430/http://gska2.rada.gov.ua:7777/site/postanova_eng/Rres_Declaration_Independence_rev12.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Serxwebûna temamî di Giştpirsiya 1ê Kanûnê de ji aliyê %92ê hilbijêrên ûkraynayê ve hatiye qebûlkirin. Her çiqas Ûkrayna tu carî nabe endamek tam a paşîn ji ber ku peymana damezrandina Yekîtiya Dewletên Serbixwe pesend nekiriye, serokê nû yê Ûkraynayê, [[Leonid Kravchuk]], [[Peymana Belavezhayê]] îmze dike û Ûkrayna dibe endamê damezrîner a Yekîtiya Dewletên Serbixwe.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-04-08 |sernav=Soviet Leaders Recall 'Inevitable' Breakup Of Soviet Union |url=https://www.rferl.org/a/1073305.html |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Лащенко |pêşnav=Олександр |tarîx=2020-11-26 |sernav=Україна досі в СНД чи ні? |url=https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-dosi-v-snd-chy-ni/30969197.html |roja-gihiştinê=2025-01-25 |xebat=Радіо Свобода |ziman=uk }}</ref> Van belgeyan çarenûsa [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] diyar kiriye ku di 26ê kanûna sala 1991ê de bi awayekî fermî belavbûna xwe ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rbc.ru/politics/27/12/2021/585bea709a794761ac0b5c55 |sernav=Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года |malper=РБК |tarîx=2021-12-27 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=ru }}</ref> Tevî ku di dema hilweşandinê de ew yek ji komarên Sovyetê ya herî xizan bû, Ûkrayna di destpêkê de li gorî herêmên din ên Yekîtiya Sovyetê wekê xwediyê şert û mercên aborî yên guncav dihate dîtin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://carnegieendowment.org/research/2012/03/the-underachiever-ukraines-economy-since-1991?lang=en |sernav=The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991 |malper=Carnegie Endowment for International Peace |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di dema ku welat derbasê aboriya bazarê dibe hema hema ji hemî Komarên Sovyeta berê hêdîbûneke aborî ya kurt werdigire. Di dema paşketinê de, di navbera salên 1991 û 1999an de, Ûkrayna ji %60 ji GDP-ya xwe winda dike<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/SPROLLS/world-economic-outlook-databases |sernav=World Economic Outlook Databases |malper=IMF |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> û ji hîperînflasyona ku di sala 1993an de ji %10.000 bilind dibe gelek diweste.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm |sernav=The IMF and Ukraine: What Really Happened, A Commentary by Lorenzo Figliuoli and Bogdan Lissovolik, IMF Resident Representatives in Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2002-10-17 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2002-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021017151905/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/083102.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Rewş tenê piştî ku pereyê nû [[Grîvna]] ku di dawiya sala 1998an de bi tundî nirxê pereyê dikeve xwarê û piştre jî di dawiya sala 1998an de bi qismî bi kêmbûna deynê Rûsyayê ya destpêka wê salê re rewşa aboriyê hinek baştir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html |sernav="Дефолт 1998 года: 10 лет спустя" |malper=ukraine.segodnya.ua |roja-gihiştinê=2025-01-25 |roja-arşîvê=2022-08-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220804062644/https://ukraine.segodnya.ua/ukraine/defolt-1998-hoda-10-let-cpuctja-122939.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mîrateya polîtîkayên aborî yên salên 90î arizîkirina girseyî ya milkên dewletê bû ku çînek ji kesên pir bi hêz û dewlemend afirandiye ku bi navê olîgarşên Ûkraynayê têne zanîn.<ref name=":5" /> Piştre welat bi destpêkirina [[Şerê Rûs-Ukraynayê|Şerê Rûs û Ûkraynayê]] di sala 2014an de û di dawiyê de jî dagirkirina axa Ûkraynayê ku ji aliyê Rûsyayê ve di ku di 24ê sibata sala 2022an de dest pê dike bandorên mezin ên neyînî li aboriya welêt kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/war-cause-ukraine-economy-shrink-nearly-third-year-ebrd-report |sernav=Regional Economic Prospects Report (May 2022): The Return of Runaway Prices - Dealing with expensive food and energy - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-05-10 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> Aboriya Ûkraynayê bi giştî ji dema ku serxwebûnê ve ji ber gendelî û birêvebirina xerab berbi xerabiyê ve diçe ku bi taybetî di salên 1990î de bûye sedema xwepêşandan û destjikarberdanên organîzekirî. Şerê bi Rûsyayê re di salên 2010an de vegerandina aboriyê asteng dike ku hewildanên ji bo têkoşîna bi pandemiya [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|COVID-19]] ku di sala 2020an li seranserê cihanê belav dibe asteng dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Åslund |pêşnav=Anders |tarîx=1995 |sernav=Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround |url=https://www.jstor.org/stable/1149308?origin=crossref |kovar=Foreign Policy |hejmar=100 |rr=125–143 |doi=10.2307/1149308 |issn=0015-7228 }}</ref> Şer û aboriya xirab dibe sedema rêjeyên vakslêdanên kêm ên ji bo pandemiyê û piştre jî ji ber dagirkeriyên berdewamên ku ji aliyê Rûsyayê ve pêk hatiye rewşa aboriya welat her ku çûye berbi xerabûne ve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/impact-war-dynamics-covid-19-ukraine |sernav=Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2022-04-17 |roja-gihiştinê=2025-01-25 |ziman=en }}</ref> [[Wêne:Euromaidan Kyiv 1-12-13 by Gnatoush 009.jpg|thumb|Di meha kanûna sala 2013an de dîtinek ji xwepêşandana Yevromaydan a li Kîevê.]] Ji aliyê perspektîfa siyasî ve yek ji taybetmendiyên diyarkar ên siyaseta Ûkraynayê ev e ku pir caran siyaseta welêt li ser du mijarên sereke hatiye dabeş kirin ku mijarên serekeyên siyaseta welêt wekê têkiliya di navbera Ûkrayna û Rojava û têkiliya di navbera Ûkrayna û [[Rûsya]]yê de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shevel |pêşnav=Oxana |tarîx=2015-09-01 |sernav=The parliamentary elections in Ukraine, October 2014 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0261379415000608 |kovar=Electoral Studies |cild=39 |rr=159–163 |doi=10.1016/j.electstud.2015.03.015 |issn=0261-3794 }}</ref> An jî bi awayeke din bi dabeş bûna çep û rast a klasîk ku aliyek xwedî meyla rojava ye û aliyê din jî xwedî meyla Rûsyayê ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2005-10-01 |sernav=Neither East Nor West: Ukraine's Security Policy Under Kuchma |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10758216.2005.11052215 |kovar=Problems of Post-Communism |cild=52 |hejmar=5 |rr=59–68 |doi=10.1080/10758216.2005.11052215 |issn=1075-8216 }}</ref> Her çiqas Yuşçenko û Yanukovîç bi giştî alîgirê rojava û alîgirê Rûsyayê bûn jî lê her du serokên yekem ên Ûkraynayê Kravchuk û Leonid Kuchma, rasterast hemberhev ên siyaseta di nav Ûkraynayê de bûn ku hevsengiya siyaseta navxweyî ya welat pêk anîne. Li welat li dijî Yanukovych du xwepêşandanên mezin çêbûne: Xwepêşandana yekem [[Şoreşa Porteqalî]] ya sala 2004an ku bi deh hezaran kes li dijî sextekarîya wî yê hilbijartinan protesto kiriye (Yushçenko di dawîyê de wekê serok hatiye hilbijartin) û xwepêşandana duyem jî di zivistana salên 2013-2014 de pêk hatiye ku xwepêşandandar bi gelemperî di xwepêşandanên [[Yevromaydan]]ê kom bûne û li dijî redkirina îmzekirin a Yanukovych ya [[Peymana Yekîtîya Ewropayê û Ûkraynayê]] xwepêşandanan lidarxistine. Di dawiya xwenîşandanên 21ê sibata sala 2014an de, ew ji Ûkraynayê reviyaye û ji aliyê parlementoyê ve bi navê [[Şoreşa Rûmetê]] ji kar hate dûrxistin. Piştê vê bûyerê Rûsyayê qebûl nekir ku hikûmeta demkî ya alîgirê rojava nas bike û hikumeta demkî wekê cûnta bi nav dike û bûyeran wekê derbeyeke ku ji aliyê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve tê piştgirîkirin şermezar kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/russian/blogs/2014/04/140425_blog_krechetnikov_harsh_speech |sernav="Хунта" и "террористы": война слов Москвы и Киева |malper=BBC News Русская служба |tarîx=2014-04-25 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=ru }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/22/russias-putin-accuses-us-of-orchestrating-2014-coup-in-ukraine |sernav=Putin accuses US of orchestrating 2014 ‘coup’ in Ukraine |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://voxukraine.org/en/the-maidan-in-2014-is-a-coup-d-etat-a-review-of-italian-and-german-pro-russian-media |sernav=The Maidan in 2014 is a coup d'etat: a review of Italian and German pro-Russian media |malper=voxukraine.org |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:2022 Russian invasion of Ukraine.svg|thumb|çep|Li gorî daneyên çileya sala 2025an herêmên Ûkraynayê yên ji aliyê Rûsyayê ve hatine dagirkirin.]] Tevî ku di sala 1994an de Peymana Budapeştê hatiye îmzekirin di peymanê de Ûkrayna razî dibe ku çekên navokî di berdêla garantîkirina ewlehî û yekperçeyiya axa Ûkraynayê de radest bike ku Rûsyayê li hemberî van geşedanan bertekeke tund nîşan dide û li dijî cîranê xwe yê rojava şer daye destpêkirin. Di dawiya sibatê û destpêka adara sala 2014an de Rûsya Kirimê bi hêza xwe ya deryayî ya li Sevastopolê îlheq dike. Piştê ku di warê îlheq kirina Kirimê de Rûsya biser dikeve bi destê [[Komara Gel a Donetskê]] û [[Komara Gel a Luhanskê]] ve li [[Donbas]]ê dest bi şerekî wekaletiyê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kuzio |pêşnav=Taras |tarîx=2018-05-04 |sernav=Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/15387216.2019.1571428 |kovar=Eurasian Geography and Economics |cild=59 |hejmar=3-4 |rr=529–553 |doi=10.1080/15387216.2019.1571428 |issn=1538-7216 }}</ref> Mehên destpêkên şer û pevçûnên bi cudaxwazên ku Rûsya piştgirîya wan dike herikbar bû lê hêzên rûsî piştre di 24ê tebaxa sala 2014an de dest bi êrîşeke eşkere yê li Donbasê dike. Wan bi hev re leşkerên Ûkraynayê paşve xistin û eniya ku di sibata sala 2015an de piştî ku leşkerên Ûkraynayê ji Debaltseveyê vekişiyan ji aliyê leşkerên Ûkraynayê ve hatiye damezrandin û ev eniya şer ji aliyê artêşa Rûsyayê û alîgirên Rûsyayê ve hatiye têk birin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hosaka |pêşnav=Sanshiro |tarîx=2019-07-03 |sernav=Putin the ‘Peacemaker’?—Russian Reflexive Control During the 2014 August Invasion of Ukraine |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13518046.2019.1646950 |kovar=The Journal of Slavic Military Studies |cild=32 |hejmar=3 |rr=324–346 |doi=10.1080/13518046.2019.1646950 |issn=1351-8046 }}</ref> Şer û pevçûn heya serê sibeha 24ê sibata sala 2022an de ku Rûsya dest bi dagirkirinê dike di rewşeke sekan de dimîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Potočňák |pêşnav=Adam |paşnav2=Mares |pêşnav2=Miroslav |tarîx=2023-07-04 |sernav=Donbas Conflict: How Russia’s Trojan Horse Failed and Forced Moscow to Alter Its Strategy |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10758216.2022.2066005 |kovar=Problems of Post-Communism |cild=70 |hejmar=4 |rr=341–351 |doi=10.1080/10758216.2022.2066005 |issn=1075-8216 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lock |pêşnav=Samantha |paşnav2=Singh |pêşnav2=Maanvi |paşnav3=Oladipo |pêşnav3=Gloria |paşnav4=Michael |pêşnav4=Chris |paşnav5=Jones |pêşnav5=Sam |paşnav6=Singh |pêşnav6=Samantha Lock (now); Maanvi |paşnav7=Jones (earlier) |pêşnav7=Sam |tarîx=2022-02-24 |sernav=Markets shaken after Putin announces special military operation – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2022/feb/23/ukraine-russia-news-crisis-latest-live-updates-putin-biden-europe-sanctions-russian-invasion-border-troops |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Piştê salekê leşkerên rûsî nêzîkî ji %17 ji axa Ûkraynayê ku ji hêla navneteweyî ve hatiye nas kirin kontirol dike ku ji %94 ê ji herêma Luhansk, ji %73 yê ji herêma Kherson, ji %72 ji herêma Zaporizhzhia ji %54 ji herêma Donetskê û tevahiya Kirimê dagir dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gutiérrez |pêşnav=Pablo |paşnav2=Kirk |pêşnav2=Ashley |tarîx=2023-02-21 |sernav=A year of war: how Russian forces have been pushed back in Ukraine |url=https://www.theguardian.com/world/ng-interactive/2023/feb/21/a-year-of-war-how-russian-forces-have-been-pushed-back-in-ukraine |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di dagirkirina Ûkraynayê de Rûsya bi plana xwe ya destpêkê têk çûye ku leşkerên Ûkraynayê di êrîşên dijber de hinek herêmên dagirkirî careke din dîsa vegerandine axa Ûkraynayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cochran |pêşnav=Lexi Lonas |tarîx=2022-05-12 |sernav=5 ways Russia has failed in its invasion |url=https://thehill.com/policy/international/3486213-5-ways-russia-has-failed-in-its-invasion/ |roja-gihiştinê=2025-01-26 |xebat=The Hill |ziman=en-US }}</ref> Şerê leşkerî yê bi Rûsyayê re dibe sedema guhertina polîtîkayên hikûmeta Ûkraynayê ku li hemberî Rojava biguherîne. Demeke kurtê piştî ku Yanukovych ji Ûkraynayê direve di hezîrana sala 2014an de Ûkrayna peymana hevkariyê bi [[Yekîtiya Ewropayê]] îmze dike ku piştê sê salan hevwelatiyên Ûkraynayê bê vîze dikarin li welatên Yekîtiya Ewropayê bigerin. Di çileya sala 2019an de Dêra Ortodoks a Ûkraynayê ji dêra Moskowê wekê serbixwe hatiye nas kirin ku biryara sala 1686an a Patrîka Konstantînopolê betal dike ku biryar derbeke din li bandora Moskowê ya li ser Ûkraynayê xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eu-listco.net/ukraine-country-report/ |sernav=Ukraine Country Report |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-US |paşnav=Boroda |pêşnav=Maxim |paşnav2=Bugriy |pêşnav2=Maksym |paşnav3=Legucka |pêşnav3=Agnieszka |paşnav4=Szeligowski |pêşnav4=Daniel }}</ref> Di dawiyê de di dema şerek berfireh a bi Rûsyayê re, Ûkrayna di 23ê hezîrana sala 2022an de ji bo Yekîtiya Ewropayê statûya berendamiyê wergirdigire.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-06-22 |sernav=EU awards Ukraine and Moldova candidate status |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-61891467 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-GB }}</ref> Tevgereke berfireh a dijî gendeliyê di destpêka sala 2023an de bi îstifakirina çend cîgirên wezîr û serokên herêmê di dema nûavakirina hikûmetê de dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2023-01-24 |sernav=Top Ukrainian officials quit in anti-corruption drive |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64383388 |roja-gihiştinê=2025-01-26 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Topographic map of Ukraine (with borders and towns).svg|thumb|Nexşeya topografî ya Ûkraynayê ya bi sinorên welat û sinorên bajaran.]] Ji aliyê erdnîgarî ve piştê Rûsyayê Ûkrayna duyem welatê herî mezin ê [[Ewropa]]yê ye û welatê herî mezin e ku di nav sinorê Ewropayê de cih digire. Welat di navbera [[hêlîpan]] a 44° û 53° bakur û [[hêlîlar]]a 22° û 41° rojhilatî de ye ku bi piranî li [[Deşta Ewropaya Rojhilat]] cih digire. Ûkrayna xwedî rûberek bi berfirehî ya 603.550 kîlometre çargoşe ye û bi qasî dirêjahiya 2.782 kîlomêtre sinorê peravî bi deryayê re heye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2025-01-18 |sernav=Ukraine |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2025-01-16 |roja-arşîvê=2021-02-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210214235424/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ukraine/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Erdnîgariya Ûkraynayê bi piranî ji deştên bi bereket (deştên bi kêm bidar) û ji deştan pêk tê. Çemên wek Dnîper, Severskî Donets, Dnîster û çemê Bug Başûrê berê ku birijin Deryaya Reş û Deryaya Azovê di nav deştên Ûkraynayê de ber başûr ve diherikin û digihîjin deryayê. Li başûrê rojavayê welêt [[Deltaya Dunayê]] heye ku sinorê [[Romanya]]yê pêk tîne. Herêmên Ûkraynayê xwedan taybetmendiyên erdnigariyên cihêreng in ku ji bilindahiyên bilind bigirin heya deştên nizm di nav de heye. Çiyayên welêt tenê [[Çiyayên Karpatanê]] li rojava ye ku çiyayê herî bilind Çiyayê Hoverla ye ku bi qasî 2.061 mêtre bilind e û Çiyayên Kirimê ye ku li başûrê peravê li ser peravê deryayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |sernav="Ukraine – Relief" |malper=web.archive.org |tarîx=2008-01-15 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2008-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080115052701/https://www.britannica.com/eb/article-30093/Ukraine |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ûkrayna di heman demê de xwediyê zozanên bilind ên wekê Volyn-Podillia (li rojava) û Near-Dnipro (li rexê rastê yê Dnieper) e. Li rojhilat zozanên başûrê rojavayê Serbilindiya Navendî ya Rûsyayê hene ku di ser sinorê Rûsyayê re derbas dibe. Nêzîkî Deryaya Azovê zozanên wekê Donets Ridge û Near Azov hene. Çavkaniyên xwezayî yên girîng ên li Ukraynayê lîtium, gaza xwezayî, kaolîn, dar û gelek zeviyên çandiniyê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ceobs.org/ukraine-invasion-rapid-overview-of-environmental-issues/ |sernav=Ukraine invasion: rapid overview of environmental issues |malper=CEOBS |tarîx=2022-02-25 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2016 |sernav=Ukraine Country Environmental Analysis |url=https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/821cdaed-dc31-5e6a-abde-c3cc1afd615a |kovar=openknowledge |ziman=en-US |doi=10.1596/24971 }}</ref> Li Ûkrayna gelek pirsgirêkên jîngehê derketine holê ku li hinek herêman pirsgirêka peydakirina ava vexwarinê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/ukraine/en/water-sanitation-and-hygiene-wash |sernav=Water, sanitation and hygiene (WASH) {{!}} UNICEF |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-03 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2022-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220303120132/https://www.unicef.org/ukraine/en/water-sanitation-and-hygiene-wash |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qirêjiya hewa û avê û bê daristanî bandorê li welat dike û her wiha li bakurê rojhilat qirêjahiya radyasyona ji ber qezaya sala 1986an a Santrala Nukleerî ya Çernobîlê bandor li herêmên nêzîkî cihê qezayê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://naturvernforbundet.no/international/environmental-issues-in-ukraine/category948.html |sernav=Environmental issues in Ukraine - naturvernforbundet.no |malper=web.archive.org |tarîx=2022-03-06 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |roja-arşîvê=2022-03-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220306201646/https://naturvernforbundet.no/international/environmental-issues-in-ukraine/category948.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Zirara jîngehê ya ku ji ber êrişa Rûsyayê ya li ser Ûkraynayê wekê ekolojîk tê binav kirin ku hilweşandina Bendava Kakhovkayê bûye sedema qirêjiya giran û bi milyonan ton bermahiyên qirêj ku tê texmîn kirin ku ji bo rakirina bermahiyan zêdeyî 50 milyar dolar lêçûn heyceye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://paxforpeace.nl/publications/ten-step-plan-to-address-environmental-impact-of-war-in-ukraine/ |sernav=Ten-Step plan to address environmental impact of war in Ukraine |malper=PAX |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://e360.yale.edu/digest/russia-ukraine-war-environmental-cost-one-year |sernav=One Year In, Russia's War on Ukraine Has Inflicted $51 Billion in Environmental Damage |malper=Yale E360 |roja-gihiştinê=2025-01-29 |ziman=en-US }}</ref> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|thumb|Nexşeya dabeşkirina avhewaya Köppen ya Ûkraynayê.]] Ûkrayna di [[hêlîpan]] a navendî de ye ku ji xeynî peravên başûr ku xwedan avhewayên [[subtropîkal]] ên nîv zuwa û şil e welat bi gelemperî xwedî avhewayeke parzemînî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm |sernav=Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2016-10-06 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |roja-arşîvê=2016-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161006014817/http://www.fao.org/ag/agp/AGPC/doc/Counprof/Ukraine/ukraine.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Germahiya navînî ya salane ji 5,5–7&nbsp;°C li bakur, heya 11–13&nbsp;°C li başûr diguhere. Barîna [[baran]]ê herî zêde li rojava û li bakur, herî kêm jî li rojhilat û li başûrê rojhilatê dibare.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Ukraine |sernav=Ukraine {{!}} History, Flag, Population, President, Map, Language, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |ziman=en }}</ref> Li rojavayê Ûkraynayê, bi taybetî li [[Çiyayên Karpatanê]] salane dora 120 santîmetre (47,2 înç) baran dibare lê li Kirimê û deverên peravê yên Deryaya Reş li derdora 40 santîmetre (15,7 înç) baran dibare.<ref name=":6" /> Ji ber [[guherîna avhewayê]] nemaze di mehên havînê de tê pêşbînîkirin ku asta avê ji hewzên mezin ên çeman kêm dibe ku ev yek ji bo sektora çandiniyê xetereyan çêdike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Didovets |pêşnav=Iulii |paşnav2=Krysanova |pêşnav2=Valentina |paşnav3=Hattermann |pêşnav3=Fred Fokko |paşnav4=del Rocío Rivas López |pêşnav4=María |paşnav5=Snizhko |pêşnav5=Sergiy |paşnav6=Müller Schmied |pêşnav6=Hannes |tarîx=2020-12-01 |sernav=Climate change impact on water availability of main river basins in Ukraine |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2214581820302354 |kovar=Journal of Hydrology: Regional Studies |cild=32 |rr=100761 |doi=10.1016/j.ejrh.2020.100761 |issn=2214-5818 }}</ref> Bandorên neyînî yên guherîna avhewayê li ser çandiniyê bi piranî li başûrê welêt tê hîskirin. Banka Cîhanî diyar kiriye ku Ûkrayna li hemberê guherîna avhewayê bê parastin e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/ukraine |sernav=World Bank Climate Change Knowledge Portal |malper=climateknowledgeportal.worldbank.org |roja-gihiştinê=2025-01-30 |ziman=en }}</ref> === Biyopirrengî === Ûkrayna ji şeş ekoherêmên bejayî pêk hatiye. Ev ekoherêm ji Daristanên tevlihev ên [[Ewropaya Navendî]], Kompleksa daristanên binserî yên Kirimê, çolên daristanên [[Ewropaya Rojhilat]], daristanên tevlihev ên Panoniyayê, daristanên konîferên çiyayî yên Karpatê û ji çolên bê darên Pontîkê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dinerstein |pêşnav=Eric |paşnav2=Olson |pêşnav2=David |paşnav3=Joshi |pêşnav3=Anup |paşnav4=Vynne |pêşnav4=Carly |paşnav5=Burgess |pêşnav5=Neil D. |paşnav6=Wikramanayake |pêşnav6=Eric |paşnav7=Hahn |pêşnav7=Nathan |paşnav8=Palminteri |pêşnav8=Suzanne |paşnav9=Hedao |pêşnav9=Prashant |paşnav10=Noss |pêşnav10=Reed |paşnav11=Hansen |pêşnav11=Matt |paşnav12=Locke |pêşnav12=Harvey |paşnav13=Ellis |pêşnav13=Erle C |paşnav14=Jones |pêşnav14=Benjamin |paşnav15=Barber |pêşnav15=Charles Victor |tarîx=2017-06-01 |sernav=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |url=https://academic.oup.com/bioscience/article/67/6/534/3102935 |kovar=BioScience |cild=67 |hejmar=6 |rr=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |issn=0006-3568 |pmc=PMC5451287 |pmid=28608869 }}</ref> Rêjeya daristanên konîfer ji daristanên pelweşîn zêdetir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Shvidenko |pêşnav=Anatoly |paşnav2=Buksha |pêşnav2=Igor |paşnav3=Krakovska |pêşnav3=Svitlana |paşnav4=Lakyda |pêşnav4=Petro |tarîx=2017 |sernav=Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change |url=https://www.mdpi.com/2071-1050/9/7/1152 |kovar=Sustainability |ziman=en |cild=9 |hejmar=7 |rr=1152 |doi=10.3390/su9071152 |issn=2071-1050 }}</ref> Li Ûkraynayê 45.000 cureyên ajalan hene (bi piranî bêmazmazk in) ku niha hebûna 385 cureyên ajalan di bin xetereyê de ye ku di Pirtûka Daneyên Sor a Ûkraynayê de hatine tomar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm |sernav=WILDLIFE |malper=web.archive.org |tarîx=2009-07-07 |roja-gihiştinê=2025-01-30 |roja-arşîvê=2009-07-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090707031611/http://enrin.grida.no/htmls/ukraina/soe98/pressure/fauna/index.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li gel ku Deltaya Dunayê ku hatiye parastin, qadên avî yên navneteweyî zêdetirî 7.000 kîlometre çargoşe rûber vedigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ramsar.org/pdf/sitelist.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ramsar.org |roja-gihiştinê=2025-01-30 }}</ref> == Polîtîka == Ûkrayna komarek e ku di bin pergaleke nîv-serokatî yê xwedî şaxên qanûnî, kanûndanîn û dadwerî ya veqetandî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.idea.int/sites/default/files/publications/semi-presidentialism-and-inclusive-governance-in-ukraine.pdf |sernav=Semi-presidentialism and Inclusive Governance in Ukraine }}</ref> === Destûra bingehîn === [[Wêne:Chart Constitution of Ukraine EN.svg|thumb|çep|Nexşeya pergala siyasî ya Ûkraynayê.]] Destûra Bingehîn a Ûkraynayê di 28ê hezîrana 1996an de di rûniştina 5em a Verkhovna Rada ya parlamentoya Ûkraynayê de hatiye qebûlkirin û hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/society/1389415-ukraine-celebrating-20th-anniversary-of-constitution.html |sernav=Ukraine celebrating 20th anniversary of Constitution |malper=www.unian.info |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Destûra bingehîn bi 315 dengên erê yên ji 450 dengên temamî (herî kêm 300 bi deng erê) hatiye pejirandin. Pêdivî ye ku hemî qanûnên din û sererastkirina qanûnên din ên hiqûqê yên normatîf ên Ûkraynayê li gorî destûra bingehîn tevbigerin. Mafê sererastkirina destûra bingehîn bi prosedureke taybet ya qanûnî bi tenê di destê parlamentoyê de ye. Yekane saziya ku dikare destûra bingehîn gotûbêj bike û diyar bike ka qanûn li gorî wê ye an na, Dadgeha Destûra Bingehîn a Ûkraynayê ye. Ji sala 1996an vir ve bi betlaneyeke giştî Roja Destûra Bingehîn di 28ê hezîranê de tê pîroz kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Yulia Tymoshenko Goes On Trial A Day Before Constitution Day |url=http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=38117 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |xebat=The Jamestown Foundation |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |sernav=1996: THE YEAR IN REVIEW: Ukraine: at last, a new Constitution (12/29/96) |malper=www.ukrweekly.com |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2016-03-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160303190426/http://www.ukrweekly.com/old/archive/1996/529606.shtml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di 7ê sibata sala 2019an de Verkhovna Rada deng daye ku guhertinên qanûnî yên ku armancên stratejîk ên Ûkraynayê wekê tevlîbûna Yekîtiya Ewropayê û NATOyê pêk tîne diyar bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unian.info/politics/10437570-ukraine-s-parliament-backs-changes-to-constitution-confirming-ukraine-s-path-toward-eu-nato.html |sernav=Ukraine's parliament backs changes to Constitution confirming Ukraine's path toward EU, NATO |malper=www.unian.info |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> === Rêveberî === {| class="wikitable floatright" style="text-align:center;" |- | [[Wêne:Volodymyr Zelensky Official portrait.jpg|141px]] | [[Wêne:Денис Шмигаль 2020 3 (cropped).jpg|143px]] |- class="nowrap" | [[Volodîmîr Zelenskî]]<br/><small>Serokê dewleta Ûkraynayê </small> | [[Denîs Şmîhal]]<br/><small>Serokwezîrê Ûkraynayê </small> |} Serokê rêveberiya Ûkraynayê bi dengdana gel ji bo heyamek pênc salan tê hilbijartin û serokê fermî yê dewletê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=235995&cat_id=32672 |sernav=Government portal :: General Articles about Ukraine |malper=web.archive.org |tarîx=2008-01-20 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2008-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080120232454/http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article?art_id=235995&cat_id=32672 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Şaxa qanûndanînê ya Ukraynayê ji 450 kursiyan parlamentoya yek-meclîsî ya Verkhovna Rada pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.rada.gov.ua/ |sernav="Verkhovna Rada of Ukraine" |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2007-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071223190549/http://portal.rada.gov.ua/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Parlamento berpirsiyarê bingehîn ê avakirina desteya qanûndanînê û kabîneya wezîran e ku bi serokatiya serokwezîrê Ûkraynayê tê birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_Ukraine,_2004 |sernav=Constitution of Ukraine, 2004 - Wikisource, the free online library |malper=en.wikisource.org |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Serokkomariya Ûkraynayê kar û xebatên wezîrên karên derve û berevaniyê ji bo ku pesendkirina parlemanê destnîşan bike û her weha erka destnîşankirina dozgera giştî û serokê dezgeha ewlehiyê di destê xwe de digire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Практичний курс англійської мови. 4-й курс.: Підручник для ВНЗ |paşnav=М |pêşnav=Черноватий Л. |weşanger=Нова Книга |isbn=978-966-382-175-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=8wbcCQAAQBAJ&pg=PA24 }}</ref> Ger were dîtin ku qanûn têne binpê kirin dibe ku qanûnên parlamento û kabîneyê, biryarnameyên serokatiyê û qanûnên parlementoya Kirimê ji aliyê Dadgeha Destûra Bingehîn ve werin betal kirin. Kiryarên normatîf ên din di bin hûrgilî yên dadweriyê de ne. Dadgeha Bilind di pergala dadgehên dadrêsiya giştî de saziya sereke ye. Rêveberiya xweseriya herêmî bi awayekî fermî tê garantîkirin. Meclîsên xwemalî û şaredarên bajaran ji aliyê gel ve têne hilbijartin û kontrola lêçûnên herêmî di destê van saziyan de ye. Serokên rêveberiyên herêm û navçeyan li ser pêşniyarên serokwezîr ji aliyê serokkomar ve têne erkdar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nations in Transit 2004: Democratization in East Central Europe and Eurasia |paşnav=House |pêşnav=Freedom |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2004-09-13 |isbn=978-1-4617-3141-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=AsJlnVU4ipoC&pg=PA639 }}</ref> == Demografî == Berî dagirkirina Rûsyayê ya sala 2022an a Ûkraynayê, welat xwediyê nifûsa 41 milyonan bû û heştem welatê herî qelebalix ê Ewropayê bû. Ûkrayna welateke pirr bajarvanî ye û deverên pîşesaziyên welat li rojhilat û başûrê rojhilatê herî qerebalix in ku nêzîkê ji %67 ji tevahiya nifûsa Ûkraynayê li van deverên bajarî dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/infobycountry/ukraine_statistics.html |sernav=Statistics {{!}} Ukraine {{!}} UNICEF |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-03 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2019-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190403051640/https://www.unicef.org/infobycountry/ukraine_statistics.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê demê de li Ûkraynayê serê kîlomêtre çargoşeyê 69,5 kes diketin û bendewariya temena jiyanê ya giştî li welat 73 sal (68 sal ji bo mêran û 77,8 sal ji bo jinan) bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apps.who.int/gho/data/node.main.688 |sernav=GHO {{!}} By category {{!}} Life expectancy and Healthy life expectancy - Data by country |malper=WHO |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Piştî hilweşîna Yekîtiya Sovyetê, nifûsa Ukraynayê di sala 1993 de gihîştiye asta herî bilind ku nifûsa Ûkraynayê di demê de gihîştiye 52 milyonan. Lêbelê ji ber ku rêjeya mirina mirovan ji rêjeya jidayikbûnê zêdetir dibe, koçberiya girseyî, şert û mercên jiyanê yên xirab û ji ber lênihêrîna tenduristî ya kêmkalîte nifûsa giştî ji heman salê heya sala 2014an 6,6 milyon kes (ji %12,8) kêm dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newsweek.com/nolan-peterson-why-ukraine-population-shrinking-559697 |sernav=Nolan Peterson: Why Is Ukraine's Population Shrinking? |malper=Newsweek |tarîx=2017-02-26 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en |paşnav=Peterson |pêşnav=Nolan }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2007/ds/nas_rik/nas_e/nas_rik_e.html |sernav=Population |malper=www.ukrstat.gov.ua |roja-gihiştinê=2025-01-31 }}</ref> Li gorî hêjmara sala 2001ê ûkraynayiyên etnîkî bi rêjeya ji %78 koma nifûsê ya herê zêdeyê welat e. Piştê ûkraniyên etnîkî duyem civaka herî qerebalixê Ûkraynayê ku rûsên etnîkî ne ku bi qasî ji %17,3 ji nifûsa Ûkraynayê pêk aniye. Nifûsa hindikahiyên piçûk ên welêt ev in: belarûsî (%0,6), moldovî (%0,5), tatarên Kirimê (%0,5), bulgarî (%0,4), mecarî (%0,3), romanî (%0,3), polonî (%0,3), cihû (%0,3) ermenî (%0,2), yewnanî (%0,2) û tatar (%0,2).<ref>{{Jêder-malper |url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ |sernav=National composition of population |malper=web.archive.org |tarîx=2011-12-17 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |roja-arşîvê=2011-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111217151026/http://2001.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her weha hatiye texmîn kirin ku li Ûkraynayê nêzîkî 10 û 40 hezar koreyî hene û bi piranî li başûrê welêt jiyan kirine ku ji koma dîrokî ya koryo-saram in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ukrainer.net/en/koreans-of-ukraine-who-are-they/ |sernav=Koreans of Ukraine. Who are they? • Ukraїner |malper=Ukraїner |tarîx=2019-10-30 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |paşnav=ukrainer.net }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://birdinflight.com/en/inspiration/experience/20170718-ethnic-koreans-jung-sung-tae.html |sernav=Phantom Syndrome: Ethnic Koreans in Ukraine |malper=Bird In Flight |tarîx=2017-07-18 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US }}</ref> Di heman demê nêzîkî 47.600 roman (her çiqas Konseya Ewropayê hejmareke zêde ya nêzîkî 260.000 kes texmîn dike) li Ûkraynayê dijîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-11-02 |sernav=Ukraine |url=https://minorityrights.org/country/ukraine/ |kovar=Ukraine |ziman=en }}</ref> Ji derveyê Yekîtiya Sovyeta berê, çavkaniya herî mezin a koçberên ku koçê Ûkraynayê bûne di heyama piştî serxwebûna Ûkraynayê de ji çar welatên Asyayê welatên wekê Çîn, Hindistan, Pakistan û Efxanistanê hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/caught-between-east-and-west-ukraine-struggles-its-migration-policy |sernav=Caught Between East and West, Ukraine Struggles with Its Migration Policy |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2006-01-01 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en |paşnav=Malynovska |pêşnav=Olena }}</ref> Di dawiya salên 2010an de piştî dagirkirina Rûsyayê ya 2022an a Ûkraynayê ku bûye sedema krîza penaberên ûkraynayî 1.4 milyon ûkraynî ji ber şerê li Donbasê di hindurê welat de koçber bûne û di destpêka sala 2022an de zêdetirî 4,1 milyon kes jî ji Ûkraynayê koçber bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-business-europe-migration-united-nations-5c10d8fed0cbcc003f64b478fd217620 |sernav=Number of Ukraine refugees passes worst-case U.N. estimate |malper=AP News |tarîx=2022-03-30 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://reliefweb.int/report/ukraine/national-monitoring-system-report-situation-internally-displaced-persons-march-2020 |sernav=National Monitoring System Report on the Situation of Internally Displaced Persons - March 2020 - Ukraine {{!}} ReliefWeb |malper=reliefweb.int |tarîx=2021-01-21 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Ûkraynayê texmîn kiriye ku di sala 2024an de nifûsa herêmên di bin kontrola Ûkraynayê de di navbera 25 û 27 milyonan de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/one-million-are-now-dead-or-injured-in-the-russia-ukraine-war-b09d04e5 |sernav=Exclusive {{!}} One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War |malper=WSJ |tarîx=2024-09-17 |roja-gihiştinê=2025-01-31 |ziman=en-US |paşnav=Pancevski |pêşnav=Bojan }}</ref> == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Ukraine}} {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1991ê li Ûkraynayê]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1991ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Ûkrayna| ]] olpci0yubsaz0lm7xlsozx43hzflbp9 0 15798 1994935 1957278 2026-03-31T14:22:02Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1994935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{Hlist|Bajar|Paytext}} }} '''Şam''' an jî '''Dimeşq''' ({{bi-ar|دمشق|Dimeşq }}, {{bi-ar|الشام|aš-Šām}}), bajar û paytexta herî kevin a cîhanê ye ku heta niha bê navber bûye cihwarê mirovî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793;jsessionid=31B857A2C390E3F3A6799D062BB43824 |sernav=Damascus |paşnav=Bowker |pêşnav=John |tarîx=2003-01-01 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280094-7 |ziman=en |doi=10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793 }}</ref> Dimeşk niha paytexta [[Sûrî|Sûriyeyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nybooks.com/online/2013/08/02/damascus-whats-left/ |sernav=Damascus: What's Left {{!}} Sarah Birke |paşnav=Birke |pêşnav=Sarah |malper=The New York Review of Books |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-31 }}</ref> Li bajêr [[ereb]], [[kurd]] û [[Suryanî|asûr]] bi hev re dijîn. Hejmara niştecihên bajêr bi fermî nêzîkî 2,5 milyon kesan e. Bi tevahiya herêmên bi ser bajêr ve zêdetirî 6 milyon kes li herêmê dijîn. Bajêr li başûrê rojavayê Sûriyê ye û navenda herêmeke mezin a metropolê ye. Bajêr nav qontarên rojhilatê rêzeçiyayên Antî-Libnanê de li ser deştek ku 680 mêtre ji asta deryayê bilindtir e hatiye avakirin. Şam 80 kîlomêtre li rojavayê [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin û ji ber bandora siya baranê li Şamê avhewayek ziwa serdest e. [[Çemê Baradayê]] di nava navenda bajarê re derbas dibe. Şam yek ji kevintirîn bajar e ku bi berdewamî bûye cihwarê mirovahiyê. Mirov li bajêr di hezarsala 3yem a berî zayînê de bi cih bûne. Ji sala 661 heta 750an weke paytexta [[Xanedana Emewiyan|Xîlafeta Emewiyan]] hatiye hilbijartin. Piştî biserketina [[Xanedana Ebasiyan]], desthilatdariya Îslamê ji Şamê derbasê [[Bexda]]yê nûye. Bajêr girîngiya xwe di Serdema Ebasiyan winda dike û careke din dîsa di [[Xanedana Eyûbiyan|Serdema Eyûbîyan]] û [[Memlûk]]an de bûye navendek girîng a desthilatdariya Eyûbiyan û Memlûkan. Bajêr niha navenda rêveberiya navendî ya Sûriyê ye. Taxa bajêr a kevn ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê bermahiyê mirovahiyê hatiye parastin. Peykereke împeratorê kurd ê ku serokatiya [[eyûbiyan]] kiriye, [[Selahedînê Eyûbî]] jî li bajêr e. == Etîmolojî == Navê Şamê yekem car di lîsteya erdnîgarî ya Thutmose III de wekî ''tmśq'' (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱) berî zayînê di sedsala 15an de derketiye holê. Etîmolojiya navê kevnar ''tmśq'' ne diyar e. Bi akadî nav wekî Imerišú (𒀲𒋙), bi misirî ''tmśq'' (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱), bi erebiya kevn Damašq (𐡃𐡌𐡔𐡒) û wekê Dammeiśeq jî (דַּמֶּשָ) di îbraniya Încîlê de hatiye dîtin. Di nivîsên akadî yên sedsala 14em a berê zayînê de nav wekê Dimasqa (𒁲𒈦𒋡), Dimašqì (𒁲𒈦𒀸𒄀) ve Dimašqa (𒁲𒈦𒀸𒋡) hatiye dîtin. Paşnivîsên navî yên aramî yên paşîn ''resh'' (bi gelemperî tîpa r di peyvê cih digire) dibe ku di bin bandora koka dr de maye ku tê wateya "avahî" yê. Ji ber vê yekê, navê bajêr bi îngilîzî û latînî ''Damascus'' e ku ji yewnanî Δαμασκός hatiye derxistin û ji Darmeśeq ya Qumranî (דרמשק) û Darmsûq (ܕܪܡܣܘܩ) bi suryanî" tê wateya "erdeke avdaniya baş", derketiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dion |pêşnav=Paul E. |tarîx=1988 |sernav=Review of Ancient Damascus: A Historical Study of the Syrian City-State from Earliest Times Until Its Fall to the Assyrians in 732 B. C. E. |url=https://www.jstor.org/stable/1357008 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |hejmar=270 |rr=97–100 |doi=10.2307/1357008 |issn=0003-097X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cross |pêşnav=Frank Moore |tarîx=1972 |sernav=The Stele Dedicated to Melcarth by Ben-Hadad of Damascus |url=https://www.jstor.org/stable/1356214 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |hejmar=205 |rr=36–42 |doi=10.2307/1356214 |issn=0003-097X }}</ref> Bi erebî ji bajêr re Dimaşq (دمشق Dimašq) hatiye gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm |sernav=Kalmasoft - Database of Syriac Arabic Common Words |malper=www.kalmasoft.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-31 |archive-date=2021-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616165306/https://kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm |url-status=dead }}</ref> Navê bajarê ji aliyê welatiyên Şamê, Sûriyê û cîranên erebên din ku li derveyî bajarê dijîn (eş-Şam) wekî aş-Şam tê zanîn. Aš-Šām peyveke erebiye ku ji bo "Şam" û ji bo "Sûriye" yê hatiye bikaranîn. Ya dawîn û bi taybetî herêma dîrokî ya Sûriyê, bi navê Bilād aš-Šām (بلاد الشام, ''welatê Şamê'') hatiye binavkirin. Peyva paşîn ji hêla etîmolojîk ve tê wateya "welatê milê çepê" yan jî "bakur" ku wekî kesek li Hîcazê ber bi rojhilat ve ku ber bi hilatina rojê ve ye ku bakur ber bi çepê ve dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1589831285 |sernav=A political history of the Arameans: from their origins to the end of their polities |paşnav=Younger |pêşnav=K. Lawson |tarîx=2016 |weşanger=SBL Press |isbn=978-1-58983-128-5 |series=Archaeology and biblical studies |cih=Atlanta (Ga.) }}</ref> == Erdnîgarî == Şam li cihekî stratejîk ê li ser deşteke 680 mêtre ku ji asta deryayê bilind e hatiye avakirin û bi qasî 80 kîlomêtre dûrê [[Derya Navîn]] e ku ji aliyê [[Çiyayên Antî-Libnanê]] ve hatiye parastin. [[Çemê Baradayê]] di navenda bajêr ve derbas dibe û bajêr li ser xaçerêyeke di navbera riyên bazirganiyê de cih digire. Rêya bakur-başûr Misirê bi Asyaya Biçûk ve girêdide û rêya rojhilat-rojava [[Libnan]]ê bi geliyê [[Çemê Firatê]] ve girê dide. Di qadê de lûtkeyên bi bilindahiya 3000 mêtre hene û barîna ji [[Deryaya Navîn]] asteng dikin ku ji ber vê yekê herêma Şamê carinan di bin bandora avhewayeke ziwa de ye. Lêbelê di demên kevnar de ev yek ji hêla [[Çemê Baradayê]] ku ji çemên çiyayan ên ku ji berfê dihelin ve hatiye kêm kirin. Şam ji aliyê zeviyên çandiniyê yên avdanî ku ji demên kevnar ve gelek sebze, dexl û fêkî lê têne çandin, hatiye dorpêçkirin. Nexşeyên Sûriyê yên Romayê diyar dikin ku Çemê Baradayê li rojhilatê Şamê diherike golên biçûk. Îro jê re dibêjin Bahira Atayba ku tê wateya gola dudil. [[Wêne:Barada river in Damascus (April 2009).jpg|thumb|Dîmenek ji Çemê Baradayê, li kêleka otêla Four Seasons li navenda bajarê Şamê ku demên [[Çemê Baradayê]] bilind dibe hatiye kişandin.]] Bajarê kevn ê Şamê ku bi dîwarên bajêr ve hatiye dorpêçkirin, li peravê başûrê Çemê Baradayê ye ku çem li vê deverê ziwa bûye. Li başûrêrojhilat, bakur û bakurêrojhilat ji hêla deverên derbajarî yên ku dîroka wan vedigere heya [[Serdema Navîn]] tê dorpêç kirin: Li başûrêrojavayê taxa Mîdan, li bakur û bakurêrojavayê taxa Sarûja û Îmara hene. Van taxan bi di destpêkê de li ser rêyên ku ji bajêr derdiketin, li nêzîkê gorên kesayetên dînî hatine avakirin. Di sedsala 19an de gundên derdorê li ser qûntarên Cebel Qasiûn ku ber bi bajar ve mezin bûne, cihê taxa el-Salihiyê ye ku navenda taxê li pîrozgeha girîng a Şêxê Endulusiya serdema navîn û fîlozof Ibn Erebî ye. Li van taxên nû di destpêkê de leşkerên kurd û penaberên misilman ên ji herêmên [[Ewropa]]yê yên Împaratoriya Osmanî yên ku ketibûn bin desthilatdariya xirîstiyanan, hatine bicihkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://romeartlover.tripod.com/Damasco1.html |sernav=Damascus - the Ancient Town |malper=romeartlover.tripod.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref> Ji dawiya sedsala 19an û pê ve navendek îdarî û bazirganî ya nûjen dest pê kir ku li rojavayê bajarê kevn, li derdora [[Çemê Baradayê]] ku navenda wê li devera ku bi navê al-Marjeh an "mêrg" tê zanîn, vedibe. El-Merceh di demek kurt de dibe navê ku di destpêkê de meydana navendî ya Şamê ya nûjen bû ku qada bajêr di nav de bû. Dadgehên dadweriyê, postexane û stasyona trenê hinekî ber bi başûr ve li cihekî bilind rawestiyane. Çaryeka niştecihbûnê ya [[ewropî]] bi awayekî bilez dest pê kir ku li ser rêya ku di navbera Merceh û el-Salihiyê de hatiye avakirin. Navenda bazirganî û îdarî ya bajarê nû hêdî hêdî ber bi bakur ve hinekî ber bi vê deverê ve hate veguhastin. == Avhewa == Ji ber bandora siya baranê ya Çiyayên Antî-Libnanê û herikîna deryayê ya serdest e Şam di pergala Köppen-Geiger de ye û xwediyê avhewayek hişk a hênik e. Di demsala havînan de germe zuha û şilahiya hewayê kêm e. Zivistan hênik û hinekî bi baran e û barîna berfê kêm e. Payîz kurt û sivik e lê guheztina germahiyên havînan ji nişka ve pêk tê. Barana salane li dora 130 mm ye, ji cotmehê heta gulanê pêk tê. == Dîrok == === Niştecihên destpêkê === Dîroka Karbon-14 li Tell Ramad, li derûdora Şamê, destnîşan dike dibe ku li wir ji nîvê duyemîn ê hezarsala heftemîn a berî zayînê de (li dora 6300 berî zayînê) bûye wargeha mirovahiyê. Tevî ku heta hezarsala duyem a berî zayînê di nava sûrên Şamê de cihwarbûneke mezin tunebû, delîlên niştecihbûnê li deşta Çemên Baradayê ya berfireh a ku vedigere 9000 salên berê zayînê, heye.<ref name="Burd2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Burd |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=The Asia Pacific Burns Association |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.burns.2005.01.005 |kovar=Burns |cild=31 |hejmar=4 |rr=534 |doi=10.1016/j.burns.2005.01.005 |issn=0305-4179 }}</ref> === Serdema bironza dereng === Hinek tomarên kevnar ên Misirê ji nameyên Amarnayên 1350 salê berî zayînê ne, behsa dema ku Şam (bi navê Dîmasqu) ji hêla padîşah Biryawaza ve hatiye rêvebirin, dike. Navçeya Şamê, û her weha tevahiya Sûriyê, derdora sala 1260 berî zayînê, di navbera Hîtîtiyan ji bakur û Misriyan ji başûr ve dibe qada şer.<ref name="Burd2005"/> Şerê Hîtîtan û Misiriyan bi peymaneke îmzekirî di navbera Hattusili III û Ramesses II de bi dawî dibe.<ref name="Burd2005"/> Hatina gelên deryayî li dora 1200 salê berî zayînê, dawiya Serdema Bronz li herêmê nîşan dide ku şerê bi xwe re aniye herêma Şamê. Şam tenê parçeyek derdor bû ku bi piranî bandor li navendên nifûsa mezin ên Sûriya kevn kiriye. Van bûyeran pêşveçûna Şamê wekî navendek nû ya bibandor a ku bi derbasbûna ji [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] berbi [[Serdema hesinî|Serdema Hesin]] ve derxistiye holê.<ref name="Burd2005"/> === Serdema gelên suryani === Şam yekem car wekî bajarekî girîng di dema hatina suryanî, gelê Semîtîk de, di sedsala 11an ê berî zayînê de hatiye tomar kirin. Di destpêka hezarsala yekem a berî zayînê de, çend padîşahiyên aramî ava bûn û [[suryanî]]yan dev ji jiyana xwe ya koçerî berda û dewletên eşîrî yên federe ava kirin. Yek ji van padîşahiyan Aram-Şam e ku navenda rêveberiyê bajarê Şamê bû. [[Suryanî]] ku bê şer ketin bajêr, ji bo mala xwe ya nû navê "Dimaşqû" li xwe kirin. Bi dîtina potansiyela çandiniyê ya devera nepêşveçûyî aramiyan pergala belavkirina avê ya Şamê bi çêkirina qenal û tunelan avê ku kargêriya Çemê Baradayê herî zêde kiriye, pergala ava Şamê avakirin. Heman tora avê ji hêla [[Romaya Kevnare|Romayiyan]] û [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] ve hate baştir kirin ku îro jî bingeha pergala avê ya beşa kevn a bajêr pêk tîne.<ref name="Burd2005"/> === Serdema greko-romayiyan === [[Wêne:The Jupiter temple in Damascus.jpg|thumb|Kavilên Perestgeha Jupiterê li ber deriyê El-Hamidiye Souq]] Şam ji aliyê Îskenderê Makedonî ve hate dagirkirin. Piştî mirina Îskender di sala 323an berî zayînê de, Şam dibe qada şerê di navbera împaratoriyên Selûkî û Ptolemayiyan. Kontrola bajêr gelek caran ji împeratoriyek din derbasî împeratoriya yek din dibe. Seleucus I Nicator, yek ji serleşkerên Skender, Entakya kir paytexta împaratoriya xwe ya berfireh ku dibe sedema kêmbûna girîngiya Şamê li gorî bajarên nû yên Seleukiyan wekê bajarê Laziqiya li bakur. Piştre [[Demetrius III]], Philopator bajar li gorî pergala hîpodamî ya yewnanî ji nû ve ava kir û navê bajêr wekê "Demetrias" guhert.<ref>{{Jêder-malper |url=https://trove.nla.gov.au/work/32915052 |sernav=Trove |malper=trove.nla.gov.au |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref> Di sala 64 berê zayînê de serleşkerê Romayî Pompey rojavayê Sûriyê bi rêveberiya xwe ve girê dide. Romayiyan Şamê bidest xistin û li pey re Şamê xistin nav koma deh bajarên ku bi navê Dekapolîs dihatin naskirin, ku bi xwe jî di nav parêzgeha Sûriyê de bûn û ew jî wek rêveberiyek otonom hatin naskirin. Piştî ku Pompey herêmê bidest xist, bajarê Şamê bi tevahî ji aliyê Romayiyan ve ji nû ve hate dîzaynkirin. Heya îro jî Bajarê Kevin ê Şamê awayên çargoşe yê bajarê Romayê, di du herêmên xwe yên sereke diparêze.<ref name=":0"/> === Serdema nûjen === ==== Sedsala 20an ==== Di salên destpêkê ya sedsala 20an de, hestên neteweperestî li Şamê, di destpêkê de di berjewendiya wê de çandî, dest bi rengekî siyasî kir ku bi giranî bertekek li hember bernameya tirkkirinê ya hukûmeta Komîteya Îttîhad û Terakkî dide nîşan ku di sala 1908an de li Stenbolê hatiye damezrandin. Di salên 1915an û 1916an de darvekirina çend rewşenbîrên welatparêz ji aliyê waliyê Şamê Cemal Paşa ve li Beyrût û Şamê hestên neteweperestiyê geştir kir û di sala 1918an de dema ku hêzên Serhildana Ereban û hêzên Împeratoriya Brîtanî nêzîk bûn, welatiyan gule li ser leşkerên tirkên vekişiyan, reşandin. [[Wêne:Emir Faisal; Lt. Colonel T.E. Lawrence - early 1918.jpg|thumb|çep|Qralê Sûriyê Feysel û T.E. Lawrence li Şamê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem (1918).]] Di 1ê cotmeha sala 1918an de T.E. Lawrence ket Şamê ku hatina sêyem a rojê ya yekem Tûgaya Hespên Ronahî ya 3ê ya Avusturalya bû ku ji hêla Major A.C.N. 'Harry' Olden ve dihata birêvebirin. Piştî du rojan, di 3ê çiriya pêşîn a sala 1918an hêzên serhildana Ereban bi serokatiya mîr Feysel jî ketin Şamê. Hikûmeteke leşkerî ya di bin serokatiya Şukrî Paşa de hate binavkirin û Feysel ibn Huseyn jî dibe şahê Sûriyê. Dema ku hikûmeta nû ya Bolşevîk li Rûsyayê Peymana Sykes-Picot eşkere kir ku tê de Brîtanya û Fransa li hev kiribûn ku rojhilata erebî di navbera xwe de parve bikin, rageşiya siyasî di mijdara sala 1917an de rabû. Di 17ê Mijdarê de daxuyaniyeke nû ya Frenko-Îngilîzan soza "azadiya tamî û teqez a gelên ku ev demeke dirêj e ji aliyê tirkan ve hatine bindestkirin" hat dayîn. Kongreya Neteweyî ya Sûriyeyê di meha Adarê de destûreke bingehîn a demokratîk qebûl kir. Lêbelê, Konferansa Versailles li ser Sûriyê fermanek dabû Fransa û di sala 1920an de artêşek fransî bi fermandariya General Mariano Goybet Çiyayên Dij-Lûbnanê derbas bû û seferek berevaniyê ya piçûk a Sûriyê di şerê Maysalun de têk bir û ket Şamê. Fransiyan Şamê wekê paytextê Koma Miletan ji bo Sûriyê diyarkirin. [[Wêne:Damascus Opera House.jpg|thumb|Avahiya Opera Şamê ku di sala 2004an de hatiye vekirin]] Dema ku di sala 1925an de Serhildana Mezin a Sûriyê li Hauranê li Şamê belav bû, Fransiyan di 9ê gulana sala 1926an de bajar bi çekên giran, bombebaran û topbaran kirin. Di encamê de, devera bajarê kevin di navbera El-Hamidiye Soûq û Medhet Paşa Soûq de bi temamî şewitî û gelek kes mirin û ji wê demê ve vir ve bi navê El-Hariqa ("agir") tê naskirin. Bajarê kevin bi têlan hat dorpêçkirin ku rê li ber derbasbûna serhildêran ji Ghouta bigire û rêyek nû li derveyî benderên bakur hate çêkirin ku tevgera wesayîtên zirxî hêsan bike. Di 21ê hezîran sala 1941an de, 3 hefte piştî kampanyaya Hevalbendên Sûriye-Libnanê, Şam ji hêla hêzên Frensî yên Vichy ve ji hêla hêzek tevlihev a Hindistanê ya Brîtanî û Frensa Azad ve hate zeftkirin. Fransiyan di sala 1946an de, piştî destwerdana Îngîlîzan a di dema Krîza Şam de, li hev kirin ku bivekişin û bi vî awayî Sûriye bi tevahî serbixwe dibe û bajarê Şamê wekê paytext Sûriyê dimîne. ==== Şerê navxweyî ==== Di çileya sala 2012an de, pevçûnên di navbera artêşa nîzamî û serhildayan de gihiştin derûdora Şamê ku li gorî agahiyan rê nadin ku xelk derkevin an jî bigihêjin malên xwe, nemaze dema ku operasyonên ewlekarî li wir ji dawiya Çile heta Sibata tundtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://syria-today.com/index.php/life/18976-dead-ends |sernav=Syria Today {{!}} Dead Ends |tarîx=2012-03-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |tarîxa-arşîvê=2012-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120321225005/http://syria-today.com/index.php/life/18976-dead-ends |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di hezîrana sala 2012an de dema ku leşker li kolanan şerê Artêşa Azad a Sûriyê dikirin, gule û perçeyên şarapnelan bi şev li Şamê li avahiyên welatiyan diketin. Li gorî niştecîhan û vîdyoya amatorê ku li ser înternetê hate weşandin, pevçunên tund ên şerê tifingan xûya dibûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.haaretz.com/2012-06-10/ty-article/heavy-gunfire-in-syrias-capital-during-weekend/0000017f-f683-d887-a7ff-fee727e70000 |sernav=Heavy Gunfire in Syria's Capital During Weekend |malper=Haaretz |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şam bi bombebarana giran di kanûna sala 2017an de dest bi pêleke din ya bombebarankirinê kir û di sibata sala 2018an de êrîşek bi navê Êrîşa Rif Dîmeşq da destpêkirin. Di 20ê gulana sala 2018an de, piştî 7 salan piştî derxistina DAIŞê ji Kampa Yermûkê, Şam û tevahiya parêzgeha Rif Dîmeşq bi temamî ketin bin kontrola hikûmetê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> Melkite Greek Catholic Church, Damascus, Syria.jpg|Katedrala Yewnanî-Melkite ya Patrîkalî ya Daweta Xatûna Me. Syriac Catholic Church, Damascus 01.jpg|Katedrala Katolîk a Suryanî ya Saint Paul. Damascus-Bab Kisan.jpg|Şapela Ezîz Paul File:Syria, Damascus, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus.jpg|Mizgefta Umayyad. Sayyidah Ruqayya Mosque 03.jpg|Mizgefta Sayyidah Ruqayya </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Damascus}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|30|35|N|36|18|33|E|type:city(1711000)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Sûriyê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Sûriyê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Şam| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] m3mhk14chfupfkrkwmxqnk0qbnn15us 1994939 1994935 2026-03-31T15:12:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1994939 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = {{Hlist|Bajar|Paytext}} }} '''Şam''' an jî '''Dimeşq''' ({{bi-ar|دمشق|Dimeşq }}, {{bi-ar|الشام|aš-Šām}}), bajar û paytexta herî kevin a cîhanê ye ku heta niha bê navber bûye cihwarê mirovî.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793;jsessionid=31B857A2C390E3F3A6799D062BB43824 |sernav=Damascus |paşnav=Bowker |pêşnav=John |tarîx=2003-01-01 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-280094-7 |ziman=en |doi=10.1093/acref/9780192800947.001.0001/acref-9780192800947-e-1793 }}</ref> Dimeşk niha paytexta [[Sûrî|Sûriyeyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nybooks.com/online/2013/08/02/damascus-whats-left/ |sernav=Damascus: What's Left {{!}} Sarah Birke |paşnav=Birke |pêşnav=Sarah |malper=The New York Review of Books |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-31 }}</ref> Li bajêr [[ereb]], [[kurd]] û [[Suryanî|asûr]] bi hev re dijîn. Hejmara niştecihên bajêr bi fermî nêzîkî 2,5 milyon kesan e. Bi tevahiya herêmên bi ser bajêr ve zêdetirî 6 milyon kes li herêmê dijîn. Bajêr li başûrê rojavayê Sûriyê ye û navenda herêmeke mezin a metropolê ye. Bajêr nav qontarên rojhilatê rêzeçiyayên Antî-Libnanê de li ser deştek ku 680 mêtre ji asta deryayê bilindtir e hatiye avakirin. Şam 80 kîlomêtre li rojavayê [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin û ji ber bandora siya baranê li Şamê avhewayek ziwa serdest e. [[Çemê Baradayê]] di nava navenda bajarê re derbas dibe. Şam yek ji kevintirîn bajar e ku bi berdewamî bûye cihwarê mirovahiyê. Mirov li bajêr di hezarsala 3yem a berî zayînê de bi cih bûne. Ji sala 661 heta 750an weke paytexta [[Xanedana Emewiyan|Xîlafeta Emewiyan]] hatiye hilbijartin. Piştî biserketina [[Xanedana Ebasiyan]], desthilatdariya Îslamê ji Şamê derbasê [[Bexda]]yê nûye. Bajêr girîngiya xwe di Serdema Ebasiyan winda dike û careke din dîsa di [[Xanedana Eyûbiyan|Serdema Eyûbîyan]] û [[Memlûk]]an de bûye navendek girîng a desthilatdariya Eyûbiyan û Memlûkan. Bajêr niha navenda rêveberiya navendî ya Sûriyê ye. Taxa bajêr a kevn ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê bermahiyê mirovahiyê hatiye parastin. Peykereke împeratorê kurd ê ku serokatiya [[eyûbiyan]] kiriye, [[Selahedînê Eyûbî]] jî li bajêr e. == Etîmolojî == Navê Şamê yekem car di lîsteya erdnîgarî ya Thutmose III de wekî ''tmśq'' (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱) berî zayînê di sedsala 15an de derketiye holê. Etîmolojiya navê kevnar ''tmśq'' ne diyar e. Bi akadî nav wekî Imerišú (𒀲𒋙), bi misirî ''tmśq'' (𓍘𓄟𓊃𓈎𓅱), bi erebiya kevn Damašq (𐡃𐡌𐡔𐡒) û wekê Dammeiśeq jî (דַּמֶּשָ) di îbraniya Încîlê de hatiye dîtin. Di nivîsên akadî yên sedsala 14em a berê zayînê de nav wekê Dimasqa (𒁲𒈦𒋡), Dimašqì (𒁲𒈦𒀸𒄀) ve Dimašqa (𒁲𒈦𒀸𒋡) hatiye dîtin. Paşnivîsên navî yên aramî yên paşîn ''resh'' (bi gelemperî tîpa r di peyvê cih digire) dibe ku di bin bandora koka dr de maye ku tê wateya "avahî" yê. Ji ber vê yekê, navê bajêr bi îngilîzî û latînî ''Damascus'' e ku ji yewnanî Δαμασκός hatiye derxistin û ji Darmeśeq ya Qumranî (דרמשק) û Darmsûq (ܕܪܡܣܘܩ) bi suryanî" tê wateya "erdeke avdaniya baş", derketiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dion |pêşnav=Paul E. |tarîx=1988 |sernav=Review of Ancient Damascus: A Historical Study of the Syrian City-State from Earliest Times Until Its Fall to the Assyrians in 732 B. C. E. |url=https://www.jstor.org/stable/1357008 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |hejmar=270 |rr=97–100 |doi=10.2307/1357008 |issn=0003-097X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Cross |pêşnav=Frank Moore |tarîx=1972 |sernav=The Stele Dedicated to Melcarth by Ben-Hadad of Damascus |url=https://www.jstor.org/stable/1356214 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |hejmar=205 |rr=36–42 |doi=10.2307/1356214 |issn=0003-097X }}</ref> Bi erebî ji bajêr re Dimaşq (دمشق Dimašq) hatiye gotin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm |sernav=Kalmasoft - Database of Syriac Arabic Common Words |malper=www.kalmasoft.com |tarîxa-gihiştinê=2023-05-31 |roja-arşîvê=2021-06-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210616165306/https://kalmasoft.com/KLEX/dbsyriac.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Navê bajarê ji aliyê welatiyên Şamê, Sûriyê û cîranên erebên din ku li derveyî bajarê dijîn (eş-Şam) wekî aş-Şam tê zanîn. Aš-Šām peyveke erebiye ku ji bo "Şam" û ji bo "Sûriye" yê hatiye bikaranîn. Ya dawîn û bi taybetî herêma dîrokî ya Sûriyê, bi navê Bilād aš-Šām (بلاد الشام, ''welatê Şamê'') hatiye binavkirin. Peyva paşîn ji hêla etîmolojîk ve tê wateya "welatê milê çepê" yan jî "bakur" ku wekî kesek li Hîcazê ber bi rojhilat ve ku ber bi hilatina rojê ve ye ku bakur ber bi çepê ve dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-1589831285 |sernav=A political history of the Arameans: from their origins to the end of their polities |paşnav=Younger |pêşnav=K. Lawson |tarîx=2016 |weşanger=SBL Press |isbn=978-1-58983-128-5 |series=Archaeology and biblical studies |cih=Atlanta (Ga.) }}</ref> == Erdnîgarî == Şam li cihekî stratejîk ê li ser deşteke 680 mêtre ku ji asta deryayê bilind e hatiye avakirin û bi qasî 80 kîlomêtre dûrê [[Derya Navîn]] e ku ji aliyê [[Çiyayên Antî-Libnanê]] ve hatiye parastin. [[Çemê Baradayê]] di navenda bajêr ve derbas dibe û bajêr li ser xaçerêyeke di navbera riyên bazirganiyê de cih digire. Rêya bakur-başûr Misirê bi Asyaya Biçûk ve girêdide û rêya rojhilat-rojava [[Libnan]]ê bi geliyê [[Çemê Firatê]] ve girê dide. Di qadê de lûtkeyên bi bilindahiya 3000 mêtre hene û barîna ji [[Deryaya Navîn]] asteng dikin ku ji ber vê yekê herêma Şamê carinan di bin bandora avhewayeke ziwa de ye. Lêbelê di demên kevnar de ev yek ji hêla [[Çemê Baradayê]] ku ji çemên çiyayan ên ku ji berfê dihelin ve hatiye kêm kirin. Şam ji aliyê zeviyên çandiniyê yên avdanî ku ji demên kevnar ve gelek sebze, dexl û fêkî lê têne çandin, hatiye dorpêçkirin. Nexşeyên Sûriyê yên Romayê diyar dikin ku Çemê Baradayê li rojhilatê Şamê diherike golên biçûk. Îro jê re dibêjin Bahira Atayba ku tê wateya gola dudil. [[Wêne:Barada river in Damascus (April 2009).jpg|thumb|Dîmenek ji Çemê Baradayê, li kêleka otêla Four Seasons li navenda bajarê Şamê ku demên [[Çemê Baradayê]] bilind dibe hatiye kişandin.]] Bajarê kevn ê Şamê ku bi dîwarên bajêr ve hatiye dorpêçkirin, li peravê başûrê Çemê Baradayê ye ku çem li vê deverê ziwa bûye. Li başûrêrojhilat, bakur û bakurêrojhilat ji hêla deverên derbajarî yên ku dîroka wan vedigere heya [[Serdema Navîn]] tê dorpêç kirin: Li başûrêrojavayê taxa Mîdan, li bakur û bakurêrojavayê taxa Sarûja û Îmara hene. Van taxan bi di destpêkê de li ser rêyên ku ji bajêr derdiketin, li nêzîkê gorên kesayetên dînî hatine avakirin. Di sedsala 19an de gundên derdorê li ser qûntarên Cebel Qasiûn ku ber bi bajar ve mezin bûne, cihê taxa el-Salihiyê ye ku navenda taxê li pîrozgeha girîng a Şêxê Endulusiya serdema navîn û fîlozof Ibn Erebî ye. Li van taxên nû di destpêkê de leşkerên kurd û penaberên misilman ên ji herêmên [[Ewropa]]yê yên Împaratoriya Osmanî yên ku ketibûn bin desthilatdariya xirîstiyanan, hatine bicihkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://romeartlover.tripod.com/Damasco1.html |sernav=Damascus - the Ancient Town |malper=romeartlover.tripod.com |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref> Ji dawiya sedsala 19an û pê ve navendek îdarî û bazirganî ya nûjen dest pê kir ku li rojavayê bajarê kevn, li derdora [[Çemê Baradayê]] ku navenda wê li devera ku bi navê al-Marjeh an "mêrg" tê zanîn, vedibe. El-Merceh di demek kurt de dibe navê ku di destpêkê de meydana navendî ya Şamê ya nûjen bû ku qada bajêr di nav de bû. Dadgehên dadweriyê, postexane û stasyona trenê hinekî ber bi başûr ve li cihekî bilind rawestiyane. Çaryeka niştecihbûnê ya [[ewropî]] bi awayekî bilez dest pê kir ku li ser rêya ku di navbera Merceh û el-Salihiyê de hatiye avakirin. Navenda bazirganî û îdarî ya bajarê nû hêdî hêdî ber bi bakur ve hinekî ber bi vê deverê ve hate veguhastin. == Avhewa == Ji ber bandora siya baranê ya Çiyayên Antî-Libnanê û herikîna deryayê ya serdest e Şam di pergala Köppen-Geiger de ye û xwediyê avhewayek hişk a hênik e. Di demsala havînan de germe zuha û şilahiya hewayê kêm e. Zivistan hênik û hinekî bi baran e û barîna berfê kêm e. Payîz kurt û sivik e lê guheztina germahiyên havînan ji nişka ve pêk tê. Barana salane li dora 130 mm ye, ji cotmehê heta gulanê pêk tê. == Dîrok == === Niştecihên destpêkê === Dîroka Karbon-14 li Tell Ramad, li derûdora Şamê, destnîşan dike dibe ku li wir ji nîvê duyemîn ê hezarsala heftemîn a berî zayînê de (li dora 6300 berî zayînê) bûye wargeha mirovahiyê. Tevî ku heta hezarsala duyem a berî zayînê di nava sûrên Şamê de cihwarbûneke mezin tunebû, delîlên niştecihbûnê li deşta Çemên Baradayê ya berfireh a ku vedigere 9000 salên berê zayînê, heye.<ref name="Burd2005">{{Jêder-kovar |paşnav=Burd |pêşnav=Andrew |tarîx=2005 |sernav=The Asia Pacific Burns Association |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.burns.2005.01.005 |kovar=Burns |cild=31 |hejmar=4 |rr=534 |doi=10.1016/j.burns.2005.01.005 |issn=0305-4179 }}</ref> === Serdema bironza dereng === Hinek tomarên kevnar ên Misirê ji nameyên Amarnayên 1350 salê berî zayînê ne, behsa dema ku Şam (bi navê Dîmasqu) ji hêla padîşah Biryawaza ve hatiye rêvebirin, dike. Navçeya Şamê, û her weha tevahiya Sûriyê, derdora sala 1260 berî zayînê, di navbera Hîtîtiyan ji bakur û Misriyan ji başûr ve dibe qada şer.<ref name="Burd2005"/> Şerê Hîtîtan û Misiriyan bi peymaneke îmzekirî di navbera Hattusili III û Ramesses II de bi dawî dibe.<ref name="Burd2005"/> Hatina gelên deryayî li dora 1200 salê berî zayînê, dawiya Serdema Bronz li herêmê nîşan dide ku şerê bi xwe re aniye herêma Şamê. Şam tenê parçeyek derdor bû ku bi piranî bandor li navendên nifûsa mezin ên Sûriya kevn kiriye. Van bûyeran pêşveçûna Şamê wekî navendek nû ya bibandor a ku bi derbasbûna ji [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] berbi [[Serdema hesinî|Serdema Hesin]] ve derxistiye holê.<ref name="Burd2005"/> === Serdema gelên suryani === Şam yekem car wekî bajarekî girîng di dema hatina suryanî, gelê Semîtîk de, di sedsala 11an ê berî zayînê de hatiye tomar kirin. Di destpêka hezarsala yekem a berî zayînê de, çend padîşahiyên aramî ava bûn û [[suryanî]]yan dev ji jiyana xwe ya koçerî berda û dewletên eşîrî yên federe ava kirin. Yek ji van padîşahiyan Aram-Şam e ku navenda rêveberiyê bajarê Şamê bû. [[Suryanî]] ku bê şer ketin bajêr, ji bo mala xwe ya nû navê "Dimaşqû" li xwe kirin. Bi dîtina potansiyela çandiniyê ya devera nepêşveçûyî aramiyan pergala belavkirina avê ya Şamê bi çêkirina qenal û tunelan avê ku kargêriya Çemê Baradayê herî zêde kiriye, pergala ava Şamê avakirin. Heman tora avê ji hêla [[Romaya Kevnare|Romayiyan]] û [[Xanedana Emewiyan|Emewiyan]] ve hate baştir kirin ku îro jî bingeha pergala avê ya beşa kevn a bajêr pêk tîne.<ref name="Burd2005"/> === Serdema greko-romayiyan === [[Wêne:The Jupiter temple in Damascus.jpg|thumb|Kavilên Perestgeha Jupiterê li ber deriyê El-Hamidiye Souq]] Şam ji aliyê Îskenderê Makedonî ve hate dagirkirin. Piştî mirina Îskender di sala 323an berî zayînê de, Şam dibe qada şerê di navbera împaratoriyên Selûkî û Ptolemayiyan. Kontrola bajêr gelek caran ji împeratoriyek din derbasî împeratoriya yek din dibe. Seleucus I Nicator, yek ji serleşkerên Skender, Entakya kir paytexta împaratoriya xwe ya berfireh ku dibe sedema kêmbûna girîngiya Şamê li gorî bajarên nû yên Seleukiyan wekê bajarê Laziqiya li bakur. Piştre [[Demetrius III]], Philopator bajar li gorî pergala hîpodamî ya yewnanî ji nû ve ava kir û navê bajêr wekê "Demetrias" guhert.<ref>{{Jêder-malper |url=https://trove.nla.gov.au/work/32915052 |sernav=Trove |malper=trove.nla.gov.au |tarîxa-gihiştinê=2023-06-01 }}</ref> Di sala 64 berê zayînê de serleşkerê Romayî Pompey rojavayê Sûriyê bi rêveberiya xwe ve girê dide. Romayiyan Şamê bidest xistin û li pey re Şamê xistin nav koma deh bajarên ku bi navê Dekapolîs dihatin naskirin, ku bi xwe jî di nav parêzgeha Sûriyê de bûn û ew jî wek rêveberiyek otonom hatin naskirin. Piştî ku Pompey herêmê bidest xist, bajarê Şamê bi tevahî ji aliyê Romayiyan ve ji nû ve hate dîzaynkirin. Heya îro jî Bajarê Kevin ê Şamê awayên çargoşe yê bajarê Romayê, di du herêmên xwe yên sereke diparêze.<ref name=":0"/> === Serdema nûjen === ==== Sedsala 20an ==== Di salên destpêkê ya sedsala 20an de, hestên neteweperestî li Şamê, di destpêkê de di berjewendiya wê de çandî, dest bi rengekî siyasî kir ku bi giranî bertekek li hember bernameya tirkkirinê ya hukûmeta Komîteya Îttîhad û Terakkî dide nîşan ku di sala 1908an de li Stenbolê hatiye damezrandin. Di salên 1915an û 1916an de darvekirina çend rewşenbîrên welatparêz ji aliyê waliyê Şamê Cemal Paşa ve li Beyrût û Şamê hestên neteweperestiyê geştir kir û di sala 1918an de dema ku hêzên Serhildana Ereban û hêzên Împeratoriya Brîtanî nêzîk bûn, welatiyan gule li ser leşkerên tirkên vekişiyan, reşandin. [[Wêne:Emir Faisal; Lt. Colonel T.E. Lawrence - early 1918.jpg|thumb|çep|Qralê Sûriyê Feysel û T.E. Lawrence li Şamê di dema Şerê Cîhanê yê Yekem (1918).]] Di 1ê cotmeha sala 1918an de T.E. Lawrence ket Şamê ku hatina sêyem a rojê ya yekem Tûgaya Hespên Ronahî ya 3ê ya Avusturalya bû ku ji hêla Major A.C.N. 'Harry' Olden ve dihata birêvebirin. Piştî du rojan, di 3ê çiriya pêşîn a sala 1918an hêzên serhildana Ereban bi serokatiya mîr Feysel jî ketin Şamê. Hikûmeteke leşkerî ya di bin serokatiya Şukrî Paşa de hate binavkirin û Feysel ibn Huseyn jî dibe şahê Sûriyê. Dema ku hikûmeta nû ya Bolşevîk li Rûsyayê Peymana Sykes-Picot eşkere kir ku tê de Brîtanya û Fransa li hev kiribûn ku rojhilata erebî di navbera xwe de parve bikin, rageşiya siyasî di mijdara sala 1917an de rabû. Di 17ê Mijdarê de daxuyaniyeke nû ya Frenko-Îngilîzan soza "azadiya tamî û teqez a gelên ku ev demeke dirêj e ji aliyê tirkan ve hatine bindestkirin" hat dayîn. Kongreya Neteweyî ya Sûriyeyê di meha Adarê de destûreke bingehîn a demokratîk qebûl kir. Lêbelê, Konferansa Versailles li ser Sûriyê fermanek dabû Fransa û di sala 1920an de artêşek fransî bi fermandariya General Mariano Goybet Çiyayên Dij-Lûbnanê derbas bû û seferek berevaniyê ya piçûk a Sûriyê di şerê Maysalun de têk bir û ket Şamê. Fransiyan Şamê wekê paytextê Koma Miletan ji bo Sûriyê diyarkirin. [[Wêne:Damascus Opera House.jpg|thumb|Avahiya Opera Şamê ku di sala 2004an de hatiye vekirin]] Dema ku di sala 1925an de Serhildana Mezin a Sûriyê li Hauranê li Şamê belav bû, Fransiyan di 9ê gulana sala 1926an de bajar bi çekên giran, bombebaran û topbaran kirin. Di encamê de, devera bajarê kevin di navbera El-Hamidiye Soûq û Medhet Paşa Soûq de bi temamî şewitî û gelek kes mirin û ji wê demê ve vir ve bi navê El-Hariqa ("agir") tê naskirin. Bajarê kevin bi têlan hat dorpêçkirin ku rê li ber derbasbûna serhildêran ji Ghouta bigire û rêyek nû li derveyî benderên bakur hate çêkirin ku tevgera wesayîtên zirxî hêsan bike. Di 21ê hezîran sala 1941an de, 3 hefte piştî kampanyaya Hevalbendên Sûriye-Libnanê, Şam ji hêla hêzên Frensî yên Vichy ve ji hêla hêzek tevlihev a Hindistanê ya Brîtanî û Frensa Azad ve hate zeftkirin. Fransiyan di sala 1946an de, piştî destwerdana Îngîlîzan a di dema Krîza Şam de, li hev kirin ku bivekişin û bi vî awayî Sûriye bi tevahî serbixwe dibe û bajarê Şamê wekê paytext Sûriyê dimîne. ==== Şerê navxweyî ==== Di çileya sala 2012an de, pevçûnên di navbera artêşa nîzamî û serhildayan de gihiştin derûdora Şamê ku li gorî agahiyan rê nadin ku xelk derkevin an jî bigihêjin malên xwe, nemaze dema ku operasyonên ewlekarî li wir ji dawiya Çile heta Sibata tundtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://syria-today.com/index.php/life/18976-dead-ends |sernav=Syria Today {{!}} Dead Ends |tarîx=2012-03-21 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 |tarîxa-arşîvê=2012-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120321225005/http://syria-today.com/index.php/life/18976-dead-ends |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di hezîrana sala 2012an de dema ku leşker li kolanan şerê Artêşa Azad a Sûriyê dikirin, gule û perçeyên şarapnelan bi şev li Şamê li avahiyên welatiyan diketin. Li gorî niştecîhan û vîdyoya amatorê ku li ser înternetê hate weşandin, pevçunên tund ên şerê tifingan xûya dibûn.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.haaretz.com/2012-06-10/ty-article/heavy-gunfire-in-syrias-capital-during-weekend/0000017f-f683-d887-a7ff-fee727e70000 |sernav=Heavy Gunfire in Syria's Capital During Weekend |malper=Haaretz |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-06-02 }}</ref> Şam bi bombebarana giran di kanûna sala 2017an de dest bi pêleke din ya bombebarankirinê kir û di sibata sala 2018an de êrîşek bi navê Êrîşa Rif Dîmeşq da destpêkirin. Di 20ê gulana sala 2018an de, piştî 7 salan piştî derxistina DAIŞê ji Kampa Yermûkê, Şam û tevahiya parêzgeha Rif Dîmeşq bi temamî ketin bin kontrola hikûmetê. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Wêne == <gallery mode="packed-hover"> Melkite Greek Catholic Church, Damascus, Syria.jpg|Katedrala Yewnanî-Melkite ya Patrîkalî ya Daweta Xatûna Me. Syriac Catholic Church, Damascus 01.jpg|Katedrala Katolîk a Suryanî ya Saint Paul. Damascus-Bab Kisan.jpg|Şapela Ezîz Paul File:Syria, Damascus, The Umayyad Mosque, The Great Mosque of Damascus.jpg|Mizgefta Umayyad. Sayyidah Ruqayya Mosque 03.jpg|Mizgefta Sayyidah Ruqayya </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Damascus}} {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|30|35|N|36|18|33|E|type:city(1711000)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Sûriyê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Sûriyê]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] [[Kategorî:Şam| ]] [[Kategorî:Şam (herêma erdnîgarî)]] aq4xiu908xnfp7kgi2r4o37byq46jvx 0 18540 1995013 1992822 2026-03-31T21:30:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995013 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Bedirxan Beg | wêne = Bedir Khan Pasha (Bedir Khan Beg).jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Portreya Bedirxan Beg ji sedsala 19an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1802 an 1806an | cihê_jidayikbûnê = [[Cizîr]], [[Mîrektiya Botan]]{{Sfn|Jwaideh|2016|p=71}} | roja_mirinê = {{Derdora}} 1869an | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Împeratoriya Osmanî|Sûriyeya Osmanî]] | hevjîn = 16 | zarok = [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn]] • [[Bedrî Paşa Bedirxan|Bedrî]] • Rüveyde • [[Osman Paşa Bedirxan|Osman]] • [[Huseyin Kenan Beg|Huseyin]] • [[Bedrî Bedirxan|Bedrî]] | dê_û_bav = Ebdulleh Beg (Bavik)<br>Gulê Xanim (Dê) | xizm = [[Ebdulrezaq Bedirxanî]]<br>[[Celadet Alî Bedirxan]]<br>[[Sureya Bedirxan]]<br>[[Kamiran Alî Bedirxan]]<br>[[Leyla Bedirxan]]<br>[[Rauf Orbay]]<br>[[Vasif Çinar]]<br>[[Cuneyd Zapsu]]<br>[[Rewşen Bedirxan]]<br>[[Miqdad Midhet Bedirxan|Miqdad Bedirxan]]<br>[[Têlî Hemîd Bedirxan]]<br>[[Şamil Paşayê Bedirxanî]]<br>[[Sînemxan Bedirxan]] | meqam1 = Mîrê [[Mîrektiya Botan]] | berê1 = [[Seyfedîn Beg]] | paşê1 = [[Yêzdanşer Beg]] | dewr1 = 1821-1847{{Sfn|Jwaideh|2016|p=70}} | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} *[[Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829)]] *Komkujiya Êzîdiyan (1832) *Kampanyaya osmaniyan li rojhilat (1833-1839) *[[Şerê Misir û osmaniyan (1839-1841)]] *[[Komkujiya nestoriyan li Hekariyeyê (1843-1846)]] *Şerê osmanî û mîrektiya Botanê (1846-1847) **Şerê Dihê (1846) **Şerê Miksê **Şerê Sêrtê **Şerê Farqînê (1846) **Şerê Akreyê (1847) }} '''Bedirxan Beg'''<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54-107.</ref>{{Efn|Herwiha wekî: '''Mîrê Botan Bedirxan''',<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 58.</ref> '''Bedir Xan Begê Botan'''}} an jî tenê '''Bedir Xan'''{{Sfn|Jwaideh|2016|p=69}} (jdb. 1802<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54.</ref>/1806<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 55.</ref> - m. 1869),<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 75.</ref> hikumdarê dawîn ê [[Mîrektiya Botan]] (1821-1847) a [[xanedana ezîziyan]] bû.<ref name="Gunter2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Hurst |tarîx=2014-11-15 |isbn=978-1-84904-532-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=zRcoBgAAQBAJ&dq=bedir+khan+kurdish+beg&pg=PT17&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone |paşnav=Klein |pêşnav=Janet |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2011-05-31 |isbn=978-0-8047-7570-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=uVcfJRbu38kC&dq=bedir+khsn+beg+kurdish+leader&pg=PA220&redir_esc=y }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de, mîrektiya li dora herêma Botan li seranserê [[Kurdistan]]ê berfireh bûye ku di heman demê mîrektî bi awayekî [[De facto|''defakto'']] serxwebûnî ya xwe ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmaniyan]] wergirtibû.<ref name="Jongerden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=Brill |tarîx=2012 |isbn=978-90-04-22518-3 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |series=The Ottoman Empire and its heritage }}</ref> Di dema serweriya xanedana wî de li [[Cizîr]] û li bajarê [[Akrê]]yê de sergehên mîrektiya wî hebûn. Bedirxan Beg di sala 1803an de li bajarê [[Cizîr]]ê ji dayik bûye ku navenda mîrektiya Botan a kurdan bû.<ref name="Jwaideh2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCbspX-dGPYC&q=bedir+khan+beg+yazidis&pg=PA63&redir_esc=y }}</ref> Ew di sala 1821ê de dibe mîrê mîrektiya Botan û heta sala 1847an hikum dike.<ref name="Jongerden2012" /> Navê bavê wî [[Ebdullah Beg]] bû û Bedirxan Beg ku di dîroka herêmê de cihekî girîng girtibû, neviyên mîrên Botan bû ku bi navê ezîzan navdar bûn.<ref name="Jwaideh2006" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://muse.jhu.edu/article/710542 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> Bedir di tomarên dîrokî de cara yekem wekî mîrê Botan hatiye dîtin ku li Kurdistanê di gelek pevçûnên bi rayedarên dewleta osmanî re cih girtiye. Heta sala 1821ê ku ew wekî begê hikumdarê mîrektiya Botan hatiye tayînkirin, tevlî dezgeha îdarî û leşkerî ya împeratoriya osmanî bûye ku wekî di gelek erkan de kar kiriye. Jêhatîbûnên wî yên dîplomatîk û îdarî, eleqeya wî bi raman û têgehên modernîst, xwedaparêziya wî ya misilman a populer, tepeserkirina wî ya diziyê, tolhildan û hişkbûna wî di bikaranîna qanûn û rêzikê de û pratîkên wî yên talankirinê yên li dijî kesan û civakan ji bo zêdekirina qezencên xwe, hem ji hêla hevdemên wî ve hem jî ji hêla rexneyan ve û hem jî di nav dîroknasan de di derbarê kesayetiya wî de, bûye sedema heyranî û rexneyan. Her ku bandora wî zêde dibû, tevlêbûna wî ya di siyaseta osmanî de zêde dibû û di dijberiya wî ya çalak a li hember reformên leşkerî yên osmanî yên berdewam de gihîştibû lûtkeyê. Ew yek ji serokên herî navdar bû. Piştî ku di sala 1845an de wekî serhildêr hatibû îlankirin, di sala 1847an de di 42 an 43 saliya xwe de, piştî kampanyayek leşkerî ya serketî ya li dijî hêzên wî, hatiye girtin û ji Kurdistanê hatiye sirgûnkirin. == Jiyana taybet == [[Wêne:Miner Kilbourne Kellogg - Costume of Beder Khan Bey - 1991.56.173 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|200px|Cil û bergên Bedirxan Beg, ji aliyê [[Miner Kilbourne Kellogg]] nîşankirin]] Bedirxan di sala 1803an de li bajarê Cizîrê, paytexta [[Mîrektiya Botan]], wekî endamê eşîra ezîzan a kurdan de ji dayik bûye. Navê bavê wî Ebdulleh Beg bû û piştî ku pismamê wî Seyfedîn (ku piştî mirina Ebdulleh Beg cihê serweriyê girt) nekarî herêmê aram bike û birayê wî Seîd Beg pir dînperest bû û serokatiyê ji Bedirxan re dihêle û Bedirxan dibe serokê mîrektiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Kieser |pêşnav=Hans-Lukas |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |url=https://books.google.at/books?id=8LAlAQAAMAAJ&redir_esc=y }}</ref> Dayika Bedirxan, Gulê, ji bo parastina cihê malbata xwe, neçar dimîne ku kontrola koma Ebdulleh Beg bigire destê xwe. Bandorek mezin li ser kesayetiya Bedirxan hebû û Bedirxan pir rêz li wê digirt. Bav û kalên Bedirxan îdia dikirin ku çîroka malbata wan bi eslê xwe ji [[Xalid bin Welîd]] tên. Ji ber vê sedemê, ev rêzenavê ezîzanê hatiye binavkirin da ku rûmeta girêdana bi rêzenavê kesekî mîna Xalid bin Welîd re were nîşandan ku di tevahiya jiyana xwe de bi navê Îslamê gelek serkevtinên leşkerî bi dest xistiye. [[Mihemed Emîn Zekî]] û dîroknasên din ên kurd îdia kirin ku peyva "Ezîzan" ji Mîr Abdullah Ezîzî, kurê ibn-Xalid ê Cizirî, yek ji damezrînerên xanedanê tê. Lêbelê, li gorî daxuyaniya [[Kamiran Alî Bedirxan]], yek ji neviyên Bedirxan Beg, peyva "Ezîzan" ji "Arzîzan" tê, gundekî piçûk ê derûdora bajarê Cizirê ye. Di tevahiya kariyera wî de hatiye tomar kirin ku Bedirxan Beg nêzîkî 16 jinên wî hebûn ku di nav wan de zewacên bi bandora dîplomatîk a faris û tirkan jî hebûn û 21 yek zarokên wî hebûb. [[Emîn Alî Bedirxan]] yek ji kurên wî bû û [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Sureya Bedirxan]], Kamiran Elî Bedirxan, [[Vasıf Çınar]],<ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |rr=95 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en }}</ref> [[Leyla Bedirxan]] û [[Rauf Orbay|Rauf Paşa]]<ref name="Özoğlu2004" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/biyografi/rauf-orbay |sernav=Rauf Orbay kimdir? - Yeni Akit |malper=m.yeniakit.com.tr |roja-gihiştinê=2025-10-01 }}</ref> neviyên wî bûn. == Hikumdariya wî (1821-1847) == [[Wêne:Corduene castle.jpg|thumb|Bermahiyên [[keleha Cizîra Botan]] a xanedana Bedirxaniyan. Li aliyê rast [[Birca Belek]] tê dîtin. Wêne di sala 1908an de ji aliyê [[Gertrud Bell]] ve hate girtin.]] Piştî mirina bavê Bedirxan Beg, Ebdulleh Beg, pismamê wî mîr Seyfedîn Beg serokatiya mîrnişînê digire ser xwe.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rûpel=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Di dema Seyfedîn Beg de ku bêdeng û bi manewiyatê re eleqedar dibe, rêveberiya mîrnîşînê xirab bûye û eşîrên di nav mîrektiya Botanê de bûn ji kontrolê derketine.<ref name="Shields2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah |tarîx=August 2001 |sernav=Nelisa Fuccaro, The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq, Library of Modern Middle East Studies, vol. 14 (London: I. B. Tauris, 1999). Pp. 246. |url=http://dx.doi.org/10.1017/s0020743801293064 |kovar=International Journal of Middle East Studies |cild=33 |hejmar=3 |rr=463–465 |doi=10.1017/s0020743801293064 |issn=0020-7438 |s2cid=161122658 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Bedirxan Beg ji ber vê xirabûna rêveberiyê aciz dibe û li hember van bûyerên neyînî bêdeng namîne û hinek caran jî mudaxeleyî rêveberiyê dike.{{sfnp|Sinclair|1989|p=401}} Seyfedîn Beg bi dilxwazî ​​​​ji meqamê mîr vedikişe û rêveberiyê radestî birayê biçûk ê Bedirxan Beg, Selîh Beg, dike. Ji ber ku Selîh Beg bi xwe jî bi teetê eleqeder dibû û xwedî helwesteke dîndar bû, wî nekarî xirabûna rêveberiyê û nebûna desthilatdariyê ya mîrektiya Botanê de çareser bike.<ref name="Aktürk2018" /> Ji ber ku Selîh Beg di wê demê tevlî rêzbendiya [[Neqşbendî]] dibe, wî guncaw dît ku xwe vekişîne û di sala 1821ê de mîrektiyê ji birayê xwe Bedirxan Beg re bihêle. Dema Bedirxan Beg derbasê li ser textê dibe di temenê 19 salî ya xwe de bû.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di dema yekem a serokatiya xwe yê wekê mîr, bi awayeke bilez kontroleke herêmî ya bihêz ava kiriye ku ev yek rê daye wî ku di [[Şerê rûs û osmanî (1828-1829)|Şerê rûs û osmanî]] yê di navbera salên 1828 û 1829an de piştgiriyan nede siltanê osmanî.{{sfnp|Uyar|2020|p=83}} Di vê serdemê de, împeratoriya Osmanî hewl daye ku desthilatdariya hikûmetên herêmî kêm bike û rêziknameyên îdarî li ser bingeha rêbazek rêveberiya navendî bicîh tîne.<ref name="Shields2001" /> Ji ber vê sedemê, li gelek herêman di hikûmetên herêmî yên nîvxweser de serhildan hatin dîtin.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di destpêka serdemekê ku tê de têkoşînên di navbera împeratoriya osmanî û feodalên kurd hebûn, dibe mîr. Ji ber ku ev serdem bûye serdemeke ku reform werin kirin û di encama van reforman de gelek rêveberiyen nîvxweser ên kurd ji aliyê osmaniyan ve hatine hilweşandin.<ref name="Winter2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Stefan |tarîx=2006 |sernav=The other Nahdah: The Bedirxans, the Millîs and the tribal roots of Kurdish nationalism in Syria |url=https://www.jstor.org/stable/25818086 |kovar=Oriente Moderno |cild=25 (86) |hejmar=3 |rr=461–474 |doi=10.1163/22138617-08603003 |issn=0030-5472 |jstor=25818086 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rûpel=94 |isbn=978-3863095512 |url=https://d-nb.info/1156601185/34 }}</ref> === Rêveberiya wî û reformên nû === [[Wêne:Bohtan principality.png|thumb|Nexşeya dawiya sedsala 17an ya ji Kurdistana navendî]] Di serdemên destpêkê yên desthilatdariya xwe de, Bedirxan Beg Beg xwedî hêzek ewqas bihêz nebû ku rêça bûyerên li dora xwe diqewimin biguherîne.{{Sfn|Henning|2018|p=95}} Wî karî navçeyên ku ji ber şer wêran bûne di bin kontrola xwe de pêş bixe û di nav çend salan de, nifûsa herêma di bin kontrola wî de bi girîngî zêde bû.{{Sfn|Jongerden|2012|p=60}} Kiryarên Bedirxan Beg li ser îmarat, bingeha reform û hewldanên ji bo sererastkirina avahiya rêveberiyê ya ku di dema desthilatdariya mîrên berê de xirab bû, bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Sheik and State |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |rr=179 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/420970/ASS_Zed.pdf?sequence=1 }}</ref> Bedirxan Beg ku bi demê re desthilatdariya xwe xurt kir, dest bi rêvebirina herêma Cizîrê bi awayekî otorîter kiriye û kiryara wî ya yekem ew bû ku eşîrên belavbûyî, serhildêr ên li herêma Botanê di bin hêza xwe de bike yek. Di vê serdemê de, Bedirxan Beg hejmarek tayînkirinên îdarî pêk aniye û rêziknameyên îdarî çêkiriye.<ref name=":5" /> Bedirxan Beg zanyarê kurd Ebdulkuddûs Beg wekê Şêx-ul-Îslam a di nav îmarata Botanê de, Tahir Axa (Tahirê Memo) wekê serokê karûbarên leşkerî, Hamit Axa wekê fermandarê siwariyê û Efendî Axa jî wekê serokê xezîne û karûbarên navxweyî erkdar kiriye.<ref name="Gökçe1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Gökçe |pêşnav=Hasan |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |rûpel=81 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |paşnavê-edîtor=Kieser |pêşnavê-edîtor=Hans-Lukas |url=https://books.google.com/books?id=8LAlAQAAMAAJ }}</ref>{{Sfn|Gökçe|1997|p=80}} Paşê ji bo ku ewlehiya jiyan û milkê mirovên ku li axên di bin fermandariya wî de dijîn misoger bike, Bedirxan Beg dawî li talan û diziyê anî û bi vî awayî karî berhevkirina bacê rêkûpêk bike. Van kiryaran aştî heta li herêmên herî dûr ên mîrektiya Botan misoger kir û prestîja wî di nav gel de zêde dike.<ref name="Gökçe1997" /> Lêkolînerê rûsî V. Dittel di nîşeyên xwe yên li ser axên Bedirxan Beg de wiha dinivîse:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|“Qanûn, şert û mercên wî ji bo belavkirina erdê hene. Lê aştî û ewlehî ji hemî nerehetiyên van mercan bêtir tê tercîhkirin.”}} V. Dittel paşê behsa qanûn û rêveberiya leşkerî ya ku ji aliyê Bedirxan Beg ve hatiye danîn kiriye û diyar kiriye ku mirov dikarin bê tirs bi tena serê xwe li herêma Botanê rêwîtiyê bikin û gotinên xwe wiha berdewam dike:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|"Li [[Kurdistan]]ê deverek tuneye ku dizî, şêlandina rêyan, an kuştin lê tune be. Lê li vir, aramiya giştî bi vî rengî dihat parastin."}} Ji salên destpêkê yên mîrektiya xwe ve, Bedirxan Beg zext li diz û rêbirên li herêmê dikir û cezayên tund dida wan ky bi vî awayî aramî û aştî li herêma Botanê misoger dikir.<ref name="Eppel2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |tarîx=2008 |sernav=The Demise of the Kurdish Emirates: The Impact of Ottoman Reforms and International Relations on Kurdistan during the First Half of the Nineteenth Century |url=https://www.jstor.org/stable/40262569 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=44 |hejmar=2 |rr=237–258 |issn=0026-3206 }}</ref> Rêwiyên biyanî diyar dikirin ku wan li herêma Botanê ya Bedirxan Beg aramî û ewlehî dîtiye ku wan li welat û herêmên din nedîtiye.<ref name="Eppel2008" /> Mîsyonerên amerîkî yên bi navê ''Rais'' û ''Bres'' ku di hezîrana sala 1836an de di dema serdana Bedirxan Beg kirine ku tu gumanbar nikare ji binçavkirina Beg bireve û herwiha diyar dikirine ku dizî û bertîlxwarinên ku li gelek deverên welêt dihatin dîtin li van herêman nehatine dîtin û destên diz û rêbirên ku dihatin girtin tavilê dihatin birîn, bi vî awayî aramî heta li herêmên herî paşketî yên mîrektiya Botanê jî misoger dibû.<ref name="Eppel2008" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2020 |sernav=Di navbera fêrbûna îslamî û neteweperestiya feslefeyî: Auto-etnografia kurdan ji Mele Mehmûd Bayezîdî |url=https://www.jstor.org/stable/27108334 |kovar=Die Welt des Islams |cild=60 |hejmar=4 |rr=433–472 |issn=0043-2539 }}</ref> [[Wêne:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|thumb|Alayê mîrektiya Botan dibin desthildariya Bedirxan Beg]] [[Mehmûd II]] bi reformên ku kir, polîtîkayên îdarî yên împeratoriya Osmanî li wîlayetan ji sala 1808an pê ve guherand û rêbazek navendîtir bicîh anî.<ref name="Atmaca2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |tarîx=2019 |sernav=Resistance to centralisation in the Ottoman periphery: the Kurdish Baban and Bohtan emirates |url=https://www.jstor.org/stable/48543869 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=55 |hejmar=4 |rr=519–539 |issn=0026-3206 }}</ref> Pêşî, wî eşrafên nîv-xweser, ku wî wekî astengiyên herî dijwar ên li pêşiya dewletê didît, xistin bin fermandariya xwe.<ref name="Atmaca2019" /> Di vê yekê de ew bi piranî bi ser ket.<ref name="Atmaca2019" /> Di navbera salên 1812 û 1817an de, eşrafên herî mezin ên Anatolyayê xistin bin fermandariya xwe û heman tişt di navbera salên 1814 û 1820an de li Balkanan jî qewimî.<ref name="Atmaca2019" /> Paşê ji bo rêxistinkirina [[Bakurê Kurdistanê]] û anîna eşraf û mîrên vê herêmê di bin fermandariya xwe de, Mehmûdê II di sala 1833an de [[Reşîd Mehmed Paşa]] wek waliyê [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwasê]] tayîn kir.<ref name="Atmaca2019" />{{Sfn|Zürcher|2017|p=468}} Di vê serdemê de, Bedirxan Beg bû serokê mîrektiya Botan. Bedirxan Beg pêşî eşîrên belavbûyî yên Bohtanê di bin desthilatdariya xwe de kir yek û di nav mîrektiya Botan de rêziknameya îdarî ava kir.<ref name="Atmaca2019" /> Di salên pêşîn de ku ew bû serokê mîrektiyê, wî di warê îdarî de gelek reform kirin. Bi vî awayî, wî yavaş rêveberiya xwe xurt kir û dest bi rêvebirina îmarata Botanê bi awayekî otorîter kir.<ref name="Atmaca2019" /> Asta ewlehiyê li Botanê ewqas bû ku nifûsa wîlayetên cîran teşwîq kir ku koçî axa di bin kontrola Bedirxan Beg de kirin.<ref name="Atmaca2019" /> Ev yek bû sedema dijberiya waliyê osmanî yê [[Mûsil]]ê, ku daxwaza rawestandina koçberiya niştecihan ji wîlayeta Mûsilê ber bi Botanê ve kir.<ref name="Atmaca2019" /><ref name="James2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Kurdish Emirates (Fifteenth to Nineteenth Centuries) |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=25–44 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/rise-and-fall-of-the-kurdish-emirates-fifteenth-to-nineteenth-centuries/A75615835AE09CB5A625245A43C92171 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Mîrektiyên kurd di dêstpêka sedsala 19an]] Serkeftina wî ewqas bû ku dîplomatên ewropî yên herêmê ji hikûmetên xwe re behsa şiyana Bedirxan kirin ku ji bo peyrewên xwe, bi herêmên din ên cîran re, standardeke aborî û ewlehîyek baş peyda bike.<ref name="James2021" /> Bedirxan bi ewlehîya ku anî herêmê serbilind bû ku di bin serokatiya wî de, çetetî ji holê rabû û karwan dikarîbûn bi ewlehî ji axa wî derbas bibin.<ref name="James2021" /> Bedirxan Beg di warên dabînkirina aramiya giştî, rizgarkirina niştecihên herêmî ji tirs û gumanan, parastina milkên ji diz û rêbiran, û avakirina pergaleke bacê ya dadperwer de ji bo baştirkirina jiyana civakî û aborî lêkolîn kirin. Ji ber vê yekê, Bedirxan Beg difikirî ku çareserkirina van pirsgirêkan dê otorîteya wî di nav gel de zêde bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mosul before Iraq: Like Bees Making Five-Sided Cells |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah D. |weşanger=SUNY Press |tarîx=2000-06-22 |isbn=978-0-7914-4488-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=PkqBFQ3s9f4C&dq=%22while+some+nestorians+were+subjected+to%22&pg=PA54&redir_esc=y }}</ref> Ji bo vê armancê, wî hin tedbîr girtin da ku ewlehiya avahiya civakî misoger bike; wî barê bacê li ser mirovên ku di bin barê giran ê bac û bacê de diperçiqiyan kêm kir. Avakirina rêveberiya keştîyan li [[Gola Wanê]] bûyerek girîng bû.<ref name="Taylor2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Fever and Thirst: An American Doctor Among the Tribes of Kurdistan, 1835-1844 |paşnav=Taylor |pêşnav=Gordon |weşanger=Chicago Review Press |tarîx=2014-12-01 |isbn=978-0-89733-657-4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=qpRmBgAAQBAJ&redir_esc=y }}</ref> Bedirxan Beg bi hemî hêza xwe xebitî da ku projeyê pêk bîne. Gavên ku di vî warî de hatine avêtin bi eleqeyek germ ji hêla gel ve hatin pêşwazîkirin û piştgiriya serokên eşîran ên ku piştgirî dan Beg wergirtin. Xebitandina keştîyan li ser golê, ji aliyekî ve, pêşkeftina bazirganiyê li herêmê peyda kir, û ji aliyê din ve, rehetiyek mezin di veguhastina navherêmî de peyda kir.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A8A41F9088ABB9443BCEFF51EAAEC76D/S0090599221000325a.pdf/kurdistan_on_the_sevres_centenary_how_a_distinct_people_became_the_worlds_largest_stateless_nation.pdf |sernav=Çawa miletekî bihêz a dîrokê bû neteweya herî mezin a bêdewlet }}</ref> Ji bo vê armancê, Bedirxan Beg xwendekaran şandiyê Ewropayê da ku bi keştîvaniyê fêr bibin.<ref name="Taylor2014" /><ref name=":11" /> Wî bac berhev kirin, pereyên xwe çêkirin û sîstema dadweriyê organîze kir.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bedir-khan-badr-khan-d/ |sernav=BEDIR KHAN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US }}</ref> Ewlehiya li Botanê ewqas populerîte da wî di nav niştecihên wê de ku gelek malbatên ji navçeyên cîran li mîrektiya Botanê bi cih bûn.<ref name=":11" /> Ev yek bû sedema nakokiyekê bi waliyê Mûsilê re, ku di sala 1842an de dixwest navçeya Cizîreyê tevlî wîlayeta Mûsilê bike, armancek ku nifûsa Cizîrê pê razî nebû.<ref name=":11" /> Heta sala 1845an, Bedirxan Beg li ser herêmek ji Diyarbekirê heta Mûsilê li rojava û [[Ûrmiye]] li rojhilat hikûm dikir.<ref name=":11" /> Ji ber ku dihat zanin ku wî bi avakirina milîsên nav-eşîrî yên ji leşkerên çend eşîran pêk dihatin û xutbeyên roja înê bi navê wî dihatin qîrîn, hikûmeta osmanî ya navendî biryar da ku tevgera serxwebûnê ya derketî holê ya Bedirxan Beg bi dawî bike.<ref name=":11" /><ref name=":13" /> ==== Komê miletan di bin hikumê wî ==== Van reformên Bedirxan Beg prestîja wî di nav begên din ên kurd ên herêmê de pir zêde kir, û ber bi dawiya salên 1830an ve, dema ku rageşiya sînor di navbera împeratoriya osmanî û Îranê de zêde dibû, Bedirxan Beg difikirî ku ji rewşa heyî sûd werbigire û herêmên ji [[Wan]], [[Bidlîs]], [[Mûş]] û [[Amed]] heta [[Gola Ûrmiyeyê]] tevlî qada bandora xwe bike.<ref name="Ozoglu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996 |sernav=State-Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th- and 17th-Century Ottoman Empire |url=https://www.jstor.org/stable/195817 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |issn=1353-0194 }}</ref> Ji ber vê sedemê, wî hewl daye ku bi gelên Bakurê Kurdistanê re têkiliyên baş pêk bîne û bi taybetî jî têkiliyên xwe bi [[Ermenî|ermeniyan]] re pêş bixe.<ref name="Ozoglu1996" /> Li gorî hinek dîroknasên ermenî, Bedirxan Beg siyaseteke hişmendî dişopand ku bi girtina beşek mezin ji Kurdistanê di bin bandora xwe de bi hevalbendiya ermeniyan piştgiriya siyasî ya [[Împeratoriya Rûsî|Rûsya]] û [[Îrana Qacarî|Îranê]] bi dest bixe.<ref name="Ozoglu1996" /><ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Ottoman Kurdistan: Underdevelopment in Ottoman Kurdistan in the Age of Centralisation, Westernisation and Crisis (1800–1914) |paşnav=Yadirgi |pêşnav=Veli |weşanger=Cambridge University Press |tarîx= |rr=93–150 |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/transformation-of-ottoman-kurdistan-underdevelopment-in-ottoman-kurdistan-in-the-age-of-centralisation-westernisation-and-crisis-18001914/33CF5F123B19F6FA5478DC49D0364A2F }}</ref> [[Wêne:Young-kurd-gregori-gagarin-1810-1893.jpg|thumb|Portreya şervanekî ciwan a kurd ji Botan (1825). Bi destê [[Gregorî Gagarîn]] hatiye çêkirin.]] Serdema Bediran Beg wekî serdemeke têkiliyên dostane di navbera kurd û ermeniyan de tê binavkirin.<ref name=":16" /> Ji bilî ermeniyan, komeke din a etnîkî ku bi sedsalan bi kurdan re jiyaye [[nestorî]] ne. Nestor civatek bûn ku bi gelemperî li herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] dijîn û têkiliyên wan ên baş bi kurdan re hene. Ev di serdemên destpêkê yên Bedirxan Beg de jî berdewam kiriye.<ref name=":16" /> Ji xeynî van komên etnîkî, [[Êzdîtî|êzidî]] jî hene ku hebûna xwe li herêmê berdewam dikirin. Piraniya êzidiyan li îmarata Botan û li deverên [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro bûn.<ref name=":16" /> Bedirxan Beg û bi êzidiyan re têkiliyên wî yên baş tinebû û wî gelek seferên li dijî wan birêve biriye.<ref name=":16" /> === Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829) === Ji ber xwesteka Rûsyayê ya gihîştina deryayên germ, ji sala 1805an vir ve her tim eleqeya wan bi civakên koçber ên li Bakurê Kurdistanê re hebû. Ji ber ku ji bo Rûsyayê gihîştina deryayên germ, parçekirina împeratoriya Osmanî û avakirina dewletên ermenî û kurd li rojhilata Anatolyayê girîng bû. Di [[Şerê rûs-osmanî (1828-1829)|şerê rûs-osmanî]] yê 1828-1829an de, leşkerên rûs li eniya rojhilatê Şerê Yeniköyê bi ser ketin û di 8ê tîrmeha 1829an de ketin [[Erzîrom]]ê. Serokê ezîdiyan Mîrza Beg ji aliyê [[Îvan Paskevîç]] ve wekî fermandarê artêşên Qefqasyayê hat razîkirin ku tevlî şer bibe.<ref name="Yalanuzyan2022">{{Jêder-malper |url=https://evnreport.com/raw-unfiltered/russo-turkish-wars-through-history/ |sernav=Russo-Turkish Wars Through History |malper=EVN Report |tarîx=2022-01-25 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |paşnav=Yalanuzyan |pêşnav=Mikael }}</ref> Paskevîç di çileya 1829an de bi heman awayî bi serok û rêberên eşîrên din ên kurd re têkilî danî û hewl da ku wan razî bike ku aliyê Rûsyayê bigirin. Silêman û Hesen Axa ji şaxa [[sencaq]]a [[Kop]]ê ya eşîra [[Zîlan (êl)|Zîlan]] tavilê ev pêşniyara rûsan qebûl kirin.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bayezîd Paşa û Behlûl Paşa yê Kurd jî hewl dan ku aliyê rûsan bigirin. Bedîrxan Beg leşkerên ku diviyabû bidaya wan neda osmaniyan û rê li ber eşîrên ku dixwestin wan bidin girt.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bedîrxan Beg û [[mîrektiya Soran]], [[Behdînan]] û [[mîrektiya Hekarî]] jî ji tevlîbûna şer li aliyê osmaniyan dûr ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://origins.osu.edu/article/kurds-stateless-turkey-syria-iraq-iran |sernav=The Fate of the Kurds {{!}} Origins |malper=origins.osu.edu |tarîx=2020-01-19 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref> === Hevpeymaniya bi Mihemed Paşayê Rewandizî li ser komkujiya êzidiyan (1832-1833) === [[Wêne:Bedirkhan Beg in herd of horses.jpg|thumb|Bedirxan Beg di keriyê hespan]] Di împeratoriya Osmanî de, misilman bûn ku bi berdewamî êzidiyan zilm û komkujî kirin û di hin rewşan de ew neçar kirin ku bibin misilman. Di destpêka împeratoriya Osmanî de, ezidî hîn jî bi hêz bûn.<ref name="King2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |rr=187 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNcyAgAAQBAJ&pg=PA187 }}</ref> Mînakî, serokekî êzidî yê bi navê Mîrza wekî "Mîrê Kurdan" dihat tayînkirin. Lêbelê, bandora wan bi demê re kêm bû, nemaze ji ber gelek guherînên bo îslamê. Di gel vê yekê, nifûsa êzidî di eşîr û [[konfederasyon]]ên kurd de hîn jî girîng bû. Eşîrên kurd ên neêzidî pir caran hêza ajotinê ya li pişt pêlên zilmê bûn.<ref name="King2013" /> Di nav êzidiyan de, peyva "ferman" ji bo hemî komkujiyan ji împeratoriya Osmanî û pê ve gelemperî bû. Di karanîna osmanî de, ''ferman'' behsa fermaneke ji siltanê dikir.<ref name="King2013" /> [[Wêne:The Mountains of Kuyunjik.jpeg|thumb|Êzidiyên Şêxanê ku ji ber dagirkerên Bedirxan Beg reviyabûn lê nekarîn [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] derbas bikin.<ref name="Austen Henry Layard2">{{Jêder-kitêb |sernav=Niniveh and Its Remains: With an Account of a Visit to the Chaldaean Christians of Kurdistan, and the Yezidis, Or Devil-Worshippers : and an Enquiry Into the Manners and Arts of the Ancient Assyrians |paşnav=Layard |pêşnav=Austen Henry |weşanger=Murray |tarîx=1849 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=j-E-AAAAcAAJ&pg=PA275 275] |ziman=en }}</ref>]] Bedirxan Beg bi berdewamî berpirsiyarê komkujiyên li ser êzidiyan bû. Di sala 1832an de, nêzîkî 70.000 êzidî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Steinvorth |pêşnav=Daniel |tarîx=2016-12-22 |sernav=Jagd auf den Engel Pfau |url=https://www.nzz.ch/international/nahost-und-afrika/bedrohte-minderheiten-im-orient-jagd-auf-den-engel-pfau-ld.135327 |roja-gihiştinê=2019-09-30 |rojname=Neue Zürcher Zeitung |ziman=de-CH |issn=0376-6829 }}</ref> ji aliyê mîrên kurd ên [[Sunîtî|sunî]] Bedirxan Beg û [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşa yê Rewandizê]] ve hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte |tercimeya-sernav=The Kurdish Prince MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ called MĪR-Ī KŌRA: A Contribution to Kurdish History |paşnav=Nebez |pêşnav=Jemal |weşanger=epubli |tarîx=2017-08-14 |isbn=9783745011258 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ&q=Ezidis&pg=PT254 }}</ref> Bedîrxan Beg her tim bi Mihemed Paşa re di têkiliyên baş de nebû, di sala 1834an de, artêşa wî neçar ma ku mîrektî ji wî biparêze. Di sala 1836an de, osmaniyan êrîşî wî kirin û ew têk birin, û Bedirxan Beg sonda xwe ya dilsoziyê ji siltan re nû kir. Di sala 1838an de, [[Reşîd Paşa]] bajarê Cizîrê fetih kir û Bedirxan Beg ji ber polîtîkayên navendîparêz ên împeratoriya Osmanî dest bi windakirina desthilatdariya xwe kir, ku bi fermana [[Tenzîmat]]ê ya 1839an û sepandina wê di sala din de gihîşt lûtkeyê. Piştî [[Şerê Belqêşê]] di sala 1839an de, ku Bedirxan Beg ji bo aliyê osmaniyan beşdar bû, ew wekî hikumdarê kurd ê serdest li Kurdistana navendî derketa holê. Zilamên wî hema hema tevahiya nifûsa ezidiyên [[Şêxan (navçe)|Şêxanê]] kuştin. Hin êzidiyan hewl dan ku koçeriya [[Şingal]]ê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |tarîx=2018 |rûpel=99 |isbn=978-3863095512 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion |paşnav=Acikyildiz |pêşnav=Birgul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2014-08-20 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=3RNEBAAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA52 52] |isbn=9781784532161 |ziman=en }}</ref><ref name="Lescot-1938">{{Jêder-kitêb |sernav=Enquête sur les Yezidis de Syrie et du Djebel Sindjār |tercimeya-sernav=Survey of the Yezidis of Syria and Jebel Sinjar |paşnav=Lescot |pêşnav=Roger |weşanger=Institut français de Damas |sal=1938 |cih=Beirut |ziman=fr |url=https://archive.org/details/MN40205ucmf_0 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |via=archive.org }}</ref>{{rp|125}} Dema ku wan hewl da birevin ber bi Şingalê ve, gelek ji wan di çemê [[Dîcle]]yê de xeniqîn. Yên ku nizanibûn avjeniyê bikin jiyana xwe ji dest da. Nêzîkî 12.000 êzidî li qeraxa çemê Dîcleyê ji aliyê zilamên Bedirxan Beg ve hatin kuştin.<ref name="Hamburg2">{{Jêder-malper |url=https://www.hamburg.de/contentblob/6271994/21807c33b23c0f8e930ad75a1da7753c/data/eziden-und-ezidentum.pdf |sernav=Die Eziden und das Ezidentum – Geschichte und Gegenwart einer vom Untergang bedrohten Religion |tercimeya-sernav=The Yazidis and Yazidism – Past and Present of a Religion Threatened with Extinction |malper=hamburg.de |ziman=de |paşnav1=Tagay |pêşnav1=Sefik |paşnav2=Ortac |pêşnav2=Serhat |rr=49–50 }}</ref> Jin û zarokên êzîdî jî hatin revandin.<ref name="Hamburg2" /> Di sala 1833an de, êzidiyên ku li herêma [[Akrê (navçe)|Akrêyê]] dijiyan dîsa rastî êrîşa Mihemed Paşa û Bedirxan Begê bûn. Sûcdaran li [[Zêyê Mezin]] 500 êzidî kuştin. Piştre, Mihemed Paşa û leşkerên wî êrîşî êzîdî ku li Şingalê dijiyan kirin û gelek ji wan kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914 |paşnav=Ateş |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-10-21 |isbn=9781107033658 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WUQIAQAAQBAJ&pg=PA67 }}</ref> [[Wêne:Mir_Ali_Beg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mir_Ali_Beg.jpg|çep|thumb|Di navenda vê wêneyê Elî Begê II (neviyê Elî Beg û kalikê [[Tehsîn Beg]])]] Gelek êzidiyan jî xwe li hember êrîşan parastin. Elî Beg, serokê êzidiyan li Şêxanê jî wisa kir. Serokê êzidiyan Elî Beg hêzên xwe seferber kir da ku li dijî Mihemed Paşa derkeve, ku eşîrên kurd ên ku li çiyayên derdorê dijiyan seferber kir da ku êrîşek li dijî êzidiyan bidin dest pê kirin. Leşkerên Elî Beg ji hejmar kêmtir bûn û ew ji hêla Mihemed Paşa û Bedirxan Beg ve hate girtin û kuştin.<ref name="Austen Henry Layard2" /> === Şerê osmanî û Misir (1833-1839) === Bedîrxan Beg di vî şerî de bi hêzên xwe aliyê împeratoriya osmanî girt.<ref name="Ufford2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Pasha: How Mehemet Ali Defied the West, 1839-1841 |paşnav=Ufford |pêşnav=Letitia W. |weşanger=McFarland |sal=2007 |rr=22–30 |isbn=978-0-7864-2893-9 |url=https://books.google.com/books?id=zmJE_okYJE0C&pg=PA22 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2016 }}</ref><ref name="Aydin2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Aydin |pêşnav=Suavi |weşanger=Brill |sal=2012 |rr=34–35 |isbn=9789004225183 |paşnavê-edîtor=Jongerden |pêşnavê-edîtor=Joost |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |paşnavê-edîtor2=Verheij |pêşnavê-edîtor2=Jelle }}</ref> Di vî şerî de, leşkerên osmanî ji aliyê generalekî bi navê [[Hefîz Mehmed Paşa|Hefîz Paşa]] ve dihatin birêvebirin, ku ew di heman demê de fermandarê operasyonên li Kurdistanê bû.<ref name="Aydin2012" /> Lêbelê, wî paşê ev helwest berda û di dema sefera rojhilat a Mehmûdê II ya di navbera 1833-1839an de bi leşkerên xwe re li kêleka artêşa osmanî cih girt, ku wî ew ji bo bindestkirina navdarên herêmê pêk anî da ku navendîkirina Bakurê Kurdistanê pêk bîne.<ref name="Aydin2012" /> Artêşa osmaniyan, ku ji hêla Hefîz Paşa ve dihat fermandarkirin, li hember hêzên [[Xedîwiyeta Misirê]] têk çûnekî mezin xwar.<ref name="Aydin2012" /> Di cih de piştî şer, Bedîrxan Beg leşkerên xwe pêşî vekişanda [[Amed]]ê û dûv re jî Cizîrê û bêyî ku tu agahî bide artêşa xwe belav kir.<ref name="Aydin2012" /> Bi vê siyaseta ku wî şopand, Bedîrxan Beg mîna axayên din ên Kurdistanê ji tunekirinê rizgar bû û di vê pêvajoyê de hêzek girîng bi dest xist.<ref name="Ufford2007" /> Ji ber siyaseta xwe ya dewletparêz, ji hêla dewletê ve bi sernavê “kolonelê leşkerî yê yedek“ hate xelat kirin.<ref name="Aydin2012" /> Bi vî rengî, wî piştgiriya dewletê li hêza xwe zêde kir û hêz û bandorek girîng li herêmê bi dest xist. Piştî têkçûna di Şerê Belqêşê, nezîkî Entabê, di sala 1839an ku Bedîrxan Beg bi hêzên eşîrî yên di bin fermandariya wî de beşdar bû, serweriya siyasî û hêza dewleta osmaniyan li herêmê pir hejiya.<ref name="Ufford2007" /> Rewşa heyî ji bo Bedîrxan Beg destpêka serdemeke nû li herêmê bû. Bedîrxan Beg, ku heta wê rojê bi dewletê re siyaseteke aştiyê dimeşand, dû re bi sûd wergirtina ji rewşa heyî ya hikûmetê dest bi şopandina siyasetên ku dê bandora wî li herêmê zêde bikin kir. Ji ber ku bêhêzbûna împeratoriya Osmanî di vî şerî de otorîteya wê ya siyasî li herêmê pir hejand.<ref name="Ufford2007" /> Bedîrxan Beg ji vê rewşa împeratoriya osmaniyan sûd wergirt û bandora xwe li herêmê zêde kir û polîtîkayên cûda li pey xwe hişt.<ref name="Aydin2012" /> === Kampanyaya osmanî li rojhilatê (1839) === Ji ber qelsbûna desthilatdariya navendî di împeratoriya Osmanî de, rêzikên feodal ên mîna yên bi celebê "[[Ayan]]", ku di destpêka sedsala 19an de li gelek herêmên Anatolyayê derketin holê, li herêmên Bakurê Kurdistanê dêstpêkirin. Piştî vê yekê, [[Mehmûd II]] li ser rêxistinkirina rêveberiya navxweyî û modernîzekirina împaratoriyê difikirî.{{sfnp|Eppel|2016|pp=54–55}} Ji bo ku desthilatdariya xwe xurt bike, wî biryar da ku hemî desthilatdariyên ku bi rêya mîrat û kevneşopiyê an jî li ser piştgiriya gel hatine bidestxistin ji holê rake. Piştî rêze pevçûnên 1806-1812an li dijî rûsan, polîtîkayên navendîkirinê ketin pratîkê û siltan Mehmûd II ji bo jiholêrakirina ''Ayaniyan'' tedbîr girt.<ref name=":18">[[Denise Natali]] (2004) ''"Ottoman'' ''Kurds and emergent Kurdish nationalism"'', Critique: Critical Middle Eastern Studies,13:3, 383–387, {{doi|10.1080/1066992042000300701}}</ref> Wî di navbera salên 1812-1817an de li Anatolyayê ''Ayan'' û dûv re jî di navbera salên 1814-1820an de li [[Balkan]]an ''Ayan'' bi dawî kir. Rewş li Kurdistanê pir cûda bû, ku li wir mîrektiyên kurdên misilman û ezîdî yên ku nîv-serbixwe hebûn ku bi sedsalan dom kiribûn.<ref name=":18" /> Bi gotineke din, dê pir dijwartir be ku mîrên kurd ên ku li ser eşîrên mezin serdest bûn, ber bi rastê wan ve bibin.<ref name=":18" /> Rêziknameyên nû yên ku siltan Mehmûdê II dixwest ku derxîne, li Anatolyayê bûn sedema serhildanên mezin. Ji van serhildanan ya herî girîng serhildanên [[Seîd Beg|Seîd Begê Beyazîdê]], Bedîrxan Beg û Mihemed Paşa bûn.<ref name=":18" /> Mistefa Reşîd Paşa û [[Hefîz Mehmed Paşa]] ji bo tepeserkirina van serhildanan hatin erkdarkirin.<ref name=":18" /> Bedîrxan Beg di van serhildanan de wekî navbeynkar di navbera împeratoriya Osmanî û begên kurd de tevgeriya û bi saya bandora wî, bi begên kurd re peymanên aştiyê hatin çêkirin.<ref name=":18" /> === Kampanyayên leşkerî yên hevpeymaniya sêalî (1842-1847) === [[Wêne:Bohtan.png|thumb|Mîrektiya Botanê piştî fetihkirinên Bedîrxan Beg (1842-1847)]] Bedîrxan Beg li herêma Kurdistanê xwedî bandorek û meqamek mezin bû.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Ji ber vê sedemê, piştî serdema Tenzîmatê, împeratoriya osmanî wî wekî meqamê ''muteselimê'' Cizîrê û ''Kolonelê Yedek ê Leşkerî'' tayînkir.{{Sfn|Ateş|2021|p=76}} Helwesta Bedîrxan Beg a li hember serhildana begê kurd a Wanê, [[Xan Mehmûd]], piştî 1842an û têkiliya wî ya nêzîk bi wî re bû sedema îdiayên ku Bedîrxan Beg, Xan Mehmûd û [[Nûrullah Beg]] tifaqek ava kirine.{{sfnp|Ghalib|2011|p=54}} Bi vî awayî, [[Mîrektiya Hekarî|mîrektiya Hekariyê]], [[Behdînan]], [[Miks]] û eşîrên din ên li derdora mîrektiya Bohtanê bûn yek û gelek şer li dijî dewleta navendî ya osmaniyan kirin.{{Sfn|Ateş|2021|p=87}} Înkarkirina berdewam a Bedîrxan Beg li ser îdiayên li dijî wî bandor li dewletê nekir û bawerî bi wî nehat.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Lêbelê, Bedîrxan Beg ji ber polîtîkayên xelet ên ku dewletê di pêvajoya girêdana Cizîrê bi wîlayeta Mûsilê re di sala 1842an de şopand, bi Xan Mehmûd re ket têkiliyên nêzîk.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Lêbelê, piştî sala 1842an, begên kurd ên ku tevlî hevpeymaniyê bûn, kelehên xwe li ser axa xwe xurt kirin, hejmara leşkerên xwe zêde kirin û dest bi çekdarkirina xwe kirin.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Bedîrxan Beg kargehek çek û barûtê ava kir, wekî sembola serxwebûnê pere çap kirin û dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kirin.{{Sfn|Gökçe|1997|p=88}} Dema ku kolonelê brîtanî K. Rich di sala 1943an de bi fermana siltan piştî hevpeymaniyê çû serdana Bedîrxan Beg li Cizîrê, Bedîrxan Beg ji wî re wiha got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=HNcyAgAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA187&redir_esc=y }}</ref> ''"Ez ti siltan nas nakim. Ew kî ye ku ji Konstantînopolîsê ji xwe re dibêjî Siltan? Ew kî ye ku daxwazî fermanên xwe bide li ser pêşarojê kurdan? Ez mêvanbarê vir me û ez dixwazim fêr bim ji wî ku çima alîkarên wî tên ba min û ne ew, ew ku fermanan di destê wî de ne?"'' ==== Şerên li Herêmên Hekarî û Torê (1843-1846) ==== {{multiple image|image1=Assyrian genocide o2p.svg |width1=200|caption1=Nexşeya cihên pevçûnan|image2=Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|width2=240|caption2=Gundên xiristiyan li herêma Torê}} Di salên 1843 heta 1846an de, Bedîrxan Beg bi hevpeymanî ligel [[Xan Mehmûd]] û [[Nûrullah Beg]] li seranserê Kurdistanê li dijî [[Nestorî|nestoriyan]] şer kir.<ref name="Laurie1874">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians |paşnav=Laurie |pêşnav=Thomas |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TbjHyGbVB84C }}</ref><ref name=":02">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Piştî nakokiyeke di navbera waliyê [[Mûsil]]ê, Mihemed Paşa, û Axa Îsmaîl Paşa yê Kurd ê [[Amêdî|Amêdiyê]] de, herêm kete nav şerekî nû. Ya paşîn serî li Nûrullah ê Hekariyê û Bedîrxan Beg re hêvî da. Hersêyan tifaqek çêkirin û sûryaniyan gazî kirin ku tevlî wan bibin. Lêbelê, piştî ku patrîk soz ji Mûsilê wergirt ku wan biparêze, eger kurd biryar bidin ku dîsa tolê hilînik, ev yek red kir. şerê di navbera kurd û osmaniyan de di havîna 1842an de dest pê kir.<ref name="Joseph78">{{Harvnb|Joseph|2000|p=78}}</ref> Mehên din li Hekarî bi taybetî aram bûn, kurd bi şerê li Mûsilê mijûl bûn, û mîsyoner Asahel Grant dest bi avakirina dibistanek olî ya mezin li bajarokê sûryanî ê Xiristiyan, Aşîta, kir û di îlona 1842an de kitêb û nivîsarên sûryanî ji Mûsilê da wê.<ref name="Joseph79">{{Harvnb|Joseph|2000|p=79}}</ref> Seferberiya kurdan di heman mehê de bi têkçûnê bi dawî bû, û sûryanî ji ber redkirina mudaxelekirina şer hatin tawanbarkirin. Gotegot belav bûn ku Grant kelehek ava kiriye da ku li dijî kurdan were bikar anîn, û Nûrullah li cem waliyê [[Erzîrom]]ê nerazîbûn nîşan da. Herwiha, Îbrahîm Paşayê Mûsilê jî ji ber gotegot û zêdebûna çalakiyên mîsyonerî li herêmê ditirsiya. Wî di nameyekê de ji Porte re rave kir ku çawa Grant û xiristiyanan avahiyek mezin ava kirine ku herî kêm 200 ode tê de hene.<ref name="Joseph79" /><ref name="Aprim">{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians From Bedr Khan to Saddam Hussein |paşnav=Aprim |pêşnav=Frederick |url=https://books.google.com/books?id=Xoa3swEACAAJ }}</ref> Bedîrxan Beg, hêzek çekdarî ya deh hezar kesî ji bo sefera nestoriyan ava kir, êrîşek da destpêkirin û gundên navçeya serhildêr a navdar a Dizê girt, Patrîk Marşemûn û malbata wî dîl girtin. Hêzên Bedîrxan Beg û hêzên nestoriyan ketin şerekî dijwar, û nestoriyan windahiyên giran dan û neçar man ku paşve vekişin. Bedîrxan Beg û leşkerên wî êrîşî herêma [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] kirin, gelek gund talan kirin û dêr wêran kirin. Di vê navberê de, Patrîk reviya û hejdeh roj şûnda, bi birayê xwe, karmendê xwe û sê-çar xizmetkaran re hat Mûsilê, xwe li mala cîgirê konsolê brîtanî girt (27ê Tîrmeha 1843an). Beşek girîng ji nestoriyan bi eşyayên xwe reviyan. Yên ku li cihên xwe man razî bûn ku guh bidin mîrê Hekariyê û bacê bidin mîrê Cizîrê. Piştî sefera Bedîrxan Beg a li dijî nestoriyan, ne tenê nestor, lê di heman demê de nifûsa misilman jî neçar man ku guh bidin mîrê Hekariyê, Nûrulleh Beg. Piştî sefera nestoriyan, Bedirxan Beg mutesselimek bi navê Zeynel Beg wek serokê nestoriyan tayîn kir, û paşê vegeriya Cizîrê.{{Sfn|Hakan||p=165}} Li herêma [[Berwarî Bala|Berwariyê]] eşîrên kurd di bin serokatiya Bedîrxan Beg de êrîş pêk anîn, ku di encamê de nîvê nifûsê hatin kuştin an jî ji wir hatin derxistin.<ref name=":29">{{Jêder-kitêb |sernav=IX. Yüzyılda Amerikalı Misyonerlerin Hakkâri Günlüğü 1830-1870-Diaries Of American Missionaries In Hakkari 1830 1870. |paşnav=Murat Gökhan Dalyan |ziman=tr |url=http://archive.org/details/DiariesOfAmericanMissionariesInHakkari18301870. }}</ref><ref name="gaunt31">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=31}}</ref><ref name="Aboona218">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref> Di salên 1843 û 1846an de li [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] li dijî [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] [[suryanî]] ji aliyê mîrên kurd ên Bohtan û Hekariyê, Bedîrxan Beg û Nûrullah Beg ve ligel eşîrên suryanî yên hevalbendên wan ên ku li dijî desthilatdariya [[Şîmun XVII Abraham]] bûn, şer pêk hat.<ref name="gaunt30">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=30}}</ref> Di encama şerî de heta 50,000 suryanî hatin kuştin.{{Sfn|Joseph|2000|p=61}} Di tîrmeha 1843an de, hevpeymaniya kurdan, ligel sûryaniyên ku li dijî desthilatdariya Şîmun XVII Abraham<ref name=":03">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> serokatiya Bedîrxan Beg bûn, êrîşî suryaniyan li Hekariyê kirin, gundên wan wêran kirin û gelek ji wan kuştin.<ref name="Joseph82">{{Harvnb|Joseph|2000|p=82}}</ref><ref name="grant">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians (Classic Reprint) |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |url=https://books.google.com/books?id=U0EJtQEACAAJ }}</ref> Gelek ji wan kesên ku beşdarî şerî bûn ji têkiliyên qels ên di navbera eşîrên suryanî de sûd wergirtibûn, û gelek ji wan ji ber şerî neçar man ku ji malên xwe derkevin.<ref name="Joseph82" /> Hormuzd Rassam hewl da ku bandora xwe li ser waliyê [[Bexda]]yê, Necîb Paşa, bikar bîne da ku zextê li Bedîrxan bike ji bo berdana girtiyan, ku di nav wan de xizmên nêzîk ên Patrîksazê Dêra Rojhilat jî hebûn ku di vê navberê de li [[Mûsil]]ê penaber bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |paşnav1=Astourian |pêşnav1=Stephan |weşanger=Berghahn Books |tarîx=2020-11-01 |rr=62 |isbn=978-1-78920-451-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ISBN9781789204513 |paşnav2=Kévorkian |pêşnav2=Raymond }}</ref><ref name="Aboona2182">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref><ref>“Dihat ragihandin ku "serokê kurd Bedîrxan Beg êrîşî welatê eşîrên xiristiyanan kiribû, bi mebesta ku wan bi rêya kampanyayeke terorê tune bike, ku tê de hejmareke mezin ji wan hatibûn kuştin û yên din jî dîl hatibûn girtin da ku wek koleyan werin firotin”. Aboona, 2008, rr. 199-212</ref> Hewldanên wî tenê bûn sedema berdana nêzîkî 150 kesan, ku yek ji wan xwişka patrîk bû, dema ku yên mayî wekî xenîmeta şer di navbera axa û [[mele]]yan de hatin belavkirin.<ref name="Aboona219">{{Harvnb|Aboona|2008|p=219}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Escarmouche de Persans et de Kurdes.jpg|thumb|Şervanên Botanê êrîşkariya gundên nestorî li Hekariyê dikin]] Di 3ê Tebaxê de, Bedîrxan Beg di "tepeserkirina eşîran de bi ser ket û hate ragihandin ku 'hê jî qirkirin bi dawî nebûye, û çend kesên ku hewl dane birevin hatine kuştin...'". Piştre dagirker "li dijî navçeya [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] derketin, li wir ew di dagirkirina gundan de bi ser ketin û li dijî gelê wê kiryarên herî hovane pêk anîn". Heta "ew kesên ku li dijî dagirkirina kurdan derneketin jî wekî şervanan hatine muamelekirin." Laşê diya baviksalar çar parçe hatiye perçekirin. Gelek jin û zarokên biçûk "hatine dîlgirtin da ku wekî [[Xulamtî|koleyan]] werin firotin."<ref name="Aboona219" /> Li gorî walîyê Mûsilê, hejmara leşkerên kurd bi qasî 100,000 dihat texmînkirin, her çend tê gotin ku sûryanî bi xwe jî bi qasî 70,000 texmîn kirine. Leşkerên kurd ji seranserê [[Rojhilata Navîn]] bûn yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |rr=72 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC }}</ref> Di sala 1843an de, Bedîrxan Beg berxwedana Mar Şîmûn şikand, ku bixwe di ve demê li Mûsilê wekî penaber jiyan kir.<ref name="Aboona219" /> Di encama êrîşên 1843an de, Porta Bilind di siyaseta derve de ket rewşek dijwar û bû sedema destwerdana dewletên rojavayî di vê mijarê de, û ew bi rêya balyozên xwe yên li [[Konstantînopolîs]]ê zextê li ser hikûmetê kirin.<ref name="Aboona219" /> Bertek û destwerdana tund a dewletên rojavayî piştî operasyona li dijî nestoriyan a ku ji hêla Bedîrxan Beg ve di 1843an de pêk hat, û herwiha têkiliya wî ya nêzîk bi Xan Mehmûd û hin axayên kurd ên ku bi wî re di serhildanê de bûn û encama vê hevpeymaniyê (1846), bû sedem ku Porta Bilind tedbîrên radîkal bigire da ku vê pirsgirêkê ji holê rake.<ref name="Aboona219" /> Di sala 1844an de, Bedîrxan Beg û zilamên wî li herêma [[Tor (herêm)|Torê]] li dijî êzîdiyan şerek pêk anîn ku bû qurbaniya 13 hezar însanan.<ref name="OShea2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Zilamên wî gelek êzîdî jî girtin û neçar kirin ku bibin misilman. Niştecihên heft gundên êzîdiyan hemû neçar man ku bibin misilman.<ref name="gaunt32">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=32}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Armenie. Tribu kurde passant un gue sur L'arax. 1847.jpg|thumb|Şervanên Botanê çemeke di nav zozanên Hekariyê derbas dikin]] Şerekî din ji aliyê Bedîrxan Beg ve di sala 1846an de pêk hat, bi zêdetirî 10 hezar çekdaran êrîşek li ser nestoriyên tûhiba li herêma Hekariyê da destpêkirin, şerekî mezin pêk hat ku heta li dijî wan suryaniyan jî bandor kir ku di kampanyaya wî ya yekem a şerî de di sala 1843an de tevlî wî bûn.<ref name=":24">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Vî şerî bi rêya çapemeniya rojavayî bala navneteweyî kişand; herwiha siyasetmedar û raya giştî ya ewropî ji rewşa xiristiyaniyan hişyar kir. Ev yek bû sedem ku welatên ewropî zextê li Porte bikin da ku destwerdanê bike û şerî rawestîne.<ref name=":24" /> Ji ber şerên ku ji aliyê leşkerên Bedîrxan Beg ve li dijî eşîrên serbixwe yên suryanî hatin kirin, "hebûna demdirêj a gelê suryanî wekî tebeqeyek serbixwe" bi dawî bû.<ref name=":04">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref><ref name="Aboona284">{{Harvnb|Aboona|2008|p=284}}</ref> ==== Terma dawîn ==== Armanca Bedîrxan Beg ew bû ku êzîdiyan neçar bike ku bibin misilman.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Di 22ê sibata 1846an de, Xan Mehmûd di nameyekê de ji [[Mehmed Emîn Rauf Paşa|Mehmed Emîn Paşa]] re nivîsand, derbarê serhildana Bedîrxan Beg û begên din ên kurd de ku li [[Wan]]ê dest pê kir, Mareşal [[Erzîrom]]ê, Esad Paşa, diyar kir ku tevî şîret û pêşniyaran ji xelkê navenda Wanê û navçeyên wê re, kaos çareser nebû û [[Mistefa Beg]], Xan Mehmûd, Nûrullah Beg û Bedîrxan Beg ji xelkê navenda Wanê li dijî dewletê serî hildan.<ref name="Yilmaz2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Annexe III – Organisations kurdes : tableau récapitulatif |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Özcan |weşanger=Graduate Institute Publications |tarîx=2013 |rr=206 |isbn=978-2-940503-17-9 |url=https://doi.org/10.4000/books.iheid.2317 }}</ref> Esad Paşa paşê hewl da ku vê pirsgirêkê bi rêya lihevhatinê bi begên kurd re çareser bike, lê tevî hemû hewldanên xwe, ew nekarî.<ref name="Yilmaz2013" /> Li ser vê yekê, wî diyar kir ku ji bo tepeserkirina serhildanê, divê bê şert û merc êrîşî begên kurd bikin, wekî din, heke pir dereng be, serhildan dê li qadeke pir firehtir belav bibe.{{Sfn|Henning|2019|p=109}} [[Wêne:Forces of the Botan Emirate near Cizir.jpg|thumb|Şervanên Botanê nêzikiya Cizîrê]] Ji ber zextên Hêzên Ewropî ji bo rawestandina komkujiyên xiristiyaniyan, di salên 1846-7an de hêzên osmanî êrîşî deverên Bedîrxan Begê kirin. Hêza osmanî ya 12,000 mêr di bin fermandariya [[Omer Paşa]], ku ji aliyê eşîrên êzîdî ve dihat piştgirîkirin û dixwestin tolhildanê bikin, li nêzî [[Zeytûna]], li herêma [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] artêşa kurd têk bir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-24 |isbn=978-0-85772-643-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCSPDwAAQBAJ&dq=bedir+khan+beg+Yazidis+ottomans&pg=PA48&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1246622101 |sernav=A modern history of the Kurds {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |sernav=The bloody shadow of Bedirkhan Beg {{!}} ÊzîdîPress - English |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |archive-date=2025-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911155936/https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |url-status=dead }}</ref> Di destpêka şer de tevgerên kurd karîbû osmaniyan têk bike, lê wekî fermandarekî girîng ê leşkerên kurd, çû aliyê Osmaniyan û neçar ma bireve keleha [[Dih]]ê, li wir dorpêçeke heşt mehan kişand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crisis of the Ottoman Empire: Prelude to Collapse 1839-1878 |paşnav=Reid |pêşnav=James J. |weşanger=Franz Steiner Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-515-07687-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Zgg6c_Ndtu4C&q=Bedirkhan+rebellion+1845&pg=PA471&redir_esc=y#v=onepage&q=Bedirkhan%20rebellion%201845&f=false }}</ref> Piştî operasyona leşkerî ya ku hêzên osmanî li dijî Bedîrxan Begê serhildêr û begên kurd ên hevalbendên wî destpêkirin, lê Muşîr Osman Paşa li Cizîrê şikestinek giran xwar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Impact of the War on Ottoman Social and Political Life |paşnav=Badem |pêşnav=Candan |weşanger=Brill |tarîx=2010 |rr=329–402 |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 |doi=10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 }}</ref> Dîsa jî ser vê yekê, Bedîrxan Beg bi malbat û hêzên xwe vekişiya Keleha Orakê, ku wî ew ji bo xwe wekî cihekî ewle dihesiband.{{Sfn|Badem|2010|p=363}} Paşê, waliyê Erzîromê Hafiz Paşa [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] wek navbeynkar şand, lê bê encam ma. Hikûmetê ji bo razîkirina Bedîrxan Beg serî li her rêbazê da. Ji şêxên [[Neqşbendî]] hat xwestin ku şîretê bidin wî, û şêxên pêşeng ji wî re name nivîsandin û diyar kirin ku ger ew şîreta wan red bike, ew ê li kêleka osmaniyan bisekinin. Paşê, Îsmaîl Nazim Efendî şandin herêmê û bi xwe bi Bedîrxan Beg re civiya. Di 7ê îlona 1846an de, Îsmaîl Nazim Efendî û Bedîrxan Beg ji Stembolê derketin û çûn Cizîreyê li ser van xalan li hev kirin: * Eger ''Dersaadet îmtiyaza Mütesellimê'' ya Cizîrê bide kesekî din, Bedîrxan Beg dê rewşa nû qebûl bike û li mala xwe ya li Cizîrê bijî, bi şertê ku zirarê nede rûmet, can û milkê wî, an jî eger ''Dersaadet'' guncaw bibîne, dê wekî odevanekî mutesellimê nû xizmet bike. * Eger ''Dersaadet'' erkên xwe yên wekî mîr bidomîne, ew ê hemû hewla xwe bide da ku her gotin û ferman were bicîhanîn, û ew kesên ku ji navçeyên cîran koçî deverên di bin rêveberiya wê de kirine, dê vegerin welatên xwe, û dê hewl were dayîn ku ew kesên ku ji niha û pê ve werin qebûl bikin. * Bedirxan Beg dê bacên ku ji bo navçeyên di bin kontrola wî de yên ku bi [[Mûsil]]ê ve hatine girêdan, heta pereyê wî yê dawî jî bide. * Li gorî nifûs, prosedur û rêziknameyê, ji herêmên di bin rêveberiya wê de, hejmara pêwîst a leşkeran ji artêşa osmanî re dê were şandin. * Ji bo diyarkirina cîzya ku ji hêla [[Nestorî|nestoriyan]] ve were dayîn, dê waliyê Mûsilê karmendek were destnîşankirin. Bedîrxan Beg, ger pêwîst be, dê di vê xebatê de alîkariyê bike û ji niha û pê ve dê destwerdanê neke di berhevkirina vê cîzyayê de. * Her çiqas Cîzre di bin desthilata Mûsilê de be jî, ew bi wîlayetên [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] û Erziromê re jî hevsînor e, û parêzgarên wan di demên berê de mudaxeleyî herêmê kirine. Ji niha û pê ve, wefadarî tenê bi waliyê Mûsilê re ye, û parêzgarên din bêyî erêkirina wî ti daxwazek ji Bedîrxan Beg nakin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yiğit |pêşnav=İrfan |tarîx=2025-07-29 |sernav=Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kur’ân ve Ezan Plaklarına Sansür (1835–1866) |url=https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1610925 |kovar=Külliye |cild=6 |hejmar=2 |rr=196–218 |doi=10.48139/aybukulliye.1610925 |issn=2717-7351 }}</ref> Piştî vê civînê, Bedîrxan Beg di 22ê çileya 1847an de nameyek ji siltan re nivîsand û dilsoziya xwe ragihand û diyar kir ku ew ê li gorî şertên lihevkirî tevbigere û heke ew neke, ew ê her cezayek qebûl bike. Bedîrxan Beg, ku ji siltan ji bo şaşiyên xwe yên berê lêborîn xwestibû, hewl da ku dilsoziya xwe bi gotina "Heqê min hebûya, ez ê amade bim canê xwe ji bo îslam feda bikim" nîşan bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ateş |pêşnav=Oral |paşnav2=Büyüktolu |pêşnav2=Recep |tarîx=2025-01-01 |sernav=16. KOLORDU KOMUTANI MİRALAY MUSTAFA KEMAL BEY’İN EDİRNE GÜNLERİ (28 OCAK 1916-11 MART 1916) |url=https://doi.org/10.33431/belgi.1540477 |kovar=Belgi Dergisi |hejmar=29 |rr=1–22 |doi=10.33431/belgi.1540477 |issn=2146-4456 }}</ref> Lêbelê, gelek rayedarên dewletê yên payebilind, nemaze siltan [[Ebdulmecîd]] (1839-1861), her tevgera wî bi guman temaşe kirin. Siltan û hikûmet di fikarên xwe de mafdar bûn, ji ber ku Bedîrxan Beg bi dizî dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kir.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Rapora Nazim Efendî ji hêla Meclîsa Împeratorî ve hate nirxandin û tevî tawîzên ku wî kiribûn jî, biryar hate dayîn ku ew ji Cizîrê were derxistin.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Bawerî hebû ku Bedîrxan Beg Nazim Efendî şaş kiriye û hewl dide ku dem qezenc bike da ku ji bo çalakiya leşkerî amade bibe. Piştre nameyek ji wî re hat şandin û daxwaza îtaetê ji bo cara dawî hat kirin, û heke ew di nav hefteyekê de piştî wergirtina nameyê guh nedaya, biryar hat dayîn ku çalakiya leşkerî dest pê bike.{{Sfn|Ateş|2021|p=77}} Di cih de piştî peymana bi Nazim Efendî re, Bedîrxan Beg Şêx Yûsif ê Mûsilê şand konsulxaneya brîtanî ya li Mûsilê û diyar kir ku heke sozên wî werin bicîhanîn, ew ê guh bide siltan. Dûv re konsulxaneya brîtanî ji wan re ragihand ku ew ê nikaribin bersiv bidin heya ku ew ji balyozê li Stembolê xeber wernegirin û kopyayek ji taybetmendiyan ji balyozê brîtanî yê li Stembolê re bişînin. Balyozê brîtanî kopyayek ji taybetmendiyan ji Wezareta Karên Derve re şand.{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} Wezaretê ev rewş ji siltan re ragihand, û van bûyeran gumanên li ser Bedîrxan Beg zêde kirin. Bersiva daxwaznameya ku di 19ê nîsana 1847an de ji siltan re hat şandin wiha ye:{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} {{Quote|“Daxuaniyên Bedîrxan Beg ên derbarê rewşa wî ya berê de ne rast in. Ew îtaet nîşan dide, encamên tedbîrên leşkerî yên ku têne girtin fêm dike; lêbelê, ew hîn jî planeke veşartî diafirîne da ku di rewşa xwe ya berê de bimîne. Tiştek ji tedbîrên li hev hatine kirin naguhere; tenê dimîne ku meriv li bendê be ka encam çi ye. Armanca sereke ew e ku ew ji penageha wî were derxistin û misoger bibe ku encam bêyî xwînrijandinê pêk were. Li gorî biryara berê hatî dayîn, berpirsiyariya bersiva vê nameyê li ser milê Marşalê Dîyarbekirê ye. Ji ber vê yekê, qralîteya wî guncaw dîtiye ku name pêşî ji Marşalê re were şandin, û heke ew guncaw bibîne, ew dikare nameyê ji Bedîrxan Beg re bişîne. Ger îtaeta wî rast be û ew teslîmî fermandariya artêşê bibe, di rûmet û rûmeta me de ye ku garantiya ku ji wî, malbata wî û milkê wî re hatiye dayîn were bicîhanîn. Divê baldariyek mezin were dayîn da ku kes zirarê an êşê nede Bedîrxan Beg an malbata wî….”}} == Radestbûn û sirgûn == Bedîrxan piştî du salan şerê mezin bi osmaniyan re, neçar ma ku di 4ê tîrmeha 1847an de li Keleha Evreh li [[Dih]]ê, [[Sêrt|herêma Sêrtê]], teslîmî osmaniyan dibe.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=111-112}} Di heman rojê de Xan Mehmûd li [[Tetwan|Tewanê]] jî têk çû.{{Sfn|Kardam|2019|p=31}} Bedîrxan ji aliyê [[Yezdanşêr]], xizmekî dûr û fermandarê payebilind ê hêzên xwe ve, hat xiyanetkirin.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=113}} Ew tevlî artêşa osmaniyan bû û soz dabû ku di berdêla soza pileya li Yezdanşêr de dê ji bo demek kurt wekî mutesellimê Cizîrê were tayînkirin. Ji keleha Evrehê Bedîrxan û malbata wî bi zincîran hatin girêdan û birina gundê Kumçati ya li parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnexê]]. Piştî 40 rojan di bin çavdêriyê de, Bedîrxan û malbata wî hatin veguhastin bo [[Konstantînopolîs|Konstantînopolê]].{{Sfn|Kardam|2019|p=31}}[[Wêne:Bedirkhan Beg.jpg|thumb|150px|Bedîrxan Beg li Krîtê]]Piştî ku hêviyên Bedîrxan ên ku destûr bê dayîn ku ew li Konstantînopolê bicîh bibe nehatin bicîhanîn, ew û hevalên wî şandina [[Kandiye]]yê ku bajarê herî mezin a [[Krît]]ê ye û di wê demê di bin desthilatdariya împeratoriya Osmanî de bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1853an de wî du caran daxwaz kir ku destûr bê dayîn ku vegere [[Stembol]]ê, lê daxwazên wî hatin redkirin.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1855an de wî li derveyî Kandiyeyê zeviyek kirî, ku navê wê kir "''Kabıl Hora''".{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Ji ber ku di sala 1856an de li Krîtê erdhejek bihêz çêbû, ew ji ber wêrankirina milkên xwe bi karesatên darayî re rû bi rû ma. Meaşê wî ku hîn jî ji împeratoriya osmaniyan digirt, tenê 7000 Kuruş bû. Piştî ku Bedîrxan Beg karî nakokiyên di navbera xiristiyan û misilmanan de li ser giravê çareser bike, rewş çêtir bû. Di îlona 1857an de, siltan [[Ebdul Mecîd]] nêzîkatiya xwe ya li hember Bedîrxan Beg guherand, meaşê wî du qat zêde kir û destûr da 43 şagirtên xwe ku vegerin [[Kurdistan]]ê.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg, ku bi salan li Krîtê bi malbata xwe re ma, vegeriya Stembolê, û ji wir bi daxwaza wî ew veguheztin [[Şam]]ê, ku salên dawî yên jiyana xwe li wir derbas kir.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} == Mirin == Veguhastin ji aliyê rayedarên osmanî ve hate pejirandin, yên ku hîn jî wî di bin çavdêriyê de dihiştin lê destûr didan ku teqawidiyek bi rûmettir ji entrîkayên siyasî yên paytext dûr bikeve. [[Şam]], bi dîroka xwe ya dirêj wekî cihekî sirgûniyê ji bo kesayetên navdar, hawîrdorek bêdengtir û civatek pêşkêşî wî kir ku malbata wî lê bi cih bibe.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tevî ku ew wekî mîrekî bihêz ê Bohtanê di paşeroja xwe de bû, ew wekî zilamekî ji desthilatdariyê bêpar ket bajêr, tenê bîranîna desthilatdariya xwe ya berê û dilsoziya malbata xwe hildigirt.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tenê salek piştî hatina wî, Bedîrxan Beg di sala 1869an de li Şamê mir. Koça dawî ya wî wekî encama sedemên xwezayî hate ragihandin, ne wekî tundûtûjiya siyasî an destwerdana osmanî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=115}} Heta wê demê ew kesayetiyek pîr bû, li gorî girîngiya xwe ya berê di tarîtiyê de dijî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=117}} Mirina wî nîşana vemirandina dawî ya armancên wî yên kesane û beşa dawî ya kariyerek ku carekê dewleta navendî ya osmanî dixe nav dijwarîyan bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Ew li goristana navçeya [[Rukneddîn]] a Şamê hate defînkirin, cihek ku paşê di nav kurdan de bi bîranîna wî ve girêdayî bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Defînkirin bi xwe sade bû, bêyî naskirina fermî ya osmanî, lê dîsa jî gora wî bû şahidiyek bêdeng a jiyana wî ya aloz.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Cihê razana Bedîrxan Beg ji bo civakên kurd girîngiyeke sembolîk bi dest xist.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Di salên paşîn de, goristanek bîranînê li ser gora wî bi beşdariyên navdarên kurd hate çêkirin, da ku cihê defînkirina wî di tariyê de neçe.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Ji bo nifşên piştre yên kurdan, mirina wî li Şamê hem têkçûna [[Mîrektiya Soran|mîrektiyên kurd]] û hem jî berxwedana nasnameya kurd di sirgûnê de temsîl kir.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} Bi vî awayî gora wî ji cihekî veşartinê yê sade veguherî xaleke navendî ya bîranînê, mirina bêdeng a mîrekî ji textê hatiye derxistin veguherand sembolek mayînde di bîra dîrokî ya kurdan de.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} == Dîn û polîtîka == [[Wêne:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|thumb|Mizgefta mezin a [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]]]] Bedir Xan Beg di malbateke misilman a [[Sunîtî|sunî]] de ji dayik bû. Têkoşîna ji bo desthilatdariyê û aloziyên siyasî yên di nav împeratoriya de yek ji hincetên paqijkirina etnîkî ya nifûsa ne-misilman, nemaze li deverên kurd, ji wî re pêwîst bû. Wî bi tundî piştgirî da terîqetên [[sofî]], ​​ku wê demê li [[Anatolya]]yê pir belav bûn.<ref name="Ali1997">{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> Bedîrxan nêzîkî terîqetên sofî yên serdest bû wekî [[neqşbendî]] û [[helvetî]]. Terîqeta ku herî zêde ji hêla wî ve dihat piştgirîkirin neqşîbendî bû û îro tê pejirandin ku ew peyrewê neqşîbendî bû. Bi saya patronaja wî, neqşbendîzm li [[Bohtan]], [[Zozanê Kur]]dan û li [[Şehrezûr]]ê belav bû.<ref name="Ali1997" /><ref name="Szanto2020">{{Jêder |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |sernav=Islam in Kurdistan: Religious Communities and Their Practices in Contemporary Northern Iraq |tarîx=2020 |xebat=Handbook of Contemporary Islam and Muslim Lives |rr=1–16 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-gihiştinê=2020-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211219150105/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-arşîvê=2021-12-19 |rewşa-urlyê=zindî |cih=Cham |ziman=en |doi=10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |isbn=978-3-319-73653-2 |s2cid=226565009 |paşnavê-edîtor=Lukens-Bull |pêşnavê-edîtor=Ronald |paşnavê-edîtor2=Woodward |pêşnavê-edîtor2=Mark |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Springer International Publishing }}</ref><ref>Paul Dumont "Disciples of the Light: The Nurju Movement in Turkey," Central Asian Survey 5:2 (1986): 330.</ref> Lêbelê, Bedir Xan ol wekî amûrek siyasî jî bi kar anî. Wî gelek caran ji bo kampanya û polîtîkayên xwe yên leşkerî, bi taybetî di muameleya xwe ya bi nifûsa ne-misilman re, hincetên îslamî bikaranî.<ref name="Szanto2020" /> Di nameyên bi kahînên [[nestorî]] re di dema pêşengiya kampanyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] de, wî [[Êzdîtî|êzdî]] û [[Xiristiyanî|xiristiyan]] wekî "parazîtan" li [[Kurdistan]]ê bi nav kir, û xetên olî yên zelal kişand da ku veguherînên bi zorê û tundûtûjiya girseyî rewa bike.<ref name="Szanto2020" /> Kiryarên wî bi çend wehşetên mezin ên bi motîvasyonên olî gihîştin lûtkeyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=İslam Coğrafyacılarının Eserinde Kürtler Hakkındaki Rivayetler |paşnav=Biçer |pêşnav=Bekir |weşanger=Tarih Okulu Dergisi |sal=2014 }}</ref> Di sala 1832an de, wî bi [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşayê Rewanduzê]] re hevkarî kir da ku komkujiya Şêxan pêk bîne, ku di encamê de zêdetirî 300 gundên Êzîdî hatin hilweşandin, bi hezaran kes hatin kuştin û zêdetirî 20,000 êzdî hatin îslamîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.risalehaber.com/kurtler-ve-islamiyet-1-15675yy.htm |sernav=Kürtler ve İslamiyet |malper=Risale Haber |tarîx=2014-01-27 |roja-gihiştinê=2020-12-13 |ziman=tr |paşnav=Hazal |pêşnav=Kadri }}</ref> Di navbera 1843 û 1846an de, Bedîrxan kampanyayên hovane li dijî xiristiyanên suryanî (Nestûrî) birêve bir, di kampanyayên berê de bû sedema mirina nêzîkî 11,000 kesan û di komkujiya 1846an de jî heta 60,000 kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire |paşnav=Aboona |pêşnav=Hirmis |weşanger=Cambria Press |tarîx=2008 |rr=173 |isbn=978-1-61336-471-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ }}</ref> Ev kiryar di nav êrîşên herî wêranker ên li ser kêmneteweyên olî di dîroka kurd û osmaniyan de dimînin.{{sfnp|Eppel|2018|pp=42-43}} == Tesîr == Bandora Bedîrxan Beg piralî bû. Wî bi awayekî biryardar rêveberî û ewlehî li Botanê şekil da, reformên navendîparêz ên osmanî rexne kir û di dawiyê de bû qurbanê wan, û mîrektiyek hişt ku hem bi destkeftiyên îdarî û hem jî bi tundûtûjiya giran a li dijî civakên kêmneteweyan nîşankirî ye. Tevlêbûna wî ya paşê di bîra siyasî ya kurd a li ser bingeha malbatê de - û girîngiya domdar a rêzenivîsa Bedîrxan di warên çandî û siyasî de - nîşan dide ka aktorên herêmî yên sedsala nozdehan çawa dikarin bandorek ji salên xwe yên fermî yên desthilatdariyê wêdetir bikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=91}} Zanyar berdewam li ser motîv, karakter û girîngiya dîrokî ya giştî ya Bedîrxan nîqaş dikin. Şîrove ji dîtina wî bi giranî wekî modernîzatorekî herêmî yê pragmatîk ku rêziknameya herêmî li dijî hilweşîna navendî parastiye bigire heya dîtina wî wekî zilamekî feodal ê êrîşkar ku cûdahiya mezhebî û tundûtûjiyê ji bo armancên siyasî bikar aniye.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Ev nîqaş tengezariyên dîroknivîskî yên berfirehtir li ser ka meriv çawa navdarên herêmî li derdora osmanî dinirxîne nîşan didin: gelo divê kapasîteya wan a ji bo rêveberî û adaptasyonê were tekez kirin, an jî aliyên zorê û tundûtûj ên desthilatdariya wan werin pêş.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Lêkolînên dawî li ser xwendinên nuwaze yên ku Bedîrxan di nav pêvajoyên reformên împeratorî, reqabetên herêmî û rewşa aborî ya guherbar a sinorê osmanî de bi cih dikin, diguherin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} === Tesîra wî li ser kurdan === Bedirxan Beg ji aliyê gelek mezhebên neteweperest ên di nav civaka kurd de tê rûmetdarkirin û di têkoşîna kurdan a ji bo serxwebûnê de wekî modelek tê hesibandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg di civaka kurd a îslamî de jî bi taybetî wekî rizgarkerê Kurdistanê tê pesinandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Gelek kurd, di nav de [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], li ser prensîbên Bedîrxan Beg serhildan kirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Têkiliya di navbera êzidî, nestorî û kurdan de bi sedsalan bêyî bûyerên neyînî yên dîrokî yên mezin hate domandin, ku bi rêberî û polîtîkayên Bedirxan ên li hember kêmneteweyên nemisilman bi dawî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Dt. Orient-Inst |tarîx=1993 |isbn=978-3-89173-029-4 |cih=Hamburg |series=Politik, Wirtschaft und Gesellschaft des Vorderen Orients }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Bandora Bedirxan Beg li ser civaka kurdî kûr û demdirêj bû. Wekî dawîn mîrê mezin ê kurd ku di bin Împeratoriya Osmanî de desthilatdariyeke girîng bi dest xistiye, desthilatdariya wî pir caran wekî beşa dawî ya mîrektiyên mîrasî yên kurd tê bîranîn ku bi sedsalan e herêmên mezin bi serbixwebûneke nisbî birêve dibirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=73}} Ji bo gelek kurdan, Bedirxan bû sembola hem potansiyela rêbertiya navendî û bihêz a kurd û hem jî lawaziya rêbertiya wisa dema ku bi navendîbûna împeryal re rû bi rû dimîne.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=74}} Serdestiya wî bi serdemeke veguherîner a dîroka osmanî re hevdem bû, ku bi reformên Tenzîmatê û bi hilweşandina gav bi gav a mîrnişînên nîv-xweser ên kurd ku bi dîrokî desthilatdariya împeryal li herêmên sinor navbeynkarî dikirin, hate nîşankirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=75}} Di bîra kolektîv a kurdan de, Bedîrxan di demekê de ku dewleta navendî ya osmanî hewl dida pergalên îdarî yên nû ferz bike, kesayetiyek aramî û rêkûpêk temsîl dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> Yekkirina mîrektiya Botanê, bi avahiyek bacê ya bi bandor, rêyên bazirganiyê yên birêkûpêk û yekîneyên leşkerî yên dîsîplînkirî, bû sembola tiştê ku rêveberiya herêmî ya kurd dikare bi dest bixe.{{Sfn|Olson|1989|p=11}} Ji bo serokên eşîran û navdarên bajarî, desthilatdariya wî îhtîmala hevsengkirina avahiyên desthilatdariya kevneşopî bi pratîkên îdarî yên proto-nûjên nîşan da.{{Sfn|Olson|1989|p=12}} Rewşenbîr û çalakvanên siyasî yên kurd ên paşê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de gelek caran navê wî bikaranîn, an wekî modelek heyranok a serweriya kurdan an jî wekî çîrokek hişyariyê ya encamên dijberiya dewleta osmanî bêyî hevpeymanên têr.{{Sfn|Olson|1989|p=13-14}} Bandora Bedirxan jî malbatî û xanedanî bû. Piştî têkçûn û sirgûnkirina wî, neviyên wî - ku pir caran wekî "malbata Bedirxan" têne binavkirin - di destpêşxeriyên çandî, rojnamegerî û siyasî de ku neteweperweriya destpêkê ya kurdî şekil dan, navdar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |sernav=Kürdistan' Teriminin Doğurduğu Tartışmalar |malper=www.ozgurpolitika.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |roja-arşîvê=2004-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040121030111/http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya serdema osmanî de, endamên malbata wî rojnameyên bi zimanê kurdî yên bi bandor damezrandin, beşdarî komeleyên reformîst û neteweperwer bûn, û bi çavdêrên ewropî re têkilî danîn ku her ku diçû bi "pirsgirêka kurd" re eleqedar dibûn.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Ev berdewamiya serokatiyê ji çalakvaniya îmaratê bigire heya diyasporayê têkiliya mîrata Bedirxan Beg bi rêça berfirehtir a avakirina nasnameya kurdî xurt kir.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Di asta civakî de, kampanyayên leşkerî yên Bedirxan Beg û desthilatdariya wî li ser gelek eşîrên kurd siyaseta eşîrî li Bakurê Kurdistanê ji nû ve şekil da.<ref name=":20">{{Jêder-kitêb |sernav=After Abdullah Beg: The Politics of Dividing the Kurdish Nobles’ Lands |weşanger=Edinburgh University Press |tarîx=2022 |rr=177–218 |isbn=978-1-3995-0863-6 |paşnavê-edîtor=Özok-Gündoğan |pêşnavê-edîtor=Nilay |url=https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-nobility-in-the-ottoman-empire/after-abdullah-beg-the-politics-of-dividing-the-kurdish-nobles-lands/682BF93611DB23169E710231851768FF |series=Edinburgh Studies on the Ottoman Empire }}</ref> Bi bindestkirina mîrên reqîb û ferzkirina yekîtîyek nisbî di navbera komên perçebûyî de, wî perçebûna navxweyî ya ku pir caran rê li ber hevgirtina siyasî ya kurdan digirt, demkî kêm kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Legacies |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=23–202 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/historical-legacies/299FA65BF83F55EF43C5E8220F58EA16 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> Şiyana wî ya seferberkirina bacên eşîrî, berhevkirina bacan bi bandor, û fermankirina dilsoziyê li seranserê beşên girîng ên axa kurdan, têgihîştina amûrek proto-dewletê xurt kir.<ref name=":20" /> Her çend ev yekîtî piştî dûrxistina wî hilweşiya jî, bîranîna desthilatdariya kurd a wiha ya xurtkirî ji bo ramanwerên neteweperwer ên paşîn bû kevirê bingehîn ku dixwestin ji dabeşbûnên kûr ên di navbera eşîr û herêman de derbas bibin.<ref name=":20" /> Îro, di retorîk, edeb û bîranînên dîrokî yên siyasî yên kurdan de behsa Bedirxan Beg tê kirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=88-89}} Navê wî wekî mînakek ji bo serweriya windabûyî û wekî bîranînek ji bo dijwarîyên ku kurd di danûstandinên xweseriyê de di çarçoveyên mezintir ên împeriyal û neteweyî de pê re rû bi rû mane tê binavkirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} Bi vî rengî, bandora Bedirxan ji temenê wî wêdetir dirêj dibe, ne tenê xeyala siyasî ya hevdemên xwe, lê di heman demê de vegotinên neteweperweriya kurdî ya nû jî şekil dide.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} === Tesîra wî li ser ezîdiyan === [[Wêne:Geli_Ali_Beg.jpeg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Geli_Ali_Beg.jpeg|thumb|[[Avşara Geliyê Elî Beg]] li [[Herêma Kurdistanê]] navê xwe ji mîrê ezdî Elî Beg sewa bîranînê lêkirin ku di 1832an ji aliyê Bedîrxan Beg hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Majid Hassan |tarîx=2019-11-01 |sernav=Genocidal Campaigns during the Ottoman Era: The Firmān of Mīr-i-Kura against the Yazidi Religious Minority in 1832–1834 |url=https://utpjournals.press/doi/10.3138/gsi.13.1.05 |kovar=Genocide Studies International |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=77–91 |doi=10.3138/gsi.13.1.05 |issn=2291-1847 }}</ref>]] Hikûmê Bedîrxan Beg bandorek mayînde û wêranker li ser nifûsa êzîdî ya sinorê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] kir. Êzîdî, ku li çiyayên [[Şingal]], [[Şêxan (navçe)|Şêxan]] û hin deverên parêzgeha [[Dihok]]ê ya îro kom bûn, civatek olî ya ku demek dirêj dihat zilmkirin bû û ji hêla hikûmdarên misilman ên derdorê ve bi gumanbarî dihatin dîtin.<ref name="Oxford">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2009 |sernav=Yazīdīs |ensîklopedî=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |paşnavê-edîtor=Esposito |pêşnavê-edîtor=John |lînka-edîtor=John Esposito |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201023141910/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2020 |isbn=9780195305135 |rewşa-urlyê=mirî |beş=Yazīdīs }}</ref> Di destpêka sedsala nozdehan de, êzîdî jixwe bi kampanyayên cezakirinê yên dubare ji hêla parêzgarên osmanî û serokên eşîrên kurd ve rû bi rû bûn.<ref name="Kizilhan2017">{{Jêder-kovar |paşnav1=Kizilhan |pêşnav1=Jan Ilhan |paşnav2=Noll-Hussong |pêşnav2=Michael |tarîx=2017 |sernav=Individual, collective, and transgenerational traumatization in the Yazidi |kovar=BMC Medicine |cild=15 |hejmar=1 |rr=198 |doi=10.1186/s12916-017-0965-7 |issn=1741-7015 |pmc=5724300 |pmid=29224572 |doi-access=free }}</ref> Bedîrxan ev şêwaz bi rêya seferên leşkerî yên sîstematîk ku bûn sedema qurbaniyên mezin û jiyana êzîdiyan ji bo nifşan têk bir, xurttir kir.<ref name="Kizilhan2017" /><ref name="Asatrian-Arakelova 2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Religion of the Peacock Angel: The Yezidis and Their Spirit World |paşnavê-nivîskar1=Asatrian |pêşnavê-nivîskar1=Garnik S. |lînka-nivîskar1=Garnik Asatrian |weşanger=[[Routledge]] |sal=2014 |rr=1–28 |isbn=978-1-84465-761-2 |cih=[[Abingdon, Oxfordshire]] |beş=Part I: The One God - Malak-Tāwūs: The Leader of the Triad |series=Gnostica |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=y1RsBAAAQBAJ |doi=10.4324/9781315728896 |oclc=931029996 |paşnavê-nivîskar2=Arakelova |pêşnavê-nivîskar2=Victoria }}</ref> Li gorî vegotinên hemdem û kevneşopiya devkî ya êzîdiyan, Bedîrxan di salên 1830 û 1840an de çend êrîş li ser gundên êzîdiyan pêk anîne.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ev êrîş pir caran bi îdiayên bêîtaetiya siyasî an nedayîna bacan dihatin rewakirin, lê wan aliyek olî ya xurt hildigirt.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Bedîrxan, mîna gelek hikûmdarên misilman a ve serdemê, dînsozên êzîdî wekî heterodoks û li derveyî parastina ku bi kevneşopî ji "Ehlên Pirtûkê" re dihat dayîn didît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji ber vê yekê, êzîdî bi taybetî li hember kampanyayên ku hem wekî cezaker û hem jî wekî destûrdayîn dihatin hesibandin, bêparastin bûn. Gund hatin şewitandin, niştecih hatin qirkirin, û yên sax man an neçar man ku birevin an jî bibin misilman.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Non-State Violent Actors and Social Movement Organizations: Influence, Adaptation, and Change |weşanger=Emerald Group Publishing |tarîx=2017-04-26 |rûpel=75 |isbn=9781787147287 |paşnavê-edîtor=Mazzei |pêşnavê-edîtor=Julie M. |url=https://books.google.com/books?id=0fm0DgAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> Mezintirîn ji van kampanyayan êzîdiyên Şêxan û Şingalê hedef girtin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kronîkên êzîdiyan kuştinên girseyî, revandina jin û zarokan û koçberkirina bi zorê vedibêjin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Rêwiyên ewropî û rayedarên osmanî jî van bûyeran ragihandine, her çend pir caran bi texmînên cûda yên qurbaniyan. Bêyî ku hejmaran çi bin, civaka êzîdî [[Guhertinên demografîk|paşketinek demografîk]] û civakî ya giran dît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Gelek eşîr belav bûn, [[Çandinî|erdên çandiniyê]] bêçare man, û otorîteya civakî ya rêberên olî yên êzîdî (wek ''Mîr'' û ''Baba Şêx'') bi kûrahî qels bû.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kampanyayên Bedîrxan rewşa êzîdiyan wekî kêmneteweyek bindest xurt kir. Ev bûyer bûn beşek ji vegotina berfirehtir a êzîdiyan a li ser mayîndebûnê li hember fermanên dubare (fermanên ji bo tunekirin an jî guherîna bi zorê) ku ji hêla hikûmdarên dewletên cuda ve hatine dayîn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kevneşopiya devkî komkujiyên Bedîrxan di nav "heftê û du" êrîşên qirkirinê de dihesibîne ku êzîdî bawer dikin ku civaka wan kişandiye. Vê bîra kolektîf nasnameya êzîdiyan bi kûrahî şekil daye, tecrîd û bêbaweriya bi hêzên derdorê re pêş xistiye.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji perspektîfeke siyasî ve, tundûtûjiya Bedîrxan li dijî êzîdiyan bandorên berfirehtir hebûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Wê rêveberên osmanî xist nav fikaran, yên ku ditirsiyan ku komkujiyên bêserûber dikarin bibin sedema bêîstîqrariyek zêdetir an destwerdana biyanî.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Herwiha, wê delîlên têkçûna împeratoriyê di parastina nifûsa xwe ya kêmneteweyan de ji mîsyoner û konsulên ewropî re peyda kir, ku ev yek bandor li siyaseta navneteweyî ya Pirsa Rojhilat kir.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Di dîroknivîsiyê de, rêbaza Bedîrxan a li hember êzîdiyan pir caran wekî mînakek zû ya tundûtûjiya mezhebî li [[Rojhilata Navîn]] a dawiya osmaniyan tê destnîşan kirin. Lêkolîner nîqaş dikin ka motîfên wî bi giranî olî, siyasî, an aborî bûn: hin kes dibêjin ku wî xwestiye komeke serhildêr a li ser sinor bixe bin kontroleke xurt; yên din balê dikişînin ser balkêşiya desteserkirina erd û [[Xulamtî|koleyên]] êzîdiyan; di heman demê de gelek çavkaniyên êzîdiyan balê dikişînin ser aliyê mezhebî. Çi kombînasyona motîfan be jî, êzîdiyan barê giran ê polîtîkayên wî hilgirtin, û birînên demografîk û psîkolojîk ên civakê bi dehsalan xuya bûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> === Tesîra wî li ser xiristiyanan === Ji komkujiyên êzîdiyan, hîn bêtir belgekirî kampanyayên Bedîrxan Beg ên li dijî civakên xiristiyan ên [[suryanî]] yên çiyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] bû ku di çavkaniyên sedsala nozdehan de pir caran wekî "[[nestorî]]" têne binavkirin.<ref name=":023">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Ev civak di bin serokatiya patrîkê xwe de li Qûdşaniyê hatin organîzekirin û li geliyên çiyayî yên nîv-xweser dijiyan, û hevsengiyek nazik a dilsoziyê di navbera mîrên kurd û dewleta osmanî ya dûr de diparastin. Hewldanên Bedîrxan ji bo bindestkirina wan di hin ji qonaxên herî wêranker ên zulma xiristiyanan a sedsala nozdehan a osmanî de gihîştin lûtkeyê.<ref name="Laurie1874"/> Seferên sereke di salên 1843 û 1846an de pêk hatin. Di sala 1843an de, Bedîrxan bi hevalbendiya serokên din ên kurd ên wekî [[Nûrulleh Beg|Nûrullehê Hekariyeyê]], êrîşek li ser gundên suryaniyan da destpêkirin.<ref name=":21">Kurds & Christians, rr. 12-13, Jessie Payne Smith, 1911</ref> Raportên mîsyonerên ewropî, bi taybetî yên Lijneya Komîserên Amerîkî ji bo Mîsyonên Biyanî, komkujiyên berfireh vedibêjin ku tê de bi deh-hezaran mêr hatine kuştin û jin û zarok hatine kolekirin an jî bi zorê hatine veguherandin ola xwe.<ref name=":29"/> Gund hatine talankirin û [[dêr]] hatine bêrûmetkirin, ku li seranserê bilindahiyên Hekariyeyê şopek wêraniyê hiştin. Yên sax man reviyan [[Mûsil]], [[Ûrmiye]] an jî bajarên osmanî û li wir li cem mîsyoner û konsulxaneyan penaberî dîtin.<ref name=":21" /> Kampanyaya 1846an jî heman şêweyî şopand û dîsa ji aliyê çavdêrên rojavayî ve, di nav de konsulên brîtanî li Mûsilê jî, bi berfirehî hate ragihandin.{{sfn|Baum|Winkler|2003|p=127, 175}} Van komkujiyan bala navneteweyî kişandin ji ber ku ew bi zêdebûna çalakiyên mîsyonerên ewropî di nav sûryaniyan de re hevdem bûn. Mîsyoneran êrîş wekî delîlên hem hovîtiya kurdan û hem jî xemsariya osmaniyan pêşkêş kirin, bi vî rengî sempatî di nav temaşevanên [[Protestanî|protestan]] û [[katolîk]] de li Ewropa û Dewletên Yekbûyî seferber kirin.<ref name=":25">{{Jêder-nûçe |tarîx=1915-10-11 |sernav=Turkish Horrors in Persia |url=https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |roja-gihiştinê=2008-08-19 |xebat=New York Times |rûpel=4 }}</ref> Raportan bandor li ser nameyên dîplomatîk kir, Brîtanya û Fransayê zext li hikûmeta osmanî kirin ku mîrên kurd kontrol bike.<ref name=":25" /> Ji bo civaka sûryaniyan, bandor karesatbar bû. Qirkirinan tevahiya eşîran ji holê rakirin, gundên sedsalan wêran kirin, û desthilatdariya Patrîkxaneyê têk birin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Trawmayê koçberiyeke berfireh pêş xist, komên girîng ên sûryaniyan li axa farisan bi cih bûn an jî koçî navendên bajarî kirin ku li wir parastina mîsyoner bibînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Van bûyeran di dîroka sûryaniyan de xalek werçerxê nîşan dan: êdî xiristiyanên çiyayî nikaribûn xwe bispêrin xweseriya herêmî an nîv-parastinê di bin serwerên kurd de; di şûna wê de, ew her ku diçûn ji bo piştgiriyê berê xwe didan hêzên biyanî, dînamîkek ku dê beşdariya wan a paşê di jeopolîtîka împeratoriya osmanî ya dawî de şekil bide.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ji perspektîfa osmaniyan ve, komkujiyên Bedîrxan li dijî sûryaniyan bûn sedema barekî giran ê dîplomatîk. Porta Bilind ku dixwest di dema [[Tenzîmat]]ê de xwe wekî hêzek nûjen û reformxwaz nîşan bide, bi tohmetên ku erkê xwe yê parastina welatiyên xiristiyan pêk neaniye re rû bi rû ma. Bi vî awayî, komkujiyan ji hikûmeta navendî re hincetek peyda kir ku mudaxeleya leşkerî li dijî Bedîrxan bike.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dema ku leşkerên osmanî di dawiyê de di sala 1847an de ew têk birin, rayedaran kampanya ne tenê wekî tedbîrek navendîkirinê, lê di heman demê de wekî bersivek mirovî ji bo wehşetên wî yên li dijî xiristiyanan jî destnîşan kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bîra kolektîf a sûryaniyan Bedîrxan Beg wekî sembola zilmê diparêze. Kronîkên dêrê, kevneşopiyên devkî û dîroknûsiya nû wî wekî ajanekî sereke yê wêrankirina sedsala nozdehan, ligel kesayetiyên din ên kurd û osmanî, bi nav dikin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ev bîranîn komkujiyên salên 1840an bi trajediyên paşîn ên ku di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi serê sûryaniyan de hatine ve girêdidin, û çîrokeke domdar a lawazî û windakirinê diafirînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dîroknas hîn jî li ser vê yekê nakok in ka gelo motîvasyonên Bedîrxan ji ber hewesên siyasî ne ji ber dijminatiya mezhebî. Hin kes tekez dikin ku ew dixwaze herêmeke nîv-xweser a xiristiyanî ya ku li hember bacgirtin û dilsoziyê li ber xwe dida ji holê rake; yên din jî tekez dikin ku ev cureya mezhebî û hedefgirtina sîstematîk a nasnameya xiristiyanî bi awayekî sîstematîk hatiye kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bêyî ku şîrove were kirin, bandora mirovî ya kampanyayên wî pir mezin bû û yek ji aliyên herî girîng ên mîrata wî dimîne.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} === Tesîra wî li ser împeratoriya osmanî === Ji perspektîfa rayedarên osmanî ve, bilindbûna Bedîrxan Beg û kampanyayên piştre yên li dijî xiristiyanan û êzdiyan hem li dijî serweriya împeratorî û hem jî li dijî statuya navneteweyî ya împeratoriyê bûn asteng.{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} Di serdema Tenzîmatê de, dema ku hikûmeta navendî hewl da ku kontrola rasterast li ser wîlayet û [[sencaq]]an xwe xurt bike û xwe wekî hêzek reformxwaz ji bo Ewropayê nîşan bide, mîrektiyên nîv-xweser ên Kurdistanê wekî bermahiyên kevnar û bêîstîqrar ên pergala kevin xuya bûn.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Îdiaya Bedîrxan Beg a li ser desthilatdariya hema hema serbixwe li Botanê, redkirina wî ya bi tevahî lihevhatina bi rêwerzên împeratorî re, û şiyana wî ya seferberkirina artêşên mezin ên eşîrî [[Stembol]]ê tirsand, ku ditirsiya ku otonomiyek wusa dikare serokên din ên wîlayetan cesaret bike.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Bi taybetî komkujiyên li dijî xiristiyanên suryanî di salên 1840an de wekî tiştekî nayê qebûlkirin hatin dîtin, ne tenê ji ber ku wan îdiaya siltan a parêzvanê hemû bindestên osmanî qels dikir, lê di heman demê de ji ber ku wan rexneyên biyanî û destwerdana potansiyel vexwendin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Mîsyoner û dîplomatên ewropî van bûyeran bi berfirehî ragihandin, wan wekî delîlên têkçûna împeratoriyê di garantîkirina mafên kêmneteweyan de destnîşan kirin. Ji bo hikûmetek ku dixwest dilsoziya reformên Tenzîmatê ve nîşan bide, kampanyayên Bedîrxan hem rêziknameya navxweyî û hem jî rewatiya derveyî tehdît kirin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Ji ber vê yekê, destwerdana osmaniyan a li dijî Bedîrxan di sala 1847an de di gotara resmî de hem wekî kiryarek mirovî û hem jî wekî gavek pêwîst di projeya navendîkirinê de hate rewakirin.<ref name="Ates2021">{{Jêder |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |tarîx=2021 |xebat=The Cambridge History of the Kurds |rr=76 |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |roja-gihiştinê=2021-12-15 |cih=Cambridge |isbn=978-1-108-47335-4 |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |weşanger=[[Cambridge University Press]] }}</ref> Bi têkbirina wî û jiholêrakirina mîrektiya Botan, dewletê desthilatdariya xwe xurt kir, parastina siltan li ser kêmneteweyan ji nû ve piştrast kir û yek ji mîrektiyên kurd ên mayî yên herî bihêz hilweşand.<ref name="Ates2021" /> Li gorî vê nêrînê, hilweşîna Bedîrxan sembola veguherîna ji komek hikûmdarên nîv-xweser ber bi sîstemek împeratorî ya yekgirtîtir di bin kontrola rasterast a Stembolê de bû.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} == Bermayên polîtîkî û çandî == [[Wêne:Bedirkhan Family.jpg|thumb|Malbata Bedirxaniyan]] Bedir Xan Beg li [[Şam]]ê, [[Sûrî|Sûriyeya]] îro, mir. Kurê [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn Elî Bedîrxan]], [[Sureya Bedirxan|Sureya]] (1883-1938), nivîskar û parêzer, di salên 1920an de serokê Komîteya Kurdistanê li Misirê bû û paşê, di sala 1927an de, bi birayên xwe re, partiya siyasî ya Kurd [[Xoybûn]] damezrand.{{Sfn|Malmîşanij|2019|p=56}} Kurê Emîn Elî, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Elî]], edîtorê du kovarên girîng ên kurdî, [[Ajansa Nûçeyan a Hawar|Hawar]] (1932-45) û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] (1942-45), bi beşdariyên xwe yên girîng di ziman û [[Wêjeya kurdî|edebiyata kurdî]] de tê nasîn. Ew nivîskar û rojnamevan bû, yek ji damezrînerên Xoybûnê bû. Kurê sêyem ê Emîn Elî, [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Elî]] (1895-1978), ku tevahiya jiyana xwe di tevgera kurdî de çalak bû, di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de kovara heftane [[Roja Nû (kovar)|Roja nû]] (Roja Nû) li [[Bêrût]]ê weşand.{{Sfn|Özoglu|2004|p=95}} Bedîrxan Beg hîn jî kesayetiyek dîrokî ya parçeker e. Di bîra [[Kurdperwerî|neteweperestiya kurdî]] de, ew pir caran wekî sembola berxwedanê li dijî navendîbûna osmanî û wekî pêşengê xweseriya kurd tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Şîyana wî ya organîzekirina mîrnişînek nisbeten serbixwe, berxwedana li dijî artêşên împeratorî û komkirina konfederasyonên eşîran li dora nasnameyeke kurdî bandorek mayînde hişt. [[Wêne:Bedirkhan family, ca 1880.jpg|thumb|Zar, xizm û nêviyên Bedîrxan Beg, 1880]] Di sala 1877an de, du ji kurên Bedirxan Beg, Osman Paşa û Huseyin Kenan Bedirxan, rêberên serhildaneke kurdan li dijî împeratoriya osmanî ku piştî Şerê rûs û osmanî pêk hat, bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürtçülük Gerçeği |paşnav=Gürsel |pêşnav=İbrahim Etem |weşanger=Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi |sal=1977 |url=https://www.google.iq/books/edition/K%C3%BCrt%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk_ger%C3%A7e%C4%9Fi/AoMtAQAAIAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Serhildan li herêmên Cizîr û [[Sêrt]]ê dest pê kir. Huseyîn Kenan û Osman, piştî ku beşdarî şerê Osmanî-Rûsî yê 1877an bûn, çûn Botanê û hewl dan ku serhildanekê li dijî hikûmeta navendî organîze bikin. Serhildan zû pêşçû û li herêmên derûdora [[gola Wanê]] bû, di deverên wekî [[Wan]], [[Mûş]], [[Bidlîs]], [[Colemêrg]] û [[Amêdî]] di bin bandora xwe danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı-Kürt İlişkileri ve Sömürgecilik |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Med Yayıncılık |sal=1994 |rr=152 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_K%C3%BCrt_ili%C5%9Fkileri_ve_s%C3%B6m%C3%BCrgec/BZugAAAAMAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Osman Paşa fermandariya Cizîrê û derdora wê dikir, di heman demê de Huseyin Kenan Beg eniya bakur birêve dibir. Li gorî agahiyan, eniya başûr heta Colemêrg, [[Zaxo]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Nisêbîn]]ê dirêj dibû. Bedirxaniyan û hêzên ku wan kom kirin li herêmên Cizîrê êrîşî leşkerên hikûmeta navendî kirin. Van hemû berpirsên osmanî yên li derdora xwe girtin û xezîne û depoyên çekan desteser kirin. Mîrektiya Botan ji nû ve hate damezrandin û xutbeyek bi navê Osman Bedirxan hate xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Question Revisited |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-15 |rûpel=183 |isbn=978-0-19-086965-6 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=a3s7DwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=1877+bedirkhan&source=gbs_navlinks_s |paşnav2=Shareef |pêşnav2=Mohammed }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=86}} Dewleta osmanî hêzên leşkerî yên herêmî, wek yên ku Cemîl Paşa serokatiya wan dikir, ji bo tepeserkirina serhildanê seferber kirin. Serhildanê ew qas ji bo dewleta Osmanî pirsgirêk çênekir wekî serhildana 1847an û di dawiya 1878an, an di destpêka 1879an de bi dawî bû.{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Di eynî demê de, lawê din yê Bedirxan Beg, Bedrî Bedirxan, wekî karmend ji bo osmaniyan xizmet kir. Bedrî Bedir Xan ji bo armanca razîkirina birayên xwe ku teslîm bibin û vegerin [[Stembol]]ê, wekî dîplomatekî hate şandina vê herêmê. Piştî têkçûna serhildan, Huseyin Kenan û Osman ji bo demek kurt hatin girtin û dû re bi şertê ku ji Stembolê dernekevin, hatin berdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı'nın Doğu Siyaseti |paşnav=Balcı |pêşnav=Ramazan |weşanger=Işık Yayıncılık Ticaret |sal=2014 |isbn=9789944766913 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_n%C4%B1n_Do%C4%9Fu_Siyaseti/9OjAAgAAQBAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-21 }}</ref> Herwiha kesayetên mîna [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], rêberê [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana 1879an]], Bedîrxan Beg wekî îlham nîşan dan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prospects for an independent Kurdish state |paşnav=Sheikh |pêşnav=Ubeydullah }}</ref> [[Wêne:Bedir Khan brothers.jpg|thumb|Ji çêpê: Kamiran, Sureya û Celadet Elî Bedîrxan]] Digel vê yekê, tundûtûjiya wî ya mezhebî têkiliyên navbera olan li herêmê bi giranî aloz kir.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Berî desthilatdariya wî, êzîdî, xiristiyan û kurdên sunî bi aramiyek nisbî bi hev re dijiyan. Bicîhanîna desthilatdariya îslamî ji aliyê Bedîrxan ve û çewisandina kêmneteweyên olî, qelişandinek kûr çêkir ku dê têkiliyên etnîkî û olî li herêmê ji bo nifşan şekil bide.<ref name="natali" /> Têkçûna wî ya leşkerî di sala 1847an de, piştî zexta ewropî û destwerdana leşkerî ya osmaniyan, nîşana dawiya mîrektiya Botanê bû. Ev yek di heman demê de sembola paşketina berfirehtir a mîrektiyêk xweser ên kurd di serdema [[Tenzîmat]]a osmanî de bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |nivîskar2=Bal, Ihsan |tarîx=January 2004 |sernav=The Ideological And Historical Roots Of Kurdist Movements In Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |s2cid=144607707 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |roja-arşîvê=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2007-10-19 }}</ref> Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Identity, Islamism, and Ottomanism: The Making of a Nation in Kurdish Journalistic Discourse (1898-1914) |paşnav=Ekici |pêşnav=Deniz |weşanger=[[Lexington Books]] |tarîx=2021 |rr=61–62 |isbn=978-1-7936-1259-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=l57HzQEACAAJ }}</ref> == Binerê == * [[Malbata Bedirxaniyan]] * [[Mîr Şeref]] * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Eyaleta Diyarbekirê]] * [[Eyaleta Kurdistanê]] * [[Kurdên osmanî]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Jêder === ==== Kitêb ==== {{Refbegin|38em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Biner |pêşnav1=Zerrin Özlem |sernav=States of Dispossession: Violence and Precarious Coexistence in Southeast Turkey |tarîx=2019 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9659-4 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Bloxham |pêşnav1=Donald |lînka-nivîskar=Donald Bloxham |sernav=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |lînka-sernav=The Great Game of Genocide |tarîx=2005 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-927356-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |lînka-nivîskar=David Gaunt |sernav=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I |tarîx=2006 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-59333-301-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kaiser |pêşnav1=Hilmar |sernav=The Extermination of Armenians in the Diarbekir Region |tarîx=2014 |weşanger=[[İstanbul Bilgi University Press]] |isbn=978-605-399-333-9 |ziman=en |lînka-nivîskar=Hilmar Kaiser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kévorkian |pêşnav1=Raymond |lînka-nivîskar1=Raymond Kévorkian |sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |lînka-sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |tarîx=2011 |weşanger=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=978-0-85771-930-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Koohi-Kamali |pêşnav1=Farideh |sernav=The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism |tarîx=2003 |weşanger=[[Palgrave Macmillan UK]] |isbn=978-0-230-53572-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sjöberg |pêşnav1=Erik |sernav=The Making of the Greek Genocide: Contested Memories of the Ottoman Greek Catastrophe |tarîx=2016 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78533-326-2 |lînka-nivîskar=Erik Sjöberg (historian) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Suny |pêşnav1=Ronald Grigor |sernav="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide |lînka-sernav=They Can Live in the Desert but Nowhere Else |tarîx=2015 |weşanger=[[Princeton University Press]] |isbn=978-1-4008-6558-1 |lînka-nivîskar=Ronald Grigor Suny }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |lînka-nivîskar1=Uğur Ümit Üngör |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950 |lînka-sernav=The Making of Modern Turkey |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-965522-9 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Yacoub |pêşnav=Joseph |lînka-nivîskar=Joseph Yacoub |sernav=Year of the Sword: The Assyrian Christian Genocide: A History |weşanger=[[C. Hurst & Co.|Hurst]] |sal=2016 |isbn=978-0-19-063346-2 }} {{Refend}} ==== Bêşan ==== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Altuğ |pêşnav1=Seda |sernav=Reverberations: Violence Across Time and Space |tarîx=2021 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9812-3 |rr=83–116 |ziman=en |beş=Culture of Dispossession in the Late Ottoman Empire and Early Turkish Republic}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Donef |pêşnav=Racho |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=205–218 |beş=Sayfo and Denialism: A New Field of Activity for Agents of the Turkish Republic}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |paşnav2=Atto |pêşnav2=Naures |paşnav3=Barthoma |pêşnav3=Soner O. |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=1–32 |beş=Introduction: Contextualizing the Sayfo in the First World War |ref={{SfnRef|Gaunt et al.|2017}}}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |lînka-sernav=A Question of Genocide |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-978104-1 |rr=245–259 |beş=The Ottoman Treatment of the Assyrians}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian, and Ottoman Borderlands |tarîx=2013 |weşanger=[[Indiana University Press]] |isbn=978-0-253-00631-8 |çap=illustrated |rr=317–333 |beş=Failed Identity and the Assyrian Genocide}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=54–69 |beş=Sayfo Genocide: The Culmination of an Anatolian Culture of Violence}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |tarîx=2020 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78920-451-3 |rr=56–96 |ziman=en |beş=The Long Assyrian Genocide}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Hellot |pêşnav1=Florence |sernav=Chrétiens du monde arabe: un archipel en terre d'Islam |tarîx=2003 |weşanger=Autrement |isbn=978-2-7467-0390-2 |rr=127–145 |ziman=fr |tercimeya-sernav=Christians of the Arab world: an archipelago in the land of Islam |beş=La fin d'un monde: les assyro-chaldéens et la première guerre mondiale |tercimeya-beşê=The end of a world: the Assyro-Chaldeans and the First World War}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hellot-Bellier |pêşnav=Florence |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=107–134 |beş=The Increasing Violence and the Resistance of Assyrians in Urmia and Hakkari (1900–1915)}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hofmann |pêşnav=Tessa |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=21–40 |beş=The Ottoman Genocide of 1914–1918 against Aramaic-Speaking Christians in Comparative Perspective |lînka-nivîskar=Tessa Hofmann}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kieser |pêşnav1=Hans-Lukas |sernav=[[The Cambridge History of the First World War]]: Volume 1: Global War |paşnav2=Bloxham |pêşnav2=Donald |tarîx=2014 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-511-67566-9 |rr=585–614 |beş=Genocide |lînka-nivîskar=Hans-Lukas Kieser}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Müller-Sommerfeld |pêşnav1=Hannah |sernav=Modernity, Minority, and the Public Sphere |tarîx=2016 |weşanger=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=978-90-04-32328-5 |rr=258–283 |ziman=EN |beş=The League of Nations, A-Mandates and Minority Rights during the Mandate Period in Iraq (1920–1932) |roja-gihiştinê=10 sibat 2022 |urlya-beşê=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210015445/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |roja-arşîvê=10 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Murre-van den Berg |pêşnav1=Heleen |lînka-nivîskar=Heleen Murre-van den Berg |sernav=The Syriac World |tarîx=2018 |weşanger=[[Routledge]] |isbn=978-1-317-48211-6 |rr=770–782 |ziman=en |beş=Syriac Identity in the Modern Era}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |sernav=The Assyrian Genocide: Cultural and Political Legacies |weşanger=[[Routledge]] |sal=2017 |isbn=978-1-138-28405-0 |rr=158–177 |beş=Abduction, Rape and Genocide: Urmia’s Assyrian Girls and Women}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Polatel |pêşnav1=Mehmet |sernav=The End of the Ottomans: The Genocide of 1915 and the Politics of Turkish Nationalism |tarîx=2019 |weşanger=[[Bloomsbury Academic]] |isbn=978-1-78831-241-7 |rr=119–140 |ziman=en |beş=The State, Local Actors and Mass Violence in Bitlis Province}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Talay |pêşnav=Shabo |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=132–147 |beş=Sayfo, Firman, Qafle: The First World War from the Perspective of Syriac Christians}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Talay |pêşnav1=Shabo |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=1–20 |ziman=en |beş=Sayfo 1915: the Beginning of the End of Syriac Christianity in the Middle East}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Tamcke |pêşnav1=Martin |sernav=The Christian Heritage of Iraq: Collected papers from the Christianity of Iraq I-V Seminar Days |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1713-6 |rr=203–220 |ziman=en |beş=World War I and the Assyrians}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=33–53 |beş=How Armenian was the 1915 Genocide?}} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Wolvaardt |pêşnav=Adriaan |sernav=Muslim Citizens in the West: Spaces and Agents of Inclusion and Exclusion |tarîx=2014 |weşanger=[[Ashgate Publishing]] |isbn=978-0-7546-7783-3 |rr=105–124 |beş=Inclusion and Exclusion: Diasporic Activism and Minority Groups}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Wozniak |pêşnav1=Marta |sernav=Border Terrains: World Diasporas in the 21st Century |tarîx=2012 |weşanger=[[Brill Publisher|Brill]] |isbn=978-1-84888-117-4 |rr=73–83 |ziman=en |beş=Far from Aram-Nahrin: The Suryoye Diaspora Experience}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yalcin |pêşnav1=Zeki |sernav=Suryoye l-Suryoye: Ausgewählte Beiträge zur aramäischen Sprache, Geschichte und Kultur |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1660-3 |rr=213–228 |ziman=en |tercimeya-sernav=Suryoye l-Suryoye: Selected Contributions to Aramaic Language, History and Culture |beş=The Turkish Genocide against Christian Minorities during WW1 from the Perspective of Contemporary Scandinavian Observers}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yuhanon |pêşnav1=B. Beth |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=177–214 |ziman=en |beş=The Methods of Killing Used in the Assyrian Genocide}} {{Refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * Mehmet Alagöz, ''Old Habits Die Hard, A Reaction to the Application of Tanzimat Edict: Bedirhan Bey's Revolt'', MA Thesis, Boğaziçi University, Istanbul, Turkey, 2003 * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, shaikh, and state : the social and political structures of Kurdistan'' * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sinclair |pêşnav1=T.A. |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Vol. III |tarîx=1989 |weşanger=Pindar Press |isbn=9780907132349}} * Nazmi Sevgen, ''Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Türk beylikleri: Osmanlı belgeleri ile Kürt Türkleri tarihi'' * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Ghalib |pêşnavê-nivîskar=Sabah Abdullah |sernav=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800–1850 |sal=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 |weşanger=[[University of Exeter]] |roja-arşîvê=2022-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Miynat |pêşnav1=Ali |url=https://etheses.bham.ac.uk/id/eprint/7411/4/Miynat17PhD.pdf |sernav=Cultural and socio-economic relations between the Turkmen states and the Byzantine empire and West with a corpus of the Turkmen coins in the Barber Institute Coin Collection |tarîx=2017}} {{Refend}} {{Malbata Bedirxaniyan (Ebdulxan)}} {{Malbata Bedirxaniyan (Bedirxan Beg)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1803]] [[Kategorî:Kesên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]] [[Kategorî:Mirin 1868]] [[Kategorî:Mirin 1869]] [[Kategorî:Mîrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] s7eo5rutirtbywz2vxs4xkiggculnad 1995015 1995013 2026-03-31T22:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1995015 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = Bedirxan Beg | wêne = Bedir Khan Pasha (Bedir Khan Beg).jpg | mezinahiya_wêne = 200px | sernavê_wêne = Portreya Bedirxan Beg ji sedsala 19an | roja_jidayikbûnê = {{Derdora}} 1802 an 1806an | cihê_jidayikbûnê = [[Cizîr]], [[Mîrektiya Botan]]{{Sfn|Jwaideh|2016|p=71}} | roja_mirinê = {{Derdora}} 1869an | cihê_mirinê = [[Şam]], [[Împeratoriya Osmanî|Sûriyeya Osmanî]] | hevjîn = 16 | zarok = [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn]] • [[Bedrî Paşa Bedirxan|Bedrî]] • Rüveyde • [[Osman Paşa Bedirxan|Osman]] • [[Huseyin Kenan Beg|Huseyin]] • [[Bedrî Bedirxan|Bedrî]] | dê_û_bav = Ebdulleh Beg (Bavik)<br>Gulê Xanim (Dê) | xizm = [[Ebdulrezaq Bedirxanî]]<br>[[Celadet Alî Bedirxan]]<br>[[Sureya Bedirxan]]<br>[[Kamiran Alî Bedirxan]]<br>[[Leyla Bedirxan]]<br>[[Rauf Orbay]]<br>[[Vasif Çinar]]<br>[[Cuneyd Zapsu]]<br>[[Rewşen Bedirxan]]<br>[[Miqdad Midhet Bedirxan|Miqdad Bedirxan]]<br>[[Têlî Hemîd Bedirxan]]<br>[[Şamil Paşayê Bedirxanî]]<br>[[Sînemxan Bedirxan]] | meqam1 = Mîrê [[Mîrektiya Botan]] | berê1 = [[Seyfedîn Beg]] | paşê1 = [[Yêzdanşer Beg]] | dewr1 = 1821-1847{{Sfn|Jwaideh|2016|p=70}} | şerên_tevlêbûyî = {{Tree list}} *[[Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829)]] *Komkujiya Êzîdiyan (1832) *Kampanyaya osmaniyan li rojhilat (1833-1839) *[[Şerê Misir û osmaniyan (1839-1841)]] *[[Komkujiya nestoriyan li Hekariyeyê (1843-1846)]] *Şerê osmanî û mîrektiya Botanê (1846-1847) **Şerê Dihê (1846) **Şerê Miksê **Şerê Sêrtê **Şerê Farqînê (1846) **Şerê Akreyê (1847) }} '''Bedirxan Beg'''<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54-107.</ref>{{Efn|Herwiha wekî: '''Mîrê Botan Bedirxan''',<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 58.</ref> '''Bedir Xan Begê Botan'''}} an jî tenê '''Bedir Xan'''{{Sfn|Jwaideh|2016|p=69}} (jdb. 1802<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 54.</ref>/1806<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 55.</ref> - m. 1869),<ref>Malmîsanij (2009). Cızira Botanlı Bedirhaniler. Stembol: Avesta. r. 75.</ref> hikumdarê dawîn ê [[Mîrektiya Botan]] (1821-1847) a [[xanedana ezîziyan]] bû.<ref name="Gunter2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Out of Nowhere: The Kurds of Syria in Peace and War |paşnav=Gunter |pêşnav=Michael |weşanger=Hurst |tarîx=2014-11-15 |isbn=978-1-84904-532-2 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=zRcoBgAAQBAJ&dq=bedir+khan+kurdish+beg&pg=PT17&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone |paşnav=Klein |pêşnav=Janet |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2011-05-31 |isbn=978-0-8047-7570-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=uVcfJRbu38kC&dq=bedir+khsn+beg+kurdish+leader&pg=PA220&redir_esc=y }}</ref> Di bin desthilatdariya wî de, mîrektiya li dora herêma Botan li seranserê [[Kurdistan]]ê berfireh bûye ku di heman demê mîrektî bi awayekî [[De facto|''defakto'']] serxwebûnî ya xwe ji [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmaniyan]] wergirtibû.<ref name="Jongerden2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Jongerden |pêşnav=Joost |weşanger=Brill |tarîx=2012 |isbn=978-90-04-22518-3 |cih=Leiden Boston |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |series=The Ottoman Empire and its heritage }}</ref> Di dema serweriya xanedana wî de li [[Cizîr]] û li bajarê [[Akrê]]yê de sergehên mîrektiya wî hebûn. Bedirxan Beg di sala 1803an de li bajarê [[Cizîr]]ê ji dayik bûye ku navenda mîrektiya Botan a kurdan bû.<ref name="Jwaideh2006">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCbspX-dGPYC&q=bedir+khan+beg+yazidis&pg=PA63&redir_esc=y }}</ref> Ew di sala 1821ê de dibe mîrê mîrektiya Botan û heta sala 1847an hikum dike.<ref name="Jongerden2012" /> Navê bavê wî [[Ebdullah Beg]] bû û Bedirxan Beg ku di dîroka herêmê de cihekî girîng girtibû, neviyên mîrên Botan bû ku bi navê ezîzan navdar bûn.<ref name="Jwaideh2006" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=https://muse.jhu.edu/article/710542 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rr=390–423 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 }}</ref> Bedir di tomarên dîrokî de cara yekem wekî mîrê Botan hatiye dîtin ku li Kurdistanê di gelek pevçûnên bi rayedarên dewleta osmanî re cih girtiye. Heta sala 1821ê ku ew wekî begê hikumdarê mîrektiya Botan hatiye tayînkirin, tevlî dezgeha îdarî û leşkerî ya împeratoriya osmanî bûye ku wekî di gelek erkan de kar kiriye. Jêhatîbûnên wî yên dîplomatîk û îdarî, eleqeya wî bi raman û têgehên modernîst, xwedaparêziya wî ya misilman a populer, tepeserkirina wî ya diziyê, tolhildan û hişkbûna wî di bikaranîna qanûn û rêzikê de û pratîkên wî yên talankirinê yên li dijî kesan û civakan ji bo zêdekirina qezencên xwe, hem ji hêla hevdemên wî ve hem jî ji hêla rexneyan ve û hem jî di nav dîroknasan de di derbarê kesayetiya wî de, bûye sedema heyranî û rexneyan. Her ku bandora wî zêde dibû, tevlêbûna wî ya di siyaseta osmanî de zêde dibû û di dijberiya wî ya çalak a li hember reformên leşkerî yên osmanî yên berdewam de gihîştibû lûtkeyê. Ew yek ji serokên herî navdar bû. Piştî ku di sala 1845an de wekî serhildêr hatibû îlankirin, di sala 1847an de di 42 an 43 saliya xwe de, piştî kampanyayek leşkerî ya serketî ya li dijî hêzên wî, hatiye girtin û ji Kurdistanê hatiye sirgûnkirin. == Jiyana taybet == [[Wêne:Miner Kilbourne Kellogg - Costume of Beder Khan Bey - 1991.56.173 - Smithsonian American Art Museum.jpg|thumb|200px|Cil û bergên Bedirxan Beg, ji aliyê [[Miner Kilbourne Kellogg]] nîşankirin]] Bedirxan di sala 1803an de li bajarê Cizîrê, paytexta [[Mîrektiya Botan]], wekî endamê eşîra ezîzan a kurdan de ji dayik bûye. Navê bavê wî Ebdulleh Beg bû û piştî ku pismamê wî Seyfedîn (ku piştî mirina Ebdulleh Beg cihê serweriyê girt) nekarî herêmê aram bike û birayê wî Seîd Beg pir dînperest bû û serokatiyê ji Bedirxan re dihêle û Bedirxan dibe serokê mîrektiyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Kieser |pêşnav=Hans-Lukas |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |url=https://books.google.at/books?id=8LAlAQAAMAAJ&redir_esc=y }}</ref> Dayika Bedirxan, Gulê, ji bo parastina cihê malbata xwe, neçar dimîne ku kontrola koma Ebdulleh Beg bigire destê xwe. Bandorek mezin li ser kesayetiya Bedirxan hebû û Bedirxan pir rêz li wê digirt. Bav û kalên Bedirxan îdia dikirin ku çîroka malbata wan bi eslê xwe ji [[Xalid bin Welîd]] tên. Ji ber vê sedemê, ev rêzenavê ezîzanê hatiye binavkirin da ku rûmeta girêdana bi rêzenavê kesekî mîna Xalid bin Welîd re were nîşandan ku di tevahiya jiyana xwe de bi navê Îslamê gelek serkevtinên leşkerî bi dest xistiye. [[Mihemed Emîn Zekî]] û dîroknasên din ên kurd îdia kirin ku peyva "Ezîzan" ji Mîr Abdullah Ezîzî, kurê ibn-Xalid ê Cizirî, yek ji damezrînerên xanedanê tê. Lêbelê, li gorî daxuyaniya [[Kamiran Alî Bedirxan]], yek ji neviyên Bedirxan Beg, peyva "Ezîzan" ji "Arzîzan" tê, gundekî piçûk ê derûdora bajarê Cizirê ye. Di tevahiya kariyera wî de hatiye tomar kirin ku Bedirxan Beg nêzîkî 16 jinên wî hebûn ku di nav wan de zewacên bi bandora dîplomatîk a faris û tirkan jî hebûn û 21 yek zarokên wî hebûb. [[Emîn Alî Bedirxan]] yek ji kurên wî bû û [[Celadet Alî Bedirxan]], [[Sureya Bedirxan]], Kamiran Elî Bedirxan, [[Vasıf Çınar]],<ref name="Özoğlu2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries |paşnav=Özoğlu |pêşnav=Hakan |weşanger=SUNY Press |tarîx=2004-02-12 |rr=95 |isbn=978-0-7914-5993-5 |ziman=en }}</ref> [[Leyla Bedirxan]] û [[Rauf Orbay|Rauf Paşa]]<ref name="Özoğlu2004" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yeniakit.com.tr/biyografi/rauf-orbay |sernav=Rauf Orbay kimdir? - Yeni Akit |malper=m.yeniakit.com.tr |roja-gihiştinê=2025-10-01 }}</ref> neviyên wî bûn. == Hikumdariya wî (1821-1847) == [[Wêne:Corduene castle.jpg|thumb|Bermahiyên [[keleha Cizîra Botan]] a xanedana Bedirxaniyan. Li aliyê rast [[Birca Belek]] tê dîtin. Wêne di sala 1908an de ji aliyê [[Gertrud Bell]] ve hate girtin.]] Piştî mirina bavê Bedirxan Beg, Ebdulleh Beg, pismamê wî mîr Seyfedîn Beg serokatiya mîrnişînê digire ser xwe.<ref name="Aktürk2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Aktürk |pêşnav=Ahmet Serdar |tarîx=2018 |sernav=Family, Empire, and Nation: Kurdish Bedirkhanis and the Politics of Origins in a Changing Era |url=http://journals.upress.ufl.edu/JGSS/article/view/729 |kovar=Journal of Global South Studies |ziman=en |cild=35 |hejmar=2 |rûpel=393 |doi=10.1353/gss.2018.0032 |issn=2476-1419 |s2cid=158487762 |gihiştina-urlyê=subscription |via=[[Project MUSE]] }}</ref> Di dema Seyfedîn Beg de ku bêdeng û bi manewiyatê re eleqedar dibe, rêveberiya mîrnîşînê xirab bûye û eşîrên di nav mîrektiya Botanê de bûn ji kontrolê derketine.<ref name="Shields2001">{{Jêder-kovar |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah |tarîx=August 2001 |sernav=Nelisa Fuccaro, The Other Kurds: Yazidis in Colonial Iraq, Library of Modern Middle East Studies, vol. 14 (London: I. B. Tauris, 1999). Pp. 246. |url=http://dx.doi.org/10.1017/s0020743801293064 |kovar=International Journal of Middle East Studies |cild=33 |hejmar=3 |rr=463–465 |doi=10.1017/s0020743801293064 |issn=0020-7438 |s2cid=161122658 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref> Bedirxan Beg ji ber vê xirabûna rêveberiyê aciz dibe û li hember van bûyerên neyînî bêdeng namîne û hinek caran jî mudaxeleyî rêveberiyê dike.{{sfnp|Sinclair|1989|p=401}} Seyfedîn Beg bi dilxwazî ​​​​ji meqamê mîr vedikişe û rêveberiyê radestî birayê biçûk ê Bedirxan Beg, Selîh Beg, dike. Ji ber ku Selîh Beg bi xwe jî bi teetê eleqeder dibû û xwedî helwesteke dîndar bû, wî nekarî xirabûna rêveberiyê û nebûna desthilatdariyê ya mîrektiya Botanê de çareser bike.<ref name="Aktürk2018" /> Ji ber ku Selîh Beg di wê demê tevlî rêzbendiya [[Neqşbendî]] dibe, wî guncaw dît ku xwe vekişîne û di sala 1821ê de mîrektiyê ji birayê xwe Bedirxan Beg re bihêle. Dema Bedirxan Beg derbasê li ser textê dibe di temenê 19 salî ya xwe de bû.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di dema yekem a serokatiya xwe yê wekê mîr, bi awayeke bilez kontroleke herêmî ya bihêz ava kiriye ku ev yek rê daye wî ku di [[Şerê rûs û osmanî (1828-1829)|Şerê rûs û osmanî]] yê di navbera salên 1828 û 1829an de piştgiriyan nede siltanê osmanî.{{sfnp|Uyar|2020|p=83}} Di vê serdemê de, împeratoriya Osmanî hewl daye ku desthilatdariya hikûmetên herêmî kêm bike û rêziknameyên îdarî li ser bingeha rêbazek rêveberiya navendî bicîh tîne.<ref name="Shields2001" /> Ji ber vê sedemê, li gelek herêman di hikûmetên herêmî yên nîvxweser de serhildan hatin dîtin.<ref name="Aktürk2018" /> Bedirxan Beg di destpêka serdemekê ku tê de têkoşînên di navbera împeratoriya osmanî û feodalên kurd hebûn, dibe mîr. Ji ber ku ev serdem bûye serdemeke ku reform werin kirin û di encama van reforman de gelek rêveberiyen nîvxweser ên kurd ji aliyê osmaniyan ve hatine hilweşandin.<ref name="Winter2006">{{Jêder-kovar |paşnav=Winter |pêşnav=Stefan |tarîx=2006 |sernav=The other Nahdah: The Bedirxans, the Millîs and the tribal roots of Kurdish nationalism in Syria |url=https://www.jstor.org/stable/25818086 |kovar=Oriente Moderno |cild=25 (86) |hejmar=3 |rr=461–474 |doi=10.1163/22138617-08603003 |issn=0030-5472 |jstor=25818086 |gihiştina-urlyê=subscription }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |sal=2018 |rûpel=94 |isbn=978-3863095512 |url=https://d-nb.info/1156601185/34 }}</ref> === Rêveberiya wî û reformên nû === [[Wêne:Bohtan principality.png|thumb|Nexşeya dawiya sedsala 17an ya ji Kurdistana navendî]] Di serdemên destpêkê yên desthilatdariya xwe de, Bedirxan Beg Beg xwedî hêzek ewqas bihêz nebû ku rêça bûyerên li dora xwe diqewimin biguherîne.{{Sfn|Henning|2018|p=95}} Wî karî navçeyên ku ji ber şer wêran bûne di bin kontrola xwe de pêş bixe û di nav çend salan de, nifûsa herêma di bin kontrola wî de bi girîngî zêde bû.{{Sfn|Jongerden|2012|p=60}} Kiryarên Bedirxan Beg li ser îmarat, bingeha reform û hewldanên ji bo sererastkirina avahiya rêveberiyê ya ku di dema desthilatdariya mîrên berê de xirab bû, bûn.<ref name=":5">{{Jêder-kitêb |sernav=Agha, Sheik and State |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |rr=179 |url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/420970/ASS_Zed.pdf?sequence=1 }}</ref> Bedirxan Beg ku bi demê re desthilatdariya xwe xurt kir, dest bi rêvebirina herêma Cizîrê bi awayekî otorîter kiriye û kiryara wî ya yekem ew bû ku eşîrên belavbûyî, serhildêr ên li herêma Botanê di bin hêza xwe de bike yek. Di vê serdemê de, Bedirxan Beg hejmarek tayînkirinên îdarî pêk aniye û rêziknameyên îdarî çêkiriye.<ref name=":5" /> Bedirxan Beg zanyarê kurd Ebdulkuddûs Beg wekê Şêx-ul-Îslam a di nav îmarata Botanê de, Tahir Axa (Tahirê Memo) wekê serokê karûbarên leşkerî, Hamit Axa wekê fermandarê siwariyê û Efendî Axa jî wekê serokê xezîne û karûbarên navxweyî erkdar kiriye.<ref name="Gökçe1997">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan et l'Europe |paşnav=Gökçe |pêşnav=Hasan |weşanger=Chronos |tarîx=1997 |rûpel=81 |isbn=978-3-905312-32-4 |ziman=fr |paşnavê-edîtor=Kieser |pêşnavê-edîtor=Hans-Lukas |url=https://books.google.com/books?id=8LAlAQAAMAAJ }}</ref>{{Sfn|Gökçe|1997|p=80}} Paşê ji bo ku ewlehiya jiyan û milkê mirovên ku li axên di bin fermandariya wî de dijîn misoger bike, Bedirxan Beg dawî li talan û diziyê anî û bi vî awayî karî berhevkirina bacê rêkûpêk bike. Van kiryaran aştî heta li herêmên herî dûr ên mîrektiya Botan misoger kir û prestîja wî di nav gel de zêde dike.<ref name="Gökçe1997" /> Lêkolînerê rûsî V. Dittel di nîşeyên xwe yên li ser axên Bedirxan Beg de wiha dinivîse:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|“Qanûn, şert û mercên wî ji bo belavkirina erdê hene. Lê aştî û ewlehî ji hemî nerehetiyên van mercan bêtir tê tercîhkirin.”}} V. Dittel paşê behsa qanûn û rêveberiya leşkerî ya ku ji aliyê Bedirxan Beg ve hatiye danîn kiriye û diyar kiriye ku mirov dikarin bê tirs bi tena serê xwe li herêma Botanê rêwîtiyê bikin û gotinên xwe wiha berdewam dike:<ref name="Gökçe1997" /> {{Quote|"Li [[Kurdistan]]ê deverek tuneye ku dizî, şêlandina rêyan, an kuştin lê tune be. Lê li vir, aramiya giştî bi vî rengî dihat parastin."}} Ji salên destpêkê yên mîrektiya xwe ve, Bedirxan Beg zext li diz û rêbirên li herêmê dikir û cezayên tund dida wan ky bi vî awayî aramî û aştî li herêma Botanê misoger dikir.<ref name="Eppel2008">{{Jêder-kovar |paşnav=Eppel |pêşnav=Michael |tarîx=2008 |sernav=The Demise of the Kurdish Emirates: The Impact of Ottoman Reforms and International Relations on Kurdistan during the First Half of the Nineteenth Century |url=https://www.jstor.org/stable/40262569 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=44 |hejmar=2 |rr=237–258 |issn=0026-3206 }}</ref> Rêwiyên biyanî diyar dikirin ku wan li herêma Botanê ya Bedirxan Beg aramî û ewlehî dîtiye ku wan li welat û herêmên din nedîtiye.<ref name="Eppel2008" /> Mîsyonerên amerîkî yên bi navê ''Rais'' û ''Bres'' ku di hezîrana sala 1836an de di dema serdana Bedirxan Beg kirine ku tu gumanbar nikare ji binçavkirina Beg bireve û herwiha diyar dikirine ku dizî û bertîlxwarinên ku li gelek deverên welêt dihatin dîtin li van herêman nehatine dîtin û destên diz û rêbirên ku dihatin girtin tavilê dihatin birîn, bi vî awayî aramî heta li herêmên herî paşketî yên mîrektiya Botanê jî misoger dibû.<ref name="Eppel2008" /><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Leezenberg |pêşnav=Michiel |tarîx=2020 |sernav=Di navbera fêrbûna îslamî û neteweperestiya feslefeyî: Auto-etnografia kurdan ji Mele Mehmûd Bayezîdî |url=https://www.jstor.org/stable/27108334 |kovar=Die Welt des Islams |cild=60 |hejmar=4 |rr=433–472 |issn=0043-2539 }}</ref> [[Wêne:Bohtan Emirate Flag Bedir khan beg period.png|thumb|Alayê mîrektiya Botan dibin desthildariya Bedirxan Beg]] [[Mehmûd II]] bi reformên ku kir, polîtîkayên îdarî yên împeratoriya Osmanî li wîlayetan ji sala 1808an pê ve guherand û rêbazek navendîtir bicîh anî.<ref name="Atmaca2019">{{Jêder-kovar |paşnav=Atmaca |pêşnav=Metin |tarîx=2019 |sernav=Resistance to centralisation in the Ottoman periphery: the Kurdish Baban and Bohtan emirates |url=https://www.jstor.org/stable/48543869 |kovar=Middle Eastern Studies |cild=55 |hejmar=4 |rr=519–539 |issn=0026-3206 }}</ref> Pêşî, wî eşrafên nîv-xweser, ku wî wekî astengiyên herî dijwar ên li pêşiya dewletê didît, xistin bin fermandariya xwe.<ref name="Atmaca2019" /> Di vê yekê de ew bi piranî bi ser ket.<ref name="Atmaca2019" /> Di navbera salên 1812 û 1817an de, eşrafên herî mezin ên Anatolyayê xistin bin fermandariya xwe û heman tişt di navbera salên 1814 û 1820an de li Balkanan jî qewimî.<ref name="Atmaca2019" /> Paşê ji bo rêxistinkirina [[Bakurê Kurdistanê]] û anîna eşraf û mîrên vê herêmê di bin fermandariya xwe de, Mehmûdê II di sala 1833an de [[Reşîd Mehmed Paşa]] wek waliyê [[Sêwas (parêzgeh)|Sêwasê]] tayîn kir.<ref name="Atmaca2019" />{{Sfn|Zürcher|2017|p=468}} Di vê serdemê de, Bedirxan Beg bû serokê mîrektiya Botan. Bedirxan Beg pêşî eşîrên belavbûyî yên Bohtanê di bin desthilatdariya xwe de kir yek û di nav mîrektiya Botan de rêziknameya îdarî ava kir.<ref name="Atmaca2019" /> Di salên pêşîn de ku ew bû serokê mîrektiyê, wî di warê îdarî de gelek reform kirin. Bi vî awayî, wî yavaş rêveberiya xwe xurt kir û dest bi rêvebirina îmarata Botanê bi awayekî otorîter kir.<ref name="Atmaca2019" /> Asta ewlehiyê li Botanê ewqas bû ku nifûsa wîlayetên cîran teşwîq kir ku koçî axa di bin kontrola Bedirxan Beg de kirin.<ref name="Atmaca2019" /> Ev yek bû sedema dijberiya waliyê osmanî yê [[Mûsil]]ê, ku daxwaza rawestandina koçberiya niştecihan ji wîlayeta Mûsilê ber bi Botanê ve kir.<ref name="Atmaca2019" /><ref name="James2021">{{Jêder-kitêb |sernav=The Rise and Fall of the Kurdish Emirates (Fifteenth to Nineteenth Centuries) |paşnav=James |pêşnav=Boris |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=25–44 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/rise-and-fall-of-the-kurdish-emirates-fifteenth-to-nineteenth-centuries/A75615835AE09CB5A625245A43C92171 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> [[Wêne:Kurdish states 1835.png|thumb|Mîrektiyên kurd di dêstpêka sedsala 19an]] Serkeftina wî ewqas bû ku dîplomatên ewropî yên herêmê ji hikûmetên xwe re behsa şiyana Bedirxan kirin ku ji bo peyrewên xwe, bi herêmên din ên cîran re, standardeke aborî û ewlehîyek baş peyda bike.<ref name="James2021" /> Bedirxan bi ewlehîya ku anî herêmê serbilind bû ku di bin serokatiya wî de, çetetî ji holê rabû û karwan dikarîbûn bi ewlehî ji axa wî derbas bibin.<ref name="James2021" /> Bedirxan Beg di warên dabînkirina aramiya giştî, rizgarkirina niştecihên herêmî ji tirs û gumanan, parastina milkên ji diz û rêbiran, û avakirina pergaleke bacê ya dadperwer de ji bo baştirkirina jiyana civakî û aborî lêkolîn kirin. Ji ber vê yekê, Bedirxan Beg difikirî ku çareserkirina van pirsgirêkan dê otorîteya wî di nav gel de zêde bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mosul before Iraq: Like Bees Making Five-Sided Cells |paşnav=Shields |pêşnav=Sarah D. |weşanger=SUNY Press |tarîx=2000-06-22 |isbn=978-0-7914-4488-7 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=PkqBFQ3s9f4C&dq=%22while+some+nestorians+were+subjected+to%22&pg=PA54&redir_esc=y }}</ref> Ji bo vê armancê, wî hin tedbîr girtin da ku ewlehiya avahiya civakî misoger bike; wî barê bacê li ser mirovên ku di bin barê giran ê bac û bacê de diperçiqiyan kêm kir. Avakirina rêveberiya keştîyan li [[Gola Wanê]] bûyerek girîng bû.<ref name="Taylor2014">{{Jêder-kitêb |sernav=Fever and Thirst: An American Doctor Among the Tribes of Kurdistan, 1835-1844 |paşnav=Taylor |pêşnav=Gordon |weşanger=Chicago Review Press |tarîx=2014-12-01 |isbn=978-0-89733-657-4 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=qpRmBgAAQBAJ&redir_esc=y }}</ref> Bedirxan Beg bi hemî hêza xwe xebitî da ku projeyê pêk bîne. Gavên ku di vî warî de hatine avêtin bi eleqeyek germ ji hêla gel ve hatin pêşwazîkirin û piştgiriya serokên eşîran ên ku piştgirî dan Beg wergirtin. Xebitandina keştîyan li ser golê, ji aliyekî ve, pêşkeftina bazirganiyê li herêmê peyda kir, û ji aliyê din ve, rehetiyek mezin di veguhastina navherêmî de peyda kir.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A8A41F9088ABB9443BCEFF51EAAEC76D/S0090599221000325a.pdf/kurdistan_on_the_sevres_centenary_how_a_distinct_people_became_the_worlds_largest_stateless_nation.pdf |sernav=Çawa miletekî bihêz a dîrokê bû neteweya herî mezin a bêdewlet }}</ref> Ji bo vê armancê, Bedirxan Beg xwendekaran şandiyê Ewropayê da ku bi keştîvaniyê fêr bibin.<ref name="Taylor2014" /><ref name=":11" /> Wî bac berhev kirin, pereyên xwe çêkirin û sîstema dadweriyê organîze kir.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bedir-khan-badr-khan-d/ |sernav=BEDIR KHAN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US }}</ref> Ewlehiya li Botanê ewqas populerîte da wî di nav niştecihên wê de ku gelek malbatên ji navçeyên cîran li mîrektiya Botanê bi cih bûn.<ref name=":11" /> Ev yek bû sedema nakokiyekê bi waliyê Mûsilê re, ku di sala 1842an de dixwest navçeya Cizîreyê tevlî wîlayeta Mûsilê bike, armancek ku nifûsa Cizîrê pê razî nebû.<ref name=":11" /> Heta sala 1845an, Bedirxan Beg li ser herêmek ji Diyarbekirê heta Mûsilê li rojava û [[Ûrmiye]] li rojhilat hikûm dikir.<ref name=":11" /> Ji ber ku dihat zanin ku wî bi avakirina milîsên nav-eşîrî yên ji leşkerên çend eşîran pêk dihatin û xutbeyên roja înê bi navê wî dihatin qîrîn, hikûmeta osmanî ya navendî biryar da ku tevgera serxwebûnê ya derketî holê ya Bedirxan Beg bi dawî bike.<ref name=":11" /><ref name=":13" /> ==== Komê miletan di bin hikumê wî ==== Van reformên Bedirxan Beg prestîja wî di nav begên din ên kurd ên herêmê de pir zêde kir, û ber bi dawiya salên 1830an ve, dema ku rageşiya sînor di navbera împeratoriya osmanî û Îranê de zêde dibû, Bedirxan Beg difikirî ku ji rewşa heyî sûd werbigire û herêmên ji [[Wan]], [[Bidlîs]], [[Mûş]] û [[Amed]] heta [[Gola Ûrmiyeyê]] tevlî qada bandora xwe bike.<ref name="Ozoglu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Ozoglu |pêşnav=Hakan |tarîx=1996 |sernav=State-Tribe Relations: Kurdish Tribalism in the 16th- and 17th-Century Ottoman Empire |url=https://www.jstor.org/stable/195817 |kovar=British Journal of Middle Eastern Studies |cild=23 |hejmar=1 |rr=5–27 |issn=1353-0194 }}</ref> Ji ber vê sedemê, wî hewl daye ku bi gelên Bakurê Kurdistanê re têkiliyên baş pêk bîne û bi taybetî jî têkiliyên xwe bi [[Ermenî|ermeniyan]] re pêş bixe.<ref name="Ozoglu1996" /> Li gorî hinek dîroknasên ermenî, Bedirxan Beg siyaseteke hişmendî dişopand ku bi girtina beşek mezin ji Kurdistanê di bin bandora xwe de bi hevalbendiya ermeniyan piştgiriya siyasî ya [[Împeratoriya Rûsî|Rûsya]] û [[Îrana Qacarî|Îranê]] bi dest bixe.<ref name="Ozoglu1996" /><ref name=":16">{{Jêder-kitêb |sernav=The Transformation of Ottoman Kurdistan: Underdevelopment in Ottoman Kurdistan in the Age of Centralisation, Westernisation and Crisis (1800–1914) |paşnav=Yadirgi |pêşnav=Veli |weşanger=Cambridge University Press |tarîx= |rr=93–150 |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/core/books/political-economy-of-the-kurds-of-turkey/transformation-of-ottoman-kurdistan-underdevelopment-in-ottoman-kurdistan-in-the-age-of-centralisation-westernisation-and-crisis-18001914/33CF5F123B19F6FA5478DC49D0364A2F }}</ref> [[Wêne:Young-kurd-gregori-gagarin-1810-1893.jpg|thumb|Portreya şervanekî ciwan a kurd ji Botan (1825). Bi destê [[Gregorî Gagarîn]] hatiye çêkirin.]] Serdema Bediran Beg wekî serdemeke têkiliyên dostane di navbera kurd û ermeniyan de tê binavkirin.<ref name=":16" /> Ji bilî ermeniyan, komeke din a etnîkî ku bi sedsalan bi kurdan re jiyaye [[nestorî]] ne. Nestor civatek bûn ku bi gelemperî li herêma [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] dijîn û têkiliyên wan ên baş bi kurdan re hene. Ev di serdemên destpêkê yên Bedirxan Beg de jî berdewam kiriye.<ref name=":16" /> Ji xeynî van komên etnîkî, [[Êzdîtî|êzidî]] jî hene ku hebûna xwe li herêmê berdewam dikirin. Piraniya êzidiyan li îmarata Botan û li deverên [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro bûn.<ref name=":16" /> Bedirxan Beg û bi êzidiyan re têkiliyên wî yên baş tinebû û wî gelek seferên li dijî wan birêve biriye.<ref name=":16" /> === Şerê rûs û osmaniyan (1828-1829) === Ji ber xwesteka Rûsyayê ya gihîştina deryayên germ, ji sala 1805an vir ve her tim eleqeya wan bi civakên koçber ên li Bakurê Kurdistanê re hebû. Ji ber ku ji bo Rûsyayê gihîştina deryayên germ, parçekirina împeratoriya Osmanî û avakirina dewletên ermenî û kurd li rojhilata Anatolyayê girîng bû. Di [[Şerê rûs-osmanî (1828-1829)|şerê rûs-osmanî]] yê 1828-1829an de, leşkerên rûs li eniya rojhilatê Şerê Yeniköyê bi ser ketin û di 8ê tîrmeha 1829an de ketin [[Erzîrom]]ê. Serokê ezîdiyan Mîrza Beg ji aliyê [[Îvan Paskevîç]] ve wekî fermandarê artêşên Qefqasyayê hat razîkirin ku tevlî şer bibe.<ref name="Yalanuzyan2022">{{Jêder-malper |url=https://evnreport.com/raw-unfiltered/russo-turkish-wars-through-history/ |sernav=Russo-Turkish Wars Through History |malper=EVN Report |tarîx=2022-01-25 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |paşnav=Yalanuzyan |pêşnav=Mikael }}</ref> Paskevîç di çileya 1829an de bi heman awayî bi serok û rêberên eşîrên din ên kurd re têkilî danî û hewl da ku wan razî bike ku aliyê Rûsyayê bigirin. Silêman û Hesen Axa ji şaxa [[sencaq]]a [[Kop]]ê ya eşîra [[Zîlan (êl)|Zîlan]] tavilê ev pêşniyara rûsan qebûl kirin.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bayezîd Paşa û Behlûl Paşa yê Kurd jî hewl dan ku aliyê rûsan bigirin. Bedîrxan Beg leşkerên ku diviyabû bidaya wan neda osmaniyan û rê li ber eşîrên ku dixwestin wan bidin girt.<ref name="Yalanuzyan2022" /> Bedîrxan Beg û [[mîrektiya Soran]], [[Behdînan]] û [[mîrektiya Hekarî]] jî ji tevlîbûna şer li aliyê osmaniyan dûr ketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://origins.osu.edu/article/kurds-stateless-turkey-syria-iraq-iran |sernav=The Fate of the Kurds {{!}} Origins |malper=origins.osu.edu |tarîx=2020-01-19 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref> === Hevpeymaniya bi Mihemed Paşayê Rewandizî li ser komkujiya êzidiyan (1832-1833) === [[Wêne:Bedirkhan Beg in herd of horses.jpg|thumb|Bedirxan Beg di keriyê hespan]] Di împeratoriya Osmanî de, misilman bûn ku bi berdewamî êzidiyan zilm û komkujî kirin û di hin rewşan de ew neçar kirin ku bibin misilman. Di destpêka împeratoriya Osmanî de, ezidî hîn jî bi hêz bûn.<ref name="King2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |rr=187 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HNcyAgAAQBAJ&pg=PA187 }}</ref> Mînakî, serokekî êzidî yê bi navê Mîrza wekî "Mîrê Kurdan" dihat tayînkirin. Lêbelê, bandora wan bi demê re kêm bû, nemaze ji ber gelek guherînên bo îslamê. Di gel vê yekê, nifûsa êzidî di eşîr û [[konfederasyon]]ên kurd de hîn jî girîng bû. Eşîrên kurd ên neêzidî pir caran hêza ajotinê ya li pişt pêlên zilmê bûn.<ref name="King2013" /> Di nav êzidiyan de, peyva "ferman" ji bo hemî komkujiyan ji împeratoriya Osmanî û pê ve gelemperî bû. Di karanîna osmanî de, ''ferman'' behsa fermaneke ji siltanê dikir.<ref name="King2013" /> [[Wêne:The Mountains of Kuyunjik.jpeg|thumb|Êzidiyên Şêxanê ku ji ber dagirkerên Bedirxan Beg reviyabûn lê nekarîn [[Dîcle|çemê Dîcleyê]] derbas bikin.<ref name="Austen Henry Layard2">{{Jêder-kitêb |sernav=Niniveh and Its Remains: With an Account of a Visit to the Chaldaean Christians of Kurdistan, and the Yezidis, Or Devil-Worshippers : and an Enquiry Into the Manners and Arts of the Ancient Assyrians |paşnav=Layard |pêşnav=Austen Henry |weşanger=Murray |tarîx=1849 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=j-E-AAAAcAAJ&pg=PA275 275] |ziman=en }}</ref>]] Bedirxan Beg bi berdewamî berpirsiyarê komkujiyên li ser êzidiyan bû. Di sala 1832an de, nêzîkî 70.000 êzidî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Steinvorth |pêşnav=Daniel |tarîx=2016-12-22 |sernav=Jagd auf den Engel Pfau |url=https://www.nzz.ch/international/nahost-und-afrika/bedrohte-minderheiten-im-orient-jagd-auf-den-engel-pfau-ld.135327 |roja-gihiştinê=2019-09-30 |rojname=Neue Zürcher Zeitung |ziman=de-CH |issn=0376-6829 }}</ref> ji aliyê mîrên kurd ên [[Sunîtî|sunî]] Bedirxan Beg û [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşa yê Rewandizê]] ve hatin kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Der kurdische Fürst MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ genannt MĪR-Ī KŌRA: Ein Beitrag zur kurdischen Geschichte |tercimeya-sernav=The Kurdish Prince MĪR MUHAMMAD AL-RAWĀNDIZĪ called MĪR-Ī KŌRA: A Contribution to Kurdish History |paşnav=Nebez |pêşnav=Jemal |weşanger=epubli |tarîx=2017-08-14 |isbn=9783745011258 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=hQIxDwAAQBAJ&q=Ezidis&pg=PT254 }}</ref> Bedîrxan Beg her tim bi Mihemed Paşa re di têkiliyên baş de nebû, di sala 1834an de, artêşa wî neçar ma ku mîrektî ji wî biparêze. Di sala 1836an de, osmaniyan êrîşî wî kirin û ew têk birin, û Bedirxan Beg sonda xwe ya dilsoziyê ji siltan re nû kir. Di sala 1838an de, [[Reşîd Paşa]] bajarê Cizîrê fetih kir û Bedirxan Beg ji ber polîtîkayên navendîparêz ên împeratoriya Osmanî dest bi windakirina desthilatdariya xwe kir, ku bi fermana [[Tenzîmat]]ê ya 1839an û sepandina wê di sala din de gihîşt lûtkeyê. Piştî [[Şerê Belqêşê]] di sala 1839an de, ku Bedirxan Beg ji bo aliyê osmaniyan beşdar bû, ew wekî hikumdarê kurd ê serdest li Kurdistana navendî derketa holê. Zilamên wî hema hema tevahiya nifûsa ezidiyên [[Şêxan (navçe)|Şêxanê]] kuştin. Hin êzidiyan hewl dan ku koçeriya [[Şingal]]ê bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family |paşnav=Henning |pêşnav=Barbara |weşanger=University of Bamberg Press |tarîx=2018 |rûpel=99 |isbn=978-3863095512 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Yezidis: The History of a Community, Culture and Religion |paşnav=Acikyildiz |pêşnav=Birgul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2014-08-20 |rûpel=[https://books.google.com/books?id=3RNEBAAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA52 52] |isbn=9781784532161 |ziman=en }}</ref><ref name="Lescot-1938">{{Jêder-kitêb |sernav=Enquête sur les Yezidis de Syrie et du Djebel Sindjār |tercimeya-sernav=Survey of the Yezidis of Syria and Jebel Sinjar |paşnav=Lescot |pêşnav=Roger |weşanger=Institut français de Damas |sal=1938 |cih=Beirut |ziman=fr |url=https://archive.org/details/MN40205ucmf_0 |roja-gihiştinê=2025-06-05 |via=archive.org }}</ref>{{rp|125}} Dema ku wan hewl da birevin ber bi Şingalê ve, gelek ji wan di çemê [[Dîcle]]yê de xeniqîn. Yên ku nizanibûn avjeniyê bikin jiyana xwe ji dest da. Nêzîkî 12.000 êzidî li qeraxa çemê Dîcleyê ji aliyê zilamên Bedirxan Beg ve hatin kuştin.<ref name="Hamburg2">{{Jêder-malper |url=https://www.hamburg.de/contentblob/6271994/21807c33b23c0f8e930ad75a1da7753c/data/eziden-und-ezidentum.pdf |sernav=Die Eziden und das Ezidentum – Geschichte und Gegenwart einer vom Untergang bedrohten Religion |tercimeya-sernav=The Yazidis and Yazidism – Past and Present of a Religion Threatened with Extinction |malper=hamburg.de |ziman=de |paşnav1=Tagay |pêşnav1=Sefik |paşnav2=Ortac |pêşnav2=Serhat |rr=49–50 }}</ref> Jin û zarokên êzîdî jî hatin revandin.<ref name="Hamburg2" /> Di sala 1833an de, êzidiyên ku li herêma [[Akrê (navçe)|Akrêyê]] dijiyan dîsa rastî êrîşa Mihemed Paşa û Bedirxan Begê bûn. Sûcdaran li [[Zêyê Mezin]] 500 êzidî kuştin. Piştre, Mihemed Paşa û leşkerên wî êrîşî êzîdî ku li Şingalê dijiyan kirin û gelek ji wan kuştin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843-1914 |paşnav=Ateş |pêşnav=Sabri |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2013-10-21 |isbn=9781107033658 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=WUQIAQAAQBAJ&pg=PA67 }}</ref> [[Wêne:Mir_Ali_Beg.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mir_Ali_Beg.jpg|çep|thumb|Di navenda vê wêneyê Elî Begê II (neviyê Elî Beg û kalikê [[Tehsîn Beg]])]] Gelek êzidiyan jî xwe li hember êrîşan parastin. Elî Beg, serokê êzidiyan li Şêxanê jî wisa kir. Serokê êzidiyan Elî Beg hêzên xwe seferber kir da ku li dijî Mihemed Paşa derkeve, ku eşîrên kurd ên ku li çiyayên derdorê dijiyan seferber kir da ku êrîşek li dijî êzidiyan bidin dest pê kirin. Leşkerên Elî Beg ji hejmar kêmtir bûn û ew ji hêla Mihemed Paşa û Bedirxan Beg ve hate girtin û kuştin.<ref name="Austen Henry Layard2" /> === Şerê osmanî û Misir (1833-1839) === Bedîrxan Beg di vî şerî de bi hêzên xwe aliyê împeratoriya osmanî girt.<ref name="Ufford2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Pasha: How Mehemet Ali Defied the West, 1839-1841 |paşnav=Ufford |pêşnav=Letitia W. |weşanger=McFarland |sal=2007 |rr=22–30 |isbn=978-0-7864-2893-9 |url=https://books.google.com/books?id=zmJE_okYJE0C&pg=PA22 |roja-gihiştinê=29 çiriya pêşîn 2016 }}</ref><ref name="Aydin2012">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915 |paşnav=Aydin |pêşnav=Suavi |weşanger=Brill |sal=2012 |rr=34–35 |isbn=9789004225183 |paşnavê-edîtor=Jongerden |pêşnavê-edîtor=Joost |paşnav2=Verheij |pêşnav2=Jelle |paşnavê-edîtor2=Verheij |pêşnavê-edîtor2=Jelle }}</ref> Di vî şerî de, leşkerên osmanî ji aliyê generalekî bi navê [[Hefîz Mehmed Paşa|Hefîz Paşa]] ve dihatin birêvebirin, ku ew di heman demê de fermandarê operasyonên li Kurdistanê bû.<ref name="Aydin2012" /> Lêbelê, wî paşê ev helwest berda û di dema sefera rojhilat a Mehmûdê II ya di navbera 1833-1839an de bi leşkerên xwe re li kêleka artêşa osmanî cih girt, ku wî ew ji bo bindestkirina navdarên herêmê pêk anî da ku navendîkirina Bakurê Kurdistanê pêk bîne.<ref name="Aydin2012" /> Artêşa osmaniyan, ku ji hêla Hefîz Paşa ve dihat fermandarkirin, li hember hêzên [[Xedîwiyeta Misirê]] têk çûnekî mezin xwar.<ref name="Aydin2012" /> Di cih de piştî şer, Bedîrxan Beg leşkerên xwe pêşî vekişanda [[Amed]]ê û dûv re jî Cizîrê û bêyî ku tu agahî bide artêşa xwe belav kir.<ref name="Aydin2012" /> Bi vê siyaseta ku wî şopand, Bedîrxan Beg mîna axayên din ên Kurdistanê ji tunekirinê rizgar bû û di vê pêvajoyê de hêzek girîng bi dest xist.<ref name="Ufford2007" /> Ji ber siyaseta xwe ya dewletparêz, ji hêla dewletê ve bi sernavê “kolonelê leşkerî yê yedek“ hate xelat kirin.<ref name="Aydin2012" /> Bi vî rengî, wî piştgiriya dewletê li hêza xwe zêde kir û hêz û bandorek girîng li herêmê bi dest xist. Piştî têkçûna di Şerê Belqêşê, nezîkî Entabê, di sala 1839an ku Bedîrxan Beg bi hêzên eşîrî yên di bin fermandariya wî de beşdar bû, serweriya siyasî û hêza dewleta osmaniyan li herêmê pir hejiya.<ref name="Ufford2007" /> Rewşa heyî ji bo Bedîrxan Beg destpêka serdemeke nû li herêmê bû. Bedîrxan Beg, ku heta wê rojê bi dewletê re siyaseteke aştiyê dimeşand, dû re bi sûd wergirtina ji rewşa heyî ya hikûmetê dest bi şopandina siyasetên ku dê bandora wî li herêmê zêde bikin kir. Ji ber ku bêhêzbûna împeratoriya Osmanî di vî şerî de otorîteya wê ya siyasî li herêmê pir hejand.<ref name="Ufford2007" /> Bedîrxan Beg ji vê rewşa împeratoriya osmaniyan sûd wergirt û bandora xwe li herêmê zêde kir û polîtîkayên cûda li pey xwe hişt.<ref name="Aydin2012" /> === Kampanyaya osmanî li rojhilatê (1839) === Ji ber qelsbûna desthilatdariya navendî di împeratoriya Osmanî de, rêzikên feodal ên mîna yên bi celebê "[[Ayan]]", ku di destpêka sedsala 19an de li gelek herêmên Anatolyayê derketin holê, li herêmên Bakurê Kurdistanê dêstpêkirin. Piştî vê yekê, [[Mehmûd II]] li ser rêxistinkirina rêveberiya navxweyî û modernîzekirina împaratoriyê difikirî.{{sfnp|Eppel|2016|pp=54–55}} Ji bo ku desthilatdariya xwe xurt bike, wî biryar da ku hemî desthilatdariyên ku bi rêya mîrat û kevneşopiyê an jî li ser piştgiriya gel hatine bidestxistin ji holê rake. Piştî rêze pevçûnên 1806-1812an li dijî rûsan, polîtîkayên navendîkirinê ketin pratîkê û siltan Mehmûd II ji bo jiholêrakirina ''Ayaniyan'' tedbîr girt.<ref name=":18">[[Denise Natali]] (2004) ''"Ottoman'' ''Kurds and emergent Kurdish nationalism"'', Critique: Critical Middle Eastern Studies,13:3, 383–387, {{doi|10.1080/1066992042000300701}}</ref> Wî di navbera salên 1812-1817an de li Anatolyayê ''Ayan'' û dûv re jî di navbera salên 1814-1820an de li [[Balkan]]an ''Ayan'' bi dawî kir. Rewş li Kurdistanê pir cûda bû, ku li wir mîrektiyên kurdên misilman û ezîdî yên ku nîv-serbixwe hebûn ku bi sedsalan dom kiribûn.<ref name=":18" /> Bi gotineke din, dê pir dijwartir be ku mîrên kurd ên ku li ser eşîrên mezin serdest bûn, ber bi rastê wan ve bibin.<ref name=":18" /> Rêziknameyên nû yên ku siltan Mehmûdê II dixwest ku derxîne, li Anatolyayê bûn sedema serhildanên mezin. Ji van serhildanan ya herî girîng serhildanên [[Seîd Beg|Seîd Begê Beyazîdê]], Bedîrxan Beg û Mihemed Paşa bûn.<ref name=":18" /> Mistefa Reşîd Paşa û [[Hefîz Mehmed Paşa]] ji bo tepeserkirina van serhildanan hatin erkdarkirin.<ref name=":18" /> Bedîrxan Beg di van serhildanan de wekî navbeynkar di navbera împeratoriya Osmanî û begên kurd de tevgeriya û bi saya bandora wî, bi begên kurd re peymanên aştiyê hatin çêkirin.<ref name=":18" /> === Kampanyayên leşkerî yên hevpeymaniya sêalî (1842-1847) === [[Wêne:Bohtan.png|thumb|Mîrektiya Botanê piştî fetihkirinên Bedîrxan Beg (1842-1847)]] Bedîrxan Beg li herêma Kurdistanê xwedî bandorek û meqamek mezin bû.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Ji ber vê sedemê, piştî serdema Tenzîmatê, împeratoriya osmanî wî wekî meqamê ''muteselimê'' Cizîrê û ''Kolonelê Yedek ê Leşkerî'' tayînkir.{{Sfn|Ateş|2021|p=76}} Helwesta Bedîrxan Beg a li hember serhildana begê kurd a Wanê, [[Xan Mehmûd]], piştî 1842an û têkiliya wî ya nêzîk bi wî re bû sedema îdiayên ku Bedîrxan Beg, Xan Mehmûd û [[Nûrullah Beg]] tifaqek ava kirine.{{sfnp|Ghalib|2011|p=54}} Bi vî awayî, [[Mîrektiya Hekarî|mîrektiya Hekariyê]], [[Behdînan]], [[Miks]] û eşîrên din ên li derdora mîrektiya Bohtanê bûn yek û gelek şer li dijî dewleta navendî ya osmaniyan kirin.{{Sfn|Ateş|2021|p=87}} Înkarkirina berdewam a Bedîrxan Beg li ser îdiayên li dijî wî bandor li dewletê nekir û bawerî bi wî nehat.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Lêbelê, Bedîrxan Beg ji ber polîtîkayên xelet ên ku dewletê di pêvajoya girêdana Cizîrê bi wîlayeta Mûsilê re di sala 1842an de şopand, bi Xan Mehmûd re ket têkiliyên nêzîk.{{Sfn|Aydin|2012|p=36}} Lêbelê, piştî sala 1842an, begên kurd ên ku tevlî hevpeymaniyê bûn, kelehên xwe li ser axa xwe xurt kirin, hejmara leşkerên xwe zêde kirin û dest bi çekdarkirina xwe kirin.{{sfnp|Ghalib|2011|p=53}} Bedîrxan Beg kargehek çek û barûtê ava kir, wekî sembola serxwebûnê pere çap kirin û dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kirin.{{Sfn|Gökçe|1997|p=88}} Dema ku kolonelê brîtanî K. Rich di sala 1943an de bi fermana siltan piştî hevpeymaniyê çû serdana Bedîrxan Beg li Cizîrê, Bedîrxan Beg ji wî re wiha got:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq |paşnav=King |pêşnav=Diane E. |weşanger=Rutgers University Press |tarîx=2013-12-31 |isbn=978-0-8135-6354-1 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=HNcyAgAAQBAJ&q=bedir+khan+beg+yezidis&pg=PA187&redir_esc=y }}</ref> ''"Ez ti siltan nas nakim. Ew kî ye ku ji Konstantînopolîsê ji xwe re dibêjî Siltan? Ew kî ye ku daxwazî fermanên xwe bide li ser pêşarojê kurdan? Ez mêvanbarê vir me û ez dixwazim fêr bim ji wî ku çima alîkarên wî tên ba min û ne ew, ew ku fermanan di destê wî de ne?"'' ==== Şerên li Herêmên Hekarî û Torê (1843-1846) ==== {{multiple image|image1=Assyrian genocide o2p.svg |width1=200|caption1=Nexşeya cihên pevçûnan|image2=Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map of villages and monasteries in Tur Abdin.svg|width2=240|caption2=Gundên xiristiyan li herêma Torê}} Di salên 1843 heta 1846an de, Bedîrxan Beg bi hevpeymanî ligel [[Xan Mehmûd]] û [[Nûrullah Beg]] li seranserê Kurdistanê li dijî [[Nestorî|nestoriyan]] şer kir.<ref name="Laurie1874">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians |paşnav=Laurie |pêşnav=Thomas |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=TbjHyGbVB84C }}</ref><ref name=":02">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Piştî nakokiyeke di navbera waliyê [[Mûsil]]ê, Mihemed Paşa, û Axa Îsmaîl Paşa yê Kurd ê [[Amêdî|Amêdiyê]] de, herêm kete nav şerekî nû. Ya paşîn serî li Nûrullah ê Hekariyê û Bedîrxan Beg re hêvî da. Hersêyan tifaqek çêkirin û sûryaniyan gazî kirin ku tevlî wan bibin. Lêbelê, piştî ku patrîk soz ji Mûsilê wergirt ku wan biparêze, eger kurd biryar bidin ku dîsa tolê hilînik, ev yek red kir. şerê di navbera kurd û osmaniyan de di havîna 1842an de dest pê kir.<ref name="Joseph78">{{Harvnb|Joseph|2000|p=78}}</ref> Mehên din li Hekarî bi taybetî aram bûn, kurd bi şerê li Mûsilê mijûl bûn, û mîsyoner Asahel Grant dest bi avakirina dibistanek olî ya mezin li bajarokê sûryanî ê Xiristiyan, Aşîta, kir û di îlona 1842an de kitêb û nivîsarên sûryanî ji Mûsilê da wê.<ref name="Joseph79">{{Harvnb|Joseph|2000|p=79}}</ref> Seferberiya kurdan di heman mehê de bi têkçûnê bi dawî bû, û sûryanî ji ber redkirina mudaxelekirina şer hatin tawanbarkirin. Gotegot belav bûn ku Grant kelehek ava kiriye da ku li dijî kurdan were bikar anîn, û Nûrullah li cem waliyê [[Erzîrom]]ê nerazîbûn nîşan da. Herwiha, Îbrahîm Paşayê Mûsilê jî ji ber gotegot û zêdebûna çalakiyên mîsyonerî li herêmê ditirsiya. Wî di nameyekê de ji Porte re rave kir ku çawa Grant û xiristiyanan avahiyek mezin ava kirine ku herî kêm 200 ode tê de hene.<ref name="Joseph79" /><ref name="Aprim">{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians From Bedr Khan to Saddam Hussein |paşnav=Aprim |pêşnav=Frederick |url=https://books.google.com/books?id=Xoa3swEACAAJ }}</ref> Bedîrxan Beg, hêzek çekdarî ya deh hezar kesî ji bo sefera nestoriyan ava kir, êrîşek da destpêkirin û gundên navçeya serhildêr a navdar a Dizê girt, Patrîk Marşemûn û malbata wî dîl girtin. Hêzên Bedîrxan Beg û hêzên nestoriyan ketin şerekî dijwar, û nestoriyan windahiyên giran dan û neçar man ku paşve vekişin. Bedîrxan Beg û leşkerên wî êrîşî herêma [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] kirin, gelek gund talan kirin û dêr wêran kirin. Di vê navberê de, Patrîk reviya û hejdeh roj şûnda, bi birayê xwe, karmendê xwe û sê-çar xizmetkaran re hat Mûsilê, xwe li mala cîgirê konsolê brîtanî girt (27ê Tîrmeha 1843an). Beşek girîng ji nestoriyan bi eşyayên xwe reviyan. Yên ku li cihên xwe man razî bûn ku guh bidin mîrê Hekariyê û bacê bidin mîrê Cizîrê. Piştî sefera Bedîrxan Beg a li dijî nestoriyan, ne tenê nestor, lê di heman demê de nifûsa misilman jî neçar man ku guh bidin mîrê Hekariyê, Nûrulleh Beg. Piştî sefera nestoriyan, Bedirxan Beg mutesselimek bi navê Zeynel Beg wek serokê nestoriyan tayîn kir, û paşê vegeriya Cizîrê.{{Sfn|Hakan||p=165}} Li herêma [[Berwarî Bala|Berwariyê]] eşîrên kurd di bin serokatiya Bedîrxan Beg de êrîş pêk anîn, ku di encamê de nîvê nifûsê hatin kuştin an jî ji wir hatin derxistin.<ref name=":29">{{Jêder-kitêb |sernav=IX. Yüzyılda Amerikalı Misyonerlerin Hakkâri Günlüğü 1830-1870-Diaries Of American Missionaries In Hakkari 1830 1870. |paşnav=Murat Gökhan Dalyan |ziman=tr |url=http://archive.org/details/DiariesOfAmericanMissionariesInHakkari18301870. }}</ref><ref name="gaunt31">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=31}}</ref><ref name="Aboona218">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref> Di salên 1843 û 1846an de li [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] li dijî [[Xiristiyanî|xiristiyanên]] [[suryanî]] ji aliyê mîrên kurd ên Bohtan û Hekariyê, Bedîrxan Beg û Nûrullah Beg ve ligel eşîrên suryanî yên hevalbendên wan ên ku li dijî desthilatdariya [[Şîmun XVII Abraham]] bûn, şer pêk hat.<ref name="gaunt30">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=30}}</ref> Di encama şerî de heta 50,000 suryanî hatin kuştin.{{Sfn|Joseph|2000|p=61}} Di tîrmeha 1843an de, hevpeymaniya kurdan, ligel sûryaniyên ku li dijî desthilatdariya Şîmun XVII Abraham<ref name=":03">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> serokatiya Bedîrxan Beg bûn, êrîşî suryaniyan li Hekariyê kirin, gundên wan wêran kirin û gelek ji wan kuştin.<ref name="Joseph82">{{Harvnb|Joseph|2000|p=82}}</ref><ref name="grant">{{Jêder-kitêb |sernav=Dr. Grant and the Mountain Nestorians (Classic Reprint) |weşanger=D. Lothrop & Company |tarîx=1874 |url=https://books.google.com/books?id=U0EJtQEACAAJ }}</ref> Gelek ji wan kesên ku beşdarî şerî bûn ji têkiliyên qels ên di navbera eşîrên suryanî de sûd wergirtibûn, û gelek ji wan ji ber şerî neçar man ku ji malên xwe derkevin.<ref name="Joseph82" /> Hormuzd Rassam hewl da ku bandora xwe li ser waliyê [[Bexda]]yê, Necîb Paşa, bikar bîne da ku zextê li Bedîrxan bike ji bo berdana girtiyan, ku di nav wan de xizmên nêzîk ên Patrîksazê Dêra Rojhilat jî hebûn ku di vê navberê de li [[Mûsil]]ê penaber bûbûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |paşnav1=Astourian |pêşnav1=Stephan |weşanger=Berghahn Books |tarîx=2020-11-01 |rr=62 |isbn=978-1-78920-451-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ISBN9781789204513 |paşnav2=Kévorkian |pêşnav2=Raymond }}</ref><ref name="Aboona2182">{{Harvnb|Aboona|2008|p=218}}</ref><ref>“Dihat ragihandin ku "serokê kurd Bedîrxan Beg êrîşî welatê eşîrên xiristiyanan kiribû, bi mebesta ku wan bi rêya kampanyayeke terorê tune bike, ku tê de hejmareke mezin ji wan hatibûn kuştin û yên din jî dîl hatibûn girtin da ku wek koleyan werin firotin”. Aboona, 2008, rr. 199-212</ref> Hewldanên wî tenê bûn sedema berdana nêzîkî 150 kesan, ku yek ji wan xwişka patrîk bû, dema ku yên mayî wekî xenîmeta şer di navbera axa û [[mele]]yan de hatin belavkirin.<ref name="Aboona219">{{Harvnb|Aboona|2008|p=219}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Escarmouche de Persans et de Kurdes.jpg|thumb|Şervanên Botanê êrîşkariya gundên nestorî li Hekariyê dikin]] Di 3ê Tebaxê de, Bedîrxan Beg di "tepeserkirina eşîran de bi ser ket û hate ragihandin ku 'hê jî qirkirin bi dawî nebûye, û çend kesên ku hewl dane birevin hatine kuştin...'". Piştre dagirker "li dijî navçeya [[Geliyê Tiyarê|Tiyarê]] derketin, li wir ew di dagirkirina gundan de bi ser ketin û li dijî gelê wê kiryarên herî hovane pêk anîn". Heta "ew kesên ku li dijî dagirkirina kurdan derneketin jî wekî şervanan hatine muamelekirin." Laşê diya baviksalar çar parçe hatiye perçekirin. Gelek jin û zarokên biçûk "hatine dîlgirtin da ku wekî [[Xulamtî|koleyan]] werin firotin."<ref name="Aboona219" /> Li gorî walîyê Mûsilê, hejmara leşkerên kurd bi qasî 100,000 dihat texmînkirin, her çend tê gotin ku sûryanî bi xwe jî bi qasî 70,000 texmîn kirine. Leşkerên kurd ji seranserê [[Rojhilata Navîn]] bûn yek.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish National Movement: Its Origins and Development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse University Press |tarîx=2006-06-19 |rr=72 |isbn=978-0-8156-3093-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=FCbspX-dGPYC }}</ref> Di sala 1843an de, Bedîrxan Beg berxwedana Mar Şîmûn şikand, ku bixwe di ve demê li Mûsilê wekî penaber jiyan kir.<ref name="Aboona219" /> Di encama êrîşên 1843an de, Porta Bilind di siyaseta derve de ket rewşek dijwar û bû sedema destwerdana dewletên rojavayî di vê mijarê de, û ew bi rêya balyozên xwe yên li [[Konstantînopolîs]]ê zextê li ser hikûmetê kirin.<ref name="Aboona219" /> Bertek û destwerdana tund a dewletên rojavayî piştî operasyona li dijî nestoriyan a ku ji hêla Bedîrxan Beg ve di 1843an de pêk hat, û herwiha têkiliya wî ya nêzîk bi Xan Mehmûd û hin axayên kurd ên ku bi wî re di serhildanê de bûn û encama vê hevpeymaniyê (1846), bû sedem ku Porta Bilind tedbîrên radîkal bigire da ku vê pirsgirêkê ji holê rake.<ref name="Aboona219" /> Di sala 1844an de, Bedîrxan Beg û zilamên wî li herêma [[Tor (herêm)|Torê]] li dijî êzîdiyan şerek pêk anîn ku bû qurbaniya 13 hezar însanan.<ref name="OShea2004">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Zilamên wî gelek êzîdî jî girtin û neçar kirin ku bibin misilman. Niştecihên heft gundên êzîdiyan hemû neçar man ku bibin misilman.<ref name="gaunt32">{{Harvnb|Gaunt|Beṯ-Şawoce|2006|p=32}}</ref> [[Wêne:Grigory Gagarin. Armenie. Tribu kurde passant un gue sur L'arax. 1847.jpg|thumb|Şervanên Botanê çemeke di nav zozanên Hekariyê derbas dikin]] Şerekî din ji aliyê Bedîrxan Beg ve di sala 1846an de pêk hat, bi zêdetirî 10 hezar çekdaran êrîşek li ser nestoriyên tûhiba li herêma Hekariyê da destpêkirin, şerekî mezin pêk hat ku heta li dijî wan suryaniyan jî bandor kir ku di kampanyaya wî ya yekem a şerî de di sala 1843an de tevlî wî bûn.<ref name=":24">{{Jêder-kitêb |sernav=Trapped between the map and reality : geography and perceptions of Kurdistan |paşnav=O'Shea |pêşnav=Maria T. |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2004 |isbn=978-0-415-94766-4 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/trappedbetweenma0000oshe/page/12/mode/1up?q=50,000+assyrians+1846 }}</ref> Vî şerî bi rêya çapemeniya rojavayî bala navneteweyî kişand; herwiha siyasetmedar û raya giştî ya ewropî ji rewşa xiristiyaniyan hişyar kir. Ev yek bû sedem ku welatên ewropî zextê li Porte bikin da ku destwerdanê bike û şerî rawestîne.<ref name=":24" /> Ji ber şerên ku ji aliyê leşkerên Bedîrxan Beg ve li dijî eşîrên serbixwe yên suryanî hatin kirin, "hebûna demdirêj a gelê suryanî wekî tebeqeyek serbixwe" bi dawî bû.<ref name=":04">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref><ref name="Aboona284">{{Harvnb|Aboona|2008|p=284}}</ref> ==== Terma dawîn ==== Armanca Bedîrxan Beg ew bû ku êzîdiyan neçar bike ku bibin misilman.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Di 22ê sibata 1846an de, Xan Mehmûd di nameyekê de ji [[Mehmed Emîn Rauf Paşa|Mehmed Emîn Paşa]] re nivîsand, derbarê serhildana Bedîrxan Beg û begên din ên kurd de ku li [[Wan]]ê dest pê kir, Mareşal [[Erzîrom]]ê, Esad Paşa, diyar kir ku tevî şîret û pêşniyaran ji xelkê navenda Wanê û navçeyên wê re, kaos çareser nebû û [[Mistefa Beg]], Xan Mehmûd, Nûrullah Beg û Bedîrxan Beg ji xelkê navenda Wanê li dijî dewletê serî hildan.<ref name="Yilmaz2013">{{Jêder-kitêb |sernav=Annexe III – Organisations kurdes : tableau récapitulatif |paşnav=Yilmaz |pêşnav=Özcan |weşanger=Graduate Institute Publications |tarîx=2013 |rr=206 |isbn=978-2-940503-17-9 |url=https://doi.org/10.4000/books.iheid.2317 }}</ref> Esad Paşa paşê hewl da ku vê pirsgirêkê bi rêya lihevhatinê bi begên kurd re çareser bike, lê tevî hemû hewldanên xwe, ew nekarî.<ref name="Yilmaz2013" /> Li ser vê yekê, wî diyar kir ku ji bo tepeserkirina serhildanê, divê bê şert û merc êrîşî begên kurd bikin, wekî din, heke pir dereng be, serhildan dê li qadeke pir firehtir belav bibe.{{Sfn|Henning|2019|p=109}} [[Wêne:Forces of the Botan Emirate near Cizir.jpg|thumb|Şervanên Botanê nêzikiya Cizîrê]] Ji ber zextên Hêzên Ewropî ji bo rawestandina komkujiyên xiristiyaniyan, di salên 1846-7an de hêzên osmanî êrîşî deverên Bedîrxan Begê kirin. Hêza osmanî ya 12,000 mêr di bin fermandariya [[Omer Paşa]], ku ji aliyê eşîrên êzîdî ve dihat piştgirîkirin û dixwestin tolhildanê bikin, li nêzî [[Zeytûna]], li herêma [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] artêşa kurd têk bir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Imagining Kurdistan: Identity, Culture and Society |paşnav=Galip |pêşnav=Özlem Belçim |weşanger=Bloomsbury Publishing |tarîx=2015-04-24 |isbn=978-0-85772-643-8 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=FCSPDwAAQBAJ&dq=bedir+khan+beg+Yazidis+ottomans&pg=PA48&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/1246622101 |sernav=A modern history of the Kurds {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |sernav=The bloody shadow of Bedirkhan Beg {{!}} ÊzîdîPress - English |tarîx=2017-12-07 |roja-gihiştinê=2025-10-01 |ziman=en-US |roja-arşîvê=2025-09-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250911155936/https://www.ezidipress.com/en/the-bloody-shadow-of-bedirkhan-beg/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di destpêka şer de tevgerên kurd karîbû osmaniyan têk bike, lê wekî fermandarekî girîng ê leşkerên kurd, çû aliyê Osmaniyan û neçar ma bireve keleha [[Dih]]ê, li wir dorpêçeke heşt mehan kişand.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Crisis of the Ottoman Empire: Prelude to Collapse 1839-1878 |paşnav=Reid |pêşnav=James J. |weşanger=Franz Steiner Verlag |tarîx=2000 |isbn=978-3-515-07687-6 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=Zgg6c_Ndtu4C&q=Bedirkhan+rebellion+1845&pg=PA471&redir_esc=y#v=onepage&q=Bedirkhan%20rebellion%201845&f=false }}</ref> Piştî operasyona leşkerî ya ku hêzên osmanî li dijî Bedîrxan Begê serhildêr û begên kurd ên hevalbendên wî destpêkirin, lê Muşîr Osman Paşa li Cizîrê şikestinek giran xwar.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Impact of the War on Ottoman Social and Political Life |paşnav=Badem |pêşnav=Candan |weşanger=Brill |tarîx=2010 |rr=329–402 |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 |doi=10.1163/j.ctt1w8h1kf.12 }}</ref> Dîsa jî ser vê yekê, Bedîrxan Beg bi malbat û hêzên xwe vekişiya Keleha Orakê, ku wî ew ji bo xwe wekî cihekî ewle dihesiband.{{Sfn|Badem|2010|p=363}} Paşê, waliyê Erzîromê Hafiz Paşa [[Mele Mehmûdê Bazîdî]] wek navbeynkar şand, lê bê encam ma. Hikûmetê ji bo razîkirina Bedîrxan Beg serî li her rêbazê da. Ji şêxên [[Neqşbendî]] hat xwestin ku şîretê bidin wî, û şêxên pêşeng ji wî re name nivîsandin û diyar kirin ku ger ew şîreta wan red bike, ew ê li kêleka osmaniyan bisekinin. Paşê, Îsmaîl Nazim Efendî şandin herêmê û bi xwe bi Bedîrxan Beg re civiya. Di 7ê îlona 1846an de, Îsmaîl Nazim Efendî û Bedîrxan Beg ji Stembolê derketin û çûn Cizîreyê li ser van xalan li hev kirin: * Eger ''Dersaadet îmtiyaza Mütesellimê'' ya Cizîrê bide kesekî din, Bedîrxan Beg dê rewşa nû qebûl bike û li mala xwe ya li Cizîrê bijî, bi şertê ku zirarê nede rûmet, can û milkê wî, an jî eger ''Dersaadet'' guncaw bibîne, dê wekî odevanekî mutesellimê nû xizmet bike. * Eger ''Dersaadet'' erkên xwe yên wekî mîr bidomîne, ew ê hemû hewla xwe bide da ku her gotin û ferman were bicîhanîn, û ew kesên ku ji navçeyên cîran koçî deverên di bin rêveberiya wê de kirine, dê vegerin welatên xwe, û dê hewl were dayîn ku ew kesên ku ji niha û pê ve werin qebûl bikin. * Bedirxan Beg dê bacên ku ji bo navçeyên di bin kontrola wî de yên ku bi [[Mûsil]]ê ve hatine girêdan, heta pereyê wî yê dawî jî bide. * Li gorî nifûs, prosedur û rêziknameyê, ji herêmên di bin rêveberiya wê de, hejmara pêwîst a leşkeran ji artêşa osmanî re dê were şandin. * Ji bo diyarkirina cîzya ku ji hêla [[Nestorî|nestoriyan]] ve were dayîn, dê waliyê Mûsilê karmendek were destnîşankirin. Bedîrxan Beg, ger pêwîst be, dê di vê xebatê de alîkariyê bike û ji niha û pê ve dê destwerdanê neke di berhevkirina vê cîzyayê de. * Her çiqas Cîzre di bin desthilata Mûsilê de be jî, ew bi wîlayetên [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] û Erziromê re jî hevsînor e, û parêzgarên wan di demên berê de mudaxeleyî herêmê kirine. Ji niha û pê ve, wefadarî tenê bi waliyê Mûsilê re ye, û parêzgarên din bêyî erêkirina wî ti daxwazek ji Bedîrxan Beg nakin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yiğit |pêşnav=İrfan |tarîx=2025-07-29 |sernav=Osmanlı Arşiv Belgelerinde Kur’ân ve Ezan Plaklarına Sansür (1835–1866) |url=https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1610925 |kovar=Külliye |cild=6 |hejmar=2 |rr=196–218 |doi=10.48139/aybukulliye.1610925 |issn=2717-7351 }}</ref> Piştî vê civînê, Bedîrxan Beg di 22ê çileya 1847an de nameyek ji siltan re nivîsand û dilsoziya xwe ragihand û diyar kir ku ew ê li gorî şertên lihevkirî tevbigere û heke ew neke, ew ê her cezayek qebûl bike. Bedîrxan Beg, ku ji siltan ji bo şaşiyên xwe yên berê lêborîn xwestibû, hewl da ku dilsoziya xwe bi gotina "Heqê min hebûya, ez ê amade bim canê xwe ji bo îslam feda bikim" nîşan bide.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ateş |pêşnav=Oral |paşnav2=Büyüktolu |pêşnav2=Recep |tarîx=2025-01-01 |sernav=16. KOLORDU KOMUTANI MİRALAY MUSTAFA KEMAL BEY’İN EDİRNE GÜNLERİ (28 OCAK 1916-11 MART 1916) |url=https://doi.org/10.33431/belgi.1540477 |kovar=Belgi Dergisi |hejmar=29 |rr=1–22 |doi=10.33431/belgi.1540477 |issn=2146-4456 }}</ref> Lêbelê, gelek rayedarên dewletê yên payebilind, nemaze siltan [[Ebdulmecîd]] (1839-1861), her tevgera wî bi guman temaşe kirin. Siltan û hikûmet di fikarên xwe de mafdar bûn, ji ber ku Bedîrxan Beg bi dizî dest bi xwendina xutbeyan bi navê wî kir.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Rapora Nazim Efendî ji hêla Meclîsa Împeratorî ve hate nirxandin û tevî tawîzên ku wî kiribûn jî, biryar hate dayîn ku ew ji Cizîrê were derxistin.{{Sfn|Kadem|2019|p=45}} Bawerî hebû ku Bedîrxan Beg Nazim Efendî şaş kiriye û hewl dide ku dem qezenc bike da ku ji bo çalakiya leşkerî amade bibe. Piştre nameyek ji wî re hat şandin û daxwaza îtaetê ji bo cara dawî hat kirin, û heke ew di nav hefteyekê de piştî wergirtina nameyê guh nedaya, biryar hat dayîn ku çalakiya leşkerî dest pê bike.{{Sfn|Ateş|2021|p=77}} Di cih de piştî peymana bi Nazim Efendî re, Bedîrxan Beg Şêx Yûsif ê Mûsilê şand konsulxaneya brîtanî ya li Mûsilê û diyar kir ku heke sozên wî werin bicîhanîn, ew ê guh bide siltan. Dûv re konsulxaneya brîtanî ji wan re ragihand ku ew ê nikaribin bersiv bidin heya ku ew ji balyozê li Stembolê xeber wernegirin û kopyayek ji taybetmendiyan ji balyozê brîtanî yê li Stembolê re bişînin. Balyozê brîtanî kopyayek ji taybetmendiyan ji Wezareta Karên Derve re şand.{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} Wezaretê ev rewş ji siltan re ragihand, û van bûyeran gumanên li ser Bedîrxan Beg zêde kirin. Bersiva daxwaznameya ku di 19ê nîsana 1847an de ji siltan re hat şandin wiha ye:{{Sfn|Ateş|2013|p=78-81}} {{Quote|“Daxuaniyên Bedîrxan Beg ên derbarê rewşa wî ya berê de ne rast in. Ew îtaet nîşan dide, encamên tedbîrên leşkerî yên ku têne girtin fêm dike; lêbelê, ew hîn jî planeke veşartî diafirîne da ku di rewşa xwe ya berê de bimîne. Tiştek ji tedbîrên li hev hatine kirin naguhere; tenê dimîne ku meriv li bendê be ka encam çi ye. Armanca sereke ew e ku ew ji penageha wî were derxistin û misoger bibe ku encam bêyî xwînrijandinê pêk were. Li gorî biryara berê hatî dayîn, berpirsiyariya bersiva vê nameyê li ser milê Marşalê Dîyarbekirê ye. Ji ber vê yekê, qralîteya wî guncaw dîtiye ku name pêşî ji Marşalê re were şandin, û heke ew guncaw bibîne, ew dikare nameyê ji Bedîrxan Beg re bişîne. Ger îtaeta wî rast be û ew teslîmî fermandariya artêşê bibe, di rûmet û rûmeta me de ye ku garantiya ku ji wî, malbata wî û milkê wî re hatiye dayîn were bicîhanîn. Divê baldariyek mezin were dayîn da ku kes zirarê an êşê nede Bedîrxan Beg an malbata wî….”}} == Radestbûn û sirgûn == Bedîrxan piştî du salan şerê mezin bi osmaniyan re, neçar ma ku di 4ê tîrmeha 1847an de li Keleha Evreh li [[Dih]]ê, [[Sêrt|herêma Sêrtê]], teslîmî osmaniyan dibe.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=111-112}} Di heman rojê de Xan Mehmûd li [[Tetwan|Tewanê]] jî têk çû.{{Sfn|Kardam|2019|p=31}} Bedîrxan ji aliyê [[Yezdanşêr]], xizmekî dûr û fermandarê payebilind ê hêzên xwe ve, hat xiyanetkirin.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=113}} Ew tevlî artêşa osmaniyan bû û soz dabû ku di berdêla soza pileya li Yezdanşêr de dê ji bo demek kurt wekî mutesellimê Cizîrê were tayînkirin. Ji keleha Evrehê Bedîrxan û malbata wî bi zincîran hatin girêdan û birina gundê Kumçati ya li parêzgeha [[Şirnex (parêzgeh)|Şirnexê]]. Piştî 40 rojan di bin çavdêriyê de, Bedîrxan û malbata wî hatin veguhastin bo [[Konstantînopolîs|Konstantînopolê]].{{Sfn|Kardam|2019|p=31}}[[Wêne:Bedirkhan Beg.jpg|thumb|150px|Bedîrxan Beg li Krîtê]]Piştî ku hêviyên Bedîrxan ên ku destûr bê dayîn ku ew li Konstantînopolê bicîh bibe nehatin bicîhanîn, ew û hevalên wî şandina [[Kandiye]]yê ku bajarê herî mezin a [[Krît]]ê ye û di wê demê di bin desthilatdariya împeratoriya Osmanî de bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1853an de wî du caran daxwaz kir ku destûr bê dayîn ku vegere [[Stembol]]ê, lê daxwazên wî hatin redkirin.{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Di sala 1855an de wî li derveyî Kandiyeyê zeviyek kirî, ku navê wê kir "''Kabıl Hora''".{{Sfn|Kardam|2019|p=42-44}} Ji ber ku di sala 1856an de li Krîtê erdhejek bihêz çêbû, ew ji ber wêrankirina milkên xwe bi karesatên darayî re rû bi rû ma. Meaşê wî ku hîn jî ji împeratoriya osmaniyan digirt, tenê 7000 Kuruş bû. Piştî ku Bedîrxan Beg karî nakokiyên di navbera xiristiyan û misilmanan de li ser giravê çareser bike, rewş çêtir bû. Di îlona 1857an de, siltan [[Ebdul Mecîd]] nêzîkatiya xwe ya li hember Bedîrxan Beg guherand, meaşê wî du qat zêde kir û destûr da 43 şagirtên xwe ku vegerin [[Kurdistan]]ê.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg, ku bi salan li Krîtê bi malbata xwe re ma, vegeriya Stembolê, û ji wir bi daxwaza wî ew veguheztin [[Şam]]ê, ku salên dawî yên jiyana xwe li wir derbas kir.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} == Mirin == Veguhastin ji aliyê rayedarên osmanî ve hate pejirandin, yên ku hîn jî wî di bin çavdêriyê de dihiştin lê destûr didan ku teqawidiyek bi rûmettir ji entrîkayên siyasî yên paytext dûr bikeve. [[Şam]], bi dîroka xwe ya dirêj wekî cihekî sirgûniyê ji bo kesayetên navdar, hawîrdorek bêdengtir û civatek pêşkêşî wî kir ku malbata wî lê bi cih bibe.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tevî ku ew wekî mîrekî bihêz ê Bohtanê di paşeroja xwe de bû, ew wekî zilamekî ji desthilatdariyê bêpar ket bajêr, tenê bîranîna desthilatdariya xwe ya berê û dilsoziya malbata xwe hildigirt.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Tenê salek piştî hatina wî, Bedîrxan Beg di sala 1869an de li Şamê mir. Koça dawî ya wî wekî encama sedemên xwezayî hate ragihandin, ne wekî tundûtûjiya siyasî an destwerdana osmanî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=115}} Heta wê demê ew kesayetiyek pîr bû, li gorî girîngiya xwe ya berê di tarîtiyê de dijî.{{Sfn|Henning-Barbara|2018|p=117}} Mirina wî nîşana vemirandina dawî ya armancên wî yên kesane û beşa dawî ya kariyerek ku carekê dewleta navendî ya osmanî dixe nav dijwarîyan bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Ew li goristana navçeya [[Rukneddîn]] a Şamê hate defînkirin, cihek ku paşê di nav kurdan de bi bîranîna wî ve girêdayî bû.{{Sfn|Kardam|2019|p=59}} Defînkirin bi xwe sade bû, bêyî naskirina fermî ya osmanî, lê dîsa jî gora wî bû şahidiyek bêdeng a jiyana wî ya aloz.{{Sfn|Kardam|2019|p=50}} Cihê razana Bedîrxan Beg ji bo civakên kurd girîngiyeke sembolîk bi dest xist.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Di salên paşîn de, goristanek bîranînê li ser gora wî bi beşdariyên navdarên kurd hate çêkirin, da ku cihê defînkirina wî di tariyê de neçe.{{Sfn|Kardam|2019|p=61}} Ji bo nifşên piştre yên kurdan, mirina wî li Şamê hem têkçûna [[Mîrektiya Soran|mîrektiyên kurd]] û hem jî berxwedana nasnameya kurd di sirgûnê de temsîl kir.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} Bi vî awayî gora wî ji cihekî veşartinê yê sade veguherî xaleke navendî ya bîranînê, mirina bêdeng a mîrekî ji textê hatiye derxistin veguherand sembolek mayînde di bîra dîrokî ya kurdan de.{{Sfn|Kardam|2019|p=62-63}} == Dîn û polîtîka == [[Wêne:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Minaret_of_the_Great_Mosque_of_Mardin,_Turkey_2006.jpg|thumb|Mizgefta mezin a [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]]]] Bedir Xan Beg di malbateke misilman a [[Sunîtî|sunî]] de ji dayik bû. Têkoşîna ji bo desthilatdariyê û aloziyên siyasî yên di nav împeratoriya de yek ji hincetên paqijkirina etnîkî ya nifûsa ne-misilman, nemaze li deverên kurd, ji wî re pêwîst bû. Wî bi tundî piştgirî da terîqetên [[sofî]], ​​ku wê demê li [[Anatolya]]yê pir belav bûn.<ref name="Ali1997">{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Othman |tarîx=1997-10-01 |sernav=Southern Kurdistan during the last phase of Ottoman control: 1839–1914 |url=https://doi.org/10.1080/13602009708716377 |rewşa-urlyê=zindî |kovar=Journal of Muslim Minority Affairs |cild=17 |hejmar=2 |rr=283–291 |doi=10.1080/13602009708716377 |issn=1360-2004 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231007235740/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602009708716377 |roja-arşîvê=2023-10-07 |roja-gihiştinê=2020-12-09 }}</ref> Bedîrxan nêzîkî terîqetên sofî yên serdest bû wekî [[neqşbendî]] û [[helvetî]]. Terîqeta ku herî zêde ji hêla wî ve dihat piştgirîkirin neqşîbendî bû û îro tê pejirandin ku ew peyrewê neqşîbendî bû. Bi saya patronaja wî, neqşbendîzm li [[Bohtan]], [[Zozanê Kur]]dan û li [[Şehrezûr]]ê belav bû.<ref name="Ali1997" /><ref name="Szanto2020">{{Jêder |paşnav=Szanto |pêşnav=Edith |sernav=Islam in Kurdistan: Religious Communities and Their Practices in Contemporary Northern Iraq |tarîx=2020 |xebat=Handbook of Contemporary Islam and Muslim Lives |rr=1–16 |url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-gihiştinê=2020-12-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211219150105/https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |roja-arşîvê=2021-12-19 |rewşa-urlyê=zindî |cih=Cham |ziman=en |doi=10.1007/978-3-319-73653-2_88-1 |isbn=978-3-319-73653-2 |s2cid=226565009 |paşnavê-edîtor=Lukens-Bull |pêşnavê-edîtor=Ronald |paşnavê-edîtor2=Woodward |pêşnavê-edîtor2=Mark |gihiştina-urlyê=subscription |weşanger=Springer International Publishing }}</ref><ref>Paul Dumont "Disciples of the Light: The Nurju Movement in Turkey," Central Asian Survey 5:2 (1986): 330.</ref> Lêbelê, Bedir Xan ol wekî amûrek siyasî jî bi kar anî. Wî gelek caran ji bo kampanya û polîtîkayên xwe yên leşkerî, bi taybetî di muameleya xwe ya bi nifûsa ne-misilman re, hincetên îslamî bikaranî.<ref name="Szanto2020" /> Di nameyên bi kahînên [[nestorî]] re di dema pêşengiya kampanyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] de, wî [[Êzdîtî|êzdî]] û [[Xiristiyanî|xiristiyan]] wekî "parazîtan" li [[Kurdistan]]ê bi nav kir, û xetên olî yên zelal kişand da ku veguherînên bi zorê û tundûtûjiya girseyî rewa bike.<ref name="Szanto2020" /> Kiryarên wî bi çend wehşetên mezin ên bi motîvasyonên olî gihîştin lûtkeyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=İslam Coğrafyacılarının Eserinde Kürtler Hakkındaki Rivayetler |paşnav=Biçer |pêşnav=Bekir |weşanger=Tarih Okulu Dergisi |sal=2014 }}</ref> Di sala 1832an de, wî bi [[Mîr Muhemmed|Mihemed Paşayê Rewanduzê]] re hevkarî kir da ku komkujiya Şêxan pêk bîne, ku di encamê de zêdetirî 300 gundên Êzîdî hatin hilweşandin, bi hezaran kes hatin kuştin û zêdetirî 20,000 êzdî hatin îslamîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.risalehaber.com/kurtler-ve-islamiyet-1-15675yy.htm |sernav=Kürtler ve İslamiyet |malper=Risale Haber |tarîx=2014-01-27 |roja-gihiştinê=2020-12-13 |ziman=tr |paşnav=Hazal |pêşnav=Kadri }}</ref> Di navbera 1843 û 1846an de, Bedîrxan kampanyayên hovane li dijî xiristiyanên suryanî (Nestûrî) birêve bir, di kampanyayên berê de bû sedema mirina nêzîkî 11,000 kesan û di komkujiya 1846an de jî heta 60,000 kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Assyrians, Kurds, and Ottomans: Intercommunal Relations on the Periphery of the Ottoman Empire |paşnav=Aboona |pêşnav=Hirmis |weşanger=Cambria Press |tarîx=2008 |rr=173 |isbn=978-1-61336-471-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Zd9ynQAACAAJ }}</ref> Ev kiryar di nav êrîşên herî wêranker ên li ser kêmneteweyên olî di dîroka kurd û osmaniyan de dimînin.{{sfnp|Eppel|2018|pp=42-43}} == Tesîr == Bandora Bedîrxan Beg piralî bû. Wî bi awayekî biryardar rêveberî û ewlehî li Botanê şekil da, reformên navendîparêz ên osmanî rexne kir û di dawiyê de bû qurbanê wan, û mîrektiyek hişt ku hem bi destkeftiyên îdarî û hem jî bi tundûtûjiya giran a li dijî civakên kêmneteweyan nîşankirî ye. Tevlêbûna wî ya paşê di bîra siyasî ya kurd a li ser bingeha malbatê de - û girîngiya domdar a rêzenivîsa Bedîrxan di warên çandî û siyasî de - nîşan dide ka aktorên herêmî yên sedsala nozdehan çawa dikarin bandorek ji salên xwe yên fermî yên desthilatdariyê wêdetir bikin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=91}} Zanyar berdewam li ser motîv, karakter û girîngiya dîrokî ya giştî ya Bedîrxan nîqaş dikin. Şîrove ji dîtina wî bi giranî wekî modernîzatorekî herêmî yê pragmatîk ku rêziknameya herêmî li dijî hilweşîna navendî parastiye bigire heya dîtina wî wekî zilamekî feodal ê êrîşkar ku cûdahiya mezhebî û tundûtûjiyê ji bo armancên siyasî bikar aniye.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Ev nîqaş tengezariyên dîroknivîskî yên berfirehtir li ser ka meriv çawa navdarên herêmî li derdora osmanî dinirxîne nîşan didin: gelo divê kapasîteya wan a ji bo rêveberî û adaptasyonê were tekez kirin, an jî aliyên zorê û tundûtûj ên desthilatdariya wan werin pêş.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} Lêkolînên dawî li ser xwendinên nuwaze yên ku Bedîrxan di nav pêvajoyên reformên împeratorî, reqabetên herêmî û rewşa aborî ya guherbar a sinorê osmanî de bi cih dikin, diguherin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=92-93}} === Tesîra wî li ser kurdan === Bedirxan Beg ji aliyê gelek mezhebên neteweperest ên di nav civaka kurd de tê rûmetdarkirin û di têkoşîna kurdan a ji bo serxwebûnê de wekî modelek tê hesibandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Bedîrxan Beg di civaka kurd a îslamî de jî bi taybetî wekî rizgarkerê Kurdistanê tê pesinandin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Gelek kurd, di nav de [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], li ser prensîbên Bedîrxan Beg serhildan kirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=72}} Têkiliya di navbera êzidî, nestorî û kurdan de bi sedsalan bêyî bûyerên neyînî yên dîrokî yên mezin hate domandin, ku bi rêberî û polîtîkayên Bedirxan ên li hember kêmneteweyên nemisilman bi dawî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalismus in Kurdistan: Vorgeschichte, Entstehungsbedingungen und erste Manifestationen bis 1925 |paşnav=Behrendt |pêşnav=Günter |weşanger=Dt. Orient-Inst |tarîx=1993 |isbn=978-3-89173-029-4 |cih=Hamburg |series=Politik, Wirtschaft und Gesellschaft des Vorderen Orients }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880 - 1925 |paşnav=Olson |pêşnav=Robert W. |weşanger=Univ. of Texas Press |tarîx=1991 |isbn=978-0-292-77619-7 |çap=1. paperbacj printing |cih=Austin }}</ref> Bandora Bedirxan Beg li ser civaka kurdî kûr û demdirêj bû. Wekî dawîn mîrê mezin ê kurd ku di bin Împeratoriya Osmanî de desthilatdariyeke girîng bi dest xistiye, desthilatdariya wî pir caran wekî beşa dawî ya mîrektiyên mîrasî yên kurd tê bîranîn ku bi sedsalan e herêmên mezin bi serbixwebûneke nisbî birêve dibirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=73}} Ji bo gelek kurdan, Bedirxan bû sembola hem potansiyela rêbertiya navendî û bihêz a kurd û hem jî lawaziya rêbertiya wisa dema ku bi navendîbûna împeryal re rû bi rû dimîne.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=74}} Serdestiya wî bi serdemeke veguherîner a dîroka osmanî re hevdem bû, ku bi reformên Tenzîmatê û bi hilweşandina gav bi gav a mîrnişînên nîv-xweser ên kurd ku bi dîrokî desthilatdariya împeryal li herêmên sinor navbeynkarî dikirin, hate nîşankirin.{{Sfn|Özoğlu|2004|p=75}} Di bîra kolektîv a kurdan de, Bedîrxan di demekê de ku dewleta navendî ya osmanî hewl dida pergalên îdarî yên nû ferz bike, kesayetiyek aramî û rêkûpêk temsîl dikir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish national movement: its origins and development |paşnav=Jwaideh |pêşnav=Wadie |weşanger=Syracuse Univ. Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-8156-3093-7 |çap=1. ed., [Nachdr.] |cih=Syracuse, New York |series=Contemporary issues in the Middle East }}</ref> Yekkirina mîrektiya Botanê, bi avahiyek bacê ya bi bandor, rêyên bazirganiyê yên birêkûpêk û yekîneyên leşkerî yên dîsîplînkirî, bû sembola tiştê ku rêveberiya herêmî ya kurd dikare bi dest bixe.{{Sfn|Olson|1989|p=11}} Ji bo serokên eşîran û navdarên bajarî, desthilatdariya wî îhtîmala hevsengkirina avahiyên desthilatdariya kevneşopî bi pratîkên îdarî yên proto-nûjên nîşan da.{{Sfn|Olson|1989|p=12}} Rewşenbîr û çalakvanên siyasî yên kurd ên paşê di dawiya sedsala nozdehan û destpêka sedsala bîstan de gelek caran navê wî bikaranîn, an wekî modelek heyranok a serweriya kurdan an jî wekî çîrokek hişyariyê ya encamên dijberiya dewleta osmanî bêyî hevpeymanên têr.{{Sfn|Olson|1989|p=13-14}} Bandora Bedirxan jî malbatî û xanedanî bû. Piştî têkçûn û sirgûnkirina wî, neviyên wî - ku pir caran wekî "malbata Bedirxan" têne binavkirin - di destpêşxeriyên çandî, rojnamegerî û siyasî de ku neteweperweriya destpêkê ya kurdî şekil dan, navdar bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |sernav=Kürdistan' Teriminin Doğurduğu Tartışmalar |malper=www.ozgurpolitika.org |roja-gihiştinê=2025-10-01 |roja-arşîvê=2004-01-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20040121030111/http://www.ozgurpolitika.org/2003/02/19/hab44.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di dawiya serdema osmanî de, endamên malbata wî rojnameyên bi zimanê kurdî yên bi bandor damezrandin, beşdarî komeleyên reformîst û neteweperwer bûn, û bi çavdêrên ewropî re têkilî danîn ku her ku diçû bi "pirsgirêka kurd" re eleqedar dibûn.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Ev berdewamiya serokatiyê ji çalakvaniya îmaratê bigire heya diyasporayê têkiliya mîrata Bedirxan Beg bi rêça berfirehtir a avakirina nasnameya kurdî xurt kir.{{Sfn|Dahlman|2002|p=78}} Di asta civakî de, kampanyayên leşkerî yên Bedirxan Beg û desthilatdariya wî li ser gelek eşîrên kurd siyaseta eşîrî li Bakurê Kurdistanê ji nû ve şekil da.<ref name=":20">{{Jêder-kitêb |sernav=After Abdullah Beg: The Politics of Dividing the Kurdish Nobles’ Lands |weşanger=Edinburgh University Press |tarîx=2022 |rr=177–218 |isbn=978-1-3995-0863-6 |paşnavê-edîtor=Özok-Gündoğan |pêşnavê-edîtor=Nilay |url=https://www.cambridge.org/core/books/kurdish-nobility-in-the-ottoman-empire/after-abdullah-beg-the-politics-of-dividing-the-kurdish-nobles-lands/682BF93611DB23169E710231851768FF |series=Edinburgh Studies on the Ottoman Empire }}</ref> Bi bindestkirina mîrên reqîb û ferzkirina yekîtîyek nisbî di navbera komên perçebûyî de, wî perçebûna navxweyî ya ku pir caran rê li ber hevgirtina siyasî ya kurdan digirt, demkî kêm kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Historical Legacies |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2021 |rr=23–202 |isbn=978-1-108-47335-4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/historical-legacies/299FA65BF83F55EF43C5E8220F58EA16 |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli }}</ref> Şiyana wî ya seferberkirina bacên eşîrî, berhevkirina bacan bi bandor, û fermankirina dilsoziyê li seranserê beşên girîng ên axa kurdan, têgihîştina amûrek proto-dewletê xurt kir.<ref name=":20" /> Her çend ev yekîtî piştî dûrxistina wî hilweşiya jî, bîranîna desthilatdariya kurd a wiha ya xurtkirî ji bo ramanwerên neteweperwer ên paşîn bû kevirê bingehîn ku dixwestin ji dabeşbûnên kûr ên di navbera eşîr û herêman de derbas bibin.<ref name=":20" /> Îro, di retorîk, edeb û bîranînên dîrokî yên siyasî yên kurdan de behsa Bedirxan Beg tê kirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=88-89}} Navê wî wekî mînakek ji bo serweriya windabûyî û wekî bîranînek ji bo dijwarîyên ku kurd di danûstandinên xweseriyê de di çarçoveyên mezintir ên împeriyal û neteweyî de pê re rû bi rû mane tê binavkirin.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} Bi vî rengî, bandora Bedirxan ji temenê wî wêdetir dirêj dibe, ne tenê xeyala siyasî ya hevdemên xwe, lê di heman demê de vegotinên neteweperweriya kurdî ya nû jî şekil dide.{{Sfn|Jwaideh|2018|p=91-92}} === Tesîra wî li ser ezîdiyan === [[Wêne:Geli_Ali_Beg.jpeg|girêdan=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Geli_Ali_Beg.jpeg|thumb|[[Avşara Geliyê Elî Beg]] li [[Herêma Kurdistanê]] navê xwe ji mîrê ezdî Elî Beg sewa bîranînê lêkirin ku di 1832an ji aliyê Bedîrxan Beg hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ali |pêşnav=Majid Hassan |tarîx=2019-11-01 |sernav=Genocidal Campaigns during the Ottoman Era: The Firmān of Mīr-i-Kura against the Yazidi Religious Minority in 1832–1834 |url=https://utpjournals.press/doi/10.3138/gsi.13.1.05 |kovar=Genocide Studies International |ziman=en |cild=13 |hejmar=1 |rr=77–91 |doi=10.3138/gsi.13.1.05 |issn=2291-1847 }}</ref>]] Hikûmê Bedîrxan Beg bandorek mayînde û wêranker li ser nifûsa êzîdî ya sinorê [[Mezopotamya|bakurê Mezopotamyayê]] kir. Êzîdî, ku li çiyayên [[Şingal]], [[Şêxan (navçe)|Şêxan]] û hin deverên parêzgeha [[Dihok]]ê ya îro kom bûn, civatek olî ya ku demek dirêj dihat zilmkirin bû û ji hêla hikûmdarên misilman ên derdorê ve bi gumanbarî dihatin dîtin.<ref name="Oxford">{{Jêder-ensîklopedî |sal=2009 |sernav=Yazīdīs |ensîklopedî=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |weşanger=[[Oxford University Press]] |url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |paşnavê-edîtor=Esposito |pêşnavê-edîtor=John |lînka-edîtor=John Esposito |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201023141910/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e1282 |roja-arşîvê=23 çiriya pêşîn 2020 |isbn=9780195305135 |rewşa-urlyê=mirî |beş=Yazīdīs }}</ref> Di destpêka sedsala nozdehan de, êzîdî jixwe bi kampanyayên cezakirinê yên dubare ji hêla parêzgarên osmanî û serokên eşîrên kurd ve rû bi rû bûn.<ref name="Kizilhan2017">{{Jêder-kovar |paşnav1=Kizilhan |pêşnav1=Jan Ilhan |paşnav2=Noll-Hussong |pêşnav2=Michael |tarîx=2017 |sernav=Individual, collective, and transgenerational traumatization in the Yazidi |kovar=BMC Medicine |cild=15 |hejmar=1 |rr=198 |doi=10.1186/s12916-017-0965-7 |issn=1741-7015 |pmc=5724300 |pmid=29224572 |doi-access=free }}</ref> Bedîrxan ev şêwaz bi rêya seferên leşkerî yên sîstematîk ku bûn sedema qurbaniyên mezin û jiyana êzîdiyan ji bo nifşan têk bir, xurttir kir.<ref name="Kizilhan2017" /><ref name="Asatrian-Arakelova 2014">{{Jêder-kitêb |sernav=The Religion of the Peacock Angel: The Yezidis and Their Spirit World |paşnavê-nivîskar1=Asatrian |pêşnavê-nivîskar1=Garnik S. |lînka-nivîskar1=Garnik Asatrian |weşanger=[[Routledge]] |sal=2014 |rr=1–28 |isbn=978-1-84465-761-2 |cih=[[Abingdon, Oxfordshire]] |beş=Part I: The One God - Malak-Tāwūs: The Leader of the Triad |series=Gnostica |urlya-beşê=https://books.google.com/books?id=y1RsBAAAQBAJ |doi=10.4324/9781315728896 |oclc=931029996 |paşnavê-nivîskar2=Arakelova |pêşnavê-nivîskar2=Victoria }}</ref> Li gorî vegotinên hemdem û kevneşopiya devkî ya êzîdiyan, Bedîrxan di salên 1830 û 1840an de çend êrîş li ser gundên êzîdiyan pêk anîne.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ev êrîş pir caran bi îdiayên bêîtaetiya siyasî an nedayîna bacan dihatin rewakirin, lê wan aliyek olî ya xurt hildigirt.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Bedîrxan, mîna gelek hikûmdarên misilman a ve serdemê, dînsozên êzîdî wekî heterodoks û li derveyî parastina ku bi kevneşopî ji "Ehlên Pirtûkê" re dihat dayîn didît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji ber vê yekê, êzîdî bi taybetî li hember kampanyayên ku hem wekî cezaker û hem jî wekî destûrdayîn dihatin hesibandin, bêparastin bûn. Gund hatin şewitandin, niştecih hatin qirkirin, û yên sax man an neçar man ku birevin an jî bibin misilman.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Non-State Violent Actors and Social Movement Organizations: Influence, Adaptation, and Change |weşanger=Emerald Group Publishing |tarîx=2017-04-26 |rûpel=75 |isbn=9781787147287 |paşnavê-edîtor=Mazzei |pêşnavê-edîtor=Julie M. |url=https://books.google.com/books?id=0fm0DgAAQBAJ&pg=PA75 }}</ref> Mezintirîn ji van kampanyayan êzîdiyên Şêxan û Şingalê hedef girtin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kronîkên êzîdiyan kuştinên girseyî, revandina jin û zarokan û koçberkirina bi zorê vedibêjin.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Rêwiyên ewropî û rayedarên osmanî jî van bûyeran ragihandine, her çend pir caran bi texmînên cûda yên qurbaniyan. Bêyî ku hejmaran çi bin, civaka êzîdî [[Guhertinên demografîk|paşketinek demografîk]] û civakî ya giran dît.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Gelek eşîr belav bûn, [[Çandinî|erdên çandiniyê]] bêçare man, û otorîteya civakî ya rêberên olî yên êzîdî (wek ''Mîr'' û ''Baba Şêx'') bi kûrahî qels bû.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kampanyayên Bedîrxan rewşa êzîdiyan wekî kêmneteweyek bindest xurt kir. Ev bûyer bûn beşek ji vegotina berfirehtir a êzîdiyan a li ser mayîndebûnê li hember fermanên dubare (fermanên ji bo tunekirin an jî guherîna bi zorê) ku ji hêla hikûmdarên dewletên cuda ve hatine dayîn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Kevneşopiya devkî komkujiyên Bedîrxan di nav "heftê û du" êrîşên qirkirinê de dihesibîne ku êzîdî bawer dikin ku civaka wan kişandiye. Vê bîra kolektîf nasnameya êzîdiyan bi kûrahî şekil daye, tecrîd û bêbaweriya bi hêzên derdorê re pêş xistiye.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Ji perspektîfeke siyasî ve, tundûtûjiya Bedîrxan li dijî êzîdiyan bandorên berfirehtir hebûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Wê rêveberên osmanî xist nav fikaran, yên ku ditirsiyan ku komkujiyên bêserûber dikarin bibin sedema bêîstîqrariyek zêdetir an destwerdana biyanî.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Herwiha, wê delîlên têkçûna împeratoriyê di parastina nifûsa xwe ya kêmneteweyan de ji mîsyoner û konsulên ewropî re peyda kir, ku ev yek bandor li siyaseta navneteweyî ya Pirsa Rojhilat kir.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> Di dîroknivîsiyê de, rêbaza Bedîrxan a li hember êzîdiyan pir caran wekî mînakek zû ya tundûtûjiya mezhebî li [[Rojhilata Navîn]] a dawiya osmaniyan tê destnîşan kirin. Lêkolîner nîqaş dikin ka motîfên wî bi giranî olî, siyasî, an aborî bûn: hin kes dibêjin ku wî xwestiye komeke serhildêr a li ser sinor bixe bin kontroleke xurt; yên din balê dikişînin ser balkêşiya desteserkirina erd û [[Xulamtî|koleyên]] êzîdiyan; di heman demê de gelek çavkaniyên êzîdiyan balê dikişînin ser aliyê mezhebî. Çi kombînasyona motîfan be jî, êzîdiyan barê giran ê polîtîkayên wî hilgirtin, û birînên demografîk û psîkolojîk ên civakê bi dehsalan xuya bûn.<ref name="Asatrian-Arakelova 2014" /> === Tesîra wî li ser xiristiyanan === Ji komkujiyên êzîdiyan, hîn bêtir belgekirî kampanyayên Bedîrxan Beg ên li dijî civakên xiristiyan ên [[suryanî]] yên çiyayên [[Hekarî (parêzgeh)|Hekariyê]] bû ku di çavkaniyên sedsala nozdehan de pir caran wekî "[[nestorî]]" têne binavkirin.<ref name=":023">Gaunt, David (2020). "The Long Assyrian Genocide". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. [[Berghahn Books]]. pp. 62. {{ISBN|978-1-78920-451-3}}</ref> Ev civak di bin serokatiya patrîkê xwe de li Qûdşaniyê hatin organîzekirin û li geliyên çiyayî yên nîv-xweser dijiyan, û hevsengiyek nazik a dilsoziyê di navbera mîrên kurd û dewleta osmanî ya dûr de diparastin. Hewldanên Bedîrxan ji bo bindestkirina wan di hin ji qonaxên herî wêranker ên zulma xiristiyanan a sedsala nozdehan a osmanî de gihîştin lûtkeyê.<ref name="Laurie1874"/> Seferên sereke di salên 1843 û 1846an de pêk hatin. Di sala 1843an de, Bedîrxan bi hevalbendiya serokên din ên kurd ên wekî [[Nûrulleh Beg|Nûrullehê Hekariyeyê]], êrîşek li ser gundên suryaniyan da destpêkirin.<ref name=":21">Kurds & Christians, rr. 12-13, Jessie Payne Smith, 1911</ref> Raportên mîsyonerên ewropî, bi taybetî yên Lijneya Komîserên Amerîkî ji bo Mîsyonên Biyanî, komkujiyên berfireh vedibêjin ku tê de bi deh-hezaran mêr hatine kuştin û jin û zarok hatine kolekirin an jî bi zorê hatine veguherandin ola xwe.<ref name=":29"/> Gund hatine talankirin û [[dêr]] hatine bêrûmetkirin, ku li seranserê bilindahiyên Hekariyeyê şopek wêraniyê hiştin. Yên sax man reviyan [[Mûsil]], [[Ûrmiye]] an jî bajarên osmanî û li wir li cem mîsyoner û konsulxaneyan penaberî dîtin.<ref name=":21" /> Kampanyaya 1846an jî heman şêweyî şopand û dîsa ji aliyê çavdêrên rojavayî ve, di nav de konsulên brîtanî li Mûsilê jî, bi berfirehî hate ragihandin.{{sfn|Baum|Winkler|2003|p=127, 175}} Van komkujiyan bala navneteweyî kişandin ji ber ku ew bi zêdebûna çalakiyên mîsyonerên ewropî di nav sûryaniyan de re hevdem bûn. Mîsyoneran êrîş wekî delîlên hem hovîtiya kurdan û hem jî xemsariya osmaniyan pêşkêş kirin, bi vî rengî sempatî di nav temaşevanên [[Protestanî|protestan]] û [[katolîk]] de li Ewropa û Dewletên Yekbûyî seferber kirin.<ref name=":25">{{Jêder-nûçe |tarîx=1915-10-11 |sernav=Turkish Horrors in Persia |url=https://www.nytimes.com/1915/10/11/archives/article-8-no-title.html |roja-gihiştinê=2008-08-19 |xebat=New York Times |rûpel=4 }}</ref> Raportan bandor li ser nameyên dîplomatîk kir, Brîtanya û Fransayê zext li hikûmeta osmanî kirin ku mîrên kurd kontrol bike.<ref name=":25" /> Ji bo civaka sûryaniyan, bandor karesatbar bû. Qirkirinan tevahiya eşîran ji holê rakirin, gundên sedsalan wêran kirin, û desthilatdariya Patrîkxaneyê têk birin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Trawmayê koçberiyeke berfireh pêş xist, komên girîng ên sûryaniyan li axa farisan bi cih bûn an jî koçî navendên bajarî kirin ku li wir parastina mîsyoner bibînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Van bûyeran di dîroka sûryaniyan de xalek werçerxê nîşan dan: êdî xiristiyanên çiyayî nikaribûn xwe bispêrin xweseriya herêmî an nîv-parastinê di bin serwerên kurd de; di şûna wê de, ew her ku diçûn ji bo piştgiriyê berê xwe didan hêzên biyanî, dînamîkek ku dê beşdariya wan a paşê di jeopolîtîka împeratoriya osmanî ya dawî de şekil bide.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ji perspektîfa osmaniyan ve, komkujiyên Bedîrxan li dijî sûryaniyan bûn sedema barekî giran ê dîplomatîk. Porta Bilind ku dixwest di dema [[Tenzîmat]]ê de xwe wekî hêzek nûjen û reformxwaz nîşan bide, bi tohmetên ku erkê xwe yê parastina welatiyên xiristiyan pêk neaniye re rû bi rû ma. Bi vî awayî, komkujiyan ji hikûmeta navendî re hincetek peyda kir ku mudaxeleya leşkerî li dijî Bedîrxan bike.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dema ku leşkerên osmanî di dawiyê de di sala 1847an de ew têk birin, rayedaran kampanya ne tenê wekî tedbîrek navendîkirinê, lê di heman demê de wekî bersivek mirovî ji bo wehşetên wî yên li dijî xiristiyanan jî destnîşan kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bîra kolektîf a sûryaniyan Bedîrxan Beg wekî sembola zilmê diparêze. Kronîkên dêrê, kevneşopiyên devkî û dîroknûsiya nû wî wekî ajanekî sereke yê wêrankirina sedsala nozdehan, ligel kesayetiyên din ên kurd û osmanî, bi nav dikin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Ev bîranîn komkujiyên salên 1840an bi trajediyên paşîn ên ku di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de bi serê sûryaniyan de hatine ve girêdidin, û çîrokeke domdar a lawazî û windakirinê diafirînin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Dîroknas hîn jî li ser vê yekê nakok in ka gelo motîvasyonên Bedîrxan ji ber hewesên siyasî ne ji ber dijminatiya mezhebî. Hin kes tekez dikin ku ew dixwaze herêmeke nîv-xweser a xiristiyanî ya ku li hember bacgirtin û dilsoziyê li ber xwe dida ji holê rake; yên din jî tekez dikin ku ev cureya mezhebî û hedefgirtina sîstematîk a nasnameya xiristiyanî bi awayekî sîstematîk hatiye kirin.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} Bêyî ku şîrove were kirin, bandora mirovî ya kampanyayên wî pir mezin bû û yek ji aliyên herî girîng ên mîrata wî dimîne.{{sfn|Wilmshurst|2000|p=33, 212}} === Tesîra wî li ser împeratoriya osmanî === Ji perspektîfa rayedarên osmanî ve, bilindbûna Bedîrxan Beg û kampanyayên piştre yên li dijî xiristiyanan û êzdiyan hem li dijî serweriya împeratorî û hem jî li dijî statuya navneteweyî ya împeratoriyê bûn asteng.{{sfnp|Eppel|2018|p=43}} Di serdema Tenzîmatê de, dema ku hikûmeta navendî hewl da ku kontrola rasterast li ser wîlayet û [[sencaq]]an xwe xurt bike û xwe wekî hêzek reformxwaz ji bo Ewropayê nîşan bide, mîrektiyên nîv-xweser ên Kurdistanê wekî bermahiyên kevnar û bêîstîqrar ên pergala kevin xuya bûn.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Îdiaya Bedîrxan Beg a li ser desthilatdariya hema hema serbixwe li Botanê, redkirina wî ya bi tevahî lihevhatina bi rêwerzên împeratorî re, û şiyana wî ya seferberkirina artêşên mezin ên eşîrî [[Stembol]]ê tirsand, ku ditirsiya ku otonomiyek wusa dikare serokên din ên wîlayetan cesaret bike.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Bi taybetî komkujiyên li dijî xiristiyanên suryanî di salên 1840an de wekî tiştekî nayê qebûlkirin hatin dîtin, ne tenê ji ber ku wan îdiaya siltan a parêzvanê hemû bindestên osmanî qels dikir, lê di heman demê de ji ber ku wan rexneyên biyanî û destwerdana potansiyel vexwendin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Mîsyoner û dîplomatên ewropî van bûyeran bi berfirehî ragihandin, wan wekî delîlên têkçûna împeratoriyê di garantîkirina mafên kêmneteweyan de destnîşan kirin. Ji bo hikûmetek ku dixwest dilsoziya reformên Tenzîmatê ve nîşan bide, kampanyayên Bedîrxan hem rêziknameya navxweyî û hem jî rewatiya derveyî tehdît kirin.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} Ji ber vê yekê, destwerdana osmaniyan a li dijî Bedîrxan di sala 1847an de di gotara resmî de hem wekî kiryarek mirovî û hem jî wekî gavek pêwîst di projeya navendîkirinê de hate rewakirin.<ref name="Ates2021">{{Jêder |paşnav=Ates |pêşnav=Sabri |sernav=The End of Kurdish Autonomy: The Destruction of the Kurdish Emirates in the Ottoman Empire |tarîx=2021 |xebat=The Cambridge History of the Kurds |rr=76 |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/end-of-kurdish-autonomy/9FA3CB919480C3748DA40C082FC2E5BF |roja-gihiştinê=2021-12-15 |cih=Cambridge |isbn=978-1-108-47335-4 |paşnavê-edîtor=Gunes |pêşnavê-edîtor=Cengiz |paşnavê-edîtor2=Bozarslan |pêşnavê-edîtor2=Hamit |paşnavê-edîtor3=Yadirgi |pêşnavê-edîtor3=Veli |weşanger=[[Cambridge University Press]] }}</ref> Bi têkbirina wî û jiholêrakirina mîrektiya Botan, dewletê desthilatdariya xwe xurt kir, parastina siltan li ser kêmneteweyan ji nû ve piştrast kir û yek ji mîrektiyên kurd ên mayî yên herî bihêz hilweşand.<ref name="Ates2021" /> Li gorî vê nêrînê, hilweşîna Bedîrxan sembola veguherîna ji komek hikûmdarên nîv-xweser ber bi sîstemek împeratorî ya yekgirtîtir di bin kontrola rasterast a Stembolê de bû.{{sfnp|Eppel|2016|p=56}} == Bermayên polîtîkî û çandî == [[Wêne:Bedirkhan Family.jpg|thumb|Malbata Bedirxaniyan]] Bedir Xan Beg li [[Şam]]ê, [[Sûrî|Sûriyeya]] îro, mir. Kurê [[Emîn Alî Bedirxan|Emîn Elî Bedîrxan]], [[Sureya Bedirxan|Sureya]] (1883-1938), nivîskar û parêzer, di salên 1920an de serokê Komîteya Kurdistanê li Misirê bû û paşê, di sala 1927an de, bi birayên xwe re, partiya siyasî ya Kurd [[Xoybûn]] damezrand.{{Sfn|Malmîşanij|2019|p=56}} Kurê Emîn Elî, [[Celadet Alî Bedirxan|Celadet Elî]], edîtorê du kovarên girîng ên kurdî, [[Ajansa Nûçeyan a Hawar|Hawar]] (1932-45) û [[Ronahî (kovar)|Ronahî]] (1942-45), bi beşdariyên xwe yên girîng di ziman û [[Wêjeya kurdî|edebiyata kurdî]] de tê nasîn. Ew nivîskar û rojnamevan bû, yek ji damezrînerên Xoybûnê bû. Kurê sêyem ê Emîn Elî, [[Kamiran Alî Bedirxan|Kamiran Elî]] (1895-1978), ku tevahiya jiyana xwe di tevgera kurdî de çalak bû, di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de kovara heftane [[Roja Nû (kovar)|Roja nû]] (Roja Nû) li [[Bêrût]]ê weşand.{{Sfn|Özoglu|2004|p=95}} Bedîrxan Beg hîn jî kesayetiyek dîrokî ya parçeker e. Di bîra [[Kurdperwerî|neteweperestiya kurdî]] de, ew pir caran wekî sembola berxwedanê li dijî navendîbûna osmanî û wekî pêşengê xweseriya kurd tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=Dockstader |pêşnav1=Jason |paşnav2=Mûkrîyan |pêşnav2=Rojîn |tarîx=2022 |sernav=Kurdish liberty |kovar=[[Philosophy & Social Criticism]] |cild=48 |hejmar=8 |rr=1174–1196 |doi=10.1177/01914537211040250 |doi-access=free }}</ref> Şîyana wî ya organîzekirina mîrnişînek nisbeten serbixwe, berxwedana li dijî artêşên împeratorî û komkirina konfederasyonên eşîran li dora nasnameyeke kurdî bandorek mayînde hişt. [[Wêne:Bedirkhan family, ca 1880.jpg|thumb|Zar, xizm û nêviyên Bedîrxan Beg, 1880]] Di sala 1877an de, du ji kurên Bedirxan Beg, Osman Paşa û Huseyin Kenan Bedirxan, rêberên serhildaneke kurdan li dijî împeratoriya osmanî ku piştî Şerê rûs û osmanî pêk hat, bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kürtçülük Gerçeği |paşnav=Gürsel |pêşnav=İbrahim Etem |weşanger=Kömen Yayın ve Dağıtım Limited Şirketi |sal=1977 |url=https://www.google.iq/books/edition/K%C3%BCrt%C3%A7%C3%BCl%C3%BCk_ger%C3%A7e%C4%9Fi/AoMtAQAAIAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref> Serhildan li herêmên Cizîr û [[Sêrt]]ê dest pê kir. Huseyîn Kenan û Osman, piştî ku beşdarî şerê Osmanî-Rûsî yê 1877an bûn, çûn Botanê û hewl dan ku serhildanekê li dijî hikûmeta navendî organîze bikin. Serhildan zû pêşçû û li herêmên derûdora [[gola Wanê]] bû, di deverên wekî [[Wan]], [[Mûş]], [[Bidlîs]], [[Colemêrg]] û [[Amêdî]] di bin bandora xwe danîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı-Kürt İlişkileri ve Sömürgecilik |paşnav=Kalman |pêşnav=M. |weşanger=Med Yayıncılık |sal=1994 |rr=152 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_K%C3%BCrt_ili%C5%9Fkileri_ve_s%C3%B6m%C3%BCrgec/BZugAAAAMAAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-22 }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Osman Paşa fermandariya Cizîrê û derdora wê dikir, di heman demê de Huseyin Kenan Beg eniya bakur birêve dibir. Li gorî agahiyan, eniya başûr heta Colemêrg, [[Zaxo]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]] û [[Nisêbîn]]ê dirêj dibû. Bedirxaniyan û hêzên ku wan kom kirin li herêmên Cizîrê êrîşî leşkerên hikûmeta navendî kirin. Van hemû berpirsên osmanî yên li derdora xwe girtin û xezîne û depoyên çekan desteser kirin. Mîrektiya Botan ji nû ve hate damezrandin û xutbeyek bi navê Osman Bedirxan hate xwendin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurdish Question Revisited |paşnav=Stansfield |pêşnav=Gareth |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2017-08-15 |rûpel=183 |isbn=978-0-19-086965-6 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=a3s7DwAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&dq=1877+bedirkhan&source=gbs_navlinks_s |paşnav2=Shareef |pêşnav2=Mohammed }}</ref>{{sfn|Ulugana|2022|p=86}} Dewleta osmanî hêzên leşkerî yên herêmî, wek yên ku Cemîl Paşa serokatiya wan dikir, ji bo tepeserkirina serhildanê seferber kirin. Serhildanê ew qas ji bo dewleta Osmanî pirsgirêk çênekir wekî serhildana 1847an û di dawiya 1878an, an di destpêka 1879an de bi dawî bû.{{sfn|Ulugana|2022|p=85}} Di eynî demê de, lawê din yê Bedirxan Beg, Bedrî Bedirxan, wekî karmend ji bo osmaniyan xizmet kir. Bedrî Bedir Xan ji bo armanca razîkirina birayên xwe ku teslîm bibin û vegerin [[Stembol]]ê, wekî dîplomatekî hate şandina vê herêmê. Piştî têkçûna serhildan, Huseyin Kenan û Osman ji bo demek kurt hatin girtin û dû re bi şertê ku ji Stembolê dernekevin, hatin berdan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı'nın Doğu Siyaseti |paşnav=Balcı |pêşnav=Ramazan |weşanger=Işık Yayıncılık Ticaret |sal=2014 |isbn=9789944766913 |url=https://www.google.iq/books/edition/Osmanl%C4%B1_n%C4%B1n_Do%C4%9Fu_Siyaseti/9OjAAgAAQBAJ?hl=tr |roja-gihiştinê=2025-10-21 }}</ref> Herwiha kesayetên mîna [[Şêx Ubeydullahê Nehrî]], rêberê [[Serhildana Şêx Ubeydullahê Nehrî|serhildana 1879an]], Bedîrxan Beg wekî îlham nîşan dan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prospects for an independent Kurdish state |paşnav=Sheikh |pêşnav=Ubeydullah }}</ref> [[Wêne:Bedir Khan brothers.jpg|thumb|Ji çêpê: Kamiran, Sureya û Celadet Elî Bedîrxan]] Digel vê yekê, tundûtûjiya wî ya mezhebî têkiliyên navbera olan li herêmê bi giranî aloz kir.<ref name="natali">{{Jêder-kovar |paşnav=[[Denise Natali|Natali]] |pêşnav=Denise |sal=2004 |sernav=Ottoman Kurds and emergent Kurdish nationalism |kovar=Critique: Critical Middle Eastern Studies |cild=13 |hejmar=3 |rr=383–387 |doi=10.1080/1066992042000300701 |s2cid=220375529 }}</ref> Berî desthilatdariya wî, êzîdî, xiristiyan û kurdên sunî bi aramiyek nisbî bi hev re dijiyan. Bicîhanîna desthilatdariya îslamî ji aliyê Bedîrxan ve û çewisandina kêmneteweyên olî, qelişandinek kûr çêkir ku dê têkiliyên etnîkî û olî li herêmê ji bo nifşan şekil bide.<ref name="natali" /> Têkçûna wî ya leşkerî di sala 1847an de, piştî zexta ewropî û destwerdana leşkerî ya osmaniyan, nîşana dawiya mîrektiya Botanê bû. Ev yek di heman demê de sembola paşketina berfirehtir a mîrektiyêk xweser ên kurd di serdema [[Tenzîmat]]a osmanî de bû.<ref name="laciner">{{Jêder-kovar |paşnav=Laçiner |pêşnav=Bal |nivîskar2=Bal, Ihsan |tarîx=January 2004 |sernav=The Ideological And Historical Roots Of Kurdist Movements In Turkey: Ethnicity Demography, Politics |url=http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |kovar=Nationalism and Ethnic Politics |cild=10 |hejmar=3 |rr=473–504 |doi=10.1080/13537110490518282 |s2cid=144607707 |gihiştina-urlyê=subscription |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071011225529/http://www.turkishweekly.net/articles.php?id=15 |roja-arşîvê=2007-10-11 |roja-gihiştinê=2007-10-19 }}</ref> Di [[Kurdistan (rojname)|rojnameya Kurdistanê]] de, ew wekî yek ji serokên sereke yên kurd li kêleka [[Selahedînê Eyûbî|Selahedîn]] û [[Bazê Dostikî]] hate nîşandan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Identity, Islamism, and Ottomanism: The Making of a Nation in Kurdish Journalistic Discourse (1898-1914) |paşnav=Ekici |pêşnav=Deniz |weşanger=[[Lexington Books]] |tarîx=2021 |rr=61–62 |isbn=978-1-7936-1259-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=l57HzQEACAAJ }}</ref> == Binerê == * [[Malbata Bedirxaniyan]] * [[Mîr Şeref]] * [[Dîroka Kurdistanê]] * [[Eyaleta Diyarbekirê]] * [[Eyaleta Kurdistanê]] * [[Kurdên osmanî]] == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Jêder === ==== Kitêb ==== {{Refbegin|38em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Biner |pêşnav1=Zerrin Özlem |sernav=States of Dispossession: Violence and Precarious Coexistence in Southeast Turkey |tarîx=2019 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9659-4 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Bloxham |pêşnav1=Donald |lînka-nivîskar=Donald Bloxham |sernav=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians |lînka-sernav=The Great Game of Genocide |tarîx=2005 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-927356-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |lînka-nivîskar=David Gaunt |sernav=Massacres, Resistance, Protectors: Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I |tarîx=2006 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-59333-301-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kaiser |pêşnav1=Hilmar |sernav=The Extermination of Armenians in the Diarbekir Region |tarîx=2014 |weşanger=[[İstanbul Bilgi University Press]] |isbn=978-605-399-333-9 |ziman=en |lînka-nivîskar=Hilmar Kaiser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kévorkian |pêşnav1=Raymond |lînka-nivîskar1=Raymond Kévorkian |sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |lînka-sernav=The Armenian Genocide: A Complete History |tarîx=2011 |weşanger=[[Bloomsbury Publishing]] |isbn=978-0-85771-930-0 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Koohi-Kamali |pêşnav1=Farideh |sernav=The Political Development of the Kurds in Iran: Pastoral Nationalism |tarîx=2003 |weşanger=[[Palgrave Macmillan UK]] |isbn=978-0-230-53572-5 }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sjöberg |pêşnav1=Erik |sernav=The Making of the Greek Genocide: Contested Memories of the Ottoman Greek Catastrophe |tarîx=2016 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78533-326-2 |lînka-nivîskar=Erik Sjöberg (historian) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Suny |pêşnav1=Ronald Grigor |sernav="They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide |lînka-sernav=They Can Live in the Desert but Nowhere Else |tarîx=2015 |weşanger=[[Princeton University Press]] |isbn=978-1-4008-6558-1 |lînka-nivîskar=Ronald Grigor Suny }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |lînka-nivîskar1=Uğur Ümit Üngör |sernav=The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950 |lînka-sernav=The Making of Modern Turkey |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-965522-9 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Yacoub |pêşnav=Joseph |lînka-nivîskar=Joseph Yacoub |sernav=Year of the Sword: The Assyrian Christian Genocide: A History |weşanger=[[C. Hurst & Co.|Hurst]] |sal=2016 |isbn=978-0-19-063346-2 }} {{Refend}} ==== Bêşan ==== {{Refbegin|35em|indent=yes}} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Altuğ |pêşnav1=Seda |sernav=Reverberations: Violence Across Time and Space |tarîx=2021 |weşanger=[[University of Pennsylvania Press]] |isbn=978-0-8122-9812-3 |rr=83–116 |ziman=en |beş=Culture of Dispossession in the Late Ottoman Empire and Early Turkish Republic }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Donef |pêşnav=Racho |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=205–218 |beş=Sayfo and Denialism: A New Field of Activity for Agents of the Turkish Republic }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Gaunt |pêşnav1=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |paşnav2=Atto |pêşnav2=Naures |paşnav3=Barthoma |pêşnav3=Soner O. |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=1–32 |beş=Introduction: Contextualizing the Sayfo in the First World War |ref={{SfnRef|Gaunt et al.|2017}} }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire |lînka-sernav=A Question of Genocide |tarîx=2011 |weşanger=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-978104-1 |rr=245–259 |beş=The Ottoman Treatment of the Assyrians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Shatterzone of Empires: Coexistence and Violence in the German, Habsburg, Russian, and Ottoman Borderlands |tarîx=2013 |weşanger=[[Indiana University Press]] |isbn=978-0-253-00631-8 |çap=illustrated |rr=317–333 |beş=Failed Identity and the Assyrian Genocide }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=54–69 |beş=Sayfo Genocide: The Culmination of an Anatolian Culture of Violence }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |sernav=Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State |tarîx=2020 |weşanger=[[Berghahn Books]] |isbn=978-1-78920-451-3 |rr=56–96 |ziman=en |beş=The Long Assyrian Genocide }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Hellot |pêşnav1=Florence |sernav=Chrétiens du monde arabe: un archipel en terre d'Islam |tarîx=2003 |weşanger=Autrement |isbn=978-2-7467-0390-2 |rr=127–145 |ziman=fr |tercimeya-sernav=Christians of the Arab world: an archipelago in the land of Islam |beş=La fin d'un monde: les assyro-chaldéens et la première guerre mondiale |tercimeya-beşê=The end of a world: the Assyro-Chaldeans and the First World War }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hellot-Bellier |pêşnav=Florence |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=107–134 |beş=The Increasing Violence and the Resistance of Assyrians in Urmia and Hakkari (1900–1915) }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Hofmann |pêşnav=Tessa |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-0730-4 |rr=21–40 |beş=The Ottoman Genocide of 1914–1918 against Aramaic-Speaking Christians in Comparative Perspective |lînka-nivîskar=Tessa Hofmann }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kieser |pêşnav1=Hans-Lukas |sernav=[[The Cambridge History of the First World War]]: Volume 1: Global War |paşnav2=Bloxham |pêşnav2=Donald |tarîx=2014 |weşanger=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-511-67566-9 |rr=585–614 |beş=Genocide |lînka-nivîskar=Hans-Lukas Kieser }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Müller-Sommerfeld |pêşnav1=Hannah |sernav=Modernity, Minority, and the Public Sphere |tarîx=2016 |weşanger=[[Brill Publishers|Brill]] |isbn=978-90-04-32328-5 |rr=258–283 |ziman=EN |beş=The League of Nations, A-Mandates and Minority Rights during the Mandate Period in Iraq (1920–1932) |roja-gihiştinê=10 sibat 2022 |urlya-beşê=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210015445/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004323285/B9789004323285_011.xml |roja-arşîvê=10 sibat 2022 |rewşa-urlyê=zindî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Murre-van den Berg |pêşnav1=Heleen |lînka-nivîskar=Heleen Murre-van den Berg |sernav=The Syriac World |tarîx=2018 |weşanger=[[Routledge]] |isbn=978-1-317-48211-6 |rr=770–782 |ziman=en |beş=Syriac Identity in the Modern Era }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |lînka-nivîskar=Eden Naby |sernav=The Assyrian Genocide: Cultural and Political Legacies |weşanger=[[Routledge]] |sal=2017 |isbn=978-1-138-28405-0 |rr=158–177 |beş=Abduction, Rape and Genocide: Urmia’s Assyrian Girls and Women }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Polatel |pêşnav1=Mehmet |sernav=The End of the Ottomans: The Genocide of 1915 and the Politics of Turkish Nationalism |tarîx=2019 |weşanger=[[Bloomsbury Academic]] |isbn=978-1-78831-241-7 |rr=119–140 |ziman=en |beş=The State, Local Actors and Mass Violence in Bitlis Province }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Talay |pêşnav=Shabo |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=132–147 |beş=Sayfo, Firman, Qafle: The First World War from the Perspective of Syriac Christians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Talay |pêşnav1=Shabo |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=1–20 |ziman=en |beş=Sayfo 1915: the Beginning of the End of Syriac Christianity in the Middle East }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Tamcke |pêşnav1=Martin |sernav=The Christian Heritage of Iraq: Collected papers from the Christianity of Iraq I-V Seminar Days |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1713-6 |rr=203–220 |ziman=en |beş=World War I and the Assyrians }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Üngör |pêşnav1=Uğur Ümit |sernav=Let Them Not Return: Sayfo – The Genocide Against the Assyrian, Syriac, and Chaldean Christians in the Ottoman Empire |weşanger=[[Berghahn Books]] |sal=2017 |isbn=978-1-78533-499-3 |rr=33–53 |beş=How Armenian was the 1915 Genocide? }} * {{Jêder-kitêb |paşnav=Wolvaardt |pêşnav=Adriaan |sernav=Muslim Citizens in the West: Spaces and Agents of Inclusion and Exclusion |tarîx=2014 |weşanger=[[Ashgate Publishing]] |isbn=978-0-7546-7783-3 |rr=105–124 |beş=Inclusion and Exclusion: Diasporic Activism and Minority Groups }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Wozniak |pêşnav1=Marta |sernav=Border Terrains: World Diasporas in the 21st Century |tarîx=2012 |weşanger=[[Brill Publisher|Brill]] |isbn=978-1-84888-117-4 |rr=73–83 |ziman=en |beş=Far from Aram-Nahrin: The Suryoye Diaspora Experience }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yalcin |pêşnav1=Zeki |sernav=Suryoye l-Suryoye: Ausgewählte Beiträge zur aramäischen Sprache, Geschichte und Kultur |tarîx=2009 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-1660-3 |rr=213–228 |ziman=en |tercimeya-sernav=Suryoye l-Suryoye: Selected Contributions to Aramaic Language, History and Culture |beş=The Turkish Genocide against Christian Minorities during WW1 from the Perspective of Contemporary Scandinavian Observers }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Yuhanon |pêşnav1=B. Beth |sernav=Sayfo 1915: An Anthology of Essays on the Genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |tarîx=2018 |weşanger=[[Gorgias Press]] |isbn=978-1-4632-3996-1 |rr=177–214 |ziman=en |beş=The Methods of Killing Used in the Assyrian Genocide }} {{Refend}} == Xwendina bêhtir == {{Refbegin}} * Mehmet Alagöz, ''Old Habits Die Hard, A Reaction to the Application of Tanzimat Edict: Bedirhan Bey's Revolt'', MA Thesis, Boğaziçi University, Istanbul, Turkey, 2003 * [[Martin van Bruinessen]], ''Agha, shaikh, and state : the social and political structures of Kurdistan'' * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Sinclair |pêşnav1=T.A. |sernav=Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Vol. III |tarîx=1989 |weşanger=Pindar Press |isbn=9780907132349 }} * Nazmi Sevgen, ''Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Türk beylikleri: Osmanlı belgeleri ile Kürt Türkleri tarihi'' * {{Jêder |paşnavê-nivîskar=Ghalib |pêşnavê-nivîskar=Sabah Abdullah |sernav=The Emergence of Kurdism with Special Reference to the Three Kurdish Emirates within the Ottoman Empire, 1800–1850 |sal=2011 |url=https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |roja-gihiştinê=1 gulan 2020 |weşanger=[[University of Exeter]] |roja-arşîvê=2022-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221217162456/https://ore.exeter.ac.uk/repository/bitstream/handle/10036/3676/GhalibS.pdf?sequence=1&isAllowed=y |rewşa-urlyê=mirî }} * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Miynat |pêşnav1=Ali |url=https://etheses.bham.ac.uk/id/eprint/7411/4/Miynat17PhD.pdf |sernav=Cultural and socio-economic relations between the Turkmen states and the Byzantine empire and West with a corpus of the Turkmen coins in the Barber Institute Coin Collection |tarîx=2017 }} {{Refend}} {{Malbata Bedirxaniyan (Ebdulxan)}} {{Malbata Bedirxaniyan (Bedirxan Beg)}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1803]] [[Kategorî:Kesên ji Cizîrê]] [[Kategorî:Kurdên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] [[Kategorî:Malbata Bedirxaniyan]] [[Kategorî:Mirin 1868]] [[Kategorî:Mirin 1869]] [[Kategorî:Mîrên kurd]] [[Kategorî:Siyasetmedarên kurd]] n8eq7i5hgaslsc6oj2f5631l78mr45k 0 23541 1994992 481485 2026-03-31T20:05:20Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Şiyê, Efrîn]] hat sererastkirin 1994992 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şiyê, Efrîn]] 4nwy87by3hy4ev1d8d4a5piu7moc5wy 0 23717 1995117 1720238 2026-04-01T07:50:02Z Avestaboy 34898 1995117 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=nîsan 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Parlamen''' (parlêman, parlement, perleman) damezriyayiyeke [[qanûndanan]]ê ye ko nemaze li wan [[welat]]an dihêt dîtin ko li ser şopa [[Dozena Westmînîsterê]] li [[Keyaniya Yekbûyî]] diçin. == Peyva parlamenê == Parlamen ji peyva [[fransî]] ''parlement'' hatiye ko ramana wê "axivtin" anko "danûstandin" e. Bi vî awayî parlamen cihê danûstandina li ser babet û mijaran e. ji ber vê jî di zimanê [[kurdî]] de peyvên "civaka niştîmanî" an "civaka qanûndananê" an "encumena niştîmanî" ji bo parlamenê dihên bikaranîn. == Erkê parlamenê == Têgeh û çemka hebûna parlamenê ji hizir anko baweriya bi jihevvavartina sê desthilatan hatiye holê. Li goreyê vê nihêrînê dibê sê desthilatên serekî yên [[Desthilata Dadwerî]], [[Desthilata Qanûndananê]] û [[Desthilata Bicihkirinê]] di destê çi aliyekê bi tenê da nehên komkirin. Di [[pergala parlamenî]] ya [[hikûmet]]ê da, parlamen desthilata bicihkirinê hildibijêrit û çavdêriya karên wê jî dikit. Di [[Pergala Serkomarî]] ya hikûmetê da parlamen jî wekî desthilata qanûndananê hevsenga desthilata bicihker e û bi awayekê xweser xwediya desthilata xwe ye. Di pergalên parlamenî da parlamen dikarit desthilata bicihkirinê dabimezirînit û hilbiweşînit û hukmet jî dikarit daxwaza zûtir hilweşandina parlamenê bikit. Li piraniya welatan parlamen ji du hola an çamberan pêkdihên. Lê parlamen yek holî jî hene. Bi giştî holên nizimtir holên destpşkanî jibo danana qanûnan in û holên jortir ji bo lênihêrîna wan an pejirandin û nepejirandina [[layîhe]] yên hikûmetê ne. == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Siyaset]] 1zgm4gracyh2rcpy1onx15849b23tye 1995119 1995117 2026-04-01T07:51:33Z Avestaboy 34898 1995119 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=nîsan 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Parlamen''' (parlêman, parlement, perleman) damezriyayiyeke [[qanûndanan]]ê ye ko nemaze li wan [[welat]]an dihêt dîtin ko li ser şopa [[Dozena Westmînîsterê]] li [[Keyaniya Yekbûyî]] diçin. == Peyva parlamenê == Parlamen ji peyva [[fransî]] ''parlement'' hatiye ko ramana wê "axivtin" anko "danûstandin" e. Bi vî awayî parlamen cihê danûstandina li ser babet û mijaran e. ji ber vê jî di zimanê [[kurdî]] de peyvên "civaka niştîmanî" an "civaka qanûndananê" an "encumena niştîmanî" ji bo parlamenê dihên bikaranîn. == Erkê parlamenê == Têgeh û çemka hebûna parlamenê ji hizir anko baweriya bi jihevvavartina sê desthilatan hatiye holê. Li goreyê vê nihêrînê dibê sê desthilatên serekî yên [[Desthilata Dadwerî]], [[Desthilata Qanûndananê]] û [[Desthilata Bicihkirinê]] di destê çi aliyekê bi tenê da nehên komkirin. Di [[pergala parlamenî]] ya [[hikûmet]]ê da, parlamen desthilata bicihkirinê hildibijêrit û çavdêriya karên wê jî dikit. Di [[Pergala Serkomarî]] ya hikûmetê da parlamen jî wekî desthilata qanûndananê hevsenga desthilata bicihker e û bi awayekê xweser xwediya desthilata xwe ye. Di pergalên parlamenî da parlamen dikarit desthilata bicihkirinê dabimezirînit û hilbiweşînit û hukmet jî dikarit daxwaza zûtir hilweşandina parlamenê bikit. Li piraniya welatan parlamen ji du hola an çamberan pêkdihên. Lê parlamen yek holî jî hene. Bi giştî holên nizimtir holên destpşkanî jibo danana qanûnan in û holên jortir ji bo lênihêrîna wan an pejirandin û nepejirandina [[layîhe]] yên hikûmetê ne. == Girêdanên derve == {{Commons|Parliaments}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Siyaset]] k7nx8kenfcztx67rov249cks5b9ivrr 1995122 1995119 2026-04-01T07:53:19Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 1995122 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=nîsan 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Parlamen''' (parlêman, parlement, perleman) damezriyayiyeke [[qanûndanan]]ê ye ko nemaze li wan [[welat]]an dihêt dîtin ko li ser şopa [[Dozena Westmînîsterê]] li [[Keyaniya Yekbûyî]] diçin. == Peyva parlamenê == Parlamen ji peyva [[fransî]] ''parlement'' hatiye ko ramana wê "axivtin" anko "danûstandin" e. Bi vî awayî parlamen cihê danûstandina li ser babet û mijaran e. ji ber vê jî di zimanê [[kurdî]] de peyvên "civaka niştîmanî" an "civaka qanûndananê" an "encumena niştîmanî" ji bo parlamenê dihên bikaranîn. == Erkê parlamenê == Têgeh û çemka hebûna parlamenê ji hizir anko baweriya bi jihevvavartina sê desthilatan hatiye holê. Li goreyê vê nihêrînê dibê sê desthilatên serekî yên [[Desthilata Dadwerî]], [[Desthilata Qanûndananê]] û [[Desthilata Bicihkirinê]] di destê çi aliyekê bi tenê da nehên komkirin. Di [[pergala parlamenî]] ya [[hikûmet]]ê da, parlamen desthilata bicihkirinê hildibijêrit û çavdêriya karên wê jî dikit. Di [[Pergala Serkomarî]] ya hikûmetê da parlamen jî wekî desthilata qanûndananê hevsenga desthilata bicihker e û bi awayekê xweser xwediya desthilata xwe ye. Di pergalên parlamenî da parlamen dikarit desthilata bicihkirinê dabimezirînit û hilbiweşînit û hukmet jî dikarit daxwaza zûtir hilweşandina parlamenê bikit. Li piraniya welatan parlamen ji du hola an çamberan pêkdihên. Lê parlamen yek holî jî hene. Bi giştî holên nizimtir holên destpşkanî jibo danana qanûnan in û holên jortir ji bo lênihêrîna wan an pejirandin û nepejirandina [[layîhe]] yên hikûmetê ne. == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Siyaset]] 1zgm4gracyh2rcpy1onx15849b23tye 1995157 1995122 2026-04-01T08:47:38Z MikaelF 935 1995157 wikitext text/x-wiki {{Rêzimana xelet|tarîx=nîsan 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Parlamen'''{{Efn|Parlêman, parlement, perleman}} damezriyayiyeke [[qanûndanan]]ê ye ko nemaze li wan [[welat]]an dihêt dîtin ko li ser şopa [[Dozena Westmînîsterê]] li [[Keyaniya Yekbûyî]] diçin. == Peyva parlamenê == Parlamen ji peyva [[fransî]] ''parlement'' hatiye ko ramana wê "axivtin" anko "danûstandin" e. Bi vî awayî parlamen cihê danûstandina li ser babet û mijaran e. ji ber vê jî di zimanê [[kurdî]] de peyvên "civaka niştîmanî" an "civaka qanûndananê" an "encumena niştîmanî" ji bo parlamenê dihên bikaranîn. == Erkê parlamenê == Têgeh û çemka hebûna parlamenê ji hizir anko baweriya bi jihevvavartina sê desthilatan hatiye holê. Li goreyê vê nihêrînê dibê sê desthilatên serekî yên [[Desthilata Dadwerî]], [[Desthilata Qanûndananê]] û [[Desthilata Bicihkirinê]] di destê çi aliyekê bi tenê da nehên komkirin. Di [[pergala parlamenî]] ya [[hikûmet]]ê da, parlamen desthilata bicihkirinê hildibijêrit û çavdêriya karên wê jî dikit. Di [[Pergala Serkomarî]] ya hikûmetê da parlamen jî wekî desthilata qanûndananê hevsenga desthilata bicihker e û bi awayekê xweser xwediya desthilata xwe ye. Di pergalên parlamenî da parlamen dikarit desthilata bicihkirinê dabimezirînit û hilbiweşînit û hukmet jî dikarit daxwaza zûtir hilweşandina parlamenê bikit. Li piraniya welatan parlamen ji du hola an çamberan pêkdihên. Lê parlamen yek holî jî hene. Bi giştî holên nizimtir holên destpşkanî jibo danana qanûnan in û holên jortir ji bo lênihêrîna wan an pejirandin û nepejirandina [[layîhe]] yên hikûmetê ne. == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Siyaset]] inv7c0t008c65f5noxe1x4mo0d6sviv 1995166 1995157 2026-04-01T09:24:52Z MikaelF 935 1995166 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Parlamen'''{{Efn|Parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "civaka niştîmanî", "civaka yasadanînê" an "encumena niştîmanî" ji bo parlamenê dihên bikaranîn. Herwiha, peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. Qanûn li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê hikûmet û wezîran dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û bacên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Siyaset]] 2dredak2lo4tdw0kgm25jsn9moqdejb 1995169 1995166 2026-04-01T09:29:18Z MikaelF 935 1995169 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Parlamen'''{{Efn|Parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê dihên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Siyaset]] cvcd4c10kdguqofish30blak0ajzv76 1995171 1995169 2026-04-01T09:30:52Z MikaelF 935 /* Peyva parlamenê */ 1995171 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Parlamen'''{{Efn|Parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Siyaset]] cvq4w2wh5qni40foh5ltssvpqh6n8em 1995174 1995171 2026-04-01T09:32:40Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, +Kategoriya sereke, --Valahiyên nehewce.) 1995174 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} '''Parlamen'''{{Efn|Parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] i1wzy4rrrtnxwo9rrb29i8lwpz5q5ua 1995176 1995174 2026-04-01T09:50:44Z MikaelF 935 1995176 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg||Avahiya Parlamena Skotlendayê]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] 4npmqoilhue0ufwrmo1ljj7p2ohku3u 1995177 1995176 2026-04-01T09:51:00Z MikaelF 935 1995177 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya Parlamena Skotlendayê]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] eojye6ov0jfil9n9hwpdxe47san8bee 1995178 1995177 2026-04-01T09:59:06Z MikaelF 935 1995178 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] 38q492e3uscdnhw3fof7xdexlbb0vqd 1995179 1995178 2026-04-01T10:01:14Z MikaelF 935 1995179 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] puwaex6o8kizobpqknyenp3bfgweqjr 1995180 1995179 2026-04-01T10:07:03Z MikaelF 935 /* Mijarên têkildar */ 1995180 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == {{Commons}} {{Wîkîferheng}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] fh46t80ve12enry7gg7fbla8a5v62ko 1995184 1995180 2026-04-01T10:14:30Z MikaelF 935 1995184 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd (Parlemanî Kurdistan)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] 0k0utoujpo0a7rws88b6oo5g403qj65 1995185 1995184 2026-04-01T10:15:14Z MikaelF 935 /* Girêdanên derve */ 1995185 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, parlêman, parlement, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] 4kpkil8hlxdqj3r6lf5f9nwxqst48qu 1995186 1995185 2026-04-01T10:17:23Z MikaelF 935 1995186 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyva "parlamen" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tê, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] 3dbh1afch9b62916suf6z15w7r3dsc7 1995187 1995186 2026-04-01T10:19:12Z MikaelF 935 /* Peyva parlamenê */ 1995187 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyvên "parlamen" û "perleman" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tên, "parlamento" jî ji peyva îtalî, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] 0x8kb9lg2lfvi18zrw0wisq8kjvoxom 1995188 1995187 2026-04-01T10:20:07Z MikaelF 935 /* Mijarên têkildar */ 1995188 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyvên "parlamen" û "perleman" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tên, "parlamento" jî ji peyva îtalî, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] * [[Meclîsa jêrîn]] * [[Meclîsa jorîn]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] hk0f8hijx594fnpul6dd2k3syvyd2u6 1995189 1995188 2026-04-01T10:24:53Z MikaelF 935 1995189 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Avahiya Parlamena Herêma Kurdistanê ya Îraqê]] [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyvên "parlamen" û "perleman" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tên, "parlamento" jî ji peyva îtalî, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] * [[Meclîsa jêrîn]] * [[Meclîsa jorîn]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] 52am5rh1m1lclyhaq81u0mnlbizoqdg 1995190 1995189 2026-04-01T10:26:17Z MikaelF 935 1995190 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê|Parlamena Herêma Kurdistanê ya Îraqê]]]] [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyvên "parlamen" û "perleman" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tên, "parlamento" jî ji peyva îtalî, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] * [[Meclîsa jêrîn]] * [[Meclîsa jorîn]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq)] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] gjlprju07zif7w3sdwra4847hixzrxh 1995191 1995190 2026-04-01T10:26:44Z MikaelF 935 /* Girêdanên derve */ 1995191 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê|Parlamena Herêma Kurdistanê ya Îraqê]]]] [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva parlamenê == Peyvên "parlamen" û "perleman" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tên, "parlamento" jî ji peyva îtalî, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] * [[Meclîsa jêrîn]] * [[Meclîsa jorîn]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] r60v2nru75dooypzxk2k2xcmmacow76 1995192 1995191 2026-04-01T10:27:49Z MikaelF 935 /* Peyva parlamenê */ 1995192 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê|Parlamena Herêma Kurdistanê ya Îraqê]]]] [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva ''parlamen'' == Peyvên "parlamen" û "perleman" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tên, "parlamento" jî ji peyva îtalî, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] * [[Meclîsa jêrîn]] * [[Meclîsa jorîn]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] k7q22jb7f0c005gqky6scwxmxxd65su 1995195 1995192 2026-04-01T10:33:28Z MikaelF 935 1995195 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê|Parlamena Herêma Kurdistanê ya Îraqê]]]] [[Wêne:Carles Puigdemont el 10 d'octubre de 2017.jpg|thumb|[[Parlamena Ketelonyayê]] di 10ê çiriya pêşîn a 2017an de]] [[Wêne:Scottish Parliament Building - aerial - 2025-04-18.jpg|thumb|Avahiya [[Parlamena Skotlendayê]]]] '''Parlamen'''{{Efn|Parlamento, perleman}}, '''civak''' an jî '''meclîs''' saziyeke bilind a welat û dewletê ye ku nûnerên gel tê de dicivin da ku biryarên giring bidin. == Peyva ''parlamen'' == Peyvên "parlamen" û "perleman" ji peyva [[fransî]] û [[inglîzî]] tên, "parlamento" jî ji peyva îtalî, lê koka wê ya herî kevnar latînî ye bi wateya "cihê axaftinê". Bi [[kurdî]] peyvên wekî "[[civaka niştîmanî]]", "[[civaka yasadanînê]]" an "[[encumena niştîmanî]]" ji bo parlamenê tên bikaranîn, lê peyva "parlamen" wekî têgeheke navdewletî tê qebûlkirin. == Taybetmendiyên serekî yên parlamanê == === Çêkirina qanûnan === Karê herî serekî yê parlamenê nivîsandin û pejirandina qanûnan e. [[Qanûn]] li parlamenê tên nîqaşkirin û dengdan li ser tê kirin. === Nûnertiya gel === [[Parlamenter]] bi riya [[hilbijartin]]an ji aliyê gel ve tên hilbijartin. === Kontrolkirina hikûmetê === Parlamen çavdêriyê li ser karê [[hikûmet]] û [[wezîr]]an dike da ku bizanibin ka karên xwe rast dikin an na. === Budce === Parlament biryariyê dide ka pereyên dewletê û [[bac]]ên gel dê li ku derê û çawa bên xerckirin. == Mijarên têkildar == * [[Parlamena Kurdistanê]] * [[Parlamena Kurdistanê li Derveyî Welêt]] * [[Parlamena Ewropayê]] * [[Parlamena bi rêveberiya tund û bişidet ve]] * [[Parlementer]] * [[Meclîsa jêrîn]] * [[Meclîsa jorîn]] == Nîşe == {{Notelist}} == Girêdanên derve == * [https://www.parliament.krd Perlemanî Kurdistan-Îraq] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Commons}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamen| ]] [[Kategorî:Siyaset]] sit6x0kctit0j0kaoefkzr5eka5mbt6 0 25704 1995150 1403950 2026-04-01T08:40:03Z MikaelF 935 /* Rêveberî û Leşkerî */ 1995150 wikitext text/x-wiki {{Cudakirin}} ==Rêveberî û leşkerî== Bêhtir departmenên cûda li jêr de tên lîstekirin: *[[Departmen (binebeşê welat)]] **[[Departmenên Kolombiyayê]] **[[Departmenên Fransayê]] **[[Departmenên Hondûrasê]] **[[Departmenên Perûyê]] *[[Departmen (Artêşa Dewletên Yekbûyî)]] *[[Departmena Agir]] *[[Wezaret (departmena rêvebir)]] *[[Departmena Polîs]] bi66gz1w3ejp7dvsj9d4t76dwfb6qxu 0 28152 1995011 1972579 2026-03-31T21:22:32Z Juan Emilio Prades Bel 75344 1995011 wikitext text/x-wiki {{Binêre herwiha|'''[[Hinar (kovar)]]'''}} {{Taxobox | name = Hinar | image = Pomegranate DSW.JPG | image_caption = Hinar | regnum = [[Riwek|Plantae]] | divisio = [[Riwekên kulîlkdar|Magnoliophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | subclassis = [[Rosidae]] | ordo = [[Myrtales]] | familia = [[Lythraceae]] | genus = ''[[Punica]]'' | species = '''''P. granatum''''' | binomial = ''Punica granatum'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] }} [[Wêne:Granos comestibles de la granada Punica granatum.jpg|thumb|Hinar]] '''Hinar'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> an jî '''henar''' (bi [[latînî]]:''Punica granatum'') darek û bi fêkiyê xwe ne. Riwekek jii [[famîleya hine û hinaran]] e. Dara henarê pir gir nabe. Hin cureyên xwe gir û şîrîn dibin hin cureyên xwe pir tirş dibin. Henarên tirş di seleteyan de bi kar tînin. Tê bawerkirin ku welatê wê herêma [[Îran]]ê ye. Ji wir belavî [[Kafkasya]], bakurê [[Hindistan]]ê û herêma [[Hîmalaya]] bûye.<ref>The encyclopedia of fruit & nuts| dîrok = 2008| rûpel= 610, nivîskar :Robert E. Paull isbn = 9780851996387</ref> Îroj hinar bi awayekî berfireh li welatên [[Îran]], [[Sûrî]], [[Azerbeycan]], [[Ermenistan]], [[Efxanistan]], [[Hindistan]], [[Pakistan]], [[Bengladeş]], [[Iraq]], [[Libnan]], [[Misir]], [[Çîn]], [[Burma]], [[Erebistana Siyûdî]], [[Îsraêl]], [[Urdun]], herêm ziwatir ên başûr-rojhilatê [[Asya]], herêma [[Deryaya Navîn]] a [[Ewropa]], û [[Afrîka]]ya tropîkal tê çandin.<ref>{{Jêder |sernav=Pomegranates: An Exquisite Fruit{{!}}date=19 August 2011{{!}}publisher=Exotic Fruit for Health{{!}}accessdate=20 September 2011 |url=http://www.exoticfruitx.com/2011/08/pomegranates-an-introduction/ |roja-gihiştinê=6 kanûna pêşîn 2011 |roja-arşîvê=10 nîsan 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120410015423/http://www.exoticfruitx.com/2011/08/pomegranates-an-introduction/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Galerî == <gallery> Wêne:Illustration_Punica_granatum2.jpg|Henar, wêne ji aliyê Otto Wilhelm Thomé, 1885 Wêne:Henar Punica granatum.JPG|Henar, fêkiyê dara henarê ye. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/cgi-bin/list_nut_edit.pl zanyarî di derbarê hinarê de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111107211648/http://www.nal.usda.gov/fnic/foodcomp/cgi-bin/list_nut_edit.pl |date=2011-11-07 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Riwek-şitil}} [[Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] [[Kategorî:Famîleya hine û hinaran]] [[Kategorî:Fêkî]] [[Kategorî:Riwek]] 7ew31i4axn151m8xc99nnjy15a7xtxc 0 28889 1995026 1985430 2026-03-31T23:34:40Z Kurê Acemî 105128 1995026 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | demonîm = bêrûtî, xelkê Bêrûtê }} '''Bêrût'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> ({{bi-ar|بيروت|Bayrūt}}), bajarekî [[libnanî]] û paytexta [[Libnan]]ê ye û li ber [[Deryaya Spî]] ye û ji bakur ber bi başûr dikevê navenda welêt. Bêrût ji aliyê çandî û aborî navenda herêmê ye û gelek çapxane û zanîngeh, mîna [[Zanîngeha Amerîkî ya Bêrûtê|Zanîngeha Amerîkî]], lê hene. Ev bajar gelek caran weke ''Parîsa Rojhilat'' hatiye binavkirin. == Civak û dîn == Hejmara rast ya niştecihên Bêrûtê nayê zanîn, ji ber ku serjimêra dawî di sala 1932an de hate pêkanîn. Li gorî çavkaniyê nefermî hejmara niştecihên Bêrûtê di sala 1991ê 1,5 milyon û 2001ê jî 2,1 milyon bû. Di vê bajarî gelek netew û herwiha gelek dînên cuda jî dijîn: gelek bawervaniyên [[xiristiyanî]], misilmanên [[Sunî|sûnî]] û [[Şîatî|şîî]]. Piraniya [[cihû]]yên Bêrûtê ji sala 1975an û vir ve ji bajar terkkirin. Derdora %50 ji niştecihên Bêrûtê xiristiyan in û ê din jî misilman in (ji wana jî 25 % şîî ne). Li bakurê bajêr piranî sunî û xiristiyanî dijîn, li rojhilat tenê xiristiyan û li rojava jî tenê sunî. Li başûrê Bêrûtê jî pi giranî şiî dijîn. == Bajarên xwişk == * {{sembola alayê|Yewnanistan}} [[Atîna]], [[Yewnanistan]] * {{sembola alayê|Ermenistan}} [[Êrîvan]], [[Ermenistan]] * {{sembola alayê|Arjentîn}} [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Parîs]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Basse-Normandie]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Île-de-France]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Lyon]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Marsîlya]], [[Fransa]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Beirut}} * [http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/910/912/maps/beirut/ Nexşeya Bêrûtê (1964 - 1968)] {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|53|13|N|35|30|47|E|type:city(363033)|display=title}} [[Kategorî:Libnan]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] ow1mkq05x30rdxtuis6y806l18jondr 1995027 1995026 2026-03-31T23:35:01Z Kurê Acemî 105128 1995027 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | demonîm = bêrûtî, xelkê Bêrûtê }} '''Bêrût'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> ({{bi-ar|بيروت|Bayrūt}}), bajarê herî mezin û paytexta [[Libnan]]ê ye û li ber [[Deryaya Spî]] ye û ji bakur ber bi başûr dikevê navenda welêt. Bêrût ji aliyê çandî û aborî navenda herêmê ye û gelek çapxane û zanîngeh, mîna [[Zanîngeha Amerîkî ya Bêrûtê|Zanîngeha Amerîkî]], lê hene. Ev bajar gelek caran weke ''Parîsa Rojhilat'' hatiye binavkirin. == Civak û dîn == Hejmara rast ya niştecihên Bêrûtê nayê zanîn, ji ber ku serjimêra dawî di sala 1932an de hate pêkanîn. Li gorî çavkaniyê nefermî hejmara niştecihên Bêrûtê di sala 1991ê 1,5 milyon û 2001ê jî 2,1 milyon bû. Di vê bajarî gelek netew û herwiha gelek dînên cuda jî dijîn: gelek bawervaniyên [[xiristiyanî]], misilmanên [[Sunî|sûnî]] û [[Şîatî|şîî]]. Piraniya [[cihû]]yên Bêrûtê ji sala 1975an û vir ve ji bajar terkkirin. Derdora %50 ji niştecihên Bêrûtê xiristiyan in û ê din jî misilman in (ji wana jî 25 % şîî ne). Li bakurê bajêr piranî sunî û xiristiyanî dijîn, li rojhilat tenê xiristiyan û li rojava jî tenê sunî. Li başûrê Bêrûtê jî pi giranî şiî dijîn. == Bajarên xwişk == * {{sembola alayê|Yewnanistan}} [[Atîna]], [[Yewnanistan]] * {{sembola alayê|Ermenistan}} [[Êrîvan]], [[Ermenistan]] * {{sembola alayê|Arjentîn}} [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Parîs]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Basse-Normandie]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Île-de-France]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Lyon]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Marsîlya]], [[Fransa]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Beirut}} * [http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/910/912/maps/beirut/ Nexşeya Bêrûtê (1964 - 1968)] {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|53|13|N|35|30|47|E|type:city(363033)|display=title}} [[Kategorî:Libnan]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] 3b89kptrqdplptgofa4m6vcwwv3tmzd 1995028 1995027 2026-03-31T23:35:10Z Kurê Acemî 105128 1995028 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | demonîm = bêrûtî, xelkê Bêrûtê }} '''Bêrût'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> ({{bi-ar|بيروت|Bayrūt}}) bajarê herî mezin û paytexta [[Libnan]]ê ye û li ber [[Deryaya Spî]] ye û ji bakur ber bi başûr dikevê navenda welêt. Bêrût ji aliyê çandî û aborî navenda herêmê ye û gelek çapxane û zanîngeh, mîna [[Zanîngeha Amerîkî ya Bêrûtê|Zanîngeha Amerîkî]], lê hene. Ev bajar gelek caran weke ''Parîsa Rojhilat'' hatiye binavkirin. == Civak û dîn == Hejmara rast ya niştecihên Bêrûtê nayê zanîn, ji ber ku serjimêra dawî di sala 1932an de hate pêkanîn. Li gorî çavkaniyê nefermî hejmara niştecihên Bêrûtê di sala 1991ê 1,5 milyon û 2001ê jî 2,1 milyon bû. Di vê bajarî gelek netew û herwiha gelek dînên cuda jî dijîn: gelek bawervaniyên [[xiristiyanî]], misilmanên [[Sunî|sûnî]] û [[Şîatî|şîî]]. Piraniya [[cihû]]yên Bêrûtê ji sala 1975an û vir ve ji bajar terkkirin. Derdora %50 ji niştecihên Bêrûtê xiristiyan in û ê din jî misilman in (ji wana jî 25 % şîî ne). Li bakurê bajêr piranî sunî û xiristiyanî dijîn, li rojhilat tenê xiristiyan û li rojava jî tenê sunî. Li başûrê Bêrûtê jî pi giranî şiî dijîn. == Bajarên xwişk == * {{sembola alayê|Yewnanistan}} [[Atîna]], [[Yewnanistan]] * {{sembola alayê|Ermenistan}} [[Êrîvan]], [[Ermenistan]] * {{sembola alayê|Arjentîn}} [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Parîs]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Basse-Normandie]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Île-de-France]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Lyon]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Marsîlya]], [[Fransa]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Beirut}} * [http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/910/912/maps/beirut/ Nexşeya Bêrûtê (1964 - 1968)] {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|53|13|N|35|30|47|E|type:city(363033)|display=title}} [[Kategorî:Libnan]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] 681vimebuqku3oihd8v9kp08866842o 1995029 1995028 2026-03-31T23:35:43Z Kurê Acemî 105128 1995029 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | demonîm = bêrûtî, xelkê Bêrûtê }} '''Bêrût'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=775}}</ref> ({{bi-ar|بيروت|Bayrūt}}) bajarê herî mezin û paytexta [[Libnan]]ê ye ku li ber [[Deryaya Spî]] ye û ji bakur ber bi başûr dikevê navenda welêt. Bêrût ji aliyê çandî û aborî navenda welatê ye û gelek çapxane û zanîngeh, mîna [[Zanîngeha Amerîkî ya Bêrûtê|Zanîngeha Amerîkî]], lê hene. Ev bajar gelek caran weke ''Parîsa Rojhilat'' hatiye binavkirin. == Civak û dîn == Hejmara rast ya niştecihên Bêrûtê nayê zanîn, ji ber ku serjimêra dawî di sala 1932an de hate pêkanîn. Li gorî çavkaniyê nefermî hejmara niştecihên Bêrûtê di sala 1991ê 1,5 milyon û 2001ê jî 2,1 milyon bû. Di vê bajarî gelek netew û herwiha gelek dînên cuda jî dijîn: gelek bawervaniyên [[xiristiyanî]], misilmanên [[Sunî|sûnî]] û [[Şîatî|şîî]]. Piraniya [[cihû]]yên Bêrûtê ji sala 1975an û vir ve ji bajar terkkirin. Derdora %50 ji niştecihên Bêrûtê xiristiyan in û ê din jî misilman in (ji wana jî 25 % şîî ne). Li bakurê bajêr piranî sunî û xiristiyanî dijîn, li rojhilat tenê xiristiyan û li rojava jî tenê sunî. Li başûrê Bêrûtê jî pi giranî şiî dijîn. == Bajarên xwişk == * {{sembola alayê|Yewnanistan}} [[Atîna]], [[Yewnanistan]] * {{sembola alayê|Ermenistan}} [[Êrîvan]], [[Ermenistan]] * {{sembola alayê|Arjentîn}} [[Buenos Aires]], [[Arjentîn]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Parîs]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Basse-Normandie]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Île-de-France]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Lyon]], [[Fransa]] * {{sembola alayê|Fransa}} [[Marsîlya]], [[Fransa]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Beirut}} * [http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/910/912/maps/beirut/ Nexşeya Bêrûtê (1964 - 1968)] {{Lîsteya paytextên Asyayê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|33|53|13|N|35|30|47|E|type:city(363033)|display=title}} [[Kategorî:Libnan]] [[Kategorî:Paytextên Asyayê]] aderyw83vi0jkitjnepekpxra6qkwv1 14 32233 1995203 1916434 2026-04-01T11:34:16Z Avestaboy 34898 1995203 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Parlamen]] [[Kategorî:Siyaset]] g1965t461i38xx293de0dgkyarxj7sg 0 33340 1995181 1920060 2026-04-01T10:07:51Z MikaelF 935 MikaelF navê [[Parlementer]] guhart û kir [[Parlamenter]] 1920060 wikitext text/x-wiki '''Parlementer''' an '''Newenger''' ji aliye gel ve di hilbijartinan de tê hilbijartin. Parlementer di [[parleman|parlementê]] de [[maf]]ê wî gelê go ew hilbijatiye temsil dike. {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamenter]] [[Kategorî:Siyaset]] swqcif34epmd1e7s88lmj358pjeel16 1995183 1995181 2026-04-01T10:08:44Z MikaelF 935 1995183 wikitext text/x-wiki '''Parlamenter''' an '''newenger''' ji aliye gel ve di hilbijartinan de tê hilbijartin. Parlamenter di [[parlaman|parlamentê]] de [[maf]]ê wî gelê go ew hilbijatiye temsil dike. {{Çk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamenter]] [[Kategorî:Siyaset]] fvxyxjedn6tizk8tifg0f43y9fqvv57 1995196 1995183 2026-04-01T10:43:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1995196 wikitext text/x-wiki '''Parlamenter''' an '''newenger''' ji aliye gel ve di hilbijartinan de tê hilbijartin. Parlamenter di [[parlaman|parlamentê]] de [[maf]]ê wî gelê go ew hilbijatiye temsil dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Siyaset-şitil}} [[Kategorî:Parlamenter| ]] [[Kategorî:Siyaset]] lk21f95fkqylky4jrastwkbi1uomgjv 0 43578 1995033 1977965 2026-04-01T00:33:46Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995033 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Bruno Bettelheim''' (jdb. [[28ê tebaxê]] [[1903]] li [[Viyana]]; m. [[13ê adarê]] [[1990]] li [[Silver Spring]], [[Maryland]], [[DYA]]) psîkoanalîst û psîkologê zarok/ciwanan ê Amerîkayî bû. == Jiyan == === Awistriya === Bavê wî kerestevanek bû. Hêj di 14 saliya xwe de bala xwe dida psîkoanalîzê û dixwest bi [[Sigmund Freud]] re hevnasînê bike. Berê li [[Zanîngeha Viyanayê]] xwendina germanîstîkê didît. Paşê vegerand dîroka hunerê ya fîlozofiyê. Sala 1938ê xwendina xwe bi xebata li ser [[Immanuel Kant]] (''„Pirsgirêka rindiya xwezayî û estetîka nûjen“'') bidawî dike. Heman salê Bettelheim wekî [[Cihû]]yek dişînin kampa tunekirinê ya li [[Dachau]]yê bû. Ji wir jî dişînin kampa tunekirinê ya [[Buchenwald]]ê. Li kampê bi [[Ernst Federn]] – kurê psîkoanalîstê navdar ê Viyanayî [[Paul Federn]] – re hevnasînê dike. Bi hevre bingeha ''stratejiya lijiyanêmayînê'' ya psîkolojiya terorê davêjin. Li kampê 11 mehan dimîne, bi daxwaza [[Eleanor Roosevelt]] a taybet sala 1939 serbest tê berdan û diçe DYAyê. [[Nazî]] payeyên wî yên hebûn betal dikin. Sala 2004, payeyên wî yên bidestxistibûn lê tê vegerandin. === DYA === Sala 1943 pirtûka xwe ya li ser kampên tunekirinê ya bi navê ''Individual and Mass Behavior in Extreme Situations'' çap dike, paşê ev bi almanî jî tê çapkirin ''Aufstand gegen die Masse - Berxwedan dijî zilmê (desthilata neyînî ya xurtan)''. Li DYAyê Bettelheim li [[University of Chicago]] asîstaniya lêkolînan dike. 1944 dibe gerînendeyê „Orthogenic School“ û asîstanprofesorê psîkolojiya zarok/ciwanan, psîkiyatrî, pedagojiyê. Xebatên girîng li ser [[otîstîzm]]ê (otîzm) dike. Ji 1952 heya sala 1973 wekî profesor kar dike. Di pirtûka xwe ya bi navê ''Pêdiviya zarokan bi çîrokan hene'' ya 1976ê de çîrokên kevneşopî yên [[Birayên Grimm]] bi awayê psîkoanalîstê saz dike û bilind dinirxîne. Ew giringiyek mezin dide çîrokan û wan bo terapiya zarokan bikartîne. == Rexne == Piştî mirina wî [[Newsweek]]ê gotarek bi navê ''Benno Brutalheim (Benoyê xwînî, xîz)'' nivîsî û îdia kir wî li Orthogenic Schoolê li zarokan daye. Navê wî ji nişka ve bi neyînî belav bû. Hin kes derketin gotin Bruna li wan jî daye. == Berhem == === Nivîs (îngîlîzî) === * ''Individual and Mass Behavior in Extreme Situations'' in ''Journal of Abnormal and Social Psychology'', 38: 417-452, 1943 * ''Joey: A "Mechanical Boy"'', in ''Scientific American'', 200, March 1959: 117-126. === Monografî (li kurdî nehatine wergerandin) === * ''Love Is Not Enough: The Treatment of Emotionally Disturbed Children'', Free Press, Glencoe, Ill., 1950, <br />almanî: ''Liebe allein genügt nicht: die Erziehung emotional gestörter Kinder - Evîn tenê têr nake: zarokên ji aliyê hestê ve giran birîndar bûne'', ISBN 3-608-95776-6 * ''Symbolic Wounds; Puberty Rites and the Envious Male'', Free Press, Glencoe, Ill., 1954<br />almanî: ''Symbolische Wunden: Pubertätsriten und der Neid des Mannes - Birînên sîmbolîk: Xamatî û xwezî pê anîna mêran'', ISBN 3-596-27322-6 * ''Truants From Life; The Rehabilitation of Emotionally Disturbed Children'', Free Press, Glencoe, Ill., 1955 <br />almanî: ''So können sie nicht leben: die Rehabilitierung emotional gestörter Kinder - Wiha nikarin bijîn: Terapîkirina zarokên ji aliyê hestê ve hatine birîdarkirin'', ISBN 3-608-94270-X * ''The Informed Heart: Autonomy in a Mass Age'', The Free Press, Glencoe, Ill., 1960<br />almanî: ''Aufstand gegen die Masse. Die Chance des Individuums in der modernen Gesellschaft - Berxedan li dijî zilmê. Bextê cîhana hundurîn a civakên nûjen'', 1980, ISBN 3-596-42217-5 * ''Dialogues with Mothers'', The Free Press, Glencoe, Ill., 1962,<br />almanî: ''Gespräche mit Müttern - Axavtin bi dayikan re'', ISBN 3-492-10155-0 * ''The Empty Fortress: Infantile autism and the birth of the self'', The Free Press, New York, 1967,<br />almanî: ''Die Geburt des Selbst. The Empty Fortress. Erfolgreiche Therapie autistischer Kinder - Jidayîkbûna xwe bi xweyî. Terapiyan serketî ya zarokên otîstîk'', ISBN 3-596-42247-7 * ''The Children of the Dream'', Macmillan, London & New York, 1969,<br />almanî: ''Die Kinder der Zukunft. Gemeinschaftserziehung als Weg einer neuen Pädagogik. - Zarokên paşerojê. Wekî riyeke nû ya pedagojiyê mezinkirina bihevreyî'', ISBN 3-423-00888-1 * ''A Home for the Heart'', Knopf, New York, 1974,<br />almanî: ''Der Weg aus dem Labyrinth: leben lernen als Therapie - Riya felatiyê ya labîrentê: Wekî terapî fêrbûna jiyanê'', ISBN 3-423-15051-3 * ''The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales'', Knopf, New York, 1976,<br />almanî: ''Kinder brauchen Märchen - Zarokan re çîrok divê'', ISBN 3-423-08495-2 * ''Surviving and Other Essays'', Knopf, New York, 1979,<br />almanî: ''Erziehung zum Überleben. Zur Psychologie der Extremsituation - Mezinkirin bo serketin di jiyanê de. Li ser psîkolojiya rewşên awarte'', 1982, ISBN 3-423-15056-4 * ''On Learning to Read: The Child's Fascination with Meaning'' (with Karen Zelan), Knopf, New York, 1982<br />almanî: ''Kinder brauchen Bücher - Zarokan re pirtûk divê: Lesen lernen durch Faszination - Fêrbûna xwendinê ya bisêhr'', ISBN 3-423-35026-1 * ''Freud and Man's Soul'', Knopf, New York, 1982,<br />almanî: ''Freud und die Seele des Menschen - Freud û rewana mirovan'', ISBN 3-423-15026-2 * ''A Good Enough Parent: A book on Child-Rearing'', Knopf, New York, 1987,<br />almanî: ''Ein Leben für Kinder - Jiyanek bo zarokan'' Erziehung in unserer Zeit - Mezinkirin di dema niha de, ISBN 3-407-22021-9 * ''Un autre regard sur la folie''<br />almanî: ''Liebe als Therapie: Gespräche über das Seelenleben des Kindes - Hezkirin wekî terapiyê: Axavtin li ser jiyana rewanî ya zarokiyê'', 1989, ISBN 3-492-10257-3 * ''Freud's Vienna and Other Essays'', Knopf, New York, 1990,<br />deutsch: ''Themen meines Lebens: Essays über Psychoanalyse, Kindererziehung und das jüdische Schicksal '', ISBN 3-423-35062-8 == Çavkanî (ne bi kurdî ne) == * Ronald Angres: ''Who, Really, was Bruno Bettelheim?'' Commentary, 90, 1990, 4, 26-30 * [[Rudolf Ekstein]]: ''Mein Freund Bruno (1903–1990). Wie ich mich an ihn erinnere.'' In: Roland Kaufhold (Hg.): ''Annäherung an Bruno Bettelheim.'' Grünewald, Mainz 1994, S. 87–94. * Bruno Bettelheim & Rudolf Ekstein: ''Grenzgänge zwischen den Kulturen. Das letzte Gespräch zwischen Bruno Bettelheim und Rudolf Ekstein''. In: Kaufhold, Roland (ed.): ''Annäherung an Bruno Bettelheim''. Mainz (Grünewald), 1994, S. 49–60. * Ernst Federn (1999): ''Bruno Bettelheim und das Überleben im Konzentrationslager.'' In: Roland Kaufhold (Hg.): Ernst Federn: Versuche zur Psychologie des Terrors. Gießen, Psychosozial-Verlag, 1999, S. 105–108. * David James Fisher: ''Psychoanalytische Kulturkritik und die Seele des Menschen. Essays über Bruno Bettelheim.'' Gießen, Psychosozial-Verlag. Unter Mitarbeit von R. Kaufhold / M. Löffelholz. 2003 * E. Frattaroli: ''Bruno Bettelheims Unrecognized Contribution to Psychoanalytic Thought''. Psychoanalytic Review, Vol. 81, 1994, No. 3, 377-409 * Katharina Hanstein-Moldenhauer (Hrsg.): ''Pädagogik und Psychoanalyse. Von Bettelheim lernen. Zum 100. Geburtstag Bruno Bettelheims.'' Amberg, Worpswede 2004, ISBN 3-00-014832-9 (Kongressbeitrag Münster/Westfalen, 2003) * Roland Kaufhold (Hg.): ''Pioniere der psychoanalytischen Pädagogik: Bruno Bettelheim, [[Rudolf Ekstein]], [[Ernst Federn]] und [[Siegfried Bernfeld]].'' In: psychosozial Nr. 53, 1/1993 * Roland Kaufhold: ''Bettelheim, Ekstein, Federn: Impulse für die psychoanalytisch-pädagogische Bewegung.'' Gießen (Psychosozial-Verlag), 2001 * Roland Kaufhold, M. Löffelholz (Hg.): ''„So können sie nicht leben.“ Bruno Bettelheim (1903 – 1990).'' Zeitschrift für Politische Psychologie 1-3/2003. * [[Friedrich Koch (Erziehungswissenschaftler)|Friedrich Koch]]: Der Aufbruch der Pädagogik. Welten im Kopf: Bettelheim, Freinet, Geheeb, Korczak, Montessori, Neill, Petersen, Zulliger. Hamburg 2000, ISBN 3-434-53026-6 * Bernd Otto: ''Bruno Bettelheims Milieutherapie'', 1. Auflage, Weinheim: Deutscher Studien-Verlag, 1986. * Franz-Josef Krumenacker: ''Bettelheim'', UTB 1998. * Theron Raines: ''Rising to the light. A portrait of Bruno Bettelheim'', New York: Knopf 2002, ISBN 0-679-40196-2 * Nina Sutton: ''Bruno Bettelheim'', Hamburg, 1996 * Sabine Wesely: ''Die Milieutherapie Bruno Bettelheims. Intention, Theorie und Praxis'', In: Europäische Hochschulschriften. Reihe 6, Psychologie; Bd. 595, Frankfurt am Main/Berlin/Bern/New York/Paris/Wien: Lang 1997, ISBN 3-631-31859-6 Kritische Diskussionsbeiträge: * Richard Pollak: ''The Creation of Dr. B: A Biography of Bruno Bettelheim'', 1997, ISBN 0-684-80938-9 * Roland Kaufhold: ''„Falsche Fabeln vom Guru?“ Der “Spiegel“ und sein Märchen vom bösen Juden Bruno Bettelheim.'' In: Behindertenpädagogik, 38. Jhg., Heft 2/1999, S. 160-187. == Girêdanên derve (wergera kurdî nîne) == * [http://www.text-galerie.de/kaufhold-1.htm Tevgera psîkoanalîtîk-pedagojîk li kû ye?] * [http://www.text-galerie.de/kaufhold_wagner.htm Pedagojiya psîkoanalîtîk - Axavtina Roland Kaufhold û Rolf Wagner] * [http://www.nytimes.com/1990/03/14/obituaries/bruno-bettelheim-dies-at-86-psychoanalyst-of-vast-impact.html?pagewanted=print Nachruf] (îngîlîzî) di ''New York Times'' hejmara 14ê adarê 1990 * [http://www.hagalil.com/archiv/2010/03/09/bettelheim-einfuehrung/ haGalil-Têgînên bingehîn ên Bruno Bettelheim, 13ê adarê 2010]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.hagalil.com/archiv/2010/03/09/bettelheim-spiegel/ haGalil li ser "Spiegel" û Bruno Bettelheim]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1903]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1990]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê]] [[Kategorî:Psîkoanalîstên awistirî]] [[Kategorî:Psîkologên amerîkî]] [[Kategorî:Stembarên Naziyan]] 6ttf4uomodskqukach53fyvuqjewmue 1995035 1995033 2026-04-01T01:22:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1995035 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = zanyar }} '''Bruno Bettelheim''' (jdb. [[28ê tebaxê]] [[1903]] li [[Viyana]]; m. [[13ê adarê]] [[1990]] li [[Silver Spring]], [[Maryland]], [[DYA]]) psîkoanalîst û psîkologê zarok/ciwanan ê Amerîkayî bû. == Jiyan == === Awistriya === Bavê wî kerestevanek bû. Hêj di 14 saliya xwe de bala xwe dida psîkoanalîzê û dixwest bi [[Sigmund Freud]] re hevnasînê bike. Berê li [[Zanîngeha Viyanayê]] xwendina germanîstîkê didît. Paşê vegerand dîroka hunerê ya fîlozofiyê. Sala 1938ê xwendina xwe bi xebata li ser [[Immanuel Kant]] (''„Pirsgirêka rindiya xwezayî û estetîka nûjen“'') bidawî dike. Heman salê Bettelheim wekî [[Cihû]]yek dişînin kampa tunekirinê ya li [[Dachau]]yê bû. Ji wir jî dişînin kampa tunekirinê ya [[Buchenwald]]ê. Li kampê bi [[Ernst Federn]] – kurê psîkoanalîstê navdar ê Viyanayî [[Paul Federn]] – re hevnasînê dike. Bi hevre bingeha ''stratejiya lijiyanêmayînê'' ya psîkolojiya terorê davêjin. Li kampê 11 mehan dimîne, bi daxwaza [[Eleanor Roosevelt]] a taybet sala 1939 serbest tê berdan û diçe DYAyê. [[Nazî]] payeyên wî yên hebûn betal dikin. Sala 2004, payeyên wî yên bidestxistibûn lê tê vegerandin. === DYA === Sala 1943 pirtûka xwe ya li ser kampên tunekirinê ya bi navê ''Individual and Mass Behavior in Extreme Situations'' çap dike, paşê ev bi almanî jî tê çapkirin ''Aufstand gegen die Masse - Berxwedan dijî zilmê (desthilata neyînî ya xurtan)''. Li DYAyê Bettelheim li [[University of Chicago]] asîstaniya lêkolînan dike. 1944 dibe gerînendeyê „Orthogenic School“ û asîstanprofesorê psîkolojiya zarok/ciwanan, psîkiyatrî, pedagojiyê. Xebatên girîng li ser [[otîstîzm]]ê (otîzm) dike. Ji 1952 heya sala 1973 wekî profesor kar dike. Di pirtûka xwe ya bi navê ''Pêdiviya zarokan bi çîrokan hene'' ya 1976ê de çîrokên kevneşopî yên [[Birayên Grimm]] bi awayê psîkoanalîstê saz dike û bilind dinirxîne. Ew giringiyek mezin dide çîrokan û wan bo terapiya zarokan bikartîne. == Rexne == Piştî mirina wî [[Newsweek]]ê gotarek bi navê ''Benno Brutalheim (Benoyê xwînî, xîz)'' nivîsî û îdia kir wî li Orthogenic Schoolê li zarokan daye. Navê wî ji nişka ve bi neyînî belav bû. Hin kes derketin gotin Bruna li wan jî daye. == Berhem == === Nivîs (îngîlîzî) === * ''Individual and Mass Behavior in Extreme Situations'' in ''Journal of Abnormal and Social Psychology'', 38: 417-452, 1943 * ''Joey: A "Mechanical Boy"'', in ''Scientific American'', 200, March 1959: 117-126. === Monografî (li kurdî nehatine wergerandin) === * ''Love Is Not Enough: The Treatment of Emotionally Disturbed Children'', Free Press, Glencoe, Ill., 1950, <br />almanî: ''Liebe allein genügt nicht: die Erziehung emotional gestörter Kinder - Evîn tenê têr nake: zarokên ji aliyê hestê ve giran birîndar bûne'', ISBN 3-608-95776-6 * ''Symbolic Wounds; Puberty Rites and the Envious Male'', Free Press, Glencoe, Ill., 1954<br />almanî: ''Symbolische Wunden: Pubertätsriten und der Neid des Mannes - Birînên sîmbolîk: Xamatî û xwezî pê anîna mêran'', ISBN 3-596-27322-6 * ''Truants From Life; The Rehabilitation of Emotionally Disturbed Children'', Free Press, Glencoe, Ill., 1955 <br />almanî: ''So können sie nicht leben: die Rehabilitierung emotional gestörter Kinder - Wiha nikarin bijîn: Terapîkirina zarokên ji aliyê hestê ve hatine birîdarkirin'', ISBN 3-608-94270-X * ''The Informed Heart: Autonomy in a Mass Age'', The Free Press, Glencoe, Ill., 1960<br />almanî: ''Aufstand gegen die Masse. Die Chance des Individuums in der modernen Gesellschaft - Berxedan li dijî zilmê. Bextê cîhana hundurîn a civakên nûjen'', 1980, ISBN 3-596-42217-5 * ''Dialogues with Mothers'', The Free Press, Glencoe, Ill., 1962,<br />almanî: ''Gespräche mit Müttern - Axavtin bi dayikan re'', ISBN 3-492-10155-0 * ''The Empty Fortress: Infantile autism and the birth of the self'', The Free Press, New York, 1967,<br />almanî: ''Die Geburt des Selbst. The Empty Fortress. Erfolgreiche Therapie autistischer Kinder - Jidayîkbûna xwe bi xweyî. Terapiyan serketî ya zarokên otîstîk'', ISBN 3-596-42247-7 * ''The Children of the Dream'', Macmillan, London & New York, 1969,<br />almanî: ''Die Kinder der Zukunft. Gemeinschaftserziehung als Weg einer neuen Pädagogik. - Zarokên paşerojê. Wekî riyeke nû ya pedagojiyê mezinkirina bihevreyî'', ISBN 3-423-00888-1 * ''A Home for the Heart'', Knopf, New York, 1974,<br />almanî: ''Der Weg aus dem Labyrinth: leben lernen als Therapie - Riya felatiyê ya labîrentê: Wekî terapî fêrbûna jiyanê'', ISBN 3-423-15051-3 * ''The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales'', Knopf, New York, 1976,<br />almanî: ''Kinder brauchen Märchen - Zarokan re çîrok divê'', ISBN 3-423-08495-2 * ''Surviving and Other Essays'', Knopf, New York, 1979,<br />almanî: ''Erziehung zum Überleben. Zur Psychologie der Extremsituation - Mezinkirin bo serketin di jiyanê de. Li ser psîkolojiya rewşên awarte'', 1982, ISBN 3-423-15056-4 * ''On Learning to Read: The Child's Fascination with Meaning'' (with Karen Zelan), Knopf, New York, 1982<br />almanî: ''Kinder brauchen Bücher - Zarokan re pirtûk divê: Lesen lernen durch Faszination - Fêrbûna xwendinê ya bisêhr'', ISBN 3-423-35026-1 * ''Freud and Man's Soul'', Knopf, New York, 1982,<br />almanî: ''Freud und die Seele des Menschen - Freud û rewana mirovan'', ISBN 3-423-15026-2 * ''A Good Enough Parent: A book on Child-Rearing'', Knopf, New York, 1987,<br />almanî: ''Ein Leben für Kinder - Jiyanek bo zarokan'' Erziehung in unserer Zeit - Mezinkirin di dema niha de, ISBN 3-407-22021-9 * ''Un autre regard sur la folie''<br />almanî: ''Liebe als Therapie: Gespräche über das Seelenleben des Kindes - Hezkirin wekî terapiyê: Axavtin li ser jiyana rewanî ya zarokiyê'', 1989, ISBN 3-492-10257-3 * ''Freud's Vienna and Other Essays'', Knopf, New York, 1990,<br />deutsch: ''Themen meines Lebens: Essays über Psychoanalyse, Kindererziehung und das jüdische Schicksal '', ISBN 3-423-35062-8 == Çavkanî (ne bi kurdî ne) == * Ronald Angres: ''Who, Really, was Bruno Bettelheim?'' Commentary, 90, 1990, 4, 26-30 * [[Rudolf Ekstein]]: ''Mein Freund Bruno (1903–1990). Wie ich mich an ihn erinnere.'' In: Roland Kaufhold (Hg.): ''Annäherung an Bruno Bettelheim.'' Grünewald, Mainz 1994, S. 87–94. * Bruno Bettelheim & Rudolf Ekstein: ''Grenzgänge zwischen den Kulturen. Das letzte Gespräch zwischen Bruno Bettelheim und Rudolf Ekstein''. In: Kaufhold, Roland (ed.): ''Annäherung an Bruno Bettelheim''. Mainz (Grünewald), 1994, S. 49–60. * Ernst Federn (1999): ''Bruno Bettelheim und das Überleben im Konzentrationslager.'' In: Roland Kaufhold (Hg.): Ernst Federn: Versuche zur Psychologie des Terrors. Gießen, Psychosozial-Verlag, 1999, S. 105–108. * David James Fisher: ''Psychoanalytische Kulturkritik und die Seele des Menschen. Essays über Bruno Bettelheim.'' Gießen, Psychosozial-Verlag. Unter Mitarbeit von R. Kaufhold / M. Löffelholz. 2003 * E. Frattaroli: ''Bruno Bettelheims Unrecognized Contribution to Psychoanalytic Thought''. Psychoanalytic Review, Vol. 81, 1994, No. 3, 377-409 * Katharina Hanstein-Moldenhauer (Hrsg.): ''Pädagogik und Psychoanalyse. Von Bettelheim lernen. Zum 100. Geburtstag Bruno Bettelheims.'' Amberg, Worpswede 2004, ISBN 3-00-014832-9 (Kongressbeitrag Münster/Westfalen, 2003) * Roland Kaufhold (Hg.): ''Pioniere der psychoanalytischen Pädagogik: Bruno Bettelheim, [[Rudolf Ekstein]], [[Ernst Federn]] und [[Siegfried Bernfeld]].'' In: psychosozial Nr. 53, 1/1993 * Roland Kaufhold: ''Bettelheim, Ekstein, Federn: Impulse für die psychoanalytisch-pädagogische Bewegung.'' Gießen (Psychosozial-Verlag), 2001 * Roland Kaufhold, M. Löffelholz (Hg.): ''„So können sie nicht leben.“ Bruno Bettelheim (1903 – 1990).'' Zeitschrift für Politische Psychologie 1-3/2003. * [[Friedrich Koch (Erziehungswissenschaftler)|Friedrich Koch]]: Der Aufbruch der Pädagogik. Welten im Kopf: Bettelheim, Freinet, Geheeb, Korczak, Montessori, Neill, Petersen, Zulliger. Hamburg 2000, ISBN 3-434-53026-6 * Bernd Otto: ''Bruno Bettelheims Milieutherapie'', 1. Auflage, Weinheim: Deutscher Studien-Verlag, 1986. * Franz-Josef Krumenacker: ''Bettelheim'', UTB 1998. * Theron Raines: ''Rising to the light. A portrait of Bruno Bettelheim'', New York: Knopf 2002, ISBN 0-679-40196-2 * Nina Sutton: ''Bruno Bettelheim'', Hamburg, 1996 * Sabine Wesely: ''Die Milieutherapie Bruno Bettelheims. Intention, Theorie und Praxis'', In: Europäische Hochschulschriften. Reihe 6, Psychologie; Bd. 595, Frankfurt am Main/Berlin/Bern/New York/Paris/Wien: Lang 1997, ISBN 3-631-31859-6 Kritische Diskussionsbeiträge: * Richard Pollak: ''The Creation of Dr. B: A Biography of Bruno Bettelheim'', 1997, ISBN 0-684-80938-9 * Roland Kaufhold: ''„Falsche Fabeln vom Guru?“ Der “Spiegel“ und sein Märchen vom bösen Juden Bruno Bettelheim.'' In: Behindertenpädagogik, 38. Jhg., Heft 2/1999, S. 160-187. == Girêdanên derve (wergera kurdî nîne) == * [http://www.text-galerie.de/kaufhold-1.htm Tevgera psîkoanalîtîk-pedagojîk li kû ye?] * [http://www.text-galerie.de/kaufhold_wagner.htm Pedagojiya psîkoanalîtîk - Axavtina Roland Kaufhold û Rolf Wagner] * [http://www.nytimes.com/1990/03/14/obituaries/bruno-bettelheim-dies-at-86-psychoanalyst-of-vast-impact.html?pagewanted=print Nachruf] (îngîlîzî) di ''New York Times'' hejmara 14ê adarê 1990 * [http://www.hagalil.com/archiv/2010/03/09/bettelheim-einfuehrung/ haGalil-Têgînên bingehîn ên Bruno Bettelheim, 13ê adarê 2010]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * [http://www.hagalil.com/archiv/2010/03/09/bettelheim-spiegel/ haGalil li ser "Spiegel" û Bruno Bettelheim]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1903]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1990]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Şîkagoyê]] [[Kategorî:Psîkoanalîstên awistirî]] [[Kategorî:Psîkologên amerîkî]] [[Kategorî:Stembarên Naziyan]] ola4nt7q7bhma3gtpqft6wn03oaga7g 0 50208 1994936 1893443 2026-03-31T14:53:20Z Kurê Acemî 105128 1994936 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û [[moderator]]ekî romî ([[tirk]]) ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Jiyan == Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha [[Stembol]]ê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî [[TRT]]ê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li [[Kanal D]]yê ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] l65r1fnthjwmz2x2nukbtti6x6v3ujd 1994937 1994936 2026-03-31T14:53:53Z Kurê Acemî 105128 1994937 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî romî ([[tirk]]) ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Jiyan == Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha [[Stembol]]ê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî [[TRT]]ê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li [[Kanal D]]yê ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] tmi9myqczjumrnhuh5zkbtldbv1o3cj 1994938 1994937 2026-03-31T14:54:04Z Kurê Acemî 105128 1994938 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî romî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Jiyan == Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha [[Stembol]]ê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî [[TRT]]ê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li [[Kanal D]]yê ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] gpg60zw1upt6yv95rtb3u7jczppe4q9 1995067 1994938 2026-04-01T02:21:55Z Kurê Acemî 105128 1995067 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî romî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. == Jiyan == Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha [[Stembol]]ê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî [[TRT]]ê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li [[Kanal D]]yê ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] s8k59ncfbd2wrznx8g6fafmb87al2z3 1995068 1995067 2026-04-01T02:22:06Z Kurê Acemî 105128 1995068 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî romî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. == Jiyan == Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha [[Stembol]]ê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî [[TRT]]ê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li [[Kanal D]]yê ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike. Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] k9iiujcwhstmne3fnh8a88l93qaqfk2 1995069 1995068 2026-04-01T02:22:17Z Kurê Acemî 105128 1995069 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî romî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha [[Stembol]]ê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî [[TRT]]ê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li [[Kanal D]]yê ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike. Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] j6ophamin26k5r1ziv3djiieyxoyoxc 1995071 1995069 2026-04-01T02:23:53Z Kurê Acemî 105128 1995071 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî romî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di [[Zanîngeha Stembolê]], beşa rojnamegeriyê de temam dike. Sala 1970ê de tevlî [[TRT]]ê dibe. Di navbera salên 1990-2008an de li [[Kanal D|Kanal Dê]] ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike. Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] pm0txcgkuezqs6icqdl2gwet3aa0yh2 1995072 1995071 2026-04-01T02:24:38Z Kurê Acemî 105128 1995072 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di [[Zanîngeha Stembolê]], beşa rojnamegeriyê de temam dike. Sala 1970ê de tevlî [[TRT]]ê dibe. Di navbera salên 1990-2008an de li [[Kanal D|Kanal Dê]] ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike. Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] 4nva6vfn25yp3h70j4nofx2s11v5m86 1995073 1995072 2026-04-01T02:26:33Z Kurê Acemî 105128 1995073 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. Dündar di 1ê kanûna paşîn a sala 1943an de di navçeya [[Silivri]] ya [[Stembol|Stembolê]] di malbatekê [[Pomak|pomakan]] jidayik bûye. Dibistana amadeyî û lîseya xwe di Vefayê temam dike. Di [[Zanîngeha Stembolê]], beşa rojnamegeriyê de wergirtiye. Sala 1970ê de tevlî [[TRT]]ê dibe. Di navbera salên 1990-2008an de li [[Kanal D|Kanal Dê]] ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike. Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] frdj8f8s5efp0puuwycgy9plultnemd 1995074 1995073 2026-04-01T02:26:51Z Kurê Acemî 105128 1995074 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. [[1ê kanûna paşîn]] [[1943]] li [[Silivri]], [[Stembol]]) [[rojnamevan]] û moderatorekî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. Dündar di 1ê kanûna paşîn a sala 1943an de di navçeya [[Silivri]] ya [[Stembol|Stembolê]] di malbatekê [[Pomak|pomakan]] jidayik bûye. Dibistana amadeyî û lîseya xwe di Vefayê temam dike. Di [[Zanîngeha Stembolê]], beşa di rojnamegeriyê de wergirtiye. Sala 1970ê de tevlî [[TRT]]ê dibe. Di navbera salên 1990-2008an de li [[Kanal D|Kanal Dê]] ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike. Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] 7wvl3qum8sokytb4qdlql377uk26g4z 1995075 1995074 2026-04-01T02:27:11Z Kurê Acemî 105128 1995075 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1943an) [[rojnamevan]] û moderatorekî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. Dündar di 1ê kanûna paşîn a sala 1943an de di navçeya [[Silivri]] ya [[Stembol|Stembolê]] di malbatekê [[Pomak|pomakan]] jidayik bûye. Dibistana amadeyî û lîseya xwe di Vefayê temam dike. Di [[Zanîngeha Stembolê]], beşa di rojnamegeriyê de wergirtiye. Sala 1970ê de tevlî [[TRT]]ê dibe. Di navbera salên 1990-2008an de li [[Kanal D|Kanal Dê]] ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike. Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] ol3flqbw6oxsu85u264pqpgbwyhg4hb 1995076 1995075 2026-04-01T03:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 1995076 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | wêne = Uğur Dündar.jpg | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1|1|1943|temen=erê}} | hevwelatî = Tirk | çînaser = nivîskar }} '''Uğur Dündar''' (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1943an) [[rojnamevan]] û moderatorekî tirk ye. Dündar xwedî nêrînên [[kemalîst]] e. Dündar di 1ê kanûna paşîn a sala 1943an de di navçeya [[Silivri]] ya [[Stembol]]ê di malbatekê [[pomak]]an jidayik bûye. Dibistana amadeyî û lîseya xwe di Vefayê temam dike. Di [[Zanîngeha Stembolê]], beşa di rojnamegeriyê de wergirtiye. Sala 1970ê de tevlî [[TRT]]ê dibe. Di navbera salên 1990-2008an de li [[Kanal D]]ê ya bi navê ''Arena'' bernameyekê çêdike. Di bernameyên xwe de neheqî û kujeriyên civakê tîne ziman lê pirsgirêk, êş û daxwazên [[kurd]]an înkar dike, di meseleya kurd de pesindariya [[kemalîzm]] û [[statukoparêzî|statukoparêziyê]] dike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1943]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Rojnamevanên tirk]] s1a0qmmo9penijwrf7hnabij07utkia 0 53135 1994991 481484 2026-03-31T20:05:10Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Şiyê, Efrîn]] hat sererastkirin 1994991 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Şiyê, Efrîn]] 4nwy87by3hy4ev1d8d4a5piu7moc5wy 14 54650 1995208 1923254 2026-04-01T11:39:29Z Avestaboy 34898 1995208 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Grand National Assembly of Turkey}} [[Kategorî:Enqere]] [[Kategorî:Hikûmeta Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Tirkiye]] [[Kategorî:Siyaseta Tirkiyeyê]] 02p6lb80w96havf8xbio7hd2j40r513 0 65761 1995099 1784528 2026-04-01T06:49:56Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995099 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ebdulqadirê Suhrewerdî''' yan jî navê Kunya wî ê naskirî '''Ebû Necîb Suhrewerdî''' yek ji kesên [[kurd]] ên [[Suhrewerd]]ê ye di sala 1097an de ji dayik bûye. [[Alim|Alimekî îslamê]] yê [[şafiî]] ye. Bi xwe apê [[Emerê Suhrewerdî]] ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tevhidonderleri.com/abdulkadir-suhreverdi.html |roja-gihiştinê=2015-05-10 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304191123/http://tevhidonderleri.com/abdulkadir-suhreverdi.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1168an de wefat kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} == Berhem == * 1) Adab-ul-Muîdîn * 2) Şerh-u Esma-ul-Husna * 3) Muhtasar-i Mişkat-ul-Mesabih lîl-Bexawî * 4) Musannef fî Tabaqat-uş-Şafiîyye<ref>http://www.pandora.com.tr/urun/dervisligin-adabi/292908{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Fiqihnasên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1097]] [[Kategorî:Kesên sedsala 12an]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 1168]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] njxys8vs52socknvubp2r89cym97pc2 1995100 1995099 2026-04-01T07:22:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1995100 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Ebdulqadirê Suhrewerdî''' yan jî navê Kunya wî ê naskirî '''Ebû Necîb Suhrewerdî''' yek ji kesên [[kurd]] ên [[Suhrewerd]]ê ye di sala 1097an de ji dayik bûye. [[Alim|Alimekî îslamê]] yê [[şafiî]] ye. Bi xwe apê [[Emerê Suhrewerdî]] ye.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://tevhidonderleri.com/abdulkadir-suhreverdi.html |roja-gihiştinê=2015-05-10 |roja-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304191123/http://tevhidonderleri.com/abdulkadir-suhreverdi.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1168an de wefat kiriye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} == Berhem == * 1) Adab-ul-Muîdîn * 2) Şerh-u Esma-ul-Husna * 3) Muhtasar-i Mişkat-ul-Mesabih lîl-Bexawî * 4) Musannef fî Tabaqat-uş-Şafiîyye<ref>http://www.pandora.com.tr/urun/dervisligin-adabi/292908{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Fiqihnasên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1097]] [[Kategorî:Kesên sedsala 12an]] [[Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 1168]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] hecpeejp903gmvdsqsi3ehg30iamdtx 4 75842 1995094 1976713 2026-04-01T04:42:55Z MediaWiki message delivery 19403 /* Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! */ beşeke nû 1995094 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 5 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 04:48, 9 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 çiriya paşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 kanûna paşîn 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> c8001snjefbju07o7mmowggqwroy2qa 0 84756 1995101 1985087 2026-04-01T07:26:22Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995101 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ekrem İmamoğlu{{efn|{{IPA|ku|ekˈrem îˈmamoxlu}}}}''' (jdb. [[4ê hezîranê|4 hezîrana]] [[1970]], [[Cevizli, Akçaabat|Cevizli]], [[Akçaabat]], [[Trebzon]]) [[siyasetmedar]], mirovê karsaziyê ye û ji sala 2019an heta sala 2025an [[Şaredarî|şaredariya]] Bajarê Mezin ya [[Stembol]]ê kiriye. Ekrem İmamoğlu di 18ê adara sala 2025an de ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye girtin. Ekrem İmamoglu di navbera salên 2014 û 2019an de wekê şaredarê navçeya [[Stembol]] ya [[Beylikdüzü]] yê hatiye hilbijartin. İmamoğlu di hilbijartina herêmê ya sala 2019an de dibe namzetên partiya siyasî ya çep a tirk ya [[Partiya Komara Gel|CHPê]]. Di hilbijartina yekem de Ekrem İmamoğlu wekê şaredarê bajarê mezin a Stembolê hatiye hilbijartin û di 17ê nîsana 2019an de dest bi kerê xwe yê şaredariyê dike lê hilbijartina yekem ku Ekrem İmamoğlu tê hilbijartin ji aliyê hikûmeta AKPê ve tê betalkirin. Ji bo ku li bajarê Stembolê hilbijartin were dûbarekirin hilbijartina yekem di 6ê gulana sala 2019an de hatiye betal kirin û biryara hilbijartina duyem tê dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/ibb-baskani-ekrem-imamoglu-goreve-basladi-demokrasiyi-hice-sayanlari-milletce-yok-saydik-260044 |sernav=İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu göreve başladı: ‘Demokrasiyi hiçe sayanları milletçe yok saydık’ |malper=birgun.net |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2020-04-01 }}</ref> İmamoğlu di hilbijartina duyem a ku di 23ê hezîrana sala 2019an de bi ferqek mezin dîsa hatiye hilbijartin û piştê hilbijartina duyem di 27ê hezîrana sala 2019an de careke din dîsa dibe şaredarê bajarê mezin ya Stembolê. Ekrem İmamoğlu piştî pênc sala di hilbijartina 31ê adara sala 2024an ji bo ku bibe şaraderî bajarê mezin a Stenbolê carek din dîsa wekê şaredarê bajarê mezin Stenbolê hatiye hilbijartin. == Jiyan û perwerde == Ekrem İmamoğlu di 4ê hezîrana 1970an de li gundê Cevizli ya bi ser parêzgeha [[Trebzon]]ê ya navçeya [[Akçaabat]]ê hatiye dinyaye.<ref>This is his officially recorded birth date (see {{Jêder-malper |url=https://zabita.ibb.gov.tr/istanbul-buyuksehir-belediye-baskani/ |sernav=İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı |malper=İstanbul Büyükşehir Belediye |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 }}; {{Jêder-malper |url=https://www.ekremimamoglu.com/hakkimda/ |sernav=Hakkımda |malper=ekremimamoglu.com |tarîx=16 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 }}). İmamoğlu has claimed that he was actually born a year later, in 1971 ({{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2022 |sernav=Ekrem İmamoğlu gerçek doğum tarihini açıkladı |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/ekrem-imamoglu-gercek-dogum-tarihini-acikladi-haber-1589035 |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 |rojname=Gazete Duvar }}).</ref> Ekrem İmamoğlu kurê dê û bavê Hava û Hasan İmamoğlu ye. İmamoğlu di temenê çar saliyê xwe de di demsalên havînan de perwerdeya xwendina [[Quran]]ê wergirtiye û beriya dibistana seretayî de hînê xwendina Quranê bûye. Piştî ku dibistana navîn a [[Trebzon]]ê xilas dike ji bo perwerdeya xwe yê zanîngehê pêşî li [[Zanîngeha Rojhilata Navîn]] a Endezyariya Avahiyê qezenc dike lê neçe wî zanîngehê. Piştre jî li Beşa Rêveberiya Karsaziyê ya [[Zanîngeha Gîrneyê ya Amerîkayê]] de dest bi perwerdehiya xwe yê zanîngehê kiriye. Piştî du salan ku malbata wî di sala 1987an de koçê bajarê [[Stembol]]ê bûye qeyda xwe yê zanîngehê tîne [[Zanîngeha Stembolê]] û li wir perwerdehiya xwe ya zanîngehê diqedîne.<ref name="Official Website Profile">{{Jêder-nûçe |sernav=Ekrem İmamoğlu Kimdir |url=https://www.ekremimamoglu.com/ekrem-imamoglu-kimdir/ |urlya-arşîvê=https://archive.today/20190228161610/https://www.ekremimamoglu.com/ekrem-imamoglu-kimdir/ |roja-arşîvê=28 sibat 2019 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 |weşanger=ekremimamoglu.com |ziman=tr }}</ref> Ekrem İmamoğlu di 1995an de bi hevjîna xwe [[Dilek İmamoğlu|Dilek Kaya İmamoğlu]] re zewicî ye û sê zarokên wan hene.<ref name="Sozcu 1">{{Jêder-nûçe |tarîx=28 kanûna pêşîn 2018 |sernav=Ekrem İmamoğlu'nun hayatı… Ekrem İmamoğlu kimdir, nereli ve kaç yaşında? |url=https://www.sozcu.com.tr/2018/gundem/ekrem-imamoglunun-hayati-ekrem-imamoglu-kimdir-nereli-ve-kac-yasinda-2900714/ |roja-gihiştinê=7 nîsan 2019 |malper=Sozcu |ziman=tr }}</ref> == Kariyera siyasî == [[Wêne:İmamoğluJune2019CampaignSilivri (47).jpg|thumb|çep|200px|Ekrem İmamoğlu û hevjîna wî [[Dilek İmamoğlu]] di dema hilbijartina sala 2019an de, li navçeya [[Silivri]] ya [[Stembol]]ê.]] Ekrem İmamoğlu di sala 2000Ì de wek nêrînek siyasî beşdarî partiya CHPê bû. Di sala 2004an de dibe namzetê [[Partiya Komara Gel|CHPê]] û di hilbijartina yekem de Şaredariya navçeya bajarê Stenbol ya [[Beylikdüzü]] yê bidestxistiye. Dema ku ew serokê navçeyê yê CHP Beylikdüzü bû malên hevbendiyê damezrand û danûstendina partiya xwe li gel xelkê navçeyê zêdekir. Li navçeyê şahîyên wek konser û pêşangeha li darxist, alîkariya civakî pêşkêşî gel kir , rêxistinên civakî û jinan ya partîya xwe berfireh kir û dibistanên navçeyê daye nûkirin. Di vê heyamê de, cara yekem tecrûbeya hilbijartin wergirt û di referandûma sala 2010an de ji ber ku welatîyên navçeyê bi xebatên Ekrem İmamoğlu bi bandor bû, navçê li dijî ji bo guherîna yasaya li Tirkiyê ji sedê 54, degê xwe ya "Na" bikaranîn. === Şaredariya Beylikdüzüyê === Ew dem li Stembolê, rêveberiya şaredariya [[Beylikdüzü]]yê di destê AKPê de bû, lê Beylikdüzü di wî demê de bi tenê navçê ya wekem bû ku encama referandûmê de dengê "na" bikaranî. Di sala 2011 de hilbijartinên giştî li Tirkiyê, CHP li gorî hilbijartinê yên berê dengê xwe li navçeyê 8 xal zêdekir û di navçeyê de bû partiya yekemîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.hurriyet.com.tr/30-mart-2014-yerel-secimleri/istanbul-beylikduzu-ilcesi-yerel-secim-sonuclari/ |sernav=Encamên Hilbijartina Herêmî ya Beylikduzuya Stenbolê - Encamên Hilbijartina Şaredarîya Bajarê Mezin a Stenbolê û Rêjeyên Dengdanê 30 Adar 2014. |malper=Hürriyet |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> İmamoğlu carek dîsa ji nûve bûye serokê rêxistina CHPê ya navçeyê [[Beylikdüzü]]yê. === Şaredariya Stembolê === [[Wêne:Ekrem İmamoğlu logo.svg|thumb|Logoya Ekrem İmamoğlu ku ji bo hilbijartina sala 2019an hatiye bikaranîn.]] Piştî ku şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin ê Stembolê Kadîr Topbaş di 23ê îlona sala 2017an de îstifa kiriye, Îmamoglu ji aliyê CHPê ve ji bo Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê wekê namzet hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/kadir-topbas-istifa-etti-40587764 |sernav=Kadir Topbaş îstifa kir. Ew ê bibe namzetê nû yê serokomariyê yê AKPê? |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2017-09-23 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=İSTANBUL |pêşnav=Fatma AKSU / }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2017/09/28/ibb-baskani-mevlut-uysal-secildi |sernav=Mewlûd Uysal bû serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê! |malper=Sabah |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> Di dengdana ku di 28ê îlona sala 2017an de li Meclisa Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê hatiye kirin de, namzetê AKPê Mewlûd Uysal bi 179 dengan wekê Serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê hatibû hilbijartin, Îmamoglu jî 125 deng standibû. ==== Hilbijartinên herêmî yên 31ê adara sala 2019an û betalkirina mezbateya wî ya hilbijartinê ==== Di civîna danasîna namzedan a ku di 18ê kanûna sala 2018an de hat kirin de Ekrem Îmamoglu wek namzetê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya CHPê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/son-dakika-chpnin-istanbul-adayi-ekrem-imamoglu-oldu-41056209 |sernav=Nûçeyên nû... Namzedê CHPê yê Stenbolê Ekrem Îmamoglu ye |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2018-12-18 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> Ekrem İmamoğlu di vê pêvajoyê de xwe ji raya giştî re dide naskirin, gelek caran li kolan û esnafan geriyaye û bi nêzîkatiya xwe ya nerm di medya û medyaya civakî de cih digire. Bi taybetî axaftina wî ya li kolana navçeya Sultanbeyliyê ya bi jina bi navê Mahrûze ku hilbijêra AKPê bû û jê re gotiye, "ez diayên te dixwazim, ne dengên te" bi gotinên xwe li ser medyaya civakî dibe rojev. [[Wêne:Ekrem İmamoğlu 20190403.jpg|thumb|İmamoğlu piştî dayîna belgeya hilbijartinê ya piştî hilbijartinên 31ê adarê di dema axavtinekê de.]] Piştê hilbijartinên herêmî ya 31ê adara sala 2019an serokê Lijneya Hilbijartinê ya Bilind Sadî Guven ragihand ku li gor agahiyên dawî Ekrem İmamoğlu bi 4 milyon û 159 hezar û 650 dengan li pêş Namzedê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya AKPê [[Binali Yıldırım]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/ysk-baskani-acikladi-imamoglu-onde-2420335 |sernav=Serokê Lijneya Bilind a Hilbijartinan ragihand! İmamoğlu li pêş e. |malper=Habertürk |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=Habertürk }}</ref> Serokatiya Parêzgeha Stenbolê ya AKPê di 2ê nîsanê de îtiraz kiribû û daxwaza hêjmartina dengên nederbasdar û serrastkirina dengên xeletên sindoqan kiribû. Piştî ku îtîraz ji aliyê Lijneya Hilbijartinê ya Bilind ve hatiye qebûlkirin, hêjmartina dengên nederbasdar dîsa dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/ak-partiden-flas-karar-istanbulun-tum-ilcelerinde-secime-itiraz-edilecek-41169769 |sernav=AKPê îtiraza hilbijartina li hemî navçeyên Stenbolê kir.. |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2019-04-02 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/son-dakika-istanbul-un-3-ilcesinde-yeniden-sayim-karari-2421997 |sernav=Encamên hilbijartinên Stenbolê li 5 navçeyên Stenbolê deng ji nû ve têne hilbijartin. |malper=Habertürk |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=Habertürk }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/376824/ekrem-imamoglunun-17-gunluk-mazbata-mucadelesinde-yasananlar |sernav="Di têkoşîna 17 rojan ya Ekrem İmamoğlu de çi qewimî" }}</ref> Di 17ê nîsana sala 2019an de bi temambûna ji nû ve hêjmartina dengan hate ragihandin ku Ekrem İmamoğlu bi 4 milyon û 169 hezar û 765 dengan li pêş hevrikê xwe Bînalî Yildirim ê ku 4 milyon û 156 hezar û 36 deng wergirtiye, hilbijartin temam bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/politika/istanbul-icin-secim-sonuclari-aciklandi/1454997 |sernav=Encamên hilbijartinên Stenbolê hatin eşkerekirin |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-03-31 }}</ref> İmamoğlu di heman rojê de bi wergirtina belgeya ji Lijneya Hilbijartinê ya Bilind ya Stembolê dest bi wezîfeya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/yerel_yonetimler/1350201/iste_Ekrem_imamoglu_nun_mazbatasi.html |sernav="Serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê Ekrem Îmamoglu" }}</ref> Li ser îtiraza AKPê ya ji bo avakirina komîteyên sindoqan, Lijneya Hilbijartinê ya Bilind di 6ê gulana sala 2019an de biryar dide ku di hilbijartinên 23ê hezîrana sala 2019an de tenê hilbijartina Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê were nûkirin û bi vî awayî belgeya hilbijartinê ya İmamoğlu ji aliyê lijneyê ve hatiye betal kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=YSKê biryar da ku hilbijartinên 23ê Hezîranê li Stenbolê bên nûkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/live/haberler-turkiye-48174267 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/28476/haber/ysk-istanbul-se%C3%A7imini-iptal-etti-23-haziranda-yeniden-sand%C4%B1k-kurulacak |sernav=YSKê hilbijartinên Stenbolê betal kir, dê dîsa di 23ê Hezîranê de sindoq bêne danîn |malper=Independent Türkçe |tarîx=2019-05-06 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/28526/haber/yskdan-karar-duyulduktan-3-saat-sonra-4-maddelik-a%C3%A7%C4%B1klama-geldi |sernav=3 saet piştî ku li Lijneya Hilbijartinê ya Bilind li ser biryarê hat guhdarîkirin, daxuyaniyek ji 4 madeyan pêk tê |malper=Independent Türkçe |tarîx=2019-05-06 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> ==== Hilbijartinên herêmî yên 23ê hezîrana sala 2019an ==== Piştê ku hilbijartinên Stenbolê hate betalkirin, İmamoğlu li Beylikduzuyê mîtîngek li dar xist û çakêt û qerewêtê xwe derxist û wiha bang kir: {{Quote|text=Rêya me dirêj e, kelecana me zêde ye, ciwanên me hene; em ciwanên tirk ên ku ji bo edaletê tî ne û baweriya me bi demokrasiyê heye... Dibe ku biryarderên vê welatî di nav xeflet û nabeynkariyê de bin, heta dibe ku di nav xiyanetê de bin jî, lê em ê tu carî dev jê bernedin.|sign=Ekrem İmamoğlu, 2019}} Dema ku Ekrem İmamoğlu ji bo xebatên hilbijartinê bi otobusê di nav Stembolê de geriya xortek li pey otobusê dimeşe û diqîre û dibêje “Her tişt dê baş bibe Ekrem Ağabey!”. Ev gotina vî xortê "Her tişt dê baş bibe!" di pêvajoya hilbijartinê de dibe rojev û ev gotin dibe slogana İmamoğlu ya hilbijartina Stenbolê. Ji ber kampanyaya serketî ya İmamoğlu û betalkirina neheq a hilbijartina ku tê de biser ketibû, populerbûna İmamoğlu di nav gel zêdetir kiribû. Ew di hilbijartinên nûvekirî ya di 23ê hezîrana sala 2019an de bi 4.742.082 dengan, 806.014 zêdetir deng ji hevrikê xwe yê herî nêzîk bidest dixe wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê hatiye hilbijartin û di 27ê hezîranê de bi wergirtina mazbateya xwe yê hilbijartinê dest bi wezîfeya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/secim2019/23-haziran-ibb-secimi |sernav=Encamên Hilbijartina Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya 23ê Hezîrana 2019an. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-06-24 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2019-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190624050201/https://www.sozcu.com.tr/secim2019/23-haziran-ibb-secimi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber-detay/ekrem-imamoglu-mazbatasini-aliyor.html |sernav=Serokê İBByê Ekrem İmamoğlu belgeya xwe yê hilbijartinê wergirt. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-06-27 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2019-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190627143933/https://www.birgun.net/haber-detay/ekrem-imamoglu-mazbatasini-aliyor.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokomariya 2023an === Di daxuyaniya ku di 6ê adara sala 2023an de hatibû dayîn de hatiye ragihandin ku ew ê di hilbijartinên serokomariyê yên ku di heman salê de bên kirin de tevî 7 berbijêrên din bibe namzetê cîgirê serokomariya Tirkiyê. Ekrem İmamoğlu di 7ê gulana heman salê de li Erziromê di dema mîtînga ku piştgirî dida [[Kemal Kılıçdaroğlu]] de rastî êrîşan hatibû. Girseya ku ji 200 kesan pêk hatibûn bi keviran êrîşî otobusa hilbijartinê ya İmamoğlu dikin, ji ber êrîşan kesên ku beşdarê mîtîngê birîndar dibin û neçar dimîne ku mîtînga xwe di nîvî de bidawî bike. Piştê bidawîkirina mîtîngê hatibû ragihandin ku di êrîşan de hinek kes sivik birîndar bûne û 17 kesên din jî bi giranî birîndar bûne û rakirine nexweşxaneyan. Piştî van bûyeran rayedarên hikûmetê û partiya AKP pesnê êrîşkaran dane û İmamoğlu sûcdar kirine. === Hilbijartina serokkomariya pêşerojê === Piştê ku di hilbijartinên herêmî yên 31ê adara sala 2024an de CHPê bi dengên ji %37,81 dengên giştî bûye partiya yekem ku ev yek di hinek beşên civakê de dibe sedema niqaşkirina hilbijartinên pêşwext.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c51yge5yglgo |sernav=Di derbarê pêşbîniya Ozgur Ozel a ku dibêje dê 1,5 sal şûnde hilbijartineke pêşwext çêbibe, li derdorên CHPê çi tê gotin? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-07-08 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> Di mehên paşerojê de, ji ber sedema kêmbûna rêjeya dengên AKPê, ji ber sedema qeyrana aborî, bihabûn û bêkarî, nîgeraniya li ser serweriya qanûnî û serxwebûna dadweriyê û rewşa dijwar ya kesên xanenişîn û komên kêm-dahat, rêjeya dengên AKPê dest bi kêmbûnê dike û ev jî her ku diçe nîqaşa hilbijartinên pêşwext zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2024/09/14/ozelden-erdogana-erken-secim-cagrisi-son-tarih-2025-kasimdir |sernav=Ozel ji Erdogan re banga hilbijartinên pêşwext dike: Dîroka dawî mijdara 2025an e {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2024-09-14 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2024-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240914120646/https://tr.euronews.com/2024/09/14/ozelden-erdogana-erken-secim-cagrisi-son-tarih-2025-kasimdir |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gel van nîqaşan navê Ekrem İmamoğlu wekê namzetê îhtimal a derokkomariyê ya CHPê derdikeve pêş. Serokê giştî yê CHPê Özgür Özel di 28ê çileya sala 2025an de piştî destpêkirina lêpirsîn û desteserkirina şaredarî û şaredariyên CHPê ragihandibû ku namzedê serokomariyê yê wê partiyê dê bi hilbijartinên pêşwext ên di nav partiyê de bên kirin, diyar bibe. Paşê hatiye ragihandin ku ev hilbijartina namzetê serokkomariyê ya di partiya CHPê di 23ê adara sala 2025an de were kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/02/11/chpde-cumhurbaskani-adayinin-belirlenmesi-on-secim-23-martta-yapilacak |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê dê di 23ê adarê de were kirin. |malper=euronews |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> Hatiye payîn İmamoğlu ji bo bibe namzedê serokomariyê yê partiya xwe beşdarî hilbijartinên pêşwextê partiya xwe bibe di 21ê sibata sala 2025an de bi serlêdaneke nivîskî serî Navenda Giştî ya CHPê daye û dibe berendamê hilbijartinên pêşwext ên serokomariyê ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazeteoksijen.com/turkiye/imamoglundan-on-secimde-adayligina-iliskin-aciklama-onumuzdeki-hafta-yol-haritamiz-belli-olur-234987 |sernav=Daxuyaniya Îmamoglu ya derbarê namzediya xwe ya di hilbijartinên seretayî de: Nexşeya me dê hefteya bê eşkere bibe. |malper=web.archive.org |tarîx=2025-02-13 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-02-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250213033134/https://gazeteoksijen.com/turkiye/imamoglundan-on-secimde-adayligina-iliskin-aciklama-onumuzdeki-hafta-yol-haritamiz-belli-olur-234987 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/chpli-12-buyuksehir-belediye-baskani-ilce-belediye-baskanlarindan-2301826 |sernav=İmamoğlu sibê namzetiya xwe eşkere dike: Ji 12 şaredarên CHPyî yên bajaran û navçeyan piştgirî - - Nûçeyên Siyasî {{!}} Cumhurîyet |malper=web.archive.org |tarîx=2025-02-20 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250220103258/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/chpli-12-buyuksehir-belediye-baskani-ilce-belediye-baskanlarindan-2301826 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> 116 parlementerên CHPê ji bo ku İmamoğlu bibe berendam di hilbijartinên pêşwext de îmze avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/son-dakika-imamoglunun-on-secim-adayligi-icin-toplanan-imza-sayisi-2302375 |sernav="Hejmara îmzeyên ku ji bo namzediya hilbijartinê ya seretayî ya Îmamoglu hatin berhevkirin eşkere bû" }}</ref> Berê ku ev hilbijartin pêk were dîplomaya Ekrem İmamoğlu ji aliyê hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ve hatiye betalkirin û piştre jî hatiye girtin. Piştê ku İmamoğlu hatiye girtin ji CHPê daxwaz dike ku CHP dîsa ev hilbijartina pêşwext a namzetiya serokkomariyê lidar bixe. Di hilbijartina pêşwext a ku di vê hilbijartinê de namzetê serokkomariyê ya CHPê di 23ê adara sala 2025an de hatiye lidarxistin berendamê tekane Ekrem İmamoğlu di vê hilbijartina pêşwextê CHPê de wekê namzetê serokkomariyê ya CHPê hatiye hilbijartin. Li gorî daxuyaniya serokê giştî yê CHPê Ozgur Ozel, di hilbijartina pêşwext a CHPê de ku li gelek bajar û li navçeyên hatiye lidarxistin de İmamoğlu 14 milyon û 850 hezar deng standiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c4gem3mevzzo |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê: Îmamoglu bi fermî wekê namzedê serokomariyê hate ragihandin. |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/chpde-%C3%B6n-se%C3%A7im-i%CC%87mamo%C4%9Fluna-14-milyon-850-bin-oy/a-72009348 |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê: 14 milyon û 850 hezar deng ji bo İmamoğlu hatiye bikaranîn. |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> === Betalkirina dîplomaya wî === Di 18ê adara sala 2025an de Lijneya Rêveber a Zanîngeha Stenbolê ragihandibû ku bi hinceta "nenebûn" û "xeletiya eşkere" şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin ê Stenbolê Ekrem İmamoğlu jî di nav de dîplomeyên 28 kesan betal kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.istanbul.edu.tr/tr/duyuru/kamuoyu-duyurusu-6C00780037004200320048003500480041007100500039007900700046006200610041004F003200370077003200 |sernav=Daxuyaniya Zanîngeha Stenbolê di derbarê biryara betalkirina dîplomeya Ekrem İmamoğlu |malper=www.istanbul.edu.tr |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Ãœniversitesi |pêşnav=istanbul }}</ref> İmamoğlu diyar kir ku ev biryar ne hiqûqî ye û biryardayina betalkirina dîplomeya wî tenê di destê lijneya îdareya karsaziyê de ye û kesên ku ev biryar dane dê li pêşberî dîrok û edaletê hesab bidin. Ev geşedan di demekê ku dihat çaverêkirin ku İmamoğlu bibe namzedê serokomariyê ya Partiya Gel ya Komarî pêk hatiye. Ji ber ku li gorî qanûnên heyî namzedên serokomariya Tirkiyê divê xwediyê dîplomeya zanîngehê bin, betalkirina dîplomeya wî namzediya İmamoğlu dixe xetereyê. Her wiha serokê giştî yê CHPê Özgür Özel jî diyar kiriye ku ev biryar ji bo [[Zanîngeha Stembolê|Zanîngeha Stenbolê]] lekeyeke reş e û diyar kir ku dê di 23ê adarê de berbijar xwe yên serokkomariyê diyar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c62xekg686yo |sernav=Ekrem İmamoglu hat binçavkirin, bertekên wan çi bûn? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> === Binçavkirin û girtina wî === {{Gotara bingehîn|Xwepêşandanên li dijî hikûmetê li Tirkiyeyê 2025}} Ekrem İmamoğlu di 19ê adara sala 2025an di serê sibê de ji aliyê hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ve tê binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-authorities-order-detention-istanbul-mayor-some-100-others-2025-03-19/ |sernav="Turkey detains Erdogan's main rival on array of charges" }}</ref> Berê ku ji aliyê polêsan ve ji mala wî were binçavkirin Ekrem İmamoğlu daxuyaniyeke li ser medyaya civakî parvedike û di parvekirinekê de dibeje ku bi sedan polîs hatine ber derê wî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ensonhaber.com/gundem/ekrem-imamoglundan-ilk-aciklama-32644 |sernav=Yekem daxuyaniya Ekrem İmamoğlu. |malper=Ensonhaber |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Ensonhaber }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/imamoglu-ndan-ilk-aciklama-kendimi-milletime-emanet-ediyorum-dimdik-ayaktayim-p152283 |sernav=Daxuyaniya yekem a Îmamoglu: Ez xwe emanetê milletê xwe dikim, li ber xwe didim. |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber }}</ref> Piştê binçavkirina İmamoğlu di heman rojê de li gelek bajaran xwepêşandana gel li dijî hikûmeta Recep Tayyip Erdogan dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav=""Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy"" }}</ref> Di xwepêşandanan de mijarên civakî yên weke azadiya derbirînê, sansûra çapemeniyê û otorîterîzmê hatine bibîranîn û ji serokkomarê tirk Recep Tayyîp Erdogan hatiye xwestin ku îstifa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/protests-turkey-imamoglu-key-erdogan-rival-arrested |sernav=Protests in Turkey as Imamoglu, key Erdogan rival, is arrested - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> == Dîroka hilbijartinan == === Hilbijartinên herêmî yên Stembolê === {| class="wikitable" text-align:center;" |- ! Hilbijartin ! Partî ! Deng ! Rêje ! Nexşê |- ! Adara 2014an, [[Beylikdüzü]] | rowspan="4" | [[Partiya Gel a Komarî]] | 76.034<ref name="ht">{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/secim/secim2014/yerel-secim/ilce/beylikduzu-949 |sernav=Beylikdüzü rewşa giştî |weşanger=Habertürk |ziman=tr |roja-gihiştinê=2025-04-01 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518042725/https://www.haberturk.com/secim/secim2014/yerel-secim/ilce/beylikduzu-949 |url-status=dead }}</ref> | %50.83<ref name="ht" /> | {{n/a}} |- ! Adara 2019an, Stembol | 4.169.765 | %48.77 | [[Wêne:March 2019 Istanbul mayoral election.svg|200px]] |- ! Pûşpera 2019an, Stembol | 4.742.082 | %54.22 | [[Wêne:June 2019 İstanbul mayoral election.svg|200px]] |- ! Adara 2024an, Stembol | 4.438.727 | %51.21 | [[Wêne:2024 Istanbul Metropolitan Municipality mayoral election.svg|200px]] |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Malpera fermî|https://www.ekremimamoglu.com/}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şaredar]] s9py3y9pdbanpnk0441mbaffrsbei6m 1995136 1995101 2026-04-01T08:12:20Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1995136 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Ekrem İmamoğlu{{efn|{{IPA|ku|ekˈrem îˈmamoxlu}}}}''' (jdb. [[4ê hezîranê|4 hezîrana]] [[1970]], [[Cevizli, Akçaabat|Cevizli]], [[Akçaabat]], [[Trebzon]]) [[siyasetmedar]], mirovê karsaziyê ye û ji sala 2019an heta sala 2025an [[Şaredarî|şaredariya]] Bajarê Mezin ya [[Stembol]]ê kiriye. Ekrem İmamoğlu di 18ê adara sala 2025an de ji aliyê hikûmeta [[Recep Tayyip Erdoğan]] ve hatiye girtin. Ekrem İmamoglu di navbera salên 2014 û 2019an de wekê şaredarê navçeya [[Stembol]] ya [[Beylikdüzü]] yê hatiye hilbijartin. İmamoğlu di hilbijartina herêmê ya sala 2019an de dibe namzetên partiya siyasî ya çep a tirk ya [[Partiya Komara Gel|CHPê]]. Di hilbijartina yekem de Ekrem İmamoğlu wekê şaredarê bajarê mezin a Stembolê hatiye hilbijartin û di 17ê nîsana 2019an de dest bi kerê xwe yê şaredariyê dike lê hilbijartina yekem ku Ekrem İmamoğlu tê hilbijartin ji aliyê hikûmeta AKPê ve tê betalkirin. Ji bo ku li bajarê Stembolê hilbijartin were dûbarekirin hilbijartina yekem di 6ê gulana sala 2019an de hatiye betal kirin û biryara hilbijartina duyem tê dayîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber/ibb-baskani-ekrem-imamoglu-goreve-basladi-demokrasiyi-hice-sayanlari-milletce-yok-saydik-260044 |sernav=İBB Başkanı Ekrem İmamoğlu göreve başladı: ‘Demokrasiyi hiçe sayanları milletçe yok saydık’ |malper=birgun.net |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2020-04-01 }}</ref> İmamoğlu di hilbijartina duyem a ku di 23ê hezîrana sala 2019an de bi ferqek mezin dîsa hatiye hilbijartin û piştê hilbijartina duyem di 27ê hezîrana sala 2019an de careke din dîsa dibe şaredarê bajarê mezin ya Stembolê. Ekrem İmamoğlu piştî pênc sala di hilbijartina 31ê adara sala 2024an ji bo ku bibe şaraderî bajarê mezin a Stenbolê carek din dîsa wekê şaredarê bajarê mezin Stenbolê hatiye hilbijartin. == Jiyan û perwerde == Ekrem İmamoğlu di 4ê hezîrana 1970an de li gundê Cevizli ya bi ser parêzgeha [[Trebzon]]ê ya navçeya [[Akçaabat]]ê hatiye dinyaye.<ref>This is his officially recorded birth date (see {{Jêder-malper |url=https://zabita.ibb.gov.tr/istanbul-buyuksehir-belediye-baskani/ |sernav=İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı |malper=İstanbul Büyükşehir Belediye |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 }}; {{Jêder-malper |url=https://www.ekremimamoglu.com/hakkimda/ |sernav=Hakkımda |malper=ekremimamoglu.com |tarîx=16 çiriya paşîn 2023 |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 }}). İmamoğlu has claimed that he was actually born a year later, in 1971 ({{Jêder-nûçe |tarîx=13 çiriya paşîn 2022 |sernav=Ekrem İmamoğlu gerçek doğum tarihini açıkladı |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/ekrem-imamoglu-gercek-dogum-tarihini-acikladi-haber-1589035 |roja-gihiştinê=10 tebax 2024 |rojname=Gazete Duvar }}).</ref> Ekrem İmamoğlu kurê dê û bavê Hava û Hasan İmamoğlu ye. İmamoğlu di temenê çar saliyê xwe de di demsalên havînan de perwerdeya xwendina [[Quran]]ê wergirtiye û beriya dibistana seretayî de hînê xwendina Quranê bûye. Piştî ku dibistana navîn a [[Trebzon]]ê xilas dike ji bo perwerdeya xwe yê zanîngehê pêşî li [[Zanîngeha Rojhilata Navîn]] a Endezyariya Avahiyê qezenc dike lê neçe wî zanîngehê. Piştre jî li Beşa Rêveberiya Karsaziyê ya [[Zanîngeha Gîrneyê ya Amerîkayê]] de dest bi perwerdehiya xwe yê zanîngehê kiriye. Piştî du salan ku malbata wî di sala 1987an de koçê bajarê [[Stembol]]ê bûye qeyda xwe yê zanîngehê tîne [[Zanîngeha Stembolê]] û li wir perwerdehiya xwe ya zanîngehê diqedîne.<ref name="Official Website Profile">{{Jêder-nûçe |sernav=Ekrem İmamoğlu Kimdir |url=https://www.ekremimamoglu.com/ekrem-imamoglu-kimdir/ |urlya-arşîvê=https://archive.today/20190228161610/https://www.ekremimamoglu.com/ekrem-imamoglu-kimdir/ |roja-arşîvê=28 sibat 2019 |roja-gihiştinê=28 sibat 2019 |weşanger=ekremimamoglu.com |ziman=tr }}</ref> Ekrem İmamoğlu di 1995an de bi hevjîna xwe [[Dilek İmamoğlu|Dilek Kaya İmamoğlu]] re zewicî ye û sê zarokên wan hene.<ref name="Sozcu 1">{{Jêder-nûçe |tarîx=28 kanûna pêşîn 2018 |sernav=Ekrem İmamoğlu'nun hayatı… Ekrem İmamoğlu kimdir, nereli ve kaç yaşında? |url=https://www.sozcu.com.tr/2018/gundem/ekrem-imamoglunun-hayati-ekrem-imamoglu-kimdir-nereli-ve-kac-yasinda-2900714/ |roja-gihiştinê=7 nîsan 2019 |malper=Sozcu |ziman=tr }}</ref> == Kariyera siyasî == [[Wêne:İmamoğluJune2019CampaignSilivri (47).jpg|thumb|çep|200px|Ekrem İmamoğlu û hevjîna wî [[Dilek İmamoğlu]] di dema hilbijartina sala 2019an de, li navçeya [[Silivri]] ya [[Stembol]]ê.]] Ekrem İmamoğlu di sala 2000Ì de wek nêrînek siyasî beşdarî partiya CHPê bû. Di sala 2004an de dibe namzetê [[Partiya Komara Gel|CHPê]] û di hilbijartina yekem de Şaredariya navçeya bajarê Stenbol ya [[Beylikdüzü]] yê bidestxistiye. Dema ku ew serokê navçeyê yê CHP Beylikdüzü bû malên hevbendiyê damezrand û danûstendina partiya xwe li gel xelkê navçeyê zêdekir. Li navçeyê şahîyên wek konser û pêşangeha li darxist, alîkariya civakî pêşkêşî gel kir , rêxistinên civakî û jinan ya partîya xwe berfireh kir û dibistanên navçeyê daye nûkirin. Di vê heyamê de, cara yekem tecrûbeya hilbijartin wergirt û di referandûma sala 2010an de ji ber ku welatîyên navçeyê bi xebatên Ekrem İmamoğlu bi bandor bû, navçê li dijî ji bo guherîna yasaya li Tirkiyê ji sedê 54, degê xwe ya "Na" bikaranîn. === Şaredariya Beylikdüzüyê === Ew dem li Stembolê, rêveberiya şaredariya [[Beylikdüzü]]yê di destê AKPê de bû, lê Beylikdüzü di wî demê de bi tenê navçê ya wekem bû ku encama referandûmê de dengê "na" bikaranî. Di sala 2011 de hilbijartinên giştî li Tirkiyê, CHP li gorî hilbijartinê yên berê dengê xwe li navçeyê 8 xal zêdekir û di navçeyê de bû partiya yekemîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://secim.hurriyet.com.tr/30-mart-2014-yerel-secimleri/istanbul-beylikduzu-ilcesi-yerel-secim-sonuclari/ |sernav=Encamên Hilbijartina Herêmî ya Beylikduzuya Stenbolê - Encamên Hilbijartina Şaredarîya Bajarê Mezin a Stenbolê û Rêjeyên Dengdanê 30 Adar 2014. |malper=Hürriyet |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> İmamoğlu carek dîsa ji nûve bûye serokê rêxistina CHPê ya navçeyê [[Beylikdüzü]]yê. === Şaredariya Stembolê === [[Wêne:Ekrem İmamoğlu logo.svg|thumb|Logoya Ekrem İmamoğlu ku ji bo hilbijartina sala 2019an hatiye bikaranîn.]] Piştî ku şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin ê Stembolê Kadîr Topbaş di 23ê îlona sala 2017an de îstifa kiriye, Îmamoglu ji aliyê CHPê ve ji bo Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê wekê namzet hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/kadir-topbas-istifa-etti-40587764 |sernav=Kadir Topbaş îstifa kir. Ew ê bibe namzetê nû yê serokomariyê yê AKPê? |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2017-09-23 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=İSTANBUL |pêşnav=Fatma AKSU / }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sabah.com.tr/gundem/2017/09/28/ibb-baskani-mevlut-uysal-secildi |sernav=Mewlûd Uysal bû serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê! |malper=Sabah |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> Di dengdana ku di 28ê îlona sala 2017an de li Meclisa Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê hatiye kirin de, namzetê AKPê Mewlûd Uysal bi 179 dengan wekê Serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê hatibû hilbijartin, Îmamoglu jî 125 deng standibû. ==== Hilbijartinên herêmî yên 31ê adara sala 2019an û betalkirina mezbateya wî ya hilbijartinê ==== Di civîna danasîna namzedan a ku di 18ê kanûna sala 2018an de hat kirin de Ekrem Îmamoglu wek namzetê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya CHPê hatiye diyarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/son-dakika-chpnin-istanbul-adayi-ekrem-imamoglu-oldu-41056209 |sernav=Nûçeyên nû... Namzedê CHPê yê Stenbolê Ekrem Îmamoglu ye |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2018-12-18 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref> Ekrem İmamoğlu di vê pêvajoyê de xwe ji raya giştî re dide naskirin, gelek caran li kolan û esnafan geriyaye û bi nêzîkatiya xwe ya nerm di medya û medyaya civakî de cih digire. Bi taybetî axaftina wî ya li kolana navçeya Sultanbeyliyê ya bi jina bi navê Mahrûze ku hilbijêra AKPê bû û jê re gotiye, "ez diayên te dixwazim, ne dengên te" bi gotinên xwe li ser medyaya civakî dibe rojev. [[Wêne:Ekrem İmamoğlu 20190403.jpg|thumb|İmamoğlu piştî dayîna belgeya hilbijartinê ya piştî hilbijartinên 31ê adarê di dema axavtinekê de.]] Piştê hilbijartinên herêmî ya 31ê adara sala 2019an serokê Lijneya Hilbijartinê ya Bilind Sadî Guven ragihand ku li gor agahiyên dawî Ekrem İmamoğlu bi 4 milyon û 159 hezar û 650 dengan li pêş Namzedê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya AKPê [[Binali Yıldırım]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/ysk-baskani-acikladi-imamoglu-onde-2420335 |sernav=Serokê Lijneya Bilind a Hilbijartinan ragihand! İmamoğlu li pêş e. |malper=Habertürk |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=Habertürk }}</ref> Serokatiya Parêzgeha Stenbolê ya AKPê di 2ê nîsanê de îtiraz kiribû û daxwaza hêjmartina dengên nederbasdar û serrastkirina dengên xeletên sindoqan kiribû. Piştî ku îtîraz ji aliyê Lijneya Hilbijartinê ya Bilind ve hatiye qebûlkirin, hêjmartina dengên nederbasdar dîsa dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/ak-partiden-flas-karar-istanbulun-tum-ilcelerinde-secime-itiraz-edilecek-41169769 |sernav=AKPê îtiraza hilbijartina li hemî navçeyên Stenbolê kir.. |malper=www.hurriyet.com.tr |tarîx=2019-04-02 |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/son-dakika-istanbul-un-3-ilcesinde-yeniden-sayim-karari-2421997 |sernav=Encamên hilbijartinên Stenbolê li 5 navçeyên Stenbolê deng ji nû ve têne hilbijartin. |malper=Habertürk |roja-gihiştinê=2025-03-31 |ziman=tr |paşnav=Habertürk }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.evrensel.net/haber/376824/ekrem-imamoglunun-17-gunluk-mazbata-mucadelesinde-yasananlar |sernav="Di têkoşîna 17 rojan ya Ekrem İmamoğlu de çi qewimî" }}</ref> Di 17ê nîsana sala 2019an de bi temambûna ji nû ve hêjmartina dengan hate ragihandin ku Ekrem İmamoğlu bi 4 milyon û 169 hezar û 765 dengan li pêş hevrikê xwe Bînalî Yildirim ê ku 4 milyon û 156 hezar û 36 deng wergirtiye, hilbijartin temam bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/politika/istanbul-icin-secim-sonuclari-aciklandi/1454997 |sernav=Encamên hilbijartinên Stenbolê hatin eşkerekirin |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2025-03-31 }}</ref> İmamoğlu di heman rojê de bi wergirtina belgeya ji Lijneya Hilbijartinê ya Bilind ya Stembolê dest bi wezîfeya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/yerel_yonetimler/1350201/iste_Ekrem_imamoglu_nun_mazbatasi.html |sernav="Serokê Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê Ekrem Îmamoglu" }}</ref> Li ser îtiraza AKPê ya ji bo avakirina komîteyên sindoqan, Lijneya Hilbijartinê ya Bilind di 6ê gulana sala 2019an de biryar dide ku di hilbijartinên 23ê hezîrana sala 2019an de tenê hilbijartina Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê were nûkirin û bi vî awayî belgeya hilbijartinê ya İmamoğlu ji aliyê lijneyê ve hatiye betal kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=YSKê biryar da ku hilbijartinên 23ê Hezîranê li Stenbolê bên nûkirin |url=https://www.bbc.com/turkce/live/haberler-turkiye-48174267 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |xebat=BBC News Türkçe |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/28476/haber/ysk-istanbul-se%C3%A7imini-iptal-etti-23-haziranda-yeniden-sand%C4%B1k-kurulacak |sernav=YSKê hilbijartinên Stenbolê betal kir, dê dîsa di 23ê Hezîranê de sindoq bêne danîn |malper=Independent Türkçe |tarîx=2019-05-06 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indyturk.com/node/28526/haber/yskdan-karar-duyulduktan-3-saat-sonra-4-maddelik-a%C3%A7%C4%B1klama-geldi |sernav=3 saet piştî ku li Lijneya Hilbijartinê ya Bilind li ser biryarê hat guhdarîkirin, daxuyaniyek ji 4 madeyan pêk tê |malper=Independent Türkçe |tarîx=2019-05-06 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> ==== Hilbijartinên herêmî yên 23ê hezîrana sala 2019an ==== Piştê ku hilbijartinên Stenbolê hate betalkirin, İmamoğlu li Beylikduzuyê mîtîngek li dar xist û çakêt û qerewêtê xwe derxist û wiha bang kir: {{Quote|text=Rêya me dirêj e, kelecana me zêde ye, ciwanên me hene; em ciwanên tirk ên ku ji bo edaletê tî ne û baweriya me bi demokrasiyê heye... Dibe ku biryarderên vê welatî di nav xeflet û nabeynkariyê de bin, heta dibe ku di nav xiyanetê de bin jî, lê em ê tu carî dev jê bernedin.|sign=Ekrem İmamoğlu, 2019}} Dema ku Ekrem İmamoğlu ji bo xebatên hilbijartinê bi otobusê di nav Stembolê de geriya xortek li pey otobusê dimeşe û diqîre û dibêje “Her tişt dê baş bibe Ekrem Ağabey!”. Ev gotina vî xortê "Her tişt dê baş bibe!" di pêvajoya hilbijartinê de dibe rojev û ev gotin dibe slogana İmamoğlu ya hilbijartina Stenbolê. Ji ber kampanyaya serketî ya İmamoğlu û betalkirina neheq a hilbijartina ku tê de biser ketibû, populerbûna İmamoğlu di nav gel zêdetir kiribû. Ew di hilbijartinên nûvekirî ya di 23ê hezîrana sala 2019an de bi 4.742.082 dengan, 806.014 zêdetir deng ji hevrikê xwe yê herî nêzîk bidest dixe wekê şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin a Stembolê hatiye hilbijartin û di 27ê hezîranê de bi wergirtina mazbateya xwe yê hilbijartinê dest bi wezîfeya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/secim2019/23-haziran-ibb-secimi |sernav=Encamên Hilbijartina Şaredariya Bajarê Mezin a Stenbolê ya 23ê Hezîrana 2019an. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-06-24 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2019-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190624050201/https://www.sozcu.com.tr/secim2019/23-haziran-ibb-secimi |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.birgun.net/haber-detay/ekrem-imamoglu-mazbatasini-aliyor.html |sernav=Serokê İBByê Ekrem İmamoğlu belgeya xwe yê hilbijartinê wergirt. |malper=web.archive.org |tarîx=2019-06-27 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2019-06-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190627143933/https://www.birgun.net/haber-detay/ekrem-imamoglu-mazbatasini-aliyor.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Hilbijartina serokomariya 2023an === Di daxuyaniya ku di 6ê adara sala 2023an de hatibû dayîn de hatiye ragihandin ku ew ê di hilbijartinên serokomariyê yên ku di heman salê de bên kirin de tevî 7 berbijêrên din bibe namzetê cîgirê serokomariya Tirkiyê. Ekrem İmamoğlu di 7ê gulana heman salê de li Erziromê di dema mîtînga ku piştgirî dida [[Kemal Kılıçdaroğlu]] de rastî êrîşan hatibû. Girseya ku ji 200 kesan pêk hatibûn bi keviran êrîşî otobusa hilbijartinê ya İmamoğlu dikin, ji ber êrîşan kesên ku beşdarê mîtîngê birîndar dibin û neçar dimîne ku mîtînga xwe di nîvî de bidawî bike. Piştê bidawîkirina mîtîngê hatibû ragihandin ku di êrîşan de hinek kes sivik birîndar bûne û 17 kesên din jî bi giranî birîndar bûne û rakirine nexweşxaneyan. Piştî van bûyeran rayedarên hikûmetê û partiya AKP pesnê êrîşkaran dane û İmamoğlu sûcdar kirine. === Hilbijartina serokkomariya pêşerojê === Piştê ku di hilbijartinên herêmî yên 31ê adara sala 2024an de CHPê bi dengên ji %37,81 dengên giştî bûye partiya yekem ku ev yek di hinek beşên civakê de dibe sedema niqaşkirina hilbijartinên pêşwext.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c51yge5yglgo |sernav=Di derbarê pêşbîniya Ozgur Ozel a ku dibêje dê 1,5 sal şûnde hilbijartineke pêşwext çêbibe, li derdorên CHPê çi tê gotin? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2024-07-08 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> Di mehên paşerojê de, ji ber sedema kêmbûna rêjeya dengên AKPê, ji ber sedema qeyrana aborî, bihabûn û bêkarî, nîgeraniya li ser serweriya qanûnî û serxwebûna dadweriyê û rewşa dijwar ya kesên xanenişîn û komên kêm-dahat, rêjeya dengên AKPê dest bi kêmbûnê dike û ev jî her ku diçe nîqaşa hilbijartinên pêşwext zêdetir dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2024/09/14/ozelden-erdogana-erken-secim-cagrisi-son-tarih-2025-kasimdir |sernav=Ozel ji Erdogan re banga hilbijartinên pêşwext dike: Dîroka dawî mijdara 2025an e {{!}} Euronews |malper=web.archive.org |tarîx=2024-09-14 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2024-09-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240914120646/https://tr.euronews.com/2024/09/14/ozelden-erdogana-erken-secim-cagrisi-son-tarih-2025-kasimdir |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gel van nîqaşan navê Ekrem İmamoğlu wekê namzetê îhtimal a derokkomariyê ya CHPê derdikeve pêş. Serokê giştî yê CHPê Özgür Özel di 28ê çileya sala 2025an de piştî destpêkirina lêpirsîn û desteserkirina şaredarî û şaredariyên CHPê ragihandibû ku namzedê serokomariyê yê wê partiyê dê bi hilbijartinên pêşwext ên di nav partiyê de bên kirin, diyar bibe. Paşê hatiye ragihandin ku ev hilbijartina namzetê serokkomariyê ya di partiya CHPê di 23ê adara sala 2025an de were kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2025/02/11/chpde-cumhurbaskani-adayinin-belirlenmesi-on-secim-23-martta-yapilacak |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê dê di 23ê adarê de were kirin. |malper=euronews |tarîx=2025-02-11 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> Hatiye payîn İmamoğlu ji bo bibe namzedê serokomariyê yê partiya xwe beşdarî hilbijartinên pêşwextê partiya xwe bibe di 21ê sibata sala 2025an de bi serlêdaneke nivîskî serî Navenda Giştî ya CHPê daye û dibe berendamê hilbijartinên pêşwext ên serokomariyê ya CHPê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gazeteoksijen.com/turkiye/imamoglundan-on-secimde-adayligina-iliskin-aciklama-onumuzdeki-hafta-yol-haritamiz-belli-olur-234987 |sernav=Daxuyaniya Îmamoglu ya derbarê namzediya xwe ya di hilbijartinên seretayî de: Nexşeya me dê hefteya bê eşkere bibe. |malper=web.archive.org |tarîx=2025-02-13 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-02-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250213033134/https://gazeteoksijen.com/turkiye/imamoglundan-on-secimde-adayligina-iliskin-aciklama-onumuzdeki-hafta-yol-haritamiz-belli-olur-234987 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/chpli-12-buyuksehir-belediye-baskani-ilce-belediye-baskanlarindan-2301826 |sernav=İmamoğlu sibê namzetiya xwe eşkere dike: Ji 12 şaredarên CHPyî yên bajaran û navçeyan piştgirî - - Nûçeyên Siyasî {{!}} Cumhurîyet |malper=web.archive.org |tarîx=2025-02-20 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2025-02-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250220103258/https://www.cumhuriyet.com.tr/siyaset/chpli-12-buyuksehir-belediye-baskani-ilce-belediye-baskanlarindan-2301826 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> 116 parlementerên CHPê ji bo ku İmamoğlu bibe berendam di hilbijartinên pêşwext de îmze avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/son-dakika-imamoglunun-on-secim-adayligi-icin-toplanan-imza-sayisi-2302375 |sernav="Hejmara îmzeyên ku ji bo namzediya hilbijartinê ya seretayî ya Îmamoglu hatin berhevkirin eşkere bû" }}</ref> Berê ku ev hilbijartin pêk were dîplomaya Ekrem İmamoğlu ji aliyê hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ve hatiye betalkirin û piştre jî hatiye girtin. Piştê ku İmamoğlu hatiye girtin ji CHPê daxwaz dike ku CHP dîsa ev hilbijartina pêşwext a namzetiya serokkomariyê lidar bixe. Di hilbijartina pêşwext a ku di vê hilbijartinê de namzetê serokkomariyê ya CHPê di 23ê adara sala 2025an de hatiye lidarxistin berendamê tekane Ekrem İmamoğlu di vê hilbijartina pêşwextê CHPê de wekê namzetê serokkomariyê ya CHPê hatiye hilbijartin. Li gorî daxuyaniya serokê giştî yê CHPê Ozgur Ozel, di hilbijartina pêşwext a CHPê de ku li gelek bajar û li navçeyên hatiye lidarxistin de İmamoğlu 14 milyon û 850 hezar deng standiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c4gem3mevzzo |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê: Îmamoglu bi fermî wekê namzedê serokomariyê hate ragihandin. |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2025-03-23 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/chpde-%C3%B6n-se%C3%A7im-i%CC%87mamo%C4%9Fluna-14-milyon-850-bin-oy/a-72009348 |sernav=Hilbijartina pêşwext a CHPê: 14 milyon û 850 hezar deng ji bo İmamoğlu hatiye bikaranîn. |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> === Betalkirina dîplomaya wî === Di 18ê adara sala 2025an de Lijneya Rêveber a Zanîngeha Stenbolê ragihandibû ku bi hinceta "nenebûn" û "xeletiya eşkere" şaredarê Şaredariya Bajarê Mezin ê Stenbolê Ekrem İmamoğlu jî di nav de dîplomeyên 28 kesan betal kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.istanbul.edu.tr/tr/duyuru/kamuoyu-duyurusu-6C00780037004200320048003500480041007100500039007900700046006200610041004F003200370077003200 |sernav=Daxuyaniya Zanîngeha Stenbolê di derbarê biryara betalkirina dîplomeya Ekrem İmamoğlu |malper=www.istanbul.edu.tr |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Ãœniversitesi |pêşnav=istanbul }}</ref> İmamoğlu diyar kir ku ev biryar ne hiqûqî ye û biryardayina betalkirina dîplomeya wî tenê di destê lijneya îdareya karsaziyê de ye û kesên ku ev biryar dane dê li pêşberî dîrok û edaletê hesab bidin. Ev geşedan di demekê ku dihat çaverêkirin ku İmamoğlu bibe namzedê serokomariyê ya Partiya Gel ya Komarî pêk hatiye. Ji ber ku li gorî qanûnên heyî namzedên serokomariya Tirkiyê divê xwediyê dîplomeya zanîngehê bin, betalkirina dîplomeya wî namzediya İmamoğlu dixe xetereyê. Her wiha serokê giştî yê CHPê Özgür Özel jî diyar kiriye ku ev biryar ji bo [[Zanîngeha Stembolê|Zanîngeha Stenbolê]] lekeyeke reş e û diyar kir ku dê di 23ê adarê de berbijar xwe yên serokkomariyê diyar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c62xekg686yo |sernav=Ekrem İmamoglu hat binçavkirin, bertekên wan çi bûn? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr }}</ref> === Binçavkirin û girtina wî === {{Gotara bingehîn|Xwepêşandanên li dijî hikûmetê li Tirkiyeyê 2025}} Ekrem İmamoğlu di 19ê adara sala 2025an di serê sibê de ji aliyê hikûmeta Recep Tayyip Erdogan ve tê binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkish-authorities-order-detention-istanbul-mayor-some-100-others-2025-03-19/ |sernav="Turkey detains Erdogan's main rival on array of charges" }}</ref> Berê ku ji aliyê polêsan ve ji mala wî were binçavkirin Ekrem İmamoğlu daxuyaniyeke li ser medyaya civakî parvedike û di parvekirinekê de dibeje ku bi sedan polîs hatine ber derê wî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ensonhaber.com/gundem/ekrem-imamoglundan-ilk-aciklama-32644 |sernav=Yekem daxuyaniya Ekrem İmamoğlu. |malper=Ensonhaber |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Ensonhaber }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/imamoglu-ndan-ilk-aciklama-kendimi-milletime-emanet-ediyorum-dimdik-ayaktayim-p152283 |sernav=Daxuyaniya yekem a Îmamoglu: Ez xwe emanetê milletê xwe dikim, li ber xwe didim. |malper=www.sozcu.com.tr |tarîx=2025-03-19 |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=tr |paşnav=Merkezi |pêşnav=Haber }}</ref> Piştê binçavkirina İmamoğlu di heman rojê de li gelek bajaran xwepêşandana gel li dijî hikûmeta Recep Tayyip Erdogan dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/protesters-say-istanbul-mayor-detention-is-blow-democracy-2025-03-19/ |sernav=""Protesters say Istanbul mayor detention is a blow to democracy"" }}</ref> Di xwepêşandanan de mijarên civakî yên weke azadiya derbirînê, sansûra çapemeniyê û otorîterîzmê hatine bibîranîn û ji serokkomarê tirk Recep Tayyîp Erdogan hatiye xwestin ku îstifa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/03/protests-turkey-imamoglu-key-erdogan-rival-arrested |sernav=Protests in Turkey as Imamoglu, key Erdogan rival, is arrested - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2025-04-01 |ziman=en }}</ref> == Dîroka hilbijartinan == === Hilbijartinên herêmî yên Stembolê === {| class="wikitable" text-align:center;" |- ! Hilbijartin ! Partî ! Deng ! Rêje ! Nexşê |- ! Adara 2014an, [[Beylikdüzü]] | rowspan="4" | [[Partiya Gel a Komarî]] | 76.034<ref name="ht">{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/secim/secim2014/yerel-secim/ilce/beylikduzu-949 |sernav=Beylikdüzü rewşa giştî |weşanger=Habertürk |ziman=tr |roja-gihiştinê=2025-04-01 |roja-arşîvê=2015-05-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150518042725/https://www.haberturk.com/secim/secim2014/yerel-secim/ilce/beylikduzu-949 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | %50.83<ref name="ht" /> | {{n/a}} |- ! Adara 2019an, Stembol | 4.169.765 | %48.77 | [[Wêne:March 2019 Istanbul mayoral election.svg|200px]] |- ! Pûşpera 2019an, Stembol | 4.742.082 | %54.22 | [[Wêne:June 2019 İstanbul mayoral election.svg|200px]] |- ! Adara 2024an, Stembol | 4.438.727 | %51.21 | [[Wêne:2024 Istanbul Metropolitan Municipality mayoral election.svg|200px]] |} == Nîşe == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * {{Malpera fermî|https://www.ekremimamoglu.com/}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1970]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Gel a Komarî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şaredar]] 3fdw1q9arf0ivcla1shf7eezbwunwjz 0 86743 1995037 1838451 2026-04-01T02:00:53Z Kurê Acemî 105128 1995037 wikitext text/x-wiki [[Wêne:3GPP_Long_Term_Evolution_Country_Map.svg|300px|thumb]] {{Legend|red|Welatên ku tora LTE tê de tê bikaranîn}} {{Legend|blue|Welatên ku amadekarî jibo tora LTE dimeşîne}} {{Legend|grey|Welatên ku tora LTE tê de nayê bikaranîn}} '''LTE''' (bi îngilîzî: '''L'''ong-'''T'''erm '''E'''volution wate ya bêjeyê: pêşveçûna demên dirêj), bikaranîn a LTE an [[LTE-A]] leza girêdana înternetê ya mobîlê bi giranî zêde dike. Sîstema LTE girêdana înternetê ya bi bingeha pergala IPyê bikartîne. Sîstem bingeha tora IPyê di teknolojiya [[2G]] anjî [[3G]] de nehatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |sernav=3GPP - LSTI job complete |tarîx=2013-01-12 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130112172313/http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == LTE, ji aliyê [[NTT DoCoMo]] ve li [[Japon]] di sala 2004an de hat pêşniyar kirin. Xebatên yekem di 2005an de dest pê kir. Guhertoya pêşdestê ya LTE / SAE di gulana 2007 de hate pêşve xistin. Di Kanûn 2009 de, modem yekem ji hêla TeliaSonera ve hat ragihand. Yekem telefona destek LTE (Samsung SCH-r900) di îlona 2010an de hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gsmhistory.com/vintage-mobiles/ |sernav=Vintage Mobiles |tarîx=2014-11-18 |malper=GSM History: History of GSM, Mobile Networks, Vintage Mobiles |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> Standardê LTE di Adarê de 2011 hate dayîn. Di sala 2012an de, operatorên CDMA plan kir ku derbasê sîstema LTE yê bin. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |sernav=LTE Network Infrastructure and Elements - lteencyclopedia |malper=sites.google.com |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2020-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507150952/https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bikaranîn a yekemîn ya sîstema LTE, di sala 2013an de dest pê kir. [[Wêne:LTE-Logo.jpg|Logo ya sîstema LTE|thumb]] == Vol-TE == Vo-LTE, ji hêla din ve, teknolojiyek veguhestina bihîstwerê yê ye ku li ser sîstema girêdana tora înternetê ya IPa ye û li ser sîstema LTE û LTE-Advancedê dixebitê. == Rêjeya bikaranîna LTE ya welatan == ''Daneyên Adara 2019 an''<ref name=":0"/> {| class="wikitable sortable" !Hejmar !Welat (Herêm) !Rêje |- |1 |[[Komara Korêyê]] |97.5% |- |2 |[[Japon]] |96.3% |- |3 |[[Norwêc]] |95.5% |- |4 |[[Hong Kong]] |94.1% |- |5 |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] |93.0% |- |6 |[[Holenda]] |92.8% |- |7 |[[Taywan|Taiwan]] |92.8% |- |8 |[[Mecaristan]] |91.4% |- |9 |[[Swêd]] |91.1% |- |10 |[[Hindistan]] |90.1% |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên japonî]] [[Kategorî:Înternet]] 3thmbqokkrab9w0a44jb82dxqh1ihdh 1995038 1995037 2026-04-01T02:01:22Z Kurê Acemî 105128 1995038 wikitext text/x-wiki [[Wêne:3GPP_Long_Term_Evolution_Country_Map.svg|300px|thumb|{{Legend|red|Welatên ku tora LTE tê de tê bikaranîn}} {{Legend|blue|Welatên ku amadekarî jibo tora LTE dimeşîne}} {{Legend|grey|Welatên ku tora LTE tê de nayê bikaranîn}}]] '''LTE''' (bi îngilîzî: '''L'''ong-'''T'''erm '''E'''volution wate ya bêjeyê: pêşveçûna demên dirêj), bikaranîn a LTE an [[LTE-A]] leza girêdana înternetê ya mobîlê bi giranî zêde dike. Sîstema LTE girêdana înternetê ya bi bingeha pergala IPyê bikartîne. Sîstem bingeha tora IPyê di teknolojiya [[2G]] anjî [[3G]] de nehatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |sernav=3GPP - LSTI job complete |tarîx=2013-01-12 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130112172313/http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == LTE, ji aliyê [[NTT DoCoMo]] ve li [[Japon]] di sala 2004an de hat pêşniyar kirin. Xebatên yekem di 2005an de dest pê kir. Guhertoya pêşdestê ya LTE / SAE di gulana 2007 de hate pêşve xistin. Di Kanûn 2009 de, modem yekem ji hêla TeliaSonera ve hat ragihand. Yekem telefona destek LTE (Samsung SCH-r900) di îlona 2010an de hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gsmhistory.com/vintage-mobiles/ |sernav=Vintage Mobiles |tarîx=2014-11-18 |malper=GSM History: History of GSM, Mobile Networks, Vintage Mobiles |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> Standardê LTE di Adarê de 2011 hate dayîn. Di sala 2012an de, operatorên CDMA plan kir ku derbasê sîstema LTE yê bin. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |sernav=LTE Network Infrastructure and Elements - lteencyclopedia |malper=sites.google.com |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2020-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507150952/https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bikaranîn a yekemîn ya sîstema LTE, di sala 2013an de dest pê kir. [[Wêne:LTE-Logo.jpg|Logo ya sîstema LTE|thumb]] == Vol-TE == Vo-LTE, ji hêla din ve, teknolojiyek veguhestina bihîstwerê yê ye ku li ser sîstema girêdana tora înternetê ya IPa ye û li ser sîstema LTE û LTE-Advancedê dixebitê. == Rêjeya bikaranîna LTE ya welatan == ''Daneyên Adara 2019 an''<ref name=":0"/> {| class="wikitable sortable" !Hejmar !Welat (Herêm) !Rêje |- |1 |[[Komara Korêyê]] |97.5% |- |2 |[[Japon]] |96.3% |- |3 |[[Norwêc]] |95.5% |- |4 |[[Hong Kong]] |94.1% |- |5 |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] |93.0% |- |6 |[[Holenda]] |92.8% |- |7 |[[Taywan|Taiwan]] |92.8% |- |8 |[[Mecaristan]] |91.4% |- |9 |[[Swêd]] |91.1% |- |10 |[[Hindistan]] |90.1% |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên japonî]] [[Kategorî:Înternet]] osv4xn1121gh3cgn34xqvj2zny5kla2 1995039 1995038 2026-04-01T02:01:59Z Kurê Acemî 105128 1995039 wikitext text/x-wiki [[Wêne:3GPP_Long_Term_Evolution_Country_Map.svg|300px|thumb|{{Legend|red|Welatên ku tora LTE tê de tê bikaranîn}} {{Legend|blue|Welatên ku amadekarî jibo tora LTE dimeşîne}} {{Legend|grey|Welatên ku tora LTE tê de nayê bikaranîn}}]] '''LTE''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: '''L'''ong-'''T'''erm '''E'''volution wate ya bêjeyê: pêşveçûna demên dirêj), bikaranîn a LTE an [[LTE-A]] leza girêdana înternetê ya mobîlê bi giranî zêde dike. Sîstema LTE girêdana înternetê ya bi bingeha pergala IPyê bikartîne. Sîstem bingeha tora IPyê di teknolojiya [[2G]] anjî [[3G]] de nehatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |sernav=3GPP - LSTI job complete |tarîx=2013-01-12 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130112172313/http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == LTE, ji aliyê [[NTT DoCoMo]] ve li [[Japon]] di sala 2004an de hat pêşniyar kirin. Xebatên yekem di 2005an de dest pê kir. Guhertoya pêşdestê ya LTE / SAE di gulana 2007 de hate pêşve xistin. Di Kanûn 2009 de, modem yekem ji hêla TeliaSonera ve hat ragihand. Yekem telefona destek LTE (Samsung SCH-r900) di îlona 2010an de hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gsmhistory.com/vintage-mobiles/ |sernav=Vintage Mobiles |tarîx=2014-11-18 |malper=GSM History: History of GSM, Mobile Networks, Vintage Mobiles |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> Standardê LTE di Adarê de 2011 hate dayîn. Di sala 2012an de, operatorên CDMA plan kir ku derbasê sîstema LTE yê bin. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |sernav=LTE Network Infrastructure and Elements - lteencyclopedia |malper=sites.google.com |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2020-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507150952/https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bikaranîn a yekemîn ya sîstema LTE, di sala 2013an de dest pê kir. [[Wêne:LTE-Logo.jpg|Logo ya sîstema LTE|thumb]] == Vol-TE == Vo-LTE, ji hêla din ve, teknolojiyek veguhestina bihîstwerê yê ye ku li ser sîstema girêdana tora înternetê ya IPa ye û li ser sîstema LTE û LTE-Advancedê dixebitê. == Rêjeya bikaranîna LTE ya welatan == ''Daneyên Adara 2019 an''<ref name=":0"/> {| class="wikitable sortable" !Hejmar !Welat (Herêm) !Rêje |- |1 |[[Komara Korêyê]] |97.5% |- |2 |[[Japon]] |96.3% |- |3 |[[Norwêc]] |95.5% |- |4 |[[Hong Kong]] |94.1% |- |5 |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] |93.0% |- |6 |[[Holenda]] |92.8% |- |7 |[[Taywan|Taiwan]] |92.8% |- |8 |[[Mecaristan]] |91.4% |- |9 |[[Swêd]] |91.1% |- |10 |[[Hindistan]] |90.1% |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên japonî]] [[Kategorî:Înternet]] rjuj3tmxrf8h424u9vijdy66ezesrk9 1995040 1995039 2026-04-01T02:03:03Z Kurê Acemî 105128 1995040 wikitext text/x-wiki [[Wêne:3GPP_Long_Term_Evolution_Country_Map.svg|300px|thumb|{{Legend|red|Welatên ku tora LTE tê de tê bikaranîn}} {{Legend|blue|Welatên ku amadekarî jibo tora LTE dimeşîne}} {{Legend|grey|Welatên ku tora LTE tê de nayê bikaranîn}}]] '''LTE''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: '''L'''ong-'''T'''erm '''E'''volution wate ya bêjeyê: pêşveçûna demên dirêj), bikaranîn a LTE an [[LTE-A]] leza girêdana [[Înternet|înternetê]] ya mobîlê bi giranî zêde dike. Sîstema LTEê girêdana înternetê ya bi bingeha pergala [[Navnîşana IP|IPê]] bikartîne. Sîstem bingeha tora IPê di teknolojiya [[2G]] an jî [[3G]] de nehatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |sernav=3GPP - LSTI job complete |tarîx=2013-01-12 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130112172313/http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == LTE, ji aliyê [[NTT DoCoMo]] ve li [[Japon]] di sala 2004an de hat pêşniyar kirin. Xebatên yekem di 2005an de dest pê kir. Guhertoya pêşdestê ya LTE / SAE di gulana 2007 de hate pêşve xistin. Di Kanûn 2009 de, modem yekem ji hêla TeliaSonera ve hat ragihand. Yekem telefona destek LTE (Samsung SCH-r900) di îlona 2010an de hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gsmhistory.com/vintage-mobiles/ |sernav=Vintage Mobiles |tarîx=2014-11-18 |malper=GSM History: History of GSM, Mobile Networks, Vintage Mobiles |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> Standardê LTE di Adarê de 2011 hate dayîn. Di sala 2012an de, operatorên CDMA plan kir ku derbasê sîstema LTE yê bin. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |sernav=LTE Network Infrastructure and Elements - lteencyclopedia |malper=sites.google.com |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2020-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507150952/https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bikaranîn a yekemîn ya sîstema LTE, di sala 2013an de dest pê kir. [[Wêne:LTE-Logo.jpg|Logo ya sîstema LTE|thumb]] == Vol-TE == Vo-LTE, ji hêla din ve, teknolojiyek veguhestina bihîstwerê yê ye ku li ser sîstema girêdana tora înternetê ya IPa ye û li ser sîstema LTE û LTE-Advancedê dixebitê. == Rêjeya bikaranîna LTE ya welatan == ''Daneyên Adara 2019 an''<ref name=":0"/> {| class="wikitable sortable" !Hejmar !Welat (Herêm) !Rêje |- |1 |[[Komara Korêyê]] |97.5% |- |2 |[[Japon]] |96.3% |- |3 |[[Norwêc]] |95.5% |- |4 |[[Hong Kong]] |94.1% |- |5 |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] |93.0% |- |6 |[[Holenda]] |92.8% |- |7 |[[Taywan|Taiwan]] |92.8% |- |8 |[[Mecaristan]] |91.4% |- |9 |[[Swêd]] |91.1% |- |10 |[[Hindistan]] |90.1% |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên japonî]] [[Kategorî:Înternet]] 2db7lru4slufkjc456fafjec1dh7084 1995041 1995040 2026-04-01T02:03:52Z Kurê Acemî 105128 1995041 wikitext text/x-wiki [[Wêne:3GPP_Long_Term_Evolution_Country_Map.svg|300px|thumb|{{Legend|red|Welatên ku tora LTE tê de tê bikaranîn}} {{Legend|blue|Welatên ku amadekarî jibo tora LTE dimeşîne}} {{Legend|grey|Welatên ku tora LTE tê de nayê bikaranîn}}]] '''LTE''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: '''L'''ong-'''T'''erm '''E'''volution wate ya bêjeyê: pêşveçûna demên dirêj), bikaranîn a LTE an [[LTE-A]] leza girêdana [[Înternet|înternetê]] ya mobîlê bi giranî zêde dike. Sîstema LTEê girêdana înternetê ya bi bingeha pergala [[Navnîşana IP|IPê]] bikartîne. Sîstem bingeha tora IPê di teknolojiya [[2G]] an jî [[3G]] de nehatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |sernav=3GPP - LSTI job complete |tarîx=2013-01-12 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130112172313/http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == LTE, ji aliyê [[NTT DoCoMo]] ve li [[Japon]] di sala 2004an de hat pêşniyar kirin. Xebatên yekem di 2005an de dest pê kir. Guhertoya pêşdestê ya LTE / SAE di gulana 2007an de hate pêşve xistin. Di kanûna 2009an de, modem yekem ji hêla TeliaSonera ve hat ragihand. Yekem telefona destek LTE (Samsung SCH-r900) di îlona 2010ê de hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gsmhistory.com/vintage-mobiles/ |sernav=Vintage Mobiles |tarîx=2014-11-18 |malper=GSM History: History of GSM, Mobile Networks, Vintage Mobiles |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> Standardê LTE di adara 2011ê hate dayîn. Di sala 2012an de, operatorên CDMA plan kir ku derbasê sîstema LTE yê bin. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |sernav=LTE Network Infrastructure and Elements - lteencyclopedia |malper=sites.google.com |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2020-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507150952/https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bikaranîn a yekemîn ya sîstema LTE, di sala 2013an de dest pê kir. [[Wêne:LTE-Logo.jpg|Logo ya sîstema LTE|thumb]] == Vol-TE == Vo-LTE, ji hêla din ve, teknolojiyek veguhestina bihîstwerê yê ye ku li ser sîstema girêdana tora înternetê ya IPa ye û li ser sîstema LTE û LTE-Advancedê dixebitê. == Rêjeya bikaranîna LTE ya welatan == ''Daneyên Adara 2019 an''<ref name=":0"/> {| class="wikitable sortable" !Hejmar !Welat (Herêm) !Rêje |- |1 |[[Komara Korêyê]] |97.5% |- |2 |[[Japon]] |96.3% |- |3 |[[Norwêc]] |95.5% |- |4 |[[Hong Kong]] |94.1% |- |5 |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] |93.0% |- |6 |[[Holenda]] |92.8% |- |7 |[[Taywan|Taiwan]] |92.8% |- |8 |[[Mecaristan]] |91.4% |- |9 |[[Swêd]] |91.1% |- |10 |[[Hindistan]] |90.1% |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên japonî]] [[Kategorî:Înternet]] 0huasfmjbfbmzx0og08tyub4gotf4tf 1995079 1995041 2026-04-01T03:32:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 1995079 wikitext text/x-wiki [[Wêne:3GPP_Long_Term_Evolution_Country_Map.svg|300px|thumb|{{Legend|red|Welatên ku tora LTE tê de tê bikaranîn}} {{Legend|blue|Welatên ku amadekarî jibo tora LTE dimeşîne}} {{Legend|grey|Welatên ku tora LTE tê de nayê bikaranîn}}]] '''LTE''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: '''L'''ong-'''T'''erm '''E'''volution wate ya bêjeyê: pêşveçûna demên dirêj), bikaranîn a LTE an [[LTE-A]] leza girêdana [[înternet]]ê ya mobîlê bi giranî zêde dike. Sîstema LTEê girêdana înternetê ya bi bingeha pergala [[Navnîşana IP|IPê]] bikartîne. Sîstem bingeha tora IPê di teknolojiya [[2G]] an jî [[3G]] de nehatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |sernav=3GPP - LSTI job complete |tarîx=2013-01-12 |malper=archive.is |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2013-01-12 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130112172313/http://www.3gpp.org/That-s-a-Wrap-LSTI-job-complete |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Dîrok == LTE, ji aliyê [[NTT DoCoMo]] ve li [[Japon]] di sala 2004an de hat pêşniyar kirin. Xebatên yekem di 2005an de dest pê kir. Guhertoya pêşdestê ya LTE / SAE di gulana 2007an de hate pêşve xistin. Di kanûna 2009an de, modem yekem ji hêla TeliaSonera ve hat ragihand. Yekem telefona destek LTE (Samsung SCH-r900) di îlona 2010ê de hate hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gsmhistory.com/vintage-mobiles/ |sernav=Vintage Mobiles |tarîx=2014-11-18 |malper=GSM History: History of GSM, Mobile Networks, Vintage Mobiles |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> Standardê LTE di adara 2011ê hate dayîn. Di sala 2012an de, operatorên CDMA plan kir ku derbasê sîstema LTE yê bin. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |sernav=LTE Network Infrastructure and Elements - lteencyclopedia |malper=sites.google.com |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 |tarîxa-arşîvê=2020-05-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200507150952/https://sites.google.com/site/lteencyclopedia/lte-network-infrastructure-and-elements |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bikaranîn a yekemîn ya sîstema LTE, di sala 2013an de dest pê kir. [[Wêne:LTE-Logo.jpg|Logo ya sîstema LTE|thumb]] == Vol-TE == Vo-LTE, ji hêla din ve, teknolojiyek veguhestina bihîstwerê yê ye ku li ser sîstema girêdana tora înternetê ya IPa ye û li ser sîstema LTE û LTE-Advancedê dixebitê. == Rêjeya bikaranîna LTE ya welatan == ''Daneyên Adara 2019 an''<ref name=":0"/> {| class="wikitable sortable" !Hejmar !Welat (Herêm) !Rêje |- |1 |[[Komara Korêyê]] |97.5% |- |2 |[[Japon]] |96.3% |- |3 |[[Norwêc]] |95.5% |- |4 |[[Hong Kong]] |94.1% |- |5 |[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] |93.0% |- |6 |[[Holenda]] |92.8% |- |7 |[[Taywan|Taiwan]] |92.8% |- |8 |[[Mecaristan]] |91.4% |- |9 |[[Swêd]] |91.1% |- |10 |[[Hindistan]] |90.1% |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Îcadên japonî]] [[Kategorî:Înternet]] g1im1a9ok0dlysexkhubsr4tuqbfqn5 0 86744 1994942 1787743 2026-03-31T17:25:24Z Penaber49 39672 1994942 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a sîstema tora înterneta mobîlê ye ku leza înternetê ya sîstema 5G, ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> Ev leza hanê li gorî kategoriya cîhaza ku tên bikar anîn, ji 1 heta 10 Gbps ê diçe tê. [[Yekîtiya Telekomînîkasyona navneteweyî]] û [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropa]] di sala 2020an de armanca bikaranînê pêşdibîne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/imt-2020/Pages/default.aspx |sernav=ITU towards “IMT for 2020 and beyond” |malper=www.itu.int |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref>  Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0"/> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] 9w5nftcma4tgh9hp2hqbictvfgg29hv 1994943 1994942 2026-03-31T17:29:18Z Penaber49 39672 1994943 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a sîstema tora înterneta mobîlê ye ku leza înternetê ya sîstema 5G, ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin. Ev leza hanê li gorî kategoriya cîhaza ku tên bikar anîn, ji 1 heta 10 Gbps ê diçe tê. [[Yekîtiya Telekomînîkasyona navneteweyî]] û [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropa]] di sala 2020an de armanca bikaranînê pêşdibîne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/imt-2020/Pages/default.aspx |sernav=ITU towards “IMT for 2020 and beyond” |malper=www.itu.int |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref>  Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0"/> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] jxgc6cjk3gr1q6alqtkafpzbl51eobh 1994944 1994943 2026-03-31T17:33:17Z Penaber49 39672 1994944 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a sîstema tora înterneta mobîlê ye ku leza înternetê ya sîstema 5G, ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin. Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan. Ev leza hanê li gorî kategoriya cîhaza ku tên bikar anîn, ji 1 heta 10 Gbps ê diçe tê. [[Yekîtiya Telekomînîkasyona navneteweyî]] û [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropa]] di sala 2020an de armanca bikaranînê pêşdibîne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/imt-2020/Pages/default.aspx |sernav=ITU towards “IMT for 2020 and beyond” |malper=www.itu.int |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref>  Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0"/> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] clvlx77wmllrevdbk3kmgvkh3790n9p 1994945 1994944 2026-03-31T17:34:14Z Penaber49 39672 1994945 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin. Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan. Ev leza hanê li gorî kategoriya cîhaza ku tên bikar anîn, ji 1 heta 10 Gbps ê diçe tê. [[Yekîtiya Telekomînîkasyona navneteweyî]] û [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropa]] di sala 2020an de armanca bikaranînê pêşdibîne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/imt-2020/Pages/default.aspx |sernav=ITU towards “IMT for 2020 and beyond” |malper=www.itu.int |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref>  Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0"/> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] na8uy730ew4333acj99s7u5pyzt10my 1994946 1994945 2026-03-31T17:37:50Z Penaber49 39672 1994946 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin. Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan. Her stasyonek bi rêya fîbera optîkî ya bilez an jî bi rêya girêdanên bêtêl ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0"/> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] 7545x7gb02tpmeuycus08woktgvagtf 1994947 1994946 2026-03-31T17:39:49Z Kurê Acemî 105128 1994947 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin. Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan. Her stasyonek bi rêya fîbera optîkî ya bilez an jî bi rêya girêdanên bêtêl ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] 1a772d0sasxhbpuert9gh8jmvu8lwvu 1994949 1994947 2026-03-31T17:42:46Z Penaber49 39672 1994949 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin. Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan. Her stasyonek bi rêya fîbera optîkî ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] a0l5hhl8e9vea53v1ju6fb71u1c2hzh 1994950 1994949 2026-03-31T17:44:12Z Penaber49 39672 1994950 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya fîbera optîkî ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] p34760r0qnb7qn8tbcrh8fbjvzz6iym 1994951 1994950 2026-03-31T17:46:05Z Penaber49 39672 1994951 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] m6zopklef5h8yd6rhod1m0w3805rkwn 1994952 1994951 2026-03-31T17:52:55Z Penaber49 39672 1994952 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em tora înterneta mobîlê ye 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] 914df9yj81uk1l3swiqfrwc8pe6bzwg 1994953 1994952 2026-03-31T17:53:35Z Penaber49 39672 1994953 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Bikaranîna welatan == {{Beşê berfireh bike|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] pc0mq8wji3eb8fzvugktzhuozpnr1mx 1994954 1994953 2026-03-31T18:05:51Z Penaber49 39672 1994954 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] cltkb9921s4qo1cw75hs7u6j5pj13v6 1994955 1994954 2026-03-31T18:10:26Z Penaber49 39672 1994955 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] 1gtd2ixw9y7n1nbkmucayby8omuas3b 1994956 1994955 2026-03-31T18:11:51Z Penaber49 39672 1994956 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] 4nxtjui1wobm9onbd0ryvcynnsnykjm 1994957 1994956 2026-03-31T18:13:03Z Penaber49 39672 1994957 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == ==== Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] rip4gip06iwksveqyp0ep8bwb8kxn65 1994958 1994957 2026-03-31T18:13:11Z Penaber49 39672 1994958 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] 4nxtjui1wobm9onbd0ryvcynnsnykjm 1994959 1994958 2026-03-31T18:15:45Z Penaber49 39672 1994959 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] pzwgivbanoqiamquzvmacqc77ljgcw1 1994960 1994959 2026-03-31T18:18:48Z Penaber49 39672 1994960 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torê nû yê bi standardîzasyona navneteweyî re hevaheng e, bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] mlpg1t5e96p9ewya9p5vzidmdj1i8ww 1994961 1994960 2026-03-31T18:21:27Z Penaber49 39672 1994961 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardîzasyona navneteweyî re hevaheng bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] g33krrbyr3zptsncx7x9pqimvhsrkl2 1994962 1994961 2026-03-31T18:22:41Z Penaber49 39672 1994962 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] egcsu1ojxtzril56c24irdgecfmel5m 1994963 1994962 2026-03-31T18:27:31Z Penaber49 39672 1994963 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] kc9l7a0zg4z8j13cfwuyybfawpfm1vu 1994964 1994963 2026-03-31T18:30:37Z Penaber49 39672 1994964 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] 4tz4i5efyg1ts60pfajcni5cqdsvbjl 1994965 1994964 2026-03-31T18:31:49Z Penaber49 39672 1994965 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Înternet]] qzkygge12pfz85rryke8h6wslsjxzr2 1994966 1994965 2026-03-31T18:32:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir, Navên ref-an rast kir.) 1994966 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 2avhpzd7zxyfn328n6a168cozhuxh35 1994968 1994966 2026-03-31T18:33:23Z Penaber49 39672 1994968 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 12m08spv5si1t9m0dlq9v9z6dv8fikq 1994969 1994968 2026-03-31T18:35:42Z Penaber49 39672 1994969 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 5iz9t9vwtcmrd4f9mna41krui4h7xnp 1994970 1994969 2026-03-31T18:37:36Z Penaber49 39672 1994970 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 1gbm20rzrjq8svkrvps5wrjqtt5861x 1994971 1994970 2026-03-31T18:38:57Z Penaber49 39672 1994971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 1tzt79jizmiqq4cgqw2nbk4n6u489bm 1994972 1994971 2026-03-31T18:42:03Z Penaber49 39672 1994972 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] c0egcetbsvop2creejs1iyeo6n7d91n 1994973 1994972 2026-03-31T18:44:13Z Penaber49 39672 1994973 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 06ztltnqmzo7mc8qq39f5ki007tw733 1994974 1994973 2026-03-31T18:46:51Z Penaber49 39672 1994974 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi coreyên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi coreyên 4G - hatibû bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 86q0xlqufhvge5jgiuqo76rpaogxrxe 1994975 1994974 2026-03-31T18:50:26Z Penaber49 39672 1994975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 55gd7v6xds5udgbflihoby89xtf1d55 1994976 1994975 2026-03-31T18:56:15Z Penaber49 39672 1994976 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] cz9a3ds2ypi62ct1yxho3g62hmbqbr8 1994977 1994976 2026-03-31T19:00:51Z Penaber49 39672 1994977 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] tn1qqzowlo5r9mooq3fkjkfcpf1512l 1994978 1994977 2026-03-31T19:02:36Z Penaber49 39672 1994978 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî di sala 2019an de ji dora 260.000 zêde bûne û gihîştin 4,7 milyon kesan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 7phaqjv1xf4ijn5vz39hnbszqy5k23d 1994979 1994978 2026-03-31T19:04:55Z Penaber49 39672 1994979 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 6c989ft2ymc9lfay6vgirqmkrrpl43e 1994980 1994979 2026-03-31T19:06:59Z Penaber49 39672 1994980 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin. Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 5l0op5r7gmv0jkgfvc7j15f15crs2gs 1994981 1994980 2026-03-31T19:08:22Z Penaber49 39672 /* Danasîna bazirganî 2019–2021 */ 1994981 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin. Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê. Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] blnrioykhwzs8pygpecp7knm28d0uv0 1994982 1994981 2026-03-31T19:09:38Z Penaber49 39672 1994982 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin. Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê. Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire. === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] sdksm1bztf71cr68hbt0e99dzq3x2qc 1994983 1994982 2026-03-31T19:12:15Z Penaber49 39672 1994983 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin. Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê. Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire. === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] aqv65kzlj6yd0vzuwuf0y2bxoe11xku 1994984 1994983 2026-03-31T19:13:44Z Penaber49 39672 /* Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha */ 1994984 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin. Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê. Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire. === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin. Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 123mz42dg2hpp0y99kyxhy8k3ltu3i7 1994985 1994984 2026-03-31T19:15:07Z Penaber49 39672 1994985 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de NASA û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn. Di sala 2012an de Zanîngeha New Yorkê NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin. Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike. === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin. Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê. Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire. === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin. Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû. Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] m6bdzj2dr96ax4tobygpm0j2dpbgmao 1994986 1994985 2026-03-31T19:17:18Z Penaber49 39672 1994986 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine. Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye. NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye. === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin. Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê. Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire. === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin. Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû. Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] o3lhnhybk09t1moubjqpt9xzibdx2po 1994987 1994986 2026-03-31T19:19:06Z Penaber49 39672 1994987 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de Koreya Başûr tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû. Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye. Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye. Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn. Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn. Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn. Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne. Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan. Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin. Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê. Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire. === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin. Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû. Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] 9k4zaocbkyxbyvbt25s2l62dc98n4wo 1994993 1994987 2026-03-31T20:13:21Z Penaber49 39672 1994993 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/South-Korea-to-seize-on-world-s-first-full-5G-network |sernav=South Korea to seize on world's first full 5G network |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2019-04-04 |sernav=US dismisses South Korea’s launch of world-first 5G network as ‘stunt’ |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/apr/04/us-dismisses-south-koreas-launch-of-world-first-5g-network-as-stunt |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=the Guardian |ziman=en}}</ref> Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://bb.globe.com.ph/5g/ |sernav=Globe at Home Air Fiber 5G: The Latest in Broadband Technology |malper=bb.globe.com.ph |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://about.att.com/story/2019/att_5g_leadership.html |sernav=AT&T Begins Extending 5G Services Across the U.S. |malper=about.att.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NR-U Transforming 5G - Qualcomm Presentation - GSA |url=https://gsacom.com/paper/nr-u-transforming-5g-qualcomm-presentation/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=GSA |ziman=en-GB}}</ref> Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.snstelecom.com/private-lte |sernav=Private LTE & 5G Ecosystem |malper=www.snstelecom.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr}}</ref> Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://k-tai.watch.impress.co.jp/docs/column/keyword/1235918.html |sernav=[ケータイ用語の基礎知識]第941回：NSA・SA方式とは |malper=ケータイ Watch |tarîx=2020-02-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=ja |paşnav=株式会社インプレス}}</ref> Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Business/Technology/Telecom-s-5G-revolution-triggers-shakeup-in-base-station-market |sernav=Telecom's 5G revolution triggers shakeup in base station market |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/Fast-but-patchy-Trying-South-Korea-s-new-5G-service |sernav=Fast but patchy: Trying South Korea's new 5G service |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T‑Mobile Launches World’s First Nationwide Standalone 5G Network ‑ T‑Mobile Newsroom |url=https://www.t-mobile.com/news/network/standalone-5g-launch |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=T-Mobile Newsroom |ziman=en-US}}</ref> Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2019-11-25 |sernav=5G coverage will span two thirds of the global population in 6 years, Ericsson predicts |url=https://www.cnbc.com/2019/11/25/5g-will-span-two-thirds-of-global-population-in-6-years-ericsson-says.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=CNBC |ziman=en}}</ref> Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and Eurasian powers in a multipolar world order 2.0: security, diplomacy, economy and cyberspace |weşanger=Routledge, Taylor & Francis Group |tarîx=2023 |isbn=978-1-003-35258-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Sahakyan |pêşnavê-edîtor=Mher |series=Rethinking Asia and international relations}}</ref> === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin. Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû. Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] saxzib5jsfrvbm0o6vc8ebs336q1ffd 1994994 1994993 2026-03-31T20:14:27Z Penaber49 39672 1994994 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/South-Korea-to-seize-on-world-s-first-full-5G-network |sernav=South Korea to seize on world's first full 5G network |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2019-04-04 |sernav=US dismisses South Korea’s launch of world-first 5G network as ‘stunt’ |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/apr/04/us-dismisses-south-koreas-launch-of-world-first-5g-network-as-stunt |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=the Guardian |ziman=en}}</ref> Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://bb.globe.com.ph/5g/ |sernav=Globe at Home Air Fiber 5G: The Latest in Broadband Technology |malper=bb.globe.com.ph |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://about.att.com/story/2019/att_5g_leadership.html |sernav=AT&T Begins Extending 5G Services Across the U.S. |malper=about.att.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NR-U Transforming 5G - Qualcomm Presentation - GSA |url=https://gsacom.com/paper/nr-u-transforming-5g-qualcomm-presentation/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=GSA |ziman=en-GB}}</ref> Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.snstelecom.com/private-lte |sernav=Private LTE & 5G Ecosystem |malper=www.snstelecom.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr}}</ref> Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://k-tai.watch.impress.co.jp/docs/column/keyword/1235918.html |sernav=[ケータイ用語の基礎知識]第941回：NSA・SA方式とは |malper=ケータイ Watch |tarîx=2020-02-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=ja |paşnav=株式会社インプレス}}</ref> Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Business/Technology/Telecom-s-5G-revolution-triggers-shakeup-in-base-station-market |sernav=Telecom's 5G revolution triggers shakeup in base station market |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/Fast-but-patchy-Trying-South-Korea-s-new-5G-service |sernav=Fast but patchy: Trying South Korea's new 5G service |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T‑Mobile Launches World’s First Nationwide Standalone 5G Network ‑ T‑Mobile Newsroom |url=https://www.t-mobile.com/news/network/standalone-5g-launch |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=T-Mobile Newsroom |ziman=en-US}}</ref> Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2019-11-25 |sernav=5G coverage will span two thirds of the global population in 6 years, Ericsson predicts |url=https://www.cnbc.com/2019/11/25/5g-will-span-two-thirds-of-global-population-in-6-years-ericsson-says.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=CNBC |ziman=en}}</ref> Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and Eurasian powers in a multipolar world order 2.0: security, diplomacy, economy and cyberspace |weşanger=Routledge, Taylor & Francis Group |tarîx=2023 |isbn=978-1-003-35258-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Sahakyan |pêşnavê-edîtor=Mher |series=Rethinking Asia and international relations}}</ref> === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/business/telecom/5g-future-mobile-internet-309dac2b |sernav=5G Not Enough? Telecom Companies Look to 5.5G |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2023-04-25 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Strumpf |pêşnav=Dan}}</ref> Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/next/2024/09/03/5g-rollout-across-europe-which-countries-enjoy-the-strongest-mobile-networks-and-fastest-s |sernav=5G expansion: Where in Europe has the strongest mobile networks? |malper=euronews |tarîx=2024-09-03 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report/closer-look/south-east-asia-and-oceania |sernav=5G in South East Asia and Oceania: A closer look |malper=ericsson.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] mb57fr887nqpkyte47ijaut3cc7vh25 1994995 1994994 2026-03-31T20:15:57Z Penaber49 39672 1994995 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin. Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav="Samsung Electronics develops key technology for mobile communications" |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/South-Korea-to-seize-on-world-s-first-full-5G-network |sernav=South Korea to seize on world's first full 5G network |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2019-04-04 |sernav=US dismisses South Korea’s launch of world-first 5G network as ‘stunt’ |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/apr/04/us-dismisses-south-koreas-launch-of-world-first-5g-network-as-stunt |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=the Guardian |ziman=en}}</ref> Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://bb.globe.com.ph/5g/ |sernav=Globe at Home Air Fiber 5G: The Latest in Broadband Technology |malper=bb.globe.com.ph |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://about.att.com/story/2019/att_5g_leadership.html |sernav=AT&T Begins Extending 5G Services Across the U.S. |malper=about.att.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NR-U Transforming 5G - Qualcomm Presentation - GSA |url=https://gsacom.com/paper/nr-u-transforming-5g-qualcomm-presentation/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=GSA |ziman=en-GB}}</ref> Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.snstelecom.com/private-lte |sernav=Private LTE & 5G Ecosystem |malper=www.snstelecom.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr}}</ref> Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://k-tai.watch.impress.co.jp/docs/column/keyword/1235918.html |sernav=[ケータイ用語の基礎知識]第941回：NSA・SA方式とは |malper=ケータイ Watch |tarîx=2020-02-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=ja |paşnav=株式会社インプレス}}</ref> Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Business/Technology/Telecom-s-5G-revolution-triggers-shakeup-in-base-station-market |sernav=Telecom's 5G revolution triggers shakeup in base station market |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/Fast-but-patchy-Trying-South-Korea-s-new-5G-service |sernav=Fast but patchy: Trying South Korea's new 5G service |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T‑Mobile Launches World’s First Nationwide Standalone 5G Network ‑ T‑Mobile Newsroom |url=https://www.t-mobile.com/news/network/standalone-5g-launch |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=T-Mobile Newsroom |ziman=en-US}}</ref> Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2019-11-25 |sernav=5G coverage will span two thirds of the global population in 6 years, Ericsson predicts |url=https://www.cnbc.com/2019/11/25/5g-will-span-two-thirds-of-global-population-in-6-years-ericsson-says.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=CNBC |ziman=en}}</ref> Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and Eurasian powers in a multipolar world order 2.0: security, diplomacy, economy and cyberspace |weşanger=Routledge, Taylor & Francis Group |tarîx=2023 |isbn=978-1-003-35258-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Sahakyan |pêşnavê-edîtor=Mher |series=Rethinking Asia and international relations}}</ref> === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/business/telecom/5g-future-mobile-internet-309dac2b |sernav=5G Not Enough? Telecom Companies Look to 5.5G |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2023-04-25 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Strumpf |pêşnav=Dan}}</ref> Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/next/2024/09/03/5g-rollout-across-europe-which-countries-enjoy-the-strongest-mobile-networks-and-fastest-s |sernav=5G expansion: Where in Europe has the strongest mobile networks? |malper=euronews |tarîx=2024-09-03 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report/closer-look/south-east-asia-and-oceania |sernav=5G in South East Asia and Oceania: A closer look |malper=ericsson.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] rfgqr6v6cz3ih576u2zobjuhd40et0c 1994996 1994995 2026-03-31T20:19:35Z Penaber49 39672 1994996 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/bilim-teknoloji/5g-yarin-basliyor-iste-yapilmasi-gereken-ayarlar-344549h |sernav=5G sibê dest pê dike: Li vir mîhengên ku hûn hewce ne ku bikin hene. |malper=Artı Gerçek |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı}}</ref> Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav="Samsung Electronics develops key technology for mobile communications" |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/South-Korea-to-seize-on-world-s-first-full-5G-network |sernav=South Korea to seize on world's first full 5G network |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2019-04-04 |sernav=US dismisses South Korea’s launch of world-first 5G network as ‘stunt’ |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/apr/04/us-dismisses-south-koreas-launch-of-world-first-5g-network-as-stunt |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=the Guardian |ziman=en}}</ref> Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://bb.globe.com.ph/5g/ |sernav=Globe at Home Air Fiber 5G: The Latest in Broadband Technology |malper=bb.globe.com.ph |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://about.att.com/story/2019/att_5g_leadership.html |sernav=AT&T Begins Extending 5G Services Across the U.S. |malper=about.att.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NR-U Transforming 5G - Qualcomm Presentation - GSA |url=https://gsacom.com/paper/nr-u-transforming-5g-qualcomm-presentation/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=GSA |ziman=en-GB}}</ref> Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.snstelecom.com/private-lte |sernav=Private LTE & 5G Ecosystem |malper=www.snstelecom.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr}}</ref> Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://k-tai.watch.impress.co.jp/docs/column/keyword/1235918.html |sernav=[ケータイ用語の基礎知識]第941回：NSA・SA方式とは |malper=ケータイ Watch |tarîx=2020-02-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=ja |paşnav=株式会社インプレス}}</ref> Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Business/Technology/Telecom-s-5G-revolution-triggers-shakeup-in-base-station-market |sernav=Telecom's 5G revolution triggers shakeup in base station market |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/Fast-but-patchy-Trying-South-Korea-s-new-5G-service |sernav=Fast but patchy: Trying South Korea's new 5G service |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T‑Mobile Launches World’s First Nationwide Standalone 5G Network ‑ T‑Mobile Newsroom |url=https://www.t-mobile.com/news/network/standalone-5g-launch |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=T-Mobile Newsroom |ziman=en-US}}</ref> Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2019-11-25 |sernav=5G coverage will span two thirds of the global population in 6 years, Ericsson predicts |url=https://www.cnbc.com/2019/11/25/5g-will-span-two-thirds-of-global-population-in-6-years-ericsson-says.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=CNBC |ziman=en}}</ref> Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and Eurasian powers in a multipolar world order 2.0: security, diplomacy, economy and cyberspace |weşanger=Routledge, Taylor & Francis Group |tarîx=2023 |isbn=978-1-003-35258-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Sahakyan |pêşnavê-edîtor=Mher |series=Rethinking Asia and international relations}}</ref> === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/business/telecom/5g-future-mobile-internet-309dac2b |sernav=5G Not Enough? Telecom Companies Look to 5.5G |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2023-04-25 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Strumpf |pêşnav=Dan}}</ref> Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/next/2024/09/03/5g-rollout-across-europe-which-countries-enjoy-the-strongest-mobile-networks-and-fastest-s |sernav=5G expansion: Where in Europe has the strongest mobile networks? |malper=euronews |tarîx=2024-09-03 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report/closer-look/south-east-asia-and-oceania |sernav=5G in South East Asia and Oceania: A closer look |malper=ericsson.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] n6z7hbiev3jr5inep0790x7jykhbygy 1994997 1994996 2026-03-31T20:20:04Z Penaber49 39672 1994997 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/bilim-teknoloji/5g-yarin-basliyor-iste-yapilmasi-gereken-ayarlar-344549h |sernav=5G sibê dest pê dike: Li vir mîhengên ku hûn hewce ne ku bikin hene. |malper=Artı Gerçek |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı}}</ref> Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav="Samsung Electronics develops key technology for mobile communications" |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/South-Korea-to-seize-on-world-s-first-full-5G-network |sernav=South Korea to seize on world's first full 5G network |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2019-04-04 |sernav=US dismisses South Korea’s launch of world-first 5G network as ‘stunt’ |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/apr/04/us-dismisses-south-koreas-launch-of-world-first-5g-network-as-stunt |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=the Guardian |ziman=en}}</ref> Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://bb.globe.com.ph/5g/ |sernav=Globe at Home Air Fiber 5G: The Latest in Broadband Technology |malper=bb.globe.com.ph |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://about.att.com/story/2019/att_5g_leadership.html |sernav=AT&T Begins Extending 5G Services Across the U.S. |malper=about.att.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NR-U Transforming 5G - Qualcomm Presentation - GSA |url=https://gsacom.com/paper/nr-u-transforming-5g-qualcomm-presentation/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=GSA |ziman=en-GB}}</ref> Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.snstelecom.com/private-lte |sernav=Private LTE & 5G Ecosystem |malper=www.snstelecom.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr}}</ref> Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://k-tai.watch.impress.co.jp/docs/column/keyword/1235918.html |sernav=[ケータイ用語の基礎知識]第941回：NSA・SA方式とは |malper=ケータイ Watch |tarîx=2020-02-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=ja |paşnav=株式会社インプレス}}</ref> Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Business/Technology/Telecom-s-5G-revolution-triggers-shakeup-in-base-station-market |sernav=Telecom's 5G revolution triggers shakeup in base station market |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/Fast-but-patchy-Trying-South-Korea-s-new-5G-service |sernav=Fast but patchy: Trying South Korea's new 5G service |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T‑Mobile Launches World’s First Nationwide Standalone 5G Network ‑ T‑Mobile Newsroom |url=https://www.t-mobile.com/news/network/standalone-5g-launch |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=T-Mobile Newsroom |ziman=en-US}}</ref> Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2019-11-25 |sernav=5G coverage will span two thirds of the global population in 6 years, Ericsson predicts |url=https://www.cnbc.com/2019/11/25/5g-will-span-two-thirds-of-global-population-in-6-years-ericsson-says.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=CNBC |ziman=en}}</ref> Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and Eurasian powers in a multipolar world order 2.0: security, diplomacy, economy and cyberspace |weşanger=Routledge, Taylor & Francis Group |tarîx=2023 |isbn=978-1-003-35258-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Sahakyan |pêşnavê-edîtor=Mher |series=Rethinking Asia and international relations}}</ref> === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/business/telecom/5g-future-mobile-internet-309dac2b |sernav=5G Not Enough? Telecom Companies Look to 5.5G |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2023-04-25 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Strumpf |pêşnav=Dan}}</ref> Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/next/2024/09/03/5g-rollout-across-europe-which-countries-enjoy-the-strongest-mobile-networks-and-fastest-s |sernav=5G expansion: Where in Europe has the strongest mobile networks? |malper=euronews |tarîx=2024-09-03 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report/closer-look/south-east-asia-and-oceania |sernav=5G in South East Asia and Oceania: A closer look |malper=ericsson.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] goe6ts7t9uapnbks6ij1wiupbtps8ju 1995001 1994997 2026-03-31T20:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 1995001 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin.<ref name="Gerçek2026">{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/bilim-teknoloji/5g-yarin-basliyor-iste-yapilmasi-gereken-ayarlar-344549h |sernav=5G sibê dest pê dike: Li vir mîhengên ku hûn hewce ne ku bikin hene. |malper=Artı Gerçek |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı}}</ref> Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav="Samsung Electronics develops key technology for mobile communications" |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/South-Korea-to-seize-on-world-s-first-full-5G-network |sernav=South Korea to seize on world's first full 5G network |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2019-04-04 |sernav=US dismisses South Korea’s launch of world-first 5G network as ‘stunt’ |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/apr/04/us-dismisses-south-koreas-launch-of-world-first-5g-network-as-stunt |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=the Guardian |ziman=en}}</ref> Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://bb.globe.com.ph/5g/ |sernav=Globe at Home Air Fiber 5G: The Latest in Broadband Technology |malper=bb.globe.com.ph |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://about.att.com/story/2019/att_5g_leadership.html |sernav=AT&T Begins Extending 5G Services Across the U.S. |malper=about.att.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NR-U Transforming 5G - Qualcomm Presentation - GSA |url=https://gsacom.com/paper/nr-u-transforming-5g-qualcomm-presentation/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=GSA |ziman=en-GB}}</ref> Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.snstelecom.com/private-lte |sernav=Private LTE & 5G Ecosystem |malper=www.snstelecom.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr}}</ref> Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://k-tai.watch.impress.co.jp/docs/column/keyword/1235918.html |sernav=[ケータイ用語の基礎知識]第941回：NSA・SA方式とは |malper=ケータイ Watch |tarîx=2020-02-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=ja |paşnav=株式会社インプレス}}</ref> Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên Samsung, Ericsson û Nokia; LG U Plus jî alavên Huaweiyê bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Business/Technology/Telecom-s-5G-revolution-triggers-shakeup-in-base-station-market |sernav=Telecom's 5G revolution triggers shakeup in base station market |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/Fast-but-patchy-Trying-South-Korea-s-new-5G-service |sernav=Fast but patchy: Trying South Korea's new 5G service |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T‑Mobile Launches World’s First Nationwide Standalone 5G Network ‑ T‑Mobile Newsroom |url=https://www.t-mobile.com/news/network/standalone-5g-launch |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=T-Mobile Newsroom |ziman=en-US}}</ref> Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2019-11-25 |sernav=5G coverage will span two thirds of the global population in 6 years, Ericsson predicts |url=https://www.cnbc.com/2019/11/25/5g-will-span-two-thirds-of-global-population-in-6-years-ericsson-says.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=CNBC |ziman=en}}</ref> Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5G Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and Eurasian powers in a multipolar world order 2.0: security, diplomacy, economy and cyberspace |weşanger=Routledge, Taylor & Francis Group |tarîx=2023 |isbn=978-1-003-35258-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Sahakyan |pêşnavê-edîtor=Mher |series=Rethinking Asia and international relations}}</ref> === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/business/telecom/5g-future-mobile-internet-309dac2b |sernav=5G Not Enough? Telecom Companies Look to 5.5G |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2023-04-25 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Strumpf |pêşnav=Dan}}</ref> Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/next/2024/09/03/5g-rollout-across-europe-which-countries-enjoy-the-strongest-mobile-networks-and-fastest-s |sernav=5G expansion: Where in Europe has the strongest mobile networks? |malper=euronews |tarîx=2024-09-03 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report/closer-look/south-east-asia-and-oceania |sernav=5G in South East Asia and Oceania: A closer look |malper=ericsson.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin.<ref name="Gerçek2026" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] flbwyqgs9f0je09p4uco35rd2iv8xgj 1995008 1995001 2026-03-31T20:50:22Z Penaber49 39672 1995008 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin.<ref name="Gerçek2026">{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/bilim-teknoloji/5g-yarin-basliyor-iste-yapilmasi-gereken-ayarlar-344549h |sernav=5G sibê dest pê dike: Li vir mîhengên ku hûn hewce ne ku bikin hene. |malper=Artı Gerçek |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı}}</ref> Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav="Samsung Electronics develops key technology for mobile communications" |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/South-Korea-to-seize-on-world-s-first-full-5G-network |sernav=South Korea to seize on world's first full 5G network |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2019-04-04 |sernav=US dismisses South Korea’s launch of world-first 5G network as ‘stunt’ |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/apr/04/us-dismisses-south-koreas-launch-of-world-first-5g-network-as-stunt |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=the Guardian |ziman=en}}</ref> Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://bb.globe.com.ph/5g/ |sernav=Globe at Home Air Fiber 5G: The Latest in Broadband Technology |malper=bb.globe.com.ph |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://about.att.com/story/2019/att_5g_leadership.html |sernav=AT&T Begins Extending 5G Services Across the U.S. |malper=about.att.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NR-U Transforming 5G - Qualcomm Presentation - GSA |url=https://gsacom.com/paper/nr-u-transforming-5g-qualcomm-presentation/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=GSA |ziman=en-GB}}</ref> Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.snstelecom.com/private-lte |sernav=Private LTE & 5G Ecosystem |malper=www.snstelecom.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr}}</ref> Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://k-tai.watch.impress.co.jp/docs/column/keyword/1235918.html |sernav=[ケータイ用語の基礎知識]第941回：NSA・SA方式とは |malper=ケータイ Watch |tarîx=2020-02-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=ja |paşnav=株式会社インプレス}}</ref> Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên [[Samsung]], [[Ericsson]] û [[Nokia]]; LG U Plus jî alavên [[Huawei|Huaweiyê]] bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Business/Technology/Telecom-s-5G-revolution-triggers-shakeup-in-base-station-market |sernav=Telecom's 5G revolution triggers shakeup in base station market |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/Fast-but-patchy-Trying-South-Korea-s-new-5G-service |sernav=Fast but patchy: Trying South Korea's new 5G service |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T‑Mobile Launches World’s First Nationwide Standalone 5G Network ‑ T‑Mobile Newsroom |url=https://www.t-mobile.com/news/network/standalone-5g-launch |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=T-Mobile Newsroom |ziman=en-US}}</ref> Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2019-11-25 |sernav=5G coverage will span two thirds of the global population in 6 years, Ericsson predicts |url=https://www.cnbc.com/2019/11/25/5g-will-span-two-thirds-of-global-population-in-6-years-ericsson-says.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=CNBC |ziman=en}}</ref> Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5g Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and Eurasian powers in a multipolar world order 2.0: security, diplomacy, economy and cyberspace |weşanger=Routledge, Taylor & Francis Group |tarîx=2023 |isbn=978-1-003-35258-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Sahakyan |pêşnavê-edîtor=Mher |series=Rethinking Asia and international relations}}</ref> === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/business/telecom/5g-future-mobile-internet-309dac2b |sernav=5G Not Enough? Telecom Companies Look to 5.5G |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2023-04-25 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Strumpf |pêşnav=Dan}}</ref> Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/next/2024/09/03/5g-rollout-across-europe-which-countries-enjoy-the-strongest-mobile-networks-and-fastest-s |sernav=5G expansion: Where in Europe has the strongest mobile networks? |malper=euronews |tarîx=2024-09-03 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report/closer-look/south-east-asia-and-oceania |sernav=5G in South East Asia and Oceania: A closer look |malper=ericsson.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin.<ref name="Gerçek2026" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] prwnbsxws4a15ruaqkk9ct3aj18bkro 1995014 1995008 2026-03-31T21:32:34Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 1995014 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''5G''' nifşa 5em a tora înterneta mobîlê ye ku leza nifşê ji nifşa çarem [[LTE (tora înternetê)|4g (LTE)]] 10 carî zêdetir e.<ref name="Newsroom2014">{{Jêder-malper |url=https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/1g-5g-infographic |sernav=From 1G to 5G Infographic |paşnav=Newsroom |tarîx=2014-02-21 |malper=Shaping Europe’s digital future - European Commission |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-05-26 }}</ref> 5g yekem car di sala 2019an de hatiye bikaranîn ku standardên nifşê ya teknîkî ji aliyê projeya hevkariya nifşê 3yem (3GPP) ve bi hevkariya bernameya IMT-2020 ya ITUyê ve hatiye pêşvexistin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What Is 5G, and How Fast Will It Be? |url=https://www.howtogeek.com/340002/what-is-5g-and-how-fast-will-it-be/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=How-To Geek |ziman=en-US}}</ref> Tora 5G deverên ku qada vegirtî ya torê de ye dabeşî deverên biçûktir dike ku wekê şane têne binavkirin û rê didin amûran ku bi rêya radyoyê bi stasyonên bingehîn ên herêmî ve werin girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.3gpp.org/technologies/3gpp-meets-imt-2020 |sernav=3GPP meets IMT-2020 |malper=www.3gpp.org |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Her stasyonek bi rêya [[fîbera optîkî]] ya bilez an jî bi rêya wirelessê (girêdanên bêtêl) ve bi tora telefonê ya berfirehtir û înternetê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pcmag.com/news/what-is-5g |sernav=What Is 5G? |malper=PCMAG |tarîx=2022-05-16 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en |paşnav=Segan |pêşnav=Sascha}}</ref> 5g ku nifşê 5em a tora înterneta mobîlê ye di 31ê adara 2026an de li [[Bakurê Kurdistanê]] hatiye çalak kirin.<ref name="Gerçek2026">{{Jêder-malper |url=https://artigercek.com/bilim-teknoloji/5g-yarin-basliyor-iste-yapilmasi-gereken-ayarlar-344549h |sernav=5G sibê dest pê dike: Li vir mîhengên ku hûn hewce ne ku bikin hene. |malper=Artı Gerçek |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr |paşnav=Gerçek |pêşnav=Artı}}</ref> Bi teknoloji ya îro 5G, di tora rastîn ya îro de gihîştiye leza 4.7 gbit/s û di hawîrdanên laboratorî de gihîştiye bileziya 7,5 Gbit/s ê. Armanca sîstemê ewe e ku heta sala 2025an lezîya sîstemê derîne 10 Gbit /s.<ref name="Newsroom2014" /> == Dîrok == === Lêkolînên destpêkê 2008–2012 === Di sala 2008an de [[NASA]] û Machine to machine jîriya çêkirî (M2Mi) lêkolînên ragihandinê yên li ser nifşê nû yê tora înternetê pêk anîne ku bandor li ser têgehên destpêkê yên torên nifşê pêşerojê kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nasa.gov/home/hqnews/2008/apr/HQ_08107_Ames_nanosat.html |sernav=Wayback Machine |malper=www.nasa.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> Di sala 2012an de [[Zanîngeha New Yorkê]] NYU Wireless ava kiribû ku navendeke lêkolînê bû ku li ser ragihandina pêlên milîmetreyî sekinîbû. Di heman salê de, Zanîngeha Surrey navenda nûjeniya 5G damezrandiye ku ji bo pêşvebirina sîstemê bi qasî 35 milyon £ ji hevkarên giştî û pargîdaniyên wekê Huawei û Samsungê ve hatibû wergirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=University gets funds for 5G work |url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-19871065 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=BBC News |ziman=en-GB}}</ref> Disa di sala 2012an de Yekîtiya Ewropayê projeya mobîl û bêtêl a ''Communications Enablers for the Twenty-Twenty Information Society'' (METIS) daye destpêkirin ku lêkolînên torên nû bi standardkirina navneteweyî re hevaheng bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metis2020.com/wp-content/uploads/deliverables/METIS_project_presentation_public_Old.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.metis2020.com |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> === Standardkirin û ceribandinên destpêkê 2013–2018 === Di sala 2013an de koma xebatê ya ITU-R 5D dest bi lêkolînên li ser IMT-2020 kiriye ku paşê wekê standarda 5G bi fermî binavkirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.itu.int/en/ITU-R/study-groups/rsg5/rwp5d/Pages/default.aspx |sernav=Working Party 5D (WP 5D) - IMT Systems |malper=ITU |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Di heman salan de şîrketên mezin ên wekê Samsung Electronics, NTT Docomo û Huawei ceribandinên destpêkê pêk anîne. Samsungê prototîpek ceribandiye ku li ser 2 km bi karanîna antenên 8 × 8 MIMO leza ji 1 Gbit/s zêdetir bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.naver.com/main/ranking/read.nhn?oid=001&aid=0006254810 |sernav="Samsung Electronics develops key technology for mobile communications" |malper=news.naver.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> NTT Docomo li CEATECê ji bo pêşxistina tora bilez xelatek hikûmetê wergirtiye ku di heman demê de Huawei bernameyek 600 milyon dolarên amerîkî ji bo pêşxistina teknolojiya tora mobîl ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://wirelesswatch.jp/2013/10/03/docomo-wins-ceatec-award-for-5g/ |sernav=DoCoMo Wins CEATEC Award for 5G {{!}} Wireless Watch Japan |malper=wirelesswatch.jp |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Huawei plans $600m investment in 10Gbps 5G network |url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/huawei-plans-600m-investment-in-10gbps-5g-network-8924124.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Independent |ziman=en-GB}}</ref> === Danasîna bazirganî 2019–2021 === Di 3ê nîsana sala 2019an de [[Komara Korêyê|Koreya Başûr]] tora xwe ya neteweyî daye destpêkirin ku ev yekem bikaranîna bazirganî ya nifşa 5gyê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/South-Korea-to-seize-on-world-s-first-full-5G-network |sernav=South Korea to seize on world's first full 5G network |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştê çend demjimêran, pargîdaniya Verizonê li hinek bajarên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dest bi xizmeteke sinorkirî ya tora 5gyê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |tarîx=2019-04-04 |sernav=US dismisses South Korea’s launch of world-first 5G network as ‘stunt’ |url=https://www.theguardian.com/technology/2019/apr/04/us-dismisses-south-koreas-launch-of-world-first-5g-network-as-stunt |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=the Guardian |ziman=en}}</ref> Di hezîrana sala 2019an de Globe Telecom tora nifşê nû ya yekem a Fîlîpînê daye naskirin<ref>{{Jêder-malper |url=https://bb.globe.com.ph/5g/ |sernav=Globe at Home Air Fiber 5G: The Latest in Broadband Technology |malper=bb.globe.com.ph |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> û di kanûna sala 2019an de AT&T li Dewletên Yekbûyî xizmetek xerîdar daye destpêkirin ku di sala 2020an de li seranserê welêt berfireh bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://about.att.com/story/2019/att_5g_leadership.html |sernav=AT&T Begins Extending 5G Services Across the U.S. |malper=about.att.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US}}</ref> Belavkirina bazirganî ya tora 5Gyê di sala 2020an de bi awayekê bile berfireh bûye. Ji xeynî torên mobîl ên giştî, tor di pergalên pîşesazî û pargîdaniyên taybet de jî hatiye pejirandin ku di nav de xebitandina di spektruma bêlîsans (NR-U) û torên ne-giştî yên lîsanskirî (NPN) hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=NR-U Transforming 5G - Qualcomm Presentation - GSA |url=https://gsacom.com/paper/nr-u-transforming-5g-qualcomm-presentation/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=GSA |ziman=en-GB}}</ref> Torgilokên taybet ên 5G ji bo otomasyona pîşesaziya 4.0 û hilberîna otomasyon jî girîng bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.snstelecom.com/private-lte |sernav=Private LTE & 5G Ecosystem |malper=www.snstelecom.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=tr}}</ref> Beriya ku tor derbasî moda serbixwe (SA) bi karnelên 5G yên taybet bibin, di belavokên destpêkê de moda ne-serbixwe (NSA) - bi karnelên 4G - hatibû bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://k-tai.watch.impress.co.jp/docs/column/keyword/1235918.html |sernav=[ケータイ用語の基礎知識]第941回：NSA・SA方式とは |malper=ケータイ Watch |tarîx=2020-02-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=ja |paşnav=株式会社インプレス}}</ref> Koreya Başûr di danasîna sala 2019an de alavên [[Samsung]], [[Ericsson]] û [[Nokia]]; LG U Plus jî alavên [[Huawei]]yê bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Business/Technology/Telecom-s-5G-revolution-triggers-shakeup-in-base-station-market |sernav=Telecom's 5G revolution triggers shakeup in base station market |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Samsung piraniya nêzîkî 86.000 stasyonên xwe, di heman demê de SK Telecom, KT Corporation û LG U Plus li bajarên mezin bi karanîna banda 3.5 GHz di bin operasyona NSA de berfirehiya xwe zêde kirine. Leza daxistinê ya ragihandî bi navînî 200–400 Mbit/s bû û endamtî ya sîstemê di sala 2019an de li dora 260.000 kes zêde bûne û gihîştiye 4,7 milyon kesan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/Spotlight/5G-networks/Fast-but-patchy-Trying-South-Korea-s-new-5G-service |sernav=Fast but patchy: Trying South Korea's new 5G service |malper=Nikkei Asian Review |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-GB}}</ref> Piştî van bikaranînên destpêkê T-Mobile US di sala 2020an de yekem tora serbixwe ya neteweyî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=T‑Mobile Launches World’s First Nationwide Standalone 5G Network ‑ T‑Mobile Newsroom |url=https://www.t-mobile.com/news/network/standalone-5g-launch |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=T-Mobile Newsroom |ziman=en-US}}</ref> Ericsson texmîn kiriye ku heta nîvê sala 2020an, torên 5G dê bigihîje ji %65 ê ji nifûsa cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Taylor |pêşnav=Chloe |tarîx=2019-11-25 |sernav=5G coverage will span two thirds of the global population in 6 years, Ericsson predicts |url=https://www.cnbc.com/2019/11/25/5g-will-span-two-thirds-of-global-population-in-6-years-ericsson-says.html |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=CNBC |ziman=en}}</ref> Dabînkerên sereke yên radyo û pergalên bingehîn ên 5g Altiostar, Cisco Systems, Datang Telecom/Fiberhome, Ericsson, Huawei, Nokia, Qualcomm, Samsung û ZTE bûn. Hatiye texmînkirin ku Huawei heta sala 2023an bi qasî ji sedî 70ê stasyonên bingehîn ên 5g yên cîhanê di destê xwe de bigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and Eurasian powers in a multipolar world order 2.0: security, diplomacy, economy and cyberspace |weşanger=Routledge, Taylor & Francis Group |tarîx=2023 |isbn=978-1-003-35258-7 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Sahakyan |pêşnavê-edîtor=Mher |series=Rethinking Asia and international relations}}</ref> === Pêşveçûnên dawî 2022–heta niha === Heta sala 2022an, leza torê li gelek herêman sabît bû û operatoran dest bi ceribandina nûvekirinên 5.5g kirine ku kapasîte û derengmayînê baştirîn bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/business/telecom/5g-future-mobile-internet-309dac2b |sernav=5G Not Enough? Telecom Companies Look to 5.5G |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2023-04-25 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Strumpf |pêşnav=Dan}}</ref> Di destpêka salên 2020an de torên bazirganî yên 5g yên di asta mezin de li piraniya bazarên pêşketî çalak bûn û belavkirina wan li herêmên pêşketî hê jî bileztir dibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/next/2024/09/03/5g-rollout-across-europe-which-countries-enjoy-the-strongest-mobile-networks-and-fastest-s |sernav=5G expansion: Where in Europe has the strongest mobile networks? |malper=euronews |tarîx=2024-09-03 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ericsson.com/en/reports-and-papers/mobility-report/closer-look/south-east-asia-and-oceania |sernav=5G in South East Asia and Oceania: A closer look |malper=ericsson.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Nifşê 5g di 31ê adara sala 2016an de li Bakurê Kurdistanê hatiye çalak kirin.<ref name="Gerçek2026" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Înternet]] mdawkifgsjmz7dqz8ywcco46o7p5y4b 0 89547 1995051 1771860 2026-04-01T02:11:21Z Kurê Acemî 105128 1995051 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} {{Paqij bike|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdanka giştî }} '''iPhone 7''' û '''iPhone 7 Plus''' rêzeya [[iPhone]]-ê telefonekî teknolojîk û multîmedî xebitandinê iOS 13.3 ye ku ji hêla [[Apple]], hilberînerek teknolojiya Amerîkî ve hatiye çêkirin û pêş xistin. ji hêla CEO′yê Apple Tim Cook ve di 7′ê lonê 2016′an de hatiye pêşkêş kirin. Li Tirkiye, di 14ê çiriya pêşîn a 2016′an de di pêş-firotan hat pêşkêş kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ntv.com.tr/galeri/teknoloji/iphone-7-ve-iphone-7-plusin-ozellikleri-neler,R4qAT4Ycm0-5JLS2dCwX7g |sernav=iPhone 7 ve iPhone 7 Plus'ın özellikleri neler? {{!}} NTV Haber |malper=NTV.com.tr |roja-gihiştinê=2026-04-01 |ziman=tr}}</ref> == Mînakkirin == IPhone 7 di warê sêwiranê de di hêla iPhone 6s û iPhone 6 de radiweste. Lêbelê, ev nayê vê wateyê ku guhertinên berbiçav nayên dîtin. cûdahiya herî mezin ji hêla kameraya dualî ya nû ve tê peyda kirin. 3,5 mm. Meriv ji hespê qamçê û têlefonên Apple yên kevneşop re baş bibêje, Apple li ser smartphone xwe yê nû stereo ye, iPhone 7 xwedî doza biraştî di asta IP67 di nava avêde ar dike. [[Wêne:IPhone 6 and iPhone 7 ports comparison.svg|thumb|Dabeşek grafîk a vexrafê ya herdû iPhone 6 û 7-ê ye, ku kêmasiya jack 3,5 mm′a têlefonê nîşan dide.]] == Xemil == Apple diyar kir ku jiyana baterî ya iPhone 7-ê dê 1 demjimêran ji iPhone 6s re dirêjtir be. Vebijarkên hilanînê iPhone ya nû 32, 128 û 256 GB ne. Bi danasîna iPhone-yê nû, Apple ji iPhone 6s re xweş got. [[Wêne:IPhone 7 Plus Black dual camera back.jpg|thumb|iPhone 7 Plus Kamera dualî ya reş paşde]] [[Wêne:IPhone7.jpg|thumb|di hundurê iPhone 7 de ye]] == Mijarên têkildar == * [[iPhone SE 1]] * [[iPhone 8]] * [[iPhone 11]] * [[iPhone SE 2]] == Girêdanên derve == * [http://www.apple.com/tr/ Apple Türkiye Resmi Web Sitesi] * [http://www.apple.com/iphone-7/ iPhone 7 Resmi Web Sitesi] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] lxqrpk7gw0cejwmhcb9b6ybs2yfweiv 0 89554 1995057 1631420 2026-04-01T02:16:33Z Kurê Acemî 105128 1995057 wikitext text/x-wiki iPhone 11 Modela 13-yê ya rêzeya [[iPhone]]-ê ye telefonekî teknolojîk û multîmedî ku ji hêla [[Apple]] ve di 10-ê îlonê 2019-an de hate destpêkirin, ligel iPhone 11 Pro û. Hêjeya firotanê 699$ ye. Amûrê bi chip A13 Bionic û pergala kameraya ultra-wide heye. iPhone 11 Pro xwedan kargêrgek bilez a 18W e, di heman demê de [[iPhone 11]] xwedan kargêrgerek 5W e ku di cîhazên nifşên berê de tê dîtin.<ref>https://shiftdelete.net/iphone-11-tanitildi-ozellikleri-ve-fiyati{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> [[Wêne:IPhone 11 Product RED.jpg|thumb|IPhone 11 renge sor]] Ew sê vebijarkên hilanînê navxweyî ye: 64 GB, 128 GB û 256 GB. Her weha 4 GB RAM heye. iPhone 11 li IP68 li dijî av û tozê ye, û hem jî qir û qirêjî ye, û hem jî di du metreyan de 30 hûrdeman ji berbawer e. Lêbelê, dabînkerê hilberîner zirarê li ser têlefonê nagire. Di heman demê de, mîna iPhonesên berê, her du têlefon tunebûna headphone in û bi EarPods-ê bi girêdana Lightning tê. IPhone 11 yekem telefona biaqil e ku bi ultra-berfireh ve girêdayî bi çîpeya Apple U1 tê.<ref>https://kiyas.la/tr/cep-telefonu/apple-iphone-11-ozellikleri</ref> == Taybetmendiyên telefonê == === Display === IPhone 11 xwedan 6.1 in (15.5 cm) IPS LCD, berevajî modelên Pro ku dîmenên OLED hene. Versyonekî 1792 × 828 pixel (1.5 megapixel li 326 ppi) heye ku herî zêde ronahiya 625 nîtrojê û rêjeyek berevajîbûna 1400: 1 e. === Kamîra === IPhone 11 di nav de array kamera paşîn a 12 MP-ê ya dual-lens heye. Yek lensên mezaxtiyê ra / 2.4 ultra-fireh heye ku zeviyek dîmenê 120 derece û 2 z zexmiya optîkî li derve û yek one / 1.8 lensa axa fireh heye. IPhone 11 piştgirî dide vîdyoya 4K li 60 fps û 1080p leza leza hanê di nav 240 fps de. her weha têlefonek zoom a bihîstwerî jî heye ku li ser devera ku zoom lê tê zebeş kirin, bi modela Pro re zayendperestî digihîje. Her du kamera vîdyoyê piştgirî dikin her çend tenê lensên seretayî jî OIS heye. Ew piştgiriya Pargîdeyek Portrey bi kontrola kûrahiyê û bandorek pêşkeftî ya Bokeh. Di heman demê de têlefonê hasevê ya otomatîk heye ku kamerayê li hawîrdorên kêm ronahiyê wêneyên birûmet bi dengên kêm kêm bistîne. Di heman demê de serîlêdanek kamerayê ya nûsazkirî jî heye ku ji bo hilbijartina di navbera lensên cûda û taybetmendiyek bi navê "QuickTake" de taybetmendiyên nû lê zêde dike, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qefleyê dirêj dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. === Nermalav === IPhone 11 bi [[iOS 13]] re hate şandin, ku tê de Siri, [[Face ID]] (bi rêya kamera TrueDepth), [[Apple Pay]], û [[Apple Card]]-ê piştgirî dike. Wê di Fall Fall 2020 de bi iOS 14 re têkildar be == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[iPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[IPhone SE (Nifşê 2mîn)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Malper == * [https://www.apple.com/tr/iphone-11/ iPhone 11 (Apple Türkiye)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] kdkcyk66nc8k8s754jo0u9tkd5g31fe 1995058 1995057 2026-04-01T02:17:15Z Kurê Acemî 105128 1995058 wikitext text/x-wiki '''iPhone 11''' modela 13yê ya rêzeya [[iPhone]]-ê ye telefonekî teknolojîk û multîmedî ku ji hêla [[Apple]] ve di 10ê îlona 2019an de hate destpêkirin, ligel iPhone 11 Pro û. Hêjeya firotanê 699$ bûye. Amûrê bi chip A13 Bionic û pergala kameraya ultra-wide heye. iPhone 11 Pro xwedan kargêrgek bilez a 18W e, di heman demê de [[iPhone 11]] xwedan kargêrgerek 5W e ku di cîhazên nifşên berê de tê dîtin.<ref>https://shiftdelete.net/iphone-11-tanitildi-ozellikleri-ve-fiyati{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Ew sê vebijarkên hilanînê navxweyî ye: 64 GB, 128 GB û 256 GB. Her weha 4 GB RAM heye. iPhone 11 li IP68 li dijî av û tozê ye, û hem jî qir û qirêjî ye, û hem jî di du metreyan de 30 hûrdeman ji berbawer e. Lêbelê, dabînkerê hilberîner zirarê li ser têlefonê nagire. Di heman demê de, mîna iPhonesên berê, her du têlefon tunebûna headphone in û bi EarPods-ê bi girêdana Lightning tê. IPhone 11 yekem telefona biaqil e ku bi ultra-berfireh ve girêdayî bi çîpeya Apple U1 tê.<ref>https://kiyas.la/tr/cep-telefonu/apple-iphone-11-ozellikleri</ref> == Taybetmendiyên telefonê == === Display === IPhone 11 xwedan 6.1 in (15.5 cm) IPS LCD, berevajî modelên Pro ku dîmenên OLED hene. Versyonekî 1792 × 828 pixel (1.5 megapixel li 326 ppi) heye ku herî zêde ronahiya 625 nîtrojê û rêjeyek berevajîbûna 1400: 1 e. === Kamîra === IPhone 11 di nav de array kamera paşîn a 12 MP-ê ya dual-lens heye. Yek lensên mezaxtiyê ra / 2.4 ultra-fireh heye ku zeviyek dîmenê 120 derece û 2 z zexmiya optîkî li derve û yek one / 1.8 lensa axa fireh heye. IPhone 11 piştgirî dide vîdyoya 4K li 60 fps û 1080p leza leza hanê di nav 240 fps de. her weha têlefonek zoom a bihîstwerî jî heye ku li ser devera ku zoom lê tê zebeş kirin, bi modela Pro re zayendperestî digihîje. Her du kamera vîdyoyê piştgirî dikin her çend tenê lensên seretayî jî OIS heye. Ew piştgiriya Pargîdeyek Portrey bi kontrola kûrahiyê û bandorek pêşkeftî ya Bokeh. Di heman demê de têlefonê hasevê ya otomatîk heye ku kamerayê li hawîrdorên kêm ronahiyê wêneyên birûmet bi dengên kêm kêm bistîne. Di heman demê de serîlêdanek kamerayê ya nûsazkirî jî heye ku ji bo hilbijartina di navbera lensên cûda û taybetmendiyek bi navê "QuickTake" de taybetmendiyên nû lê zêde dike, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qefleyê dirêj dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. === Nermalav === IPhone 11 bi [[iOS 13]] re hate şandin, ku tê de Siri, [[Face ID]] (bi rêya kamera TrueDepth), [[Apple Pay]], û [[Apple Card]]-ê piştgirî dike. Wê di Fall Fall 2020 de bi iOS 14 re têkildar be == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[iPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[IPhone SE (Nifşê 2mîn)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Malper == * [https://www.apple.com/tr/iphone-11/ iPhone 11 (Apple Türkiye)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] kq3ptoaqry1irjsi3dweugh9g6yufr5 1995059 1995058 2026-04-01T02:17:30Z Kurê Acemî 105128 1995059 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''iPhone 11''' modela 13yê ya rêzeya [[iPhone]]-ê ye telefonekî teknolojîk û multîmedî ku ji hêla [[Apple]] ve di 10ê îlona 2019an de hate destpêkirin, ligel iPhone 11 Pro û. Hêjeya firotanê 699$ bûye. Amûrê bi chip A13 Bionic û pergala kameraya ultra-wide heye. iPhone 11 Pro xwedan kargêrgek bilez a 18W e, di heman demê de [[iPhone 11]] xwedan kargêrgerek 5W e ku di cîhazên nifşên berê de tê dîtin.<ref>https://shiftdelete.net/iphone-11-tanitildi-ozellikleri-ve-fiyati{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Ew sê vebijarkên hilanînê navxweyî ye: 64 GB, 128 GB û 256 GB. Her weha 4 GB RAM heye. iPhone 11 li IP68 li dijî av û tozê ye, û hem jî qir û qirêjî ye, û hem jî di du metreyan de 30 hûrdeman ji berbawer e. Lêbelê, dabînkerê hilberîner zirarê li ser têlefonê nagire. Di heman demê de, mîna iPhonesên berê, her du têlefon tunebûna headphone in û bi EarPods-ê bi girêdana Lightning tê. IPhone 11 yekem telefona biaqil e ku bi ultra-berfireh ve girêdayî bi çîpeya Apple U1 tê.<ref>https://kiyas.la/tr/cep-telefonu/apple-iphone-11-ozellikleri</ref> == Taybetmendiyên telefonê == === Display === IPhone 11 xwedan 6.1 in (15.5 cm) IPS LCD, berevajî modelên Pro ku dîmenên OLED hene. Versyonekî 1792 × 828 pixel (1.5 megapixel li 326 ppi) heye ku herî zêde ronahiya 625 nîtrojê û rêjeyek berevajîbûna 1400: 1 e. === Kamîra === IPhone 11 di nav de array kamera paşîn a 12 MP-ê ya dual-lens heye. Yek lensên mezaxtiyê ra / 2.4 ultra-fireh heye ku zeviyek dîmenê 120 derece û 2 z zexmiya optîkî li derve û yek one / 1.8 lensa axa fireh heye. IPhone 11 piştgirî dide vîdyoya 4K li 60 fps û 1080p leza leza hanê di nav 240 fps de. her weha têlefonek zoom a bihîstwerî jî heye ku li ser devera ku zoom lê tê zebeş kirin, bi modela Pro re zayendperestî digihîje. Her du kamera vîdyoyê piştgirî dikin her çend tenê lensên seretayî jî OIS heye. Ew piştgiriya Pargîdeyek Portrey bi kontrola kûrahiyê û bandorek pêşkeftî ya Bokeh. Di heman demê de têlefonê hasevê ya otomatîk heye ku kamerayê li hawîrdorên kêm ronahiyê wêneyên birûmet bi dengên kêm kêm bistîne. Di heman demê de serîlêdanek kamerayê ya nûsazkirî jî heye ku ji bo hilbijartina di navbera lensên cûda û taybetmendiyek bi navê "QuickTake" de taybetmendiyên nû lê zêde dike, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qefleyê dirêj dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. === Nermalav === IPhone 11 bi [[iOS 13]] re hate şandin, ku tê de Siri, [[Face ID]] (bi rêya kamera TrueDepth), [[Apple Pay]], û [[Apple Card]]-ê piştgirî dike. Wê di Fall Fall 2020 de bi iOS 14 re têkildar be == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[iPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[IPhone SE (Nifşê 2mîn)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Malper == * [https://www.apple.com/tr/iphone-11/ iPhone 11 (Apple Türkiye)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] 5klqn4m3vm706yeaijry02xeo41um6c 1995060 1995059 2026-04-01T02:18:04Z Kurê Acemî 105128 1995060 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''iPhone 11''' modela 13yê ya rêzeya [[iPhone]]-ê ye telefonekî teknolojîk û multîmedî ku ji hêla [[Apple]] ve di 10ê îlona 2019an de hate destpêkirin, ligel iPhone 11 Pro û. Hêjeya firotanê 699$ bûye. Amûrê bi chip A13 Bionic û pergala kameraya ultra-wide heye. iPhone 11 Pro xwedan kargêrgek bilez a 18W e, di heman demê de [[iPhone 11]] xwedan kargêrgerek 5W e ku di cîhazên nifşên berê de tê dîtin. Ew sê vebijarkên hilanînê navxweyî ye: 64 GB, 128 GB û 256 GB. Her weha 4 GB RAM heye. iPhone 11 li IP68 li dijî av û tozê ye, û hem jî qir û qirêjî ye, û hem jî di du metreyan de 30 hûrdeman ji berbawer e. Lêbelê, dabînkerê hilberîner zirarê li ser têlefonê nagire. Di heman demê de, mîna iPhonesên berê, her du têlefon tunebûna headphone in û bi EarPods-ê bi girêdana Lightning tê. IPhone 11 yekem telefona biaqil e ku bi ultra-berfireh ve girêdayî bi çîpeya Apple U1 tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kiyas.la/tr/cep-telefonu/apple-iphone-11 |sernav=Apple iPhone 11 Özellikleri, Yorumları ve Fiyatları |malper=kiyas.la |roja-gihiştinê=2026-04-01 |ziman=tr-TR}}</ref> == Taybetmendiyên telefonê == === Display === IPhone 11 xwedan 6.1 in (15.5 cm) IPS LCD, berevajî modelên Pro ku dîmenên OLED hene. Versyonekî 1792 × 828 pixel (1.5 megapixel li 326 ppi) heye ku herî zêde ronahiya 625 nîtrojê û rêjeyek berevajîbûna 1400: 1 e. === Kamîra === IPhone 11 di nav de array kamera paşîn a 12 MP-ê ya dual-lens heye. Yek lensên mezaxtiyê ra / 2.4 ultra-fireh heye ku zeviyek dîmenê 120 derece û 2 z zexmiya optîkî li derve û yek one / 1.8 lensa axa fireh heye. IPhone 11 piştgirî dide vîdyoya 4K li 60 fps û 1080p leza leza hanê di nav 240 fps de. her weha têlefonek zoom a bihîstwerî jî heye ku li ser devera ku zoom lê tê zebeş kirin, bi modela Pro re zayendperestî digihîje. Her du kamera vîdyoyê piştgirî dikin her çend tenê lensên seretayî jî OIS heye. Ew piştgiriya Pargîdeyek Portrey bi kontrola kûrahiyê û bandorek pêşkeftî ya Bokeh. Di heman demê de têlefonê hasevê ya otomatîk heye ku kamerayê li hawîrdorên kêm ronahiyê wêneyên birûmet bi dengên kêm kêm bistîne. Di heman demê de serîlêdanek kamerayê ya nûsazkirî jî heye ku ji bo hilbijartina di navbera lensên cûda û taybetmendiyek bi navê "QuickTake" de taybetmendiyên nû lê zêde dike, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qefleyê dirêj dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. === Nermalav === IPhone 11 bi [[iOS 13]] re hate şandin, ku tê de Siri, [[Face ID]] (bi rêya kamera TrueDepth), [[Apple Pay]], û [[Apple Card]]-ê piştgirî dike. Wê di Fall Fall 2020 de bi iOS 14 re têkildar be == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[iPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[IPhone SE (Nifşê 2mîn)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Malper == * [https://www.apple.com/tr/iphone-11/ iPhone 11 (Apple Türkiye)] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] 4dv1zwrbv2tx0u38zp7o7g7lu0dah3z 1995061 1995060 2026-04-01T02:18:18Z Kurê Acemî 105128 1995061 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''iPhone 11''' modela 13yê ya rêzeya [[iPhone]]-ê ye telefonekî teknolojîk û multîmedî ku ji hêla [[Apple]] ve di 10ê îlona 2019an de hate destpêkirin, ligel iPhone 11 Pro û. Hêjeya firotanê 699$ bûye. Amûrê bi chip A13 Bionic û pergala kameraya ultra-wide heye. iPhone 11 Pro xwedan kargêrgek bilez a 18W e, di heman demê de [[iPhone 11]] xwedan kargêrgerek 5W e ku di cîhazên nifşên berê de tê dîtin. Ew sê vebijarkên hilanînê navxweyî ye: 64 GB, 128 GB û 256 GB. Her weha 4 GB RAM heye. iPhone 11 li IP68 li dijî av û tozê ye, û hem jî qir û qirêjî ye, û hem jî di du metreyan de 30 hûrdeman ji berbawer e. Lêbelê, dabînkerê hilberîner zirarê li ser têlefonê nagire. Di heman demê de, mîna iPhonesên berê, her du têlefon tunebûna headphone in û bi EarPods-ê bi girêdana Lightning tê. IPhone 11 yekem telefona biaqil e ku bi ultra-berfireh ve girêdayî bi çîpeya Apple U1 tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kiyas.la/tr/cep-telefonu/apple-iphone-11 |sernav=Apple iPhone 11 Özellikleri, Yorumları ve Fiyatları |malper=kiyas.la |roja-gihiştinê=2026-04-01 |ziman=tr-TR}}</ref> == Taybetmendiyên telefonê == === Display === IPhone 11 xwedan 6.1 in (15.5 cm) IPS LCD, berevajî modelên Pro ku dîmenên OLED hene. Versyonekî 1792 × 828 pixel (1.5 megapixel li 326 ppi) heye ku herî zêde ronahiya 625 nîtrojê û rêjeyek berevajîbûna 1400: 1 e. === Kamîra === IPhone 11 di nav de array kamera paşîn a 12 MP-ê ya dual-lens heye. Yek lensên mezaxtiyê ra / 2.4 ultra-fireh heye ku zeviyek dîmenê 120 derece û 2 z zexmiya optîkî li derve û yek one / 1.8 lensa axa fireh heye. IPhone 11 piştgirî dide vîdyoya 4K li 60 fps û 1080p leza leza hanê di nav 240 fps de. her weha têlefonek zoom a bihîstwerî jî heye ku li ser devera ku zoom lê tê zebeş kirin, bi modela Pro re zayendperestî digihîje. Her du kamera vîdyoyê piştgirî dikin her çend tenê lensên seretayî jî OIS heye. Ew piştgiriya Pargîdeyek Portrey bi kontrola kûrahiyê û bandorek pêşkeftî ya Bokeh. Di heman demê de têlefonê hasevê ya otomatîk heye ku kamerayê li hawîrdorên kêm ronahiyê wêneyên birûmet bi dengên kêm kêm bistîne. Di heman demê de serîlêdanek kamerayê ya nûsazkirî jî heye ku ji bo hilbijartina di navbera lensên cûda û taybetmendiyek bi navê "QuickTake" de taybetmendiyên nû lê zêde dike, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qefleyê dirêj dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. === Nermalav === IPhone 11 bi [[iOS 13]] re hate şandin, ku tê de Siri, [[Face ID]] (bi rêya kamera TrueDepth), [[Apple Pay]], û [[Apple Card]]-ê piştgirî dike. Wê di Fall Fall 2020 de bi iOS 14 re têkildar be == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[iPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[IPhone SE (Nifşê 2mîn)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] ic2nsi42tgs8bm193n7zv3kgdn22b8y 1995062 1995061 2026-04-01T02:18:27Z Kurê Acemî 105128 1995062 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''iPhone 11''' modela 13yê ya rêzeya [[iPhone]]-ê ye telefonekî teknolojîk û multîmedî ku ji hêla [[Apple]] ve di 10ê îlona 2019an de hate destpêkirin, ligel iPhone 11 Pro û. Hêjeya firotanê 699$ bûye. Amûrê bi chip A13 Bionic û pergala kameraya ultra-wide heye. iPhone 11 Pro xwedan kargêrgek bilez a 18W e, di heman demê de [[iPhone 11]] xwedan kargêrgerek 5W e ku di cîhazên nifşên berê de tê dîtin. Ew sê vebijarkên hilanînê navxweyî ye: 64 GB, 128 GB û 256 GB. Her weha 4 GB RAM heye. iPhone 11 li IP68 li dijî av û tozê ye, û hem jî qir û qirêjî ye, û hem jî di du metreyan de 30 hûrdeman ji berbawer e. Lêbelê, dabînkerê hilberîner zirarê li ser têlefonê nagire. Di heman demê de, mîna iPhonesên berê, her du têlefon tunebûna headphone in û bi EarPods-ê bi girêdana Lightning tê. IPhone 11 yekem telefona biaqil e ku bi ultra-berfireh ve girêdayî bi çîpeya Apple U1 tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kiyas.la/tr/cep-telefonu/apple-iphone-11 |sernav=Apple iPhone 11 Özellikleri, Yorumları ve Fiyatları |malper=kiyas.la |roja-gihiştinê=2026-04-01 |ziman=tr-TR}}</ref> == Taybetmendiyên telefonê == === Display === IPhone 11 xwedan 6.1 in (15.5 cm) IPS LCD, berevajî modelên Pro ku dîmenên OLED hene. Versyonekî 1792 × 828 pixel (1.5 megapixel li 326 ppi) heye ku herî zêde ronahiya 625 nîtrojê û rêjeyek berevajîbûna 1400: 1 e. === Kamîra === IPhone 11 di nav de array kamera paşîn a 12 MP-ê ya dual-lens heye. Yek lensên mezaxtiyê ra / 2.4 ultra-fireh heye ku zeviyek dîmenê 120 derece û 2 z zexmiya optîkî li derve û yek one / 1.8 lensa axa fireh heye. IPhone 11 piştgirî dide vîdyoya 4K li 60 fps û 1080p leza leza hanê di nav 240 fps de. her weha têlefonek zoom a bihîstwerî jî heye ku li ser devera ku zoom lê tê zebeş kirin, bi modela Pro re zayendperestî digihîje. Her du kamera vîdyoyê piştgirî dikin her çend tenê lensên seretayî jî OIS heye. Ew piştgiriya Pargîdeyek Portrey bi kontrola kûrahiyê û bandorek pêşkeftî ya Bokeh. Di heman demê de têlefonê hasevê ya otomatîk heye ku kamerayê li hawîrdorên kêm ronahiyê wêneyên birûmet bi dengên kêm kêm bistîne. Di heman demê de serîlêdanek kamerayê ya nûsazkirî jî heye ku ji bo hilbijartina di navbera lensên cûda û taybetmendiyek bi navê "QuickTake" de taybetmendiyên nû lê zêde dike, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qefleyê dirêj dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. === Nermalav === IPhone 11 bi [[iOS 13]] re hate şandin, ku tê de Siri, [[Face ID]] (bi rêya kamera TrueDepth), [[Apple Pay]], û [[Apple Card]]-ê piştgirî dike. Wê di Fall Fall 2020 de bi iOS 14 re têkildar be == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[iPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[IPhone SE (Nifşê 2mîn)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] hazllc1b3up86mkamowr8zq3tio96wk 0 89555 1995052 1821170 2026-04-01T02:12:23Z Kurê Acemî 105128 1995052 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone SE 2''', an jî wekî '''2020 iPhone SE''', telefoneke teknolojîk û multîmedî ku ji hêla [[Apple]] Inc. ve hatî çêkirin, pêşvexistin û bazarê ye. Ew beşek ji nifşa 13-an e, digel [[iPhone 11]] û 11 Modelên Pro / Pro Max. Di 15ê nisana 2020-an de hate ragihandin, iPhone SE rasterast li şûna [[iPhone 8]] series, di heman demê de jî serketîbûna iPhone SE-ya nifşên piçûk û siviktir e. Pêş-ferman ji 17-ê nisana 2020-an de dest pê kir, û têlefonî piştre di 24-ê nisana 2020-an de hate berdan. Ew bi destpêka bihayê 399 $ Amerîkî hat berdan, û wekî têlefonek têlefonê hate destnîşan kirin. Li dû şêwaza ku ji hêla iPhone SE-a nifşê yekem-ê ve hatî çêkirin (ku dimen û faktora formê ya iPhone 5S, bi ya hişmendiya navxweyî ya iPhone 6S re parve dike), modela nifşê duyemîn dimen û faktora formê ya [[iPhone 8]]-ê parve dike, dema ku pargîdaniyên bijare yên hundurîn ên ji xala [[iPhone 11]] parve kirin, di nav de pergala A13 Bionic-on-chip (wekî ku li dijî pergala A11 Bionic-li-çîp tê dîtin ku di rêzikên [[iPhone 8]] de tê dîtin). == Dîrok == Serkeftinek ji nifşa yekem a iPhone SE-ê ji sala 2017-an ve, salê ku cîhaz hate berdan, ji çavkaniyek nerazî bû. Nav jî bû mijara spekulasyonê. Guesses tevnebûne (ya herî berbiçav) iPhone SE 2, iPhone SE 2020, û iPhone 9 ji ber sêwirana sêwirana bi [[iPhone 8]] re. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)とiPhone 8の比較.jpg|thumb|iPhone SE 2 (spî) û [[iPhone 8]] (zêr) ]] Di 15ê nîsana 2020, iPhone-yê nifşê duyemîn di daxuyaniyek çapameniyê de li ser malpera Apple hat ragihandin. Ew wekî "Di nav sêwirînek populer de hêzek nû ya bihêzkirî" hate firotin, û di 24-ê nîsana 2020-an de li seranserê cîhanê hat berdan. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)の箱及び同梱物.jpg|thumb|di hundurê iPhone SE 2 de ye]] == Taybetmendiyên telefonê == === Mezinayî === Bi dîmenderek dîmenderê 4.7 di (120 mm) de, nifşa duyem a iPhone SE di dema berdana wê de di nav piçûkên sereke yên hilberînê yên herî mezin de bû. Lêbelê, ew hîn jî ji sedî sêyemîn mezintir e ji nifşa yekem, ku diagonalê dîmendera wî 4 (100 mm) pîvandin. Dan Seifert ji The Verge ji bo têlefonên piçûk SE-ya nifşê duyemîn "gozek li kefîrê" kir. === Kamîra === IPhone SE xwedan kamerayek 12 MP ya paşîn e, bi lensek yek, mîna pergala kamera lensê ya yek ya [[iPhone 8]], ku bikaribe vîdyoya 4K (li 24, 30, an 60 FPS) tomar bike, vîdyoyek 1080p HD (li 30, an 60 fps), an vîdyoya HD 720p (bi 30 FPS). Kamera xwedan dîwêrek of / 1.8, otomatîk, stabilîzasyona wêneya optîkî, û çarşekek LED Tone True Tone heye. Telefon dikare di nav 63 MPê de panoramayan jî bigire, û di moda birûskê de wêneyan bikêşe. Kamera pêşîn 7 MP e ku dîmenek f / 2.2 û otomatîk heye, bi vîdyoyek 1080p HD dikare bi 30 FPS bigire. Navbera kamerayê ji "11" û "11 Pro" "Quicktake" dipejirîne, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qulikê dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. Fonksiyona teqînê niha dikare bi zivirîna qutiya qepikê bigihîje çepê. Pêvajoya nîşana wêneya nû û motora neuralî ya SE piştgirî dide gelek fonksiyonên kamerayê yên ku ne li ser [[iPhone 8]]. ne hatine piştgirîkirin. Wekî [[iPhone]] 11 û 11 Pro, kamera paşîn jî piştgirî dide nifşek din Smart HDR. == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[IPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[iPhone 11]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] aiebk1tgixdi9xd9z7ycb87q2tadgv7 1995053 1995052 2026-04-01T02:14:12Z Kurê Acemî 105128 1995053 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone SE 2''', an jî wekî '''2020 iPhone SE''', telefoneke teknolojîk û multîmedî ku ji aliyê şîrketa [[Apple]] Inc. ve hatî çêkirin û pêşvexistin. Ev beşek ji nifşa 13an e, digel [[iPhone 11]] û 11 Modelên Pro/Pro Max. Di 15ê nisana 2020ê de hate ragihandin ku iPhone SE rasterast li şûna [[iPhone 8]] series, di heman demê de jî serketîbûna iPhone SEya nifşên piçûk û siviktir e. Pêş-ferman ji 17ê nisana 2020ê de dest pê kir, û têlefonî piştre di 24ê nisana 2020ê de hate berdan. Li dû şêwaza ku ji hêla iPhone SE-a nifşê yekem-ê ve hatî çêkirin (ku dimen û faktora formê ya iPhone 5S, bi ya hişmendiya navxweyî ya iPhone 6S re parve dike), modela nifşê duyemîn dimen û faktora formê ya [[iPhone 8]]-ê parve dike, dema ku pargîdaniyên bijare yên hundurîn ên ji xala [[iPhone 11]] parve kirin, di nav de pergala A13 Bionic-on-chip (wekî ku li dijî pergala A11 Bionic-li-çîp tê dîtin ku di rêzikên [[iPhone 8]] de tê dîtin). == Dîrok == Serkeftinek ji nifşa yekem a iPhone SE-ê ji sala 2017-an ve, salê ku cîhaz hate berdan, ji çavkaniyek nerazî bû. Nav jî bû mijara spekulasyonê. Guesses tevnebûne (ya herî berbiçav) iPhone SE 2, iPhone SE 2020, û iPhone 9 ji ber sêwirana sêwirana bi [[iPhone 8]] re. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)とiPhone 8の比較.jpg|thumb|iPhone SE 2 (spî) û [[iPhone 8]] (zêr) ]] Di 15ê nîsana 2020, iPhone-yê nifşê duyemîn di daxuyaniyek çapameniyê de li ser malpera Apple hat ragihandin. Ew wekî "Di nav sêwirînek populer de hêzek nû ya bihêzkirî" hate firotin, û di 24-ê nîsana 2020-an de li seranserê cîhanê hat berdan. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)の箱及び同梱物.jpg|thumb|di hundurê iPhone SE 2 de ye]] == Taybetmendiyên telefonê == === Mezinayî === Bi dîmenderek dîmenderê 4.7 di (120 mm) de, nifşa duyem a iPhone SE di dema berdana wê de di nav piçûkên sereke yên hilberînê yên herî mezin de bû. Lêbelê, ew hîn jî ji sedî sêyemîn mezintir e ji nifşa yekem, ku diagonalê dîmendera wî 4 (100 mm) pîvandin. Dan Seifert ji The Verge ji bo têlefonên piçûk SE-ya nifşê duyemîn "gozek li kefîrê" kir. === Kamîra === IPhone SE xwedan kamerayek 12 MP ya paşîn e, bi lensek yek, mîna pergala kamera lensê ya yek ya [[iPhone 8]], ku bikaribe vîdyoya 4K (li 24, 30, an 60 FPS) tomar bike, vîdyoyek 1080p HD (li 30, an 60 fps), an vîdyoya HD 720p (bi 30 FPS). Kamera xwedan dîwêrek of / 1.8, otomatîk, stabilîzasyona wêneya optîkî, û çarşekek LED Tone True Tone heye. Telefon dikare di nav 63 MPê de panoramayan jî bigire, û di moda birûskê de wêneyan bikêşe. Kamera pêşîn 7 MP e ku dîmenek f / 2.2 û otomatîk heye, bi vîdyoyek 1080p HD dikare bi 30 FPS bigire. Navbera kamerayê ji "11" û "11 Pro" "Quicktake" dipejirîne, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qulikê dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. Fonksiyona teqînê niha dikare bi zivirîna qutiya qepikê bigihîje çepê. Pêvajoya nîşana wêneya nû û motora neuralî ya SE piştgirî dide gelek fonksiyonên kamerayê yên ku ne li ser [[iPhone 8]]. ne hatine piştgirîkirin. Wekî [[iPhone]] 11 û 11 Pro, kamera paşîn jî piştgirî dide nifşek din Smart HDR. == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[IPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[iPhone 11]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] 3zt0gmknptceceenqx9srcmc9z74qao 1995054 1995053 2026-04-01T02:14:44Z Kurê Acemî 105128 1995054 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone SE 2''', an jî wekî '''2020 iPhone SE''', telefoneke teknolojîk û multîmedî ku ji aliyê şîrketa [[Apple]] Inc. ve hatî çêkirin û pêşvexistin. Ev beşek ji nifşa 13an e, digel [[iPhone 11]] û 11 Modelên Pro/Pro Max. Di 15ê nisana 2020ê de hate ragihandin ku iPhone SE rasterast li şûna [[iPhone 8]] series, di heman demê de jî serketîbûna iPhone SEya nifşên piçûk û siviktir e. Pêş-ferman ji 17ê nisana 2020ê de dest pê kir, û têlefonî piştre di 24ê nisana 2020ê de hate berdan. Li dû şêwaza ku ji aliyê iPhone SE a nifşê yekem ê ve hatî çêkirin (ku dimen û faktora formê ya iPhone 5S, bi ya hişmendiya navxweyî ya iPhone 6S re parve dike), modela nifşê duyem dimen û faktora formê ya [[iPhone 8]]<nowiki/>ê parve dike, dema ku pargîdaniyên bijare yên hundurîn ên ji xala [[iPhone 11]] parve kirin, di nav de pergala A13 Bionic-on-chip (wekî ku li dijî pergala A11 Bionic-li-çîp tê dîtin ku di rêzikên [[iPhone 8]] de tê dîtin). == Dîrok == Serkeftinek ji nifşa yekem a iPhone SE-ê ji sala 2017-an ve, salê ku cîhaz hate berdan, ji çavkaniyek nerazî bû. Nav jî bû mijara spekulasyonê. Guesses tevnebûne (ya herî berbiçav) iPhone SE 2, iPhone SE 2020, û iPhone 9 ji ber sêwirana sêwirana bi [[iPhone 8]] re. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)とiPhone 8の比較.jpg|thumb|iPhone SE 2 (spî) û [[iPhone 8]] (zêr) ]] Di 15ê nîsana 2020, iPhone-yê nifşê duyemîn di daxuyaniyek çapameniyê de li ser malpera Apple hat ragihandin. Ew wekî "Di nav sêwirînek populer de hêzek nû ya bihêzkirî" hate firotin, û di 24-ê nîsana 2020-an de li seranserê cîhanê hat berdan. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)の箱及び同梱物.jpg|thumb|di hundurê iPhone SE 2 de ye]] == Taybetmendiyên telefonê == === Mezinayî === Bi dîmenderek dîmenderê 4.7 di (120 mm) de, nifşa duyem a iPhone SE di dema berdana wê de di nav piçûkên sereke yên hilberînê yên herî mezin de bû. Lêbelê, ew hîn jî ji sedî sêyemîn mezintir e ji nifşa yekem, ku diagonalê dîmendera wî 4 (100 mm) pîvandin. Dan Seifert ji The Verge ji bo têlefonên piçûk SE-ya nifşê duyemîn "gozek li kefîrê" kir. === Kamîra === IPhone SE xwedan kamerayek 12 MP ya paşîn e, bi lensek yek, mîna pergala kamera lensê ya yek ya [[iPhone 8]], ku bikaribe vîdyoya 4K (li 24, 30, an 60 FPS) tomar bike, vîdyoyek 1080p HD (li 30, an 60 fps), an vîdyoya HD 720p (bi 30 FPS). Kamera xwedan dîwêrek of / 1.8, otomatîk, stabilîzasyona wêneya optîkî, û çarşekek LED Tone True Tone heye. Telefon dikare di nav 63 MPê de panoramayan jî bigire, û di moda birûskê de wêneyan bikêşe. Kamera pêşîn 7 MP e ku dîmenek f / 2.2 û otomatîk heye, bi vîdyoyek 1080p HD dikare bi 30 FPS bigire. Navbera kamerayê ji "11" û "11 Pro" "Quicktake" dipejirîne, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qulikê dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. Fonksiyona teqînê niha dikare bi zivirîna qutiya qepikê bigihîje çepê. Pêvajoya nîşana wêneya nû û motora neuralî ya SE piştgirî dide gelek fonksiyonên kamerayê yên ku ne li ser [[iPhone 8]]. ne hatine piştgirîkirin. Wekî [[iPhone]] 11 û 11 Pro, kamera paşîn jî piştgirî dide nifşek din Smart HDR. == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[IPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[iPhone 11]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] 48bd6wq3487500nzedcxynb8pre4yw8 1995055 1995054 2026-04-01T02:15:52Z Kurê Acemî 105128 1995055 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone SE 2''', an jî wekî '''2020 iPhone SE''', telefoneke teknolojîk û multîmedî ku ji aliyê şîrketa [[Apple]] Inc. ve hatî çêkirin û pêşvexistin. Ev beşek ji nifşa 13an e, digel [[iPhone 11]] û 11 Modelên Pro/Pro Max. Di 15ê nisana 2020ê de hate ragihandin ku iPhone SE rasterast li şûna [[iPhone 8]] series, di heman demê de jî serketîbûna iPhone SEya nifşên piçûk û siviktir e. Pêş-ferman ji 17ê nisana 2020ê de dest pê kir, û têlefonî piştre di 24ê nisana 2020ê de hate berdan. Li dû şêwaza ku ji aliyê iPhone SE a nifşê yekem ê ve hatî çêkirin (ku dimen û faktora formê ya iPhone 5S, bi ya hişmendiya navxweyî ya iPhone 6S re parve dike), modela nifşê duyem dimen û faktora formê ya [[iPhone 8]]<nowiki/>ê parve dike, dema ku pargîdaniyên bijare yên hundurîn ên ji xala [[iPhone 11]] parve kirin, di nav de pergala A13 Bionic-on-chip (wekî ku li dijî pergala A11 Bionic-li-çîp tê dîtin ku di rêzikên [[iPhone 8]] de tê dîtin). == Dîrok == Serkeftinek ji nifşa yekem a iPhone SEê ji sala 2017an ve, salê ku cîhaz hate berdan, ji çavkaniyek nerazî bû. Nav jî bû mijara spekulasyonê. Guesses tevnebûne (ya herî berbiçav) iPhone SE 2, iPhone SE 2020, û iPhone 9 ji ber sêwirana sêwirana bi [[iPhone 8]] re. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)とiPhone 8の比較.jpg|thumb|iPhone SE 2 (spî) û [[iPhone 8]] (zêr) ]] Di 15ê nîsana 2020ê de, duyem iPhone ê nifşê di daxuyaniyek çapameniyê de li ser malpera Appleê hatiye ragihandin. Ev wekî "Di nav sêwirînek populer de hêzek nû ya bihêzkirî" hate firotin, û di 24ê nîsana 2020ê de li seranserê cîhanê hat berdan. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)の箱及び同梱物.jpg|thumb|di hundurê iPhone SE 2 de ye]] == Taybetmendiyên telefonê == === Mezinayî === Bi dîmenderek dîmenderê 4.7 di (120 mm) de, nifşa duyem a iPhone SE di dema berdana wê de di nav piçûkên sereke yên hilberînê yên herî mezin de bû. Lêbelê, ew hîn jî ji sedî sêyemîn mezintir e ji nifşa yekem, ku diagonalê dîmendera wî 4 (100 mm) pîvandin. Dan Seifert ji The Verge ji bo têlefonên piçûk SE-ya nifşê duyemîn "gozek li kefîrê" kir. === Kamîra === IPhone SE xwedan kamerayek 12 MP ya paşîn e, bi lensek yek, mîna pergala kamera lensê ya yek ya [[iPhone 8]], ku bikaribe vîdyoya 4K (li 24, 30, an 60 FPS) tomar bike, vîdyoyek 1080p HD (li 30, an 60 fps), an vîdyoya HD 720p (bi 30 FPS). Kamera xwedan dîwêrek of / 1.8, otomatîk, stabilîzasyona wêneya optîkî, û çarşekek LED Tone True Tone heye. Telefon dikare di nav 63 MPê de panoramayan jî bigire, û di moda birûskê de wêneyan bikêşe. Kamera pêşîn 7 MP e ku dîmenek f / 2.2 û otomatîk heye, bi vîdyoyek 1080p HD dikare bi 30 FPS bigire. Navbera kamerayê ji "11" û "11 Pro" "Quicktake" dipejirîne, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qulikê dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. Fonksiyona teqînê niha dikare bi zivirîna qutiya qepikê bigihîje çepê. Pêvajoya nîşana wêneya nû û motora neuralî ya SE piştgirî dide gelek fonksiyonên kamerayê yên ku ne li ser [[iPhone 8]]. ne hatine piştgirîkirin. Wekî [[iPhone]] 11 û 11 Pro, kamera paşîn jî piştgirî dide nifşek din Smart HDR. == Mijarên têkildar == * [[IPhone SE (Nifşê 1mîn)]] * [[IPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[iPhone 11]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] 3r0pvpb8fuwmcv626s3s5cu889izy7t 1995056 1995055 2026-04-01T02:16:08Z Kurê Acemî 105128 1995056 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone SE 2''', an jî wekî '''2020 iPhone SE''', telefoneke teknolojîk û multîmedî ku ji aliyê şîrketa [[Apple]] Inc. ve hatî çêkirin û pêşvexistin. Ev beşek ji nifşa 13an e, digel [[iPhone 11]] û 11 Modelên Pro/Pro Max. Di 15ê nisana 2020ê de hate ragihandin ku iPhone SE rasterast li şûna [[iPhone 8]] series, di heman demê de jî serketîbûna iPhone SEya nifşên piçûk û siviktir e. Pêş-ferman ji 17ê nisana 2020ê de dest pê kir, û têlefonî piştre di 24ê nisana 2020ê de hate berdan. Li dû şêwaza ku ji aliyê iPhone SE a nifşê yekem ê ve hatî çêkirin (ku dimen û faktora formê ya iPhone 5S, bi ya hişmendiya navxweyî ya iPhone 6S re parve dike), modela nifşê duyem dimen û faktora formê ya [[iPhone 8]]<nowiki/>ê parve dike, dema ku pargîdaniyên bijare yên hundurîn ên ji xala [[iPhone 11]] parve kirin, di nav de pergala A13 Bionic-on-chip (wekî ku li dijî pergala A11 Bionic-li-çîp tê dîtin ku di rêzikên [[iPhone 8]] de tê dîtin). == Dîrok == Serkeftinek ji nifşa yekem a iPhone SEê ji sala 2017an ve, salê ku cîhaz hate berdan, ji çavkaniyek nerazî bû. Nav jî bû mijara spekulasyonê. Guesses tevnebûne (ya herî berbiçav) iPhone SE 2, iPhone SE 2020, û iPhone 9 ji ber sêwirana sêwirana bi [[iPhone 8]] re. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)とiPhone 8の比較.jpg|thumb|iPhone SE 2 (spî) û [[iPhone 8]] (zêr) ]] Di 15ê nîsana 2020ê de, duyem iPhone ê nifşê di daxuyaniyek çapameniyê de li ser malpera Appleê hatiye ragihandin. Ev wekî "Di nav sêwirînek populer de hêzek nû ya bihêzkirî" hate firotin, û di 24ê nîsana 2020ê de li seranserê cîhanê hat berdan. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)の箱及び同梱物.jpg|thumb|di hundurê iPhone SE 2 de ye]] == Taybetmendiyên telefonê == === Mezinayî === Bi dîmenderek dîmenderê 4.7 di (120 mm) de, nifşa duyem a iPhone SE di dema berdana wê de di nav piçûkên sereke yên hilberînê yên herî mezin de bû. Lêbelê, ew hîn jî ji sedî sêyemîn mezintir e ji nifşa yekem, ku diagonalê dîmendera wî 4 (100 mm) pîvandin. Dan Seifert ji The Verge ji bo têlefonên piçûk SE-ya nifşê duyemîn "gozek li kefîrê" kir. === Kamîra === IPhone SE xwedan kamerayek 12 MP ya paşîn e, bi lensek yek, mîna pergala kamera lensê ya yek ya [[iPhone 8]], ku bikaribe vîdyoya 4K (li 24, 30, an 60 FPS) tomar bike, vîdyoyek 1080p HD (li 30, an 60 fps), an vîdyoya HD 720p (bi 30 FPS). Kamera xwedan dîwêrek of / 1.8, otomatîk, stabilîzasyona wêneya optîkî, û çarşekek LED Tone True Tone heye. Telefon dikare di nav 63 MPê de panoramayan jî bigire, û di moda birûskê de wêneyan bikêşe. Kamera pêşîn 7 MP e ku dîmenek f / 2.2 û otomatîk heye, bi vîdyoyek 1080p HD dikare bi 30 FPS bigire. Navbera kamerayê ji "11" û "11 Pro" "Quicktake" dipejirîne, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qulikê dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. Fonksiyona teqînê niha dikare bi zivirîna qutiya qepikê bigihîje çepê. Pêvajoya nîşana wêneya nû û motora neuralî ya SE piştgirî dide gelek fonksiyonên kamerayê yên ku ne li ser [[iPhone 8]]. ne hatine piştgirîkirin. Wekî [[iPhone]] 11 û 11 Pro, kamera paşîn jî piştgirî dide nifşek din Smart HDR. == Mijarên têkildar == * [[IPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[iPhone 11]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] cav1jq1rhpchfhj619axbqcy8bu71j7 1995077 1995056 2026-04-01T03:32:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--<nowiki/>, --Valahiyên nehewce.) 1995077 wikitext text/x-wiki {{Hûrek}} {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone SE 2''', an jî wekî '''2020 iPhone SE''', telefoneke teknolojîk û multîmedî ku ji aliyê şîrketa [[Apple]] Inc. ve hatî çêkirin û pêşvexistin. Ev beşek ji nifşa 13an e, digel [[iPhone 11]] û 11 Modelên Pro/Pro Max. Di 15ê nisana 2020ê de hate ragihandin ku iPhone SE rasterast li şûna [[iPhone 8]] series, di heman demê de jî serketîbûna iPhone SEya nifşên piçûk û siviktir e. Pêş-ferman ji 17ê nisana 2020ê de dest pê kir, û têlefonî piştre di 24ê nisana 2020ê de hate berdan. Li dû şêwaza ku ji aliyê iPhone SE a nifşê yekem ê ve hatî çêkirin (ku dimen û faktora formê ya iPhone 5S, bi ya hişmendiya navxweyî ya iPhone 6S re parve dike), modela nifşê duyem dimen û faktora formê ya [[iPhone 8]]ê parve dike, dema ku pargîdaniyên bijare yên hundurîn ên ji xala [[iPhone 11]] parve kirin, di nav de pergala A13 Bionic-on-chip (wekî ku li dijî pergala A11 Bionic-li-çîp tê dîtin ku di rêzikên [[iPhone 8]] de tê dîtin). == Dîrok == Serkeftinek ji nifşa yekem a iPhone SEê ji sala 2017an ve, salê ku cîhaz hate berdan, ji çavkaniyek nerazî bû. Nav jî bû mijara spekulasyonê. Guesses tevnebûne (ya herî berbiçav) iPhone SE 2, iPhone SE 2020, û iPhone 9 ji ber sêwirana sêwirana bi [[iPhone 8]] re. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)とiPhone 8の比較.jpg|thumb|iPhone SE 2 (spî) û [[iPhone 8]] (zêr) ]] Di 15ê nîsana 2020ê de, duyem iPhone ê nifşê di daxuyaniyek çapameniyê de li ser malpera Appleê hatiye ragihandin. Ev wekî "Di nav sêwirînek populer de hêzek nû ya bihêzkirî" hate firotin, û di 24ê nîsana 2020ê de li seranserê cîhanê hat berdan. [[Wêne:IPhone SE(第2世代)の箱及び同梱物.jpg|thumb|di hundurê iPhone SE 2 de ye]] == Taybetmendiyên telefonê == === Mezinayî === Bi dîmenderek dîmenderê 4.7 di (120 mm) de, nifşa duyem a iPhone SE di dema berdana wê de di nav piçûkên sereke yên hilberînê yên herî mezin de bû. Lêbelê, ew hîn jî ji sedî sêyemîn mezintir e ji nifşa yekem, ku diagonalê dîmendera wî 4 (100 mm) pîvandin. Dan Seifert ji The Verge ji bo têlefonên piçûk SE-ya nifşê duyemîn "gozek li kefîrê" kir. === Kamîra === IPhone SE xwedan kamerayek 12 MP ya paşîn e, bi lensek yek, mîna pergala kamera lensê ya yek ya [[iPhone 8]], ku bikaribe vîdyoya 4K (li 24, 30, an 60 FPS) tomar bike, vîdyoyek 1080p HD (li 30, an 60 fps), an vîdyoya HD 720p (bi 30 FPS). Kamera xwedan dîwêrek of / 1.8, otomatîk, stabilîzasyona wêneya optîkî, û çarşekek LED Tone True Tone heye. Telefon dikare di nav 63 MPê de panoramayan jî bigire, û di moda birûskê de wêneyan bikêşe. Kamera pêşîn 7 MP e ku dîmenek f / 2.2 û otomatîk heye, bi vîdyoyek 1080p HD dikare bi 30 FPS bigire. Navbera kamerayê ji "11" û "11 Pro" "Quicktake" dipejirîne, ku bikarhêner dihêle ku bişkojka qulikê dirêj bike da ku vîdyoyek bigire. Fonksiyona teqînê niha dikare bi zivirîna qutiya qepikê bigihîje çepê. Pêvajoya nîşana wêneya nû û motora neuralî ya SE piştgirî dide gelek fonksiyonên kamerayê yên ku ne li ser [[iPhone 8]]. ne hatine piştgirîkirin. Wekî [[iPhone]] 11 û 11 Pro, kamera paşîn jî piştgirî dide nifşek din Smart HDR. == Mijarên têkildar == * [[IPhone 7]] * [[iPhone 8]] * [[iPhone 11]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:IPhone]] lqwy7wwql2ri9dri91kziddzlhbb1fv 0 91149 1995032 1835553 2026-04-01T00:14:49Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995032 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Kêm|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank fîlm | nav = Breaking Bad | navê rastî = Breaking bad | wêne = Breaking Bad logo.svg | sernûçe = | wêne mezinî = | derhêner = | çêker = | nivîskar = | senaryo = | akterkvan = | muzîk = | derhênêrê dîmenê = | pevxistin/sazk = | çêkirin = | berwara pêşanî = | çapkirin = | dem = | welat = Amerîka | ziman = Îngilîzî | terazûn = | derameta nesafî = | fîlma dawîn = | fîlma piştre = | malper = | amg_id = | imdb_id = }} '''''Breaking Bad''''' rêzefîlmek televîzyonÎ ya amrîkî ye. ji hêla [[Vince Gilligan]] ve hatiye afirandin û çêkirine. Hatine li ser screena TV û belavkirin wê di 20.1.2008 heya 29.9.2013 li ser kenalê [[AMC]] hat bû weşandin û belvakirin, ku rêzfilm ji pênc heyaman pêk tê, bi tevahî 62 beş in. Ew li [[Albuquerque|Albuquerque, New Mexico]] yê hat bû sazkirin û çêkirin. û çîroka filim dest pê dike bi navê kesekî ku Walter White ( Bryan Cranston ), Ew mamosteyê kîmyayêya li dibistana navîn. lê ew Nexweş dikeva bi naxweşiya [[penceşêra pişikê]] (Seratana sîha). piştî ku ew bi vê Nixweşiya dikeve. ew gelek bi xem dilşikestî dibe û dikeve di xemaşên malbat xwe û jin û zarokên xwe de, ew di Fikira ku ew bikar tiştekî bike û bikara maliyetake baş kom bike, daku gava ew dimira malbat wî para û maliyatek ji bo jiyan xwe hebin û bikarin jiyanek xweş biborîn in, lewma [[Walter White]] Neçer dibe kû berê xwe bide jiyanek din û karê xirab bike daku bikar maliyetekê û para ji bo malbate xwe bi cî bihêla piştî mirine xwe. Walter White wek mamosteyekê kîmayê berê xwe dide xwendekarê xweyê berê. yê bi navê Jesse Pinkman ( Aaron Paul ) , daku herdû madên bêhişker (Tilyakî) çebikin û bi froşin. ew wesa difikira bi vê riyê dikar piştî mirin xwe maliyetekê ji bo malbata xwe bi cîbihêla. <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://entertainment.time.com/2013/09/23/breaking-bad-what-does-that-phrase-actually-mean/ |sernav=Breaking Bad: What Does That Phrase Actually Mean? |paşnav=Rothman |pêşnav=Lily |tarîx=23 îlon 2013 |malper=Time |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2017 }}</ref> == Serkeftin û Xelat == Breaking Bad - wekî yek ji rêzefîlmên herî mezin û baş tê li qelimdan. ew di sê werzên xweyên ewil de di temaşekirineka nerim de bû, lê demsalên çaremîn û pêncemîn dema ku li Netflix- heta pêşandana sezona çaremîn hate belavkirin. zêdebûnek pir temeşevan bi xwe ve dît. Gava ku fînala rêzefîlmê hate xweykirin û weşandin, ew di televîzyonên amerîkî de di nav Temeşevane de bû Rêzefilma herî beş yaku xelkê zaf lê  temaşe kirbe. Vi rêzefimê  gelek xelat stendin, di nav de 16 Xelatên Emmy Primetime, weka heşt Xelatên Satelaytê, du [[Xelatên Golden Globe]], du Xelatên Peabody, du Xelatên Hilbijartina Rexnevanan, û çar Xelatên Komeleya Rexnevanên Televîzyonê . Cranston di Rêzefîlmek Drama de çar carî Xelata Lîstikvanê Pêşengê Berz yê Primetime Emmy stendiya, di heman demê de '''Aaron Paul''' sê caran Xelata Lîstikvanê Piştevaniya Bilind a Primetime Emmy standiye. Û '''Anna Gunn''' du caran Xelata Primetime Emmy ya ji bo Lîstikvana Herî Serketî di Rêzefîlmek Drama de standiya . Herwesa di 2013 de, Breaking Bad wekî yekem Rêzefim yaku herî Zahf Temeşevan lê temaşekribe di dîroka hemû filmên amrîkî de. Her jiber vê sedemê jî Navê vê Rêzfilim kete di [[Kitêba Guinness]] de. Ji ber Serketin vê rêzafilmê. piştî neman û xilas bûne vê rêza filmê. Du filmên din li ser vî rengî wek çav lêkirn têne dirustkirin. lê bi Çîrok û rengekî cuda tir. Ewşî rêzafilma ''Better Call Saul'' yaku 2015an de li ser AMC hate pêşkêşkirin û weşendin. herwesa Fîlima din jî bi navê ''El Camino: yaku di 11ê Çiriya Pêşîn a 2019an de li Netflix û di salonan de hate weşandin. di filme ''El Camino de bahs jiyan Aaron Paul, dike piştî mirin walter'' <ref name="ElCaminoFilm">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/24/arts/television/breaking-bad-movie-starring-aaron-paul-coming-to-netflix-in-october.html |sernav='Breaking Bad' Movie, Starring Aaron Paul, Coming to Netflix in October |paşnav=Itzkoff |pêşnav=Dave |tarîx=24 tebax 2019 |malper=The New York Times |tarîxa-gihiştinê=24 tebax 2019 }}</ref> == Karakter û ekter == Di film de ev ekter yên herî muhimin di rol gêrandina filmê breaking bad de. Walter û Jesse Plemons wekî qehrmanên film. Anna Gunn wekî jina Walter bi (Skyler) tê naskirin. RJ Mitte weka kurê Walter. û Betsy Brandt û Dean Norris wekî xwişka Skyler tê naskirin. Marie Schrader û mêrê wê Hank weka nûnerê '''DEA''' dezgehê nehêlane tilyekî ne. bi vî rengî têne naskirin.[[Wêne:PaleyFest_2010_-_Breaking_Bad.jpg|rast|thumb| Cast and crew ''Bad'' (ji çepê ber bi rastê): afirîner Vince Gilligan, RJ Mitte (Walter Jr.), Aaron Paul ( Jesse Pinkman ), Anna Gunn ( Skyler White ), Bryan Cranston ( Walter White ), Dean Norris ( Hank Schrader ), û hilberîner Mark Johnson]] === Karakterên sereke === * [[Bryan Cranston]] bi navê [[Walter White]] &nbsp; rolê digêrîne -ku mamosteyekî kîmyayê ye. ew piştî 50 saliya xwe bi nexweşiya pençeşêra pişikê dikeve û ji bo ewlehiya maliya malbata xwe berê xwe dide çêkirina metanê madê hişber. * [[Anna Gunn]] bi navê [[Skyler White]] &nbsp; - Jina Walter a ku berî teşxîsa wî bi zarokê xweyê duyemîn re ducanî bû û piştî ku wî dest bi tevgerên bi awayên nenas kir ji mêrê xwe bêtir guman dibe. * [[Aaron Paul]] bi navê [[Jesse Pinkman]]&nbsp; - xwendekarê berê yê Walter. ew qehramnê dûyê ye di film de piştî White &nbsp;. * [[Dean Norris]] bi navê [[Hank Schrader]]&nbsp; - Mêrê Marie ye, kekê Walter û Skyler û nûnerê DEA ye jî. * [[Betsy Brandt]] bi navê [[Marie Schrader]]- xwişka Skyler û jina [[kleptomaniac]]a Hank. * [[RJ Mitte]] bi navê [[Walter White, Jr.]] &nbsp; - Kurê Walter û Skyler, ku felcê mejî heye . Ew piştî daxuyaniya penceşêrê ya Walter dest bi lêdanê dike. Mîna Walter Jr., Mitte felca mejî heye. * [[Bob Odenkirk]] bi navê [[Saul Goodman]](Dansala dubare 2, Dansala sereke ya lîstikvaniyê 3-5) &nbsp; - parêzerek stripe ya kirêt a ku Walt û Jesse temsîl dike. Odenkirk ji Goodman îlham ji hilberînerê fîlim Robert Evans girt . * [[Giancarlo Esposito]] bi navê [[Gustavo "Gus" Fring]] ( Dansala dubare, 2, Dansala sereke 3-4) . * [[Jonathan Banks]] bi navê [[Mike Ehrmantraut]] (di sezona 2-an stêrka mêvan, demsala lîstikvaniya sereke 3-5: beş 1) &nbsp; - ji bo Gus wekî paqijker û lêdanê ya herî bi armancê dixebite, û her weha ji bo Saul wekî lêpirsînerê taybetî dixebite''.'' * [[Laura Fraser]] bi navê [[Lydia Rodarte-Quayle]] (Dansala dubare 5: beş 1, Dansala sereke 5: Dabeşa 2) &nbsp; - karmendê payebilind ê Madrigal Electromotive û hevkarê berê yê Gus Fring. Ew bi neçarî dest bi peydakirina metaltîn a Walt û Jesse dike û alîkariya Walt dike ku emeliyata xwe li derveyî welat bike. * [[Jesse Plemons]] bi navê [[Todd Alquist]] (demsala dubare 5: beş 1, demsala sereke ya kasta 5: beş 2) &nbsp; - xebatkarek ''Vamonos Pest Control'' ku dibe hevkarê Walt û Jesse. === Karakterên dubare === * [[Steven Michael]] Quezada bi navê Steven "Gomey" Gomez &nbsp; - Hevkarê '''HAN''' û hevalê çêtirîn yê Hank ku di şopandin û fêrbûna nasnameya Heisenberg de dibe alîkar. Di rewşên komikî yên navbera wî û Hank de, Gomez wekî " mirovê rast " kar dike. * [[Matt Jones]] bi navê Brandon "Badger" Mayhew &nbsp; - Hevalê jesse û junkie yê Jesse . * [[Charles Baker]] wek [[Skinny Pete]] &nbsp; - Hevalê Jesse û pusher. * [[Rodney Rush]] bi navê Christian "Combo" Ortega &nbsp; - Di heman demê de hevalek Jesse û hevalek pusher. * [[Jessica Hecht]] û [[Adam Godley]] bi navên [[Gretchen]] û [[Elliott Schwartz]] &nbsp; - Hev-xwedan Grey Matter, pargîdaniyek ku ew digel Walter, ku berî serfiraziya wê ya mezin karsaz terk kir, hev-damezrandin. Gretchen pêta berê ya Walt bû û qismî jî sedema ku ew hişt. * [[Raymond Cruz]] bi navê [[Tuco Salamanca]] &nbsp; - Pîrek dermanê meksîkî yê. Ew dibe belavkara tiryak û metanê û firotina dermanê bêhişker ji boyî Walt û Jesse. * [[Mark Margolis]] bi navê [[Hector Salamanca]] &nbsp; - Endamek payebilind ê berê yê Juarez Cartel ku naha ji ber derbeyê nikare bimeşe an biaxive, bi alîkariya zengilek têkiliyê dide. Ew apê Tuco, Marco, û Leonel Salamanca ye. * [[Christopher Cousins]] bi navê [[Ted Beneke]] &nbsp; - Serekê Skyler û serokê Fabrîkerên Beneke ku dest bi pêşxistina pirsgirêkên darayî dike, û di encamê de destwerdanek ji Skyler tê. * [[Krysten Ritter]] bi navê [[Jane Margolis]] &nbsp; - Gerînendeyê apartmanê û hevala Jesse, ku têkilder bi tiryakek re . * [[John de Lancie]] bi navê Donald Margolis &nbsp; - Bavê Jane Margolis, çavdêrek trafîka hewayî . * [[David Costabile]] bi navê [[Gale Boetticher]] &nbsp; - Kîmyewiyek ji hêla Gus Fring ve hatî kirê da ku li kêleka Walter bixebite. * [[Daniel Moncada]] û [[Luis Moncada]] bi navênLeonel û Marco Salamanca &nbsp; - Du mirovkuj û bêdeng kujekên ji bo Juarez Cartel ku pismam ji Tuco Salamanca û biraziyên ji Hector Salamanca in. * [[Emily Rios]] bi navê [[Andrea Cantillo]] &nbsp; - Hevala Duyemîn a Jesse, ku ew jî tiryakek baş dibe. Kurê wê yê ciwan heye ku navê wî Brock e. * [[Jeremiah Bitsui]] bi navê Victor &nbsp; - Zindanek dilsozê Gus ku digel Mike wek sepandina wî kar dike. * [[Ray Campbell]] bi navê [[Tyrus Kitt]] &nbsp; - Damezrênerê Gus digel Mike di demsala 4-an de. * [[Lavell Crawford]] bi navê [[Huell Babineaux]] &nbsp; - Parêzvanê Saul ku pirsgirêkên ku Walter hewce dike ku sererast bike jî mijûl dike. * [[Tina Parker]] bi navê [[Francesca Liddy]] * [[Bill Burr]] bi navê [[Patrick Kuby]] &nbsp; - A bi peran man con ji Şawûl e ku destên erkên hestyar cuda hebe û hemû cure devkî, zext, û misdirection. * [[Michael Bowen]] bi navê [[Jack Welker]] &nbsp; - Apê Todd û serokê Biratiya Aryen, çeteyek serwerê spî . * [[Kevin Rankin]] bi navê Kenny &nbsp; - Fermana duyemîn a Jack. === Diyardeyên mêvan ên taybetî === * [[Danny Trejo]] bi navê [[Tortuga]] &nbsp; - Endamek kartêlê Meksîkî û agahdarê DEA. * [[DJ Qualls]] bi navê [[Getz]] &nbsp; - Karmendek polîsê Albuquerque ku Badger tîne binçavkirin, Walt dike ku serî li Saul Goodman bide. * [[Jim Beaver]] bi navê [[Lawson]] &nbsp; - Firoşyarek çekên Albuquerque ku gelek çek ji bo Walt peyda dike. * [[Steven Bauer]] bi navê [[Don Eladio Vuente]] &nbsp; - Rêberê Cartel Juarez ku bi Gus re xwedî dîrokek e. * [[Robert Forster]] bi navê [[Ed Galbraith]] &nbsp; - Tamîrek valahiya valahiyê ku karsaziya wê ya veşartî pisporek nû ya nasnameyê ye. * [[Charlie Rose]] her bi navê xwe. == Helqa (Episodes) == {| class="wikitable" |+ !Heyam !Helqe !Destpêkirin !Xilasbûn |- |1 |7 |20.1.2008 |9.3.2008 |- |2 |13 |8.3.2009 |31.3.2009 |- |3 |13 |21.3.2010 |13.6.2010 |- |4 |13 |17.7.2011 |9.10.2011 |- |5 |8 8 |15.7.2012 11.8.2013 |2.9.2012 29.9.2013 |} {{:List of Breaking Bad episodes}} === Heyama 1 (2008) === Dansala yekem di destpêkê de armanc bû ku neh beş be, lê ji ber greva Nivîskarên Guild ya America 2007-2008 tenê heft beş hatin kişandin. Ew ji 20ê Çile heya 9ê adarê 2008 bû. Walter, ku bi pençeşêra pişikê ya keftiya, Dema digel havlingê xew hans di pirosyekê de ji bo girtin kesên tilyek çêker ew xwendkerê xweyê berê dibîne bi navê Jesse lê ew xwe bê deng dike. heya peşî ew diçe qesta jesse fike û jê daxaz dike ku herdû bi jevta têlyekê çêk bikin. === Heyama 2 (2009) === === Heyama 3 (2010) === === Heyama 4 (2011) === === Heyama 5 (2012–13) === == Reception and legacy == === Resepsiyona krîtîk === {| class="wikitable floatright" |+{{Reng|green|Metacritic}}<ref name="MetacriticS1">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-1 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS2">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-2 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS3">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-3 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS4">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-4 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS5">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-5 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref> and {{Reng|orange|Rotten Tomatoes}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s01 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s02 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s03 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s04 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s05 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref> scores per season | <span></span> |} === Temaşeker === {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! rowspan="2" | Heyam ! rowspan="2" |Timeslot (ET) ! rowspan="2" |Episodes ! colspan="2" |Premiered ! colspan="2" |Ended ! rowspan="2" |Average viewers<br /><br />(in millions) |- !Date ! style="font-size: smaller; line-height: 100%;" |Premiere viewers<br /><br />(in millions) !Date ! style="font-size: smaller; line-height: 100%;" |Finale viewers<br /><br />(in millions) |- ! Heyama 1 | rowspan="5" |Sunday 10:00 pm |'''7''' |<small>January 20, 2008</small> |'''1.41'''<ref name="thr finale ratings">{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/tv-ratings-breaking-bad-finale-639093 |sernav=TV Ratings: 'Breaking Bad' Finale Smashes Records With 10.3 Million Viewers |paşnav=O'Connell |pêşnav=Michael |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Hollywood Reporter |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2015 }}</ref> |<small>March 9, 2008</small> |'''1.50'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2008-03-11-nielsens-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Runway' finale rules on cable |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=11 adar 2008 |malper=USA Today |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2013 }}</ref> |'''1.23'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.adweek.com/news/television/breaking-bad-finale-draws-103-million-viewers-152804 |sernav=Breaking Bad Finale Draws 10.3 Million Viewers |paşnav=Crupi |pêşnav=Anthony |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Adweek |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 2 |'''13''' |<small>March 8, 2009</small> |'''1.66'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |sernav=iCarly, Burn Notice and WWE RAW top cable charts |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=10 adar 2009 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2011 |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69xFsvCHx?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>May 31, 2009</small> |'''1.50'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Jon & Kate' plus big ratings |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=5 hezîran 2009 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130921054657/http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |tarîxa-arşîvê=21 îlon 2013 |tarîxa-gihiştinê=3 tîrmeh 2015 }}</ref> |'''1.30'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |sernav='Breaking Bad' returns to record premiere ratings |paşnav=Hibberd |pêşnav=James |tarîx=16 tîrmeh 2012 |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2015 |archive-date=2015-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150312224453/http://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |url-status=dead }}</ref> |- ! Heyama 3 |'''13''' |<small>March 21, 2010</small> |'''1.95'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |sernav=''Breaking Bad'' Season 3 Ratings |paşnav=Julia |tarîx=7 nîsan 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=26 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101126033903/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>June 13, 2010</small> |'''1.56'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |sernav=Sunday Cable Ratings: ''True Blood'', ''Breaking Bad'', ''Army Wives'', ''Drop Dead Diva'' & Much More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=15 hezîran 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69vzwuFy2?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |'''1.52'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2011/01/24/2010-year-in-review-2011-year-in-preview-amc-558111/9082/ |sernav=2010 Year in Review/2011 Year in Preview: AMC |tarîx=24 kanûna paşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 4 |'''13''' |<small>July 17, 2011</small> |'''2.58'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Slips, 'Falling Skies' Steady + 'Breaking Bad,' 'Leverage,' 'In Plain Sight,' 'The Glades' & More |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=19 tîrmeh 2011 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/60InnwDHB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=19 tîrmeh 2011 }}</ref> |<small>October 9, 2011</small> |'''1.90'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |sernav=Sunday Cable Ratings: Nothing Keeps Up With Kardashians; Plus 'Housewives NJ' Finale, 'Boardwalk Empire,' 'Breaking Bad,' 'Dexter' & More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=11 çiriya pêşîn 2011 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=2 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/68qervukX?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |'''1.87'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/ratings/2011/10/10/amcs-breaking-bad-breaks-records-by-growing-more-than-any-other-season-4-drama-in-basic-cable-history-for-adults-18-49-935013/20111010amc01/ |sernav=AMC's "Breaking Bad" Breaks Records by Growing More Than Any Other Season 4 Drama in Basic Cable History for Adults 18–49 |tarîx=10 çiriya pêşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 5A |'''8''' |<small>July 15, 2012</small> |'''2.93'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Beats 'Breaking Bad' Premiere, + 'Keeping Up With the Kardashians', 'Very Funny News', 'Real Housewives of New Jersey', 'Falling Skies' & More |paşnav=Kondolojy |pêşnav=Amanda |tarîx=17 tîrmeh 2012 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=17 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69w07dKKi?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>September 2, 2012</small> |'''2.78'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |sernav=Sunday Cable Ratings: NASCAR Wins Night, 'Breaking Bad', 'Keeping Up With the Kardashians', 'Leverage', 'Hell on Wheels', 'Married to Jonas', & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=5 îlon 2012 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120908072110/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2012 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2012 }}</ref> | rowspan="2" |'''4.32'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/breaking-bad-season-five-ratings-23805/ |sernav=Breaking Bad: Season Five Ratings |tarîx=2 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=TV Series Finale |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 5B |Sunday 9:00 pm |'''8''' |<small>August 11, 2013</small> |'''5.92'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Night, 'True Blood', 'Low Winter Sun', 'Devious Maids', 'Dexter', 'The Newsroom' & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=13 tebax 2013 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=10 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610155335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>September 29, 2013</small> |'''10.28'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Big, 'Talking Bad', 'Homeland', 'Boardwalk Empire','Masters of Sex' & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=1 çiriya pêşîn 2013 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131024033044/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |tarîxa-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2013 }}</ref> |} [[Wêne:Breaking_Bad_Viewership_Chart.jpeg|none|600x600px|Bar plot of viewership for each episode of ''Breaking Bad'']] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzefîlm]] 0va8cx6d7akoap1wwhkddbro3ytbthn 1995034 1995032 2026-04-01T01:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1995034 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}} {{Kêm|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank fîlm | nav = Breaking Bad | navê rastî = Breaking bad | wêne = Breaking Bad logo.svg | sernûçe = | wêne mezinî = | derhêner = | çêker = | nivîskar = | senaryo = | akterkvan = | muzîk = | derhênêrê dîmenê = | pevxistin/sazk = | çêkirin = | berwara pêşanî = | çapkirin = | dem = | welat = Amerîka | ziman = Îngilîzî | terazûn = | derameta nesafî = | fîlma dawîn = | fîlma piştre = | malper = | amg_id = | imdb_id = }} '''''Breaking Bad''''' rêzefîlmek televîzyonÎ ya amrîkî ye. ji hêla [[Vince Gilligan]] ve hatiye afirandin û çêkirine. Hatine li ser screena TV û belavkirin wê di 20.1.2008 heya 29.9.2013 li ser kenalê [[AMC]] hat bû weşandin û belvakirin, ku rêzfilm ji pênc heyaman pêk tê, bi tevahî 62 beş in. Ew li [[Albuquerque|Albuquerque, New Mexico]] yê hat bû sazkirin û çêkirin. û çîroka filim dest pê dike bi navê kesekî ku Walter White ( Bryan Cranston ), Ew mamosteyê kîmyayêya li dibistana navîn. lê ew Nexweş dikeva bi naxweşiya [[penceşêra pişikê]] (Seratana sîha). piştî ku ew bi vê Nixweşiya dikeve. ew gelek bi xem dilşikestî dibe û dikeve di xemaşên malbat xwe û jin û zarokên xwe de, ew di Fikira ku ew bikar tiştekî bike û bikara maliyetake baş kom bike, daku gava ew dimira malbat wî para û maliyatek ji bo jiyan xwe hebin û bikarin jiyanek xweş biborîn in, lewma [[Walter White]] Neçer dibe kû berê xwe bide jiyanek din û karê xirab bike daku bikar maliyetekê û para ji bo malbate xwe bi cî bihêla piştî mirine xwe. Walter White wek mamosteyekê kîmayê berê xwe dide xwendekarê xweyê berê. yê bi navê Jesse Pinkman ( Aaron Paul ) , daku herdû madên bêhişker (Tilyakî) çebikin û bi froşin. ew wesa difikira bi vê riyê dikar piştî mirin xwe maliyetekê ji bo malbata xwe bi cîbihêla. <ref>{{Jêder-nûçe |url=http://entertainment.time.com/2013/09/23/breaking-bad-what-does-that-phrase-actually-mean/ |sernav=Breaking Bad: What Does That Phrase Actually Mean? |paşnav=Rothman |pêşnav=Lily |tarîx=23 îlon 2013 |malper=Time |tarîxa-gihiştinê=11 gulan 2017 }}</ref> == Serkeftin û Xelat == Breaking Bad - wekî yek ji rêzefîlmên herî mezin û baş tê li qelimdan. ew di sê werzên xweyên ewil de di temaşekirineka nerim de bû, lê demsalên çaremîn û pêncemîn dema ku li Netflix- heta pêşandana sezona çaremîn hate belavkirin. zêdebûnek pir temeşevan bi xwe ve dît. Gava ku fînala rêzefîlmê hate xweykirin û weşandin, ew di televîzyonên amerîkî de di nav Temeşevane de bû Rêzefilma herî beş yaku xelkê zaf lê  temaşe kirbe. Vi rêzefimê  gelek xelat stendin, di nav de 16 Xelatên Emmy Primetime, weka heşt Xelatên Satelaytê, du [[Xelatên Golden Globe]], du Xelatên Peabody, du Xelatên Hilbijartina Rexnevanan, û çar Xelatên Komeleya Rexnevanên Televîzyonê . Cranston di Rêzefîlmek Drama de çar carî Xelata Lîstikvanê Pêşengê Berz yê Primetime Emmy stendiya, di heman demê de '''Aaron Paul''' sê caran Xelata Lîstikvanê Piştevaniya Bilind a Primetime Emmy standiye. Û '''Anna Gunn''' du caran Xelata Primetime Emmy ya ji bo Lîstikvana Herî Serketî di Rêzefîlmek Drama de standiya . Herwesa di 2013 de, Breaking Bad wekî yekem Rêzefim yaku herî Zahf Temeşevan lê temaşekribe di dîroka hemû filmên amrîkî de. Her jiber vê sedemê jî Navê vê Rêzfilim kete di [[Kitêba Guinness]] de. Ji ber Serketin vê rêzafilmê. piştî neman û xilas bûne vê rêza filmê. Du filmên din li ser vî rengî wek çav lêkirn têne dirustkirin. lê bi Çîrok û rengekî cuda tir. Ewşî rêzafilma ''Better Call Saul'' yaku 2015an de li ser AMC hate pêşkêşkirin û weşendin. herwesa Fîlima din jî bi navê ''El Camino: yaku di 11ê Çiriya Pêşîn a 2019an de li Netflix û di salonan de hate weşandin. di filme ''El Camino de bahs jiyan Aaron Paul, dike piştî mirin walter'' <ref name="ElCaminoFilm">{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2019/08/24/arts/television/breaking-bad-movie-starring-aaron-paul-coming-to-netflix-in-october.html |sernav='Breaking Bad' Movie, Starring Aaron Paul, Coming to Netflix in October |paşnav=Itzkoff |pêşnav=Dave |tarîx=24 tebax 2019 |malper=The New York Times |tarîxa-gihiştinê=24 tebax 2019 }}</ref> == Karakter û ekter == Di film de ev ekter yên herî muhimin di rol gêrandina filmê breaking bad de. Walter û Jesse Plemons wekî qehrmanên film. Anna Gunn wekî jina Walter bi (Skyler) tê naskirin. RJ Mitte weka kurê Walter. û Betsy Brandt û Dean Norris wekî xwişka Skyler tê naskirin. Marie Schrader û mêrê wê Hank weka nûnerê '''DEA''' dezgehê nehêlane tilyekî ne. bi vî rengî têne naskirin.[[Wêne:PaleyFest_2010_-_Breaking_Bad.jpg|rast|thumb| Cast and crew ''Bad'' (ji çepê ber bi rastê): afirîner Vince Gilligan, RJ Mitte (Walter Jr.), Aaron Paul ( Jesse Pinkman ), Anna Gunn ( Skyler White ), Bryan Cranston ( Walter White ), Dean Norris ( Hank Schrader ), û hilberîner Mark Johnson]] === Karakterên sereke === * [[Bryan Cranston]] bi navê [[Walter White]] &nbsp; rolê digêrîne -ku mamosteyekî kîmyayê ye. ew piştî 50 saliya xwe bi nexweşiya pençeşêra pişikê dikeve û ji bo ewlehiya maliya malbata xwe berê xwe dide çêkirina metanê madê hişber. * [[Anna Gunn]] bi navê [[Skyler White]] &nbsp; - Jina Walter a ku berî teşxîsa wî bi zarokê xweyê duyemîn re ducanî bû û piştî ku wî dest bi tevgerên bi awayên nenas kir ji mêrê xwe bêtir guman dibe. * [[Aaron Paul]] bi navê [[Jesse Pinkman]]&nbsp; - xwendekarê berê yê Walter. ew qehramnê dûyê ye di film de piştî White &nbsp;. * [[Dean Norris]] bi navê [[Hank Schrader]]&nbsp; - Mêrê Marie ye, kekê Walter û Skyler û nûnerê DEA ye jî. * [[Betsy Brandt]] bi navê [[Marie Schrader]]- xwişka Skyler û jina [[kleptomaniac]]a Hank. * [[RJ Mitte]] bi navê [[Walter White, Jr.]] &nbsp; - Kurê Walter û Skyler, ku felcê mejî heye . Ew piştî daxuyaniya penceşêrê ya Walter dest bi lêdanê dike. Mîna Walter Jr., Mitte felca mejî heye. * [[Bob Odenkirk]] bi navê [[Saul Goodman]](Dansala dubare 2, Dansala sereke ya lîstikvaniyê 3-5) &nbsp; - parêzerek stripe ya kirêt a ku Walt û Jesse temsîl dike. Odenkirk ji Goodman îlham ji hilberînerê fîlim Robert Evans girt . * [[Giancarlo Esposito]] bi navê [[Gustavo "Gus" Fring]] ( Dansala dubare, 2, Dansala sereke 3-4) . * [[Jonathan Banks]] bi navê [[Mike Ehrmantraut]] (di sezona 2-an stêrka mêvan, demsala lîstikvaniya sereke 3-5: beş 1) &nbsp; - ji bo Gus wekî paqijker û lêdanê ya herî bi armancê dixebite, û her weha ji bo Saul wekî lêpirsînerê taybetî dixebite''.'' * [[Laura Fraser]] bi navê [[Lydia Rodarte-Quayle]] (Dansala dubare 5: beş 1, Dansala sereke 5: Dabeşa 2) &nbsp; - karmendê payebilind ê Madrigal Electromotive û hevkarê berê yê Gus Fring. Ew bi neçarî dest bi peydakirina metaltîn a Walt û Jesse dike û alîkariya Walt dike ku emeliyata xwe li derveyî welat bike. * [[Jesse Plemons]] bi navê [[Todd Alquist]] (demsala dubare 5: beş 1, demsala sereke ya kasta 5: beş 2) &nbsp; - xebatkarek ''Vamonos Pest Control'' ku dibe hevkarê Walt û Jesse. === Karakterên dubare === * [[Steven Michael]] Quezada bi navê Steven "Gomey" Gomez &nbsp; - Hevkarê '''HAN''' û hevalê çêtirîn yê Hank ku di şopandin û fêrbûna nasnameya Heisenberg de dibe alîkar. Di rewşên komikî yên navbera wî û Hank de, Gomez wekî " mirovê rast " kar dike. * [[Matt Jones]] bi navê Brandon "Badger" Mayhew &nbsp; - Hevalê jesse û junkie yê Jesse . * [[Charles Baker]] wek [[Skinny Pete]] &nbsp; - Hevalê Jesse û pusher. * [[Rodney Rush]] bi navê Christian "Combo" Ortega &nbsp; - Di heman demê de hevalek Jesse û hevalek pusher. * [[Jessica Hecht]] û [[Adam Godley]] bi navên [[Gretchen]] û [[Elliott Schwartz]] &nbsp; - Hev-xwedan Grey Matter, pargîdaniyek ku ew digel Walter, ku berî serfiraziya wê ya mezin karsaz terk kir, hev-damezrandin. Gretchen pêta berê ya Walt bû û qismî jî sedema ku ew hişt. * [[Raymond Cruz]] bi navê [[Tuco Salamanca]] &nbsp; - Pîrek dermanê meksîkî yê. Ew dibe belavkara tiryak û metanê û firotina dermanê bêhişker ji boyî Walt û Jesse. * [[Mark Margolis]] bi navê [[Hector Salamanca]] &nbsp; - Endamek payebilind ê berê yê Juarez Cartel ku naha ji ber derbeyê nikare bimeşe an biaxive, bi alîkariya zengilek têkiliyê dide. Ew apê Tuco, Marco, û Leonel Salamanca ye. * [[Christopher Cousins]] bi navê [[Ted Beneke]] &nbsp; - Serekê Skyler û serokê Fabrîkerên Beneke ku dest bi pêşxistina pirsgirêkên darayî dike, û di encamê de destwerdanek ji Skyler tê. * [[Krysten Ritter]] bi navê [[Jane Margolis]] &nbsp; - Gerînendeyê apartmanê û hevala Jesse, ku têkilder bi tiryakek re . * [[John de Lancie]] bi navê Donald Margolis &nbsp; - Bavê Jane Margolis, çavdêrek trafîka hewayî . * [[David Costabile]] bi navê [[Gale Boetticher]] &nbsp; - Kîmyewiyek ji hêla Gus Fring ve hatî kirê da ku li kêleka Walter bixebite. * [[Daniel Moncada]] û [[Luis Moncada]] bi navênLeonel û Marco Salamanca &nbsp; - Du mirovkuj û bêdeng kujekên ji bo Juarez Cartel ku pismam ji Tuco Salamanca û biraziyên ji Hector Salamanca in. * [[Emily Rios]] bi navê [[Andrea Cantillo]] &nbsp; - Hevala Duyemîn a Jesse, ku ew jî tiryakek baş dibe. Kurê wê yê ciwan heye ku navê wî Brock e. * [[Jeremiah Bitsui]] bi navê Victor &nbsp; - Zindanek dilsozê Gus ku digel Mike wek sepandina wî kar dike. * [[Ray Campbell]] bi navê [[Tyrus Kitt]] &nbsp; - Damezrênerê Gus digel Mike di demsala 4-an de. * [[Lavell Crawford]] bi navê [[Huell Babineaux]] &nbsp; - Parêzvanê Saul ku pirsgirêkên ku Walter hewce dike ku sererast bike jî mijûl dike. * [[Tina Parker]] bi navê [[Francesca Liddy]] * [[Bill Burr]] bi navê [[Patrick Kuby]] &nbsp; - A bi peran man con ji Şawûl e ku destên erkên hestyar cuda hebe û hemû cure devkî, zext, û misdirection. * [[Michael Bowen]] bi navê [[Jack Welker]] &nbsp; - Apê Todd û serokê Biratiya Aryen, çeteyek serwerê spî . * [[Kevin Rankin]] bi navê Kenny &nbsp; - Fermana duyemîn a Jack. === Diyardeyên mêvan ên taybetî === * [[Danny Trejo]] bi navê [[Tortuga]] &nbsp; - Endamek kartêlê Meksîkî û agahdarê DEA. * [[DJ Qualls]] bi navê [[Getz]] &nbsp; - Karmendek polîsê Albuquerque ku Badger tîne binçavkirin, Walt dike ku serî li Saul Goodman bide. * [[Jim Beaver]] bi navê [[Lawson]] &nbsp; - Firoşyarek çekên Albuquerque ku gelek çek ji bo Walt peyda dike. * [[Steven Bauer]] bi navê [[Don Eladio Vuente]] &nbsp; - Rêberê Cartel Juarez ku bi Gus re xwedî dîrokek e. * [[Robert Forster]] bi navê [[Ed Galbraith]] &nbsp; - Tamîrek valahiya valahiyê ku karsaziya wê ya veşartî pisporek nû ya nasnameyê ye. * [[Charlie Rose]] her bi navê xwe. == Helqa (Episodes) == {| class="wikitable" |+ !Heyam !Helqe !Destpêkirin !Xilasbûn |- |1 |7 |20.1.2008 |9.3.2008 |- |2 |13 |8.3.2009 |31.3.2009 |- |3 |13 |21.3.2010 |13.6.2010 |- |4 |13 |17.7.2011 |9.10.2011 |- |5 |8 8 |15.7.2012 11.8.2013 |2.9.2012 29.9.2013 |} {{:List of Breaking Bad episodes}} === Heyama 1 (2008) === Dansala yekem di destpêkê de armanc bû ku neh beş be, lê ji ber greva Nivîskarên Guild ya America 2007-2008 tenê heft beş hatin kişandin. Ew ji 20ê Çile heya 9ê adarê 2008 bû. Walter, ku bi pençeşêra pişikê ya keftiya, Dema digel havlingê xew hans di pirosyekê de ji bo girtin kesên tilyek çêker ew xwendkerê xweyê berê dibîne bi navê Jesse lê ew xwe bê deng dike. heya peşî ew diçe qesta jesse fike û jê daxaz dike ku herdû bi jevta têlyekê çêk bikin. === Heyama 2 (2009) === === Heyama 3 (2010) === === Heyama 4 (2011) === === Heyama 5 (2012–13) === == Reception and legacy == === Resepsiyona krîtîk === {| class="wikitable floatright" |+{{Reng|green|Metacritic}}<ref name="MetacriticS1">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-1 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS2">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-2 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS3">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-3 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS4">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-4 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref name="MetacriticS5">{{Jêder-malper |url=http://www.metacritic.com/tv/breaking-bad/season-5 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Metacritic |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref> and {{Reng|orange|Rotten Tomatoes}}<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s01 |sernav=Breaking Bad: Season 1 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s02 |sernav=Breaking Bad: Season 2 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s03 |sernav=Breaking Bad: Season 3 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s04 |sernav=Breaking Bad: Season 4 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rottentomatoes.com/tv/breaking_bad/s05 |sernav=Breaking Bad: Season 5 |weşanger=Rotten Tomatoes |tarîxa-gihiştinê=3 nîsan 2019 }}</ref> scores per season | <span></span> |} === Temaşeker === {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! rowspan="2" | Heyam ! rowspan="2" |Timeslot (ET) ! rowspan="2" |Episodes ! colspan="2" |Premiered ! colspan="2" |Ended ! rowspan="2" |Average viewers<br /><br />(in millions) |- !Date ! style="font-size: smaller; line-height: 100%;" |Premiere viewers<br /><br />(in millions) !Date ! style="font-size: smaller; line-height: 100%;" |Finale viewers<br /><br />(in millions) |- ! Heyama 1 | rowspan="5" |Sunday 10:00 pm |'''7''' |<small>January 20, 2008</small> |'''1.41'''<ref name="thr finale ratings">{{Jêder-malper |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/tv-ratings-breaking-bad-finale-639093 |sernav=TV Ratings: 'Breaking Bad' Finale Smashes Records With 10.3 Million Viewers |paşnav=O'Connell |pêşnav=Michael |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Hollywood Reporter |tarîxa-gihiştinê=16 tîrmeh 2015 }}</ref> |<small>March 9, 2008</small> |'''1.50'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2008-03-11-nielsens-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Runway' finale rules on cable |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=11 adar 2008 |malper=USA Today |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2013 }}</ref> |'''1.23'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.adweek.com/news/television/breaking-bad-finale-draws-103-million-viewers-152804 |sernav=Breaking Bad Finale Draws 10.3 Million Viewers |paşnav=Crupi |pêşnav=Anthony |tarîx=30 îlon 2013 |malper=Adweek |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 2 |'''13''' |<small>March 8, 2009</small> |'''1.66'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |sernav=iCarly, Burn Notice and WWE RAW top cable charts |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=10 adar 2009 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=20 hezîran 2011 |tarîxa-arşîvê=16 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69xFsvCHx?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/03/10/icarly-burn-notice-and-wwe-raw-top-cable-charts/14228/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>May 31, 2009</small> |'''1.50'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |sernav=Nielsens: 'Jon & Kate' plus big ratings |paşnav=Levin |pêşnav=Gary |tarîx=5 hezîran 2009 |malper=USA Today |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130921054657/http://usatoday30.usatoday.com/life/television/news/2009-06-02-nielsen-analysis_N.htm |tarîxa-arşîvê=21 îlon 2013 |tarîxa-gihiştinê=3 tîrmeh 2015 }}</ref> |'''1.30'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |sernav='Breaking Bad' returns to record premiere ratings |paşnav=Hibberd |pêşnav=James |tarîx=16 tîrmeh 2012 |malper=Entertainment Weekly |tarîxa-gihiştinê=16 hezîran 2015 |roja-arşîvê=2015-03-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150312224453/http://www.ew.com/article/2012/07/16/breaking-bad-ratings-2 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |- ! Heyama 3 |'''13''' |<small>March 21, 2010</small> |'''1.95'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |sernav=''Breaking Bad'' Season 3 Ratings |paşnav=Julia |tarîx=7 nîsan 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=10 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=26 çiriya paşîn 2010 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20101126033903/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/04/07/breaking-bad-season-3-ratings/47698 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>June 13, 2010</small> |'''1.56'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |sernav=Sunday Cable Ratings: ''True Blood'', ''Breaking Bad'', ''Army Wives'', ''Drop Dead Diva'' & Much More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=15 hezîran 2010 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya paşîn 2010 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69vzwuFy2?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/15/sunday-cable-ratings-true-blood-breaking-bad-army-wives-drop-dead-diva-much-more/54242 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |'''1.52'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/news/2011/01/24/2010-year-in-review-2011-year-in-preview-amc-558111/9082/ |sernav=2010 Year in Review/2011 Year in Preview: AMC |tarîx=24 kanûna paşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 4 |'''13''' |<small>July 17, 2011</small> |'''2.58'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Slips, 'Falling Skies' Steady + 'Breaking Bad,' 'Leverage,' 'In Plain Sight,' 'The Glades' & More |paşnav=Seidman |pêşnav=Robert |tarîx=19 tîrmeh 2011 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/60InnwDHB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/07/19/sunday-cable-ratings-true-blood-slips-falling-skies-steady-breaking-bad-leverage-in-plain-sight-the-glades-more/98316/ |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=19 tîrmeh 2011 }}</ref> |<small>October 9, 2011</small> |'''1.90'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |sernav=Sunday Cable Ratings: Nothing Keeps Up With Kardashians; Plus 'Housewives NJ' Finale, 'Boardwalk Empire,' 'Breaking Bad,' 'Dexter' & More |paşnav=Gorman |pêşnav=Bill |tarîx=11 çiriya pêşîn 2011 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=11 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-arşîvê=2 tîrmeh 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/68qervukX?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/11/sunday-cable-ratings-nothing-keeps-up-with-kardashians-plus-housewives-nj-finale-boardwalk-empire-breaking-bad-dexter-more/106761/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |'''1.87'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thefutoncritic.com/ratings/2011/10/10/amcs-breaking-bad-breaks-records-by-growing-more-than-any-other-season-4-drama-in-basic-cable-history-for-adults-18-49-935013/20111010amc01/ |sernav=AMC's "Breaking Bad" Breaks Records by Growing More Than Any Other Season 4 Drama in Basic Cable History for Adults 18–49 |tarîx=10 çiriya pêşîn 2011 |weşanger=The Futon Critic |tarîxa-gihiştinê=15 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 5A |'''8''' |<small>July 15, 2012</small> |'''2.93'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'True Blood' Beats 'Breaking Bad' Premiere, + 'Keeping Up With the Kardashians', 'Very Funny News', 'Real Housewives of New Jersey', 'Falling Skies' & More |paşnav=Kondolojy |pêşnav=Amanda |tarîx=17 tîrmeh 2012 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=17 tîrmeh 2012 |tarîxa-arşîvê=15 tebax 2012 |urlya-arşîvê=https://www.webcitation.org/69w07dKKi?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/07/17/sunday-cable-ratings-true-blood-beats-breaking-bad-premiere-keeping-up-with-the-kardashians-verry-funny-news-real-housewives-of-new-jersey-falling-skies-more/141785/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>September 2, 2012</small> |'''2.78'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |sernav=Sunday Cable Ratings: NASCAR Wins Night, 'Breaking Bad', 'Keeping Up With the Kardashians', 'Leverage', 'Hell on Wheels', 'Married to Jonas', & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=5 îlon 2012 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120908072110/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/05/sunday-cable-ratings-nascar-wins-night-breaking-bad-keeping-up-with-the-kardashians-leverage-hell-on-wheels-married-to-jonas-more/147079/ |tarîxa-arşîvê=8 îlon 2012 |tarîxa-gihiştinê=5 îlon 2012 }}</ref> | rowspan="2" |'''4.32'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvseriesfinale.com/tv-show/breaking-bad-season-five-ratings-23805/ |sernav=Breaking Bad: Season Five Ratings |tarîx=2 çiriya pêşîn 2013 |weşanger=TV Series Finale |tarîxa-gihiştinê=14 hezîran 2015 }}</ref> |- ! Heyama 5B |Sunday 9:00 pm |'''8''' |<small>August 11, 2013</small> |'''5.92'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Night, 'True Blood', 'Low Winter Sun', 'Devious Maids', 'Dexter', 'The Newsroom' & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=13 tebax 2013 |malper=TV by the Numbers |tarîxa-gihiştinê=13 tebax 2013 |tarîxa-arşîvê=10 hezîran 2016 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160610155335/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/08/13/sunday-cable-ratings-breaking-bad-wins-night-true-blood-low-winter-sun-devious-maids-dexter-the-newsroom-more/197129/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |<small>September 29, 2013</small> |'''10.28'''<ref>{{Jêder-malper |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |sernav=Sunday Cable Ratings: 'Breaking Bad' Wins Big, 'Talking Bad', 'Homeland', 'Boardwalk Empire','Masters of Sex' & More |paşnav=Bibel |pêşnav=Sara |tarîx=1 çiriya pêşîn 2013 |malper=TV by the Numbers |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131024033044/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/10/01/sunday-cable-ratingsbreaking-bad-wins-big-talking-bad-homeland-boardwalk-empiremasters-of-sex-more/205986/ |tarîxa-arşîvê=24 çiriya pêşîn 2013 |tarîxa-gihiştinê=1 çiriya pêşîn 2013 }}</ref> |} [[Wêne:Breaking_Bad_Viewership_Chart.jpeg|none|600x600px|Bar plot of viewership for each episode of ''Breaking Bad'']] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Rêzefîlm]] g91gfujszkhltcr84vh7bzhd5nb4bqu 0 94385 1995049 1548483 2026-04-01T02:10:25Z Kurê Acemî 105128 1995049 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''iPhone 6S''' û '''iPhone 6S Plus''' (an jî weka '''6S iPhone''' û '''6S Plus)''' 2 têlefonên berhemên yên ku ji aliyê [[Apple, Inc.|Apple Inc]] hatine dirûstkirine. Ew ji nifşa nehemîn a [[IPhone|iPhoneê ye]]. Ew di {{Dîrok|9|9|2015}} de li [[San Francisco]] ji hêla Apple ve hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/newsroom/2016/09/apple-introduces-iphone-7-iphone-7-plus/ |sernav=Apple introduces iPhone 7 & iPhone 7 Plus - Apple |paşnav=Apple |tarîx=7 îlon 2016 |weşanger=Apple |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://support.apple.com/kb/sp726?locale=de_DE |sernav=iPhone 6s - Technische Daten |malper=support.apple.com |tarîxa-gihiştinê=2020-10-19 }}</ref> == Wêne == <gallery widths="200px" heights="200px"> Wêne:Iphone6S X-RAY.jpg|X-ray ya iPhone 6S Wêne:IPhone_6s_rear,_Space_Gray.jpg|The guhertoya Space Grey ya 6S iPhone nîşandana rear xwe [[Aluminum|bafûn]] xanî, identical bo [[iPhone 6]] . Logoya "S" ji iPhone 6-ê cûdahiya sereke ya xuya ye. Wêne:Apple-iPhone-6S-Plus-Inside.jpg|IPhone 6S Plus ku ekrana cam jê hatî derxistin. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Teknolojî-şitil}} [[Kategorî:IPhone]] f8poumy5lyqbohhzdz1k8ficvmamvjj 1995050 1995049 2026-04-01T02:10:53Z Kurê Acemî 105128 1995050 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''iPhone 6S''' û '''iPhone 6S Plus''' (an jî weka '''6S iPhone''' û '''6S Plus)''' 2 têlefonên berhemên yên ku ji aliyê [[Apple, Inc.|Apple Inc]] hatine dirûstkirine. Ew ji nifşa nehemîn a [[IPhone|iPhoneê ye]]. Ev di 9ê îlona 2015an de li [[San Francisco]] ji hêla Apple ve hate ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/newsroom/2016/09/apple-introduces-iphone-7-iphone-7-plus/ |sernav=Apple introduces iPhone 7 & iPhone 7 Plus - Apple |paşnav=Apple |tarîx=7 îlon 2016 |weşanger=Apple |tarîxa-gihiştinê=8 çiriya pêşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://support.apple.com/kb/sp726?locale=de_DE |sernav=iPhone 6s - Technische Daten |malper=support.apple.com |tarîxa-gihiştinê=2020-10-19 }}</ref> == Wêne == <gallery widths="200px" heights="200px"> Wêne:Iphone6S X-RAY.jpg|X-ray ya iPhone 6S Wêne:IPhone_6s_rear,_Space_Gray.jpg|The guhertoya Space Grey ya 6S iPhone nîşandana rear xwe [[Aluminum|bafûn]] xanî, identical bo [[iPhone 6]] . Logoya "S" ji iPhone 6-ê cûdahiya sereke ya xuya ye. Wêne:Apple-iPhone-6S-Plus-Inside.jpg|IPhone 6S Plus ku ekrana cam jê hatî derxistin. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Teknolojî-şitil}} [[Kategorî:IPhone]] lemj6nqmu2sjebx8z2sel4i2v9x71s3 0 94500 1995063 1767242 2026-04-01T02:18:52Z Kurê Acemî 105128 1995063 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''IPhone 11 Pro''' û '''iPhone 11 Pro Max''' ew ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc ve]] hatine çêkirin û pêşxistin [[Apple, Inc.|.]] Ew [[IPhone|iPhone-ên]] nifşê 13-ê ne, ew bûn cihgirên [[IPhone XS|iPhone XS û iPhone XS Max]] . di [[IPhone 11|10.9.2019]]-an de, li [[Theateranoya Steve Jobs]] li [[Parka apple]] her yek ji [[iPhone 11|iPhone 11 pro,]] û [[iPhone 11|iphone 11 pro max]] hatin dirûstkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2019/09/10/technology/iphone-11.html |sernav=Apple iPhone Event: A Rebranded 'Pro' Phone, the Series 5 Watch, a New iPad |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190910184003/https://www.nytimes.com/2019/09/10/technology/iphone-11.html |tarîxa-arşîvê=10 îlon 2019 |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Dîzayin == [[Wêne:Scan_of_back_of_iPhone_11_Pro_Max_Space_Grey.jpg|thumb|Pişta iPhone 11 Pro Max di Space Grey de.]] {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="EBEBE3" | | Zîv |- | bgcolor="535150" | | Space [[Gewr|Grey]] |- | bgcolor="FAD7BD" | | Zêr |- | bgcolor="4E5851" | | Midnight Green |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] 4xtdgy4pqkfixosvppq57bl7862b9lt 1995064 1995063 2026-04-01T02:19:21Z Kurê Acemî 105128 1995064 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''IPhone 11 Pro''' û '''iPhone 11 Pro Max''' telefonekê ye ku ji aliyê [[Apple, Inc.|Apple Inc ve]] hatiye çêkirin û pêşxistin. == Dîzayin == [[Wêne:Scan_of_back_of_iPhone_11_Pro_Max_Space_Grey.jpg|thumb|Pişta iPhone 11 Pro Max di Space Grey de.]] {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="EBEBE3" | | Zîv |- | bgcolor="535150" | | Space [[Gewr|Grey]] |- | bgcolor="FAD7BD" | | Zêr |- | bgcolor="4E5851" | | Midnight Green |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] 0n4ayzmoc8jzny6kv1ldj4zat3v0ey4 1995065 1995064 2026-04-01T02:19:34Z Kurê Acemî 105128 1995065 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''IPhone 11 Pro''' û '''iPhone 11 Pro Max''' telefonekê ye ku ji aliyê [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatiye çêkirin û pêşxistin. == Dîzayin == [[Wêne:Scan_of_back_of_iPhone_11_Pro_Max_Space_Grey.jpg|thumb|Pişta iPhone 11 Pro Max di Space Grey de.]] {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="EBEBE3" | | Zîv |- | bgcolor="535150" | | Space [[Gewr|Grey]] |- | bgcolor="FAD7BD" | | Zêr |- | bgcolor="4E5851" | | Midnight Green |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] ruw6zfgl1wlb2y4f6gdtn1fb8q3m940 1995066 1995065 2026-04-01T02:19:48Z Kurê Acemî 105128 1995066 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''IPhone 11 Pro''' û '''iPhone 11 Pro Max''' telefonekê ye ku ji aliyê [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatiye çêkirin û pêşxistin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] 2h07581cag7pzilexhko5o3y1izcl6x 0 94532 1995042 1833171 2026-04-01T02:05:09Z Kurê Acemî 105128 1995042 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mobile phone | name = iPhone 12<br>iPhone 12 Mini | display = '''12:''' {{Convert|6.1|in|mm|abbr=on}} [[Retina display|Super Retina XDR]] [[OLED]], 2532x1170px (460 ppi)<br>'''12 mini:''' {{Convert|5.4|in|mm|abbr=on}} [[Retina display|Super Retina XDR]] [[OLED]], 2340x1080px (476 ppi) | gpu = Apple-designed 4 core | modem = [[5G]] Qualcomm's X55 Modem (sub-6 GHz/mmWave), Gigabit [[LTE]] with 4x4 MIMO and LAA<ref name=":0">https://www.apple.com/iphone-12/specs/</ref> | memory = 4GB <ref>https://www.macrumors.com/2020/10/14/how-much-ram-iphone-12-pro-has/</ref> | storage = 64, 128, 256 GB | battery = | charging = [[Lightning (connector)|Lightning]] charging with 20W, [[Qi (standard)|Qi]] charging (7.5 watts) and [[MagSafe (2020)|MagSafe]] wireless charging (15 watts)<ref name=":0"/> | input = | ext_display = | soc = [[Apple A14|A14 Bionic]] | rear_camera = | sound = Spatial Audio, [[Dolby Atmos]] | connectivity = [[802.11ax|Wi‑Fi 6]] ([[802.11ax]]), [[2G]], [[3G]], [[4G LTE]], [[5G]] | other = [[FaceTime]] audio- or video-calling, [[IP Code|IP68]] IEC standard 60529 (splash, water, and dust resistant) | sar = | hac = | website = {{URL|https://www.apple.com/iphone-12/}} | cpu = Hexa-core ([[ARM big.LITTLE]]: 2 "big" Firestorm + 4 "little" Icestorm) | os = <!-- '''12:''' ''Original:'' [[iOS 14|iOS 14.1]]<br>'''12 Mini:''' ''Original'': [[iOS 14|iOS 14.2]] The iPhone 12 and 12 Mini release with iOS 14, but we don't know the exact release for the two --> | logo = iPhone 12 wordmark.svg | serieslabel = [[History of iPhone|Generation]] | modelnumber = '''iPhone 12'''<br>A2172 (US)<br>A2398 (Canada, Japan)<br>A2400 (China)<br>A2399 (Hong Kong, Macau)<br>A2399 (Other countries)<br>'''iPhone 12 mini'''<br>A2176 (US)<br>A2402 (Canada, Japan)<br>A2404 (China)<br>A2404 (Hong Kong, Macau)<br>A2403 (Other countries) | slogan = ''Blast past fast.''<ref>https://www.apple.com/iphone-12/</ref> | image = IPhone 12 Blue.svg | imagesize = 200px | caption = iPhone 12 in Blue | brand = [[Apple Inc.]] | manufacturer = [[Foxconn]] | series = 14th | weight = '''12''': {{Convert|162|g|oz|abbr=on}}<br>'''12 Mini:''' {{Convert|133|g|oz|abbr=on}} | released = '''12''': {{Destpêka dem û temen|2020|10|23}}<br>'''12 Mini''': {{Destpêka dem û temen|2020|11|13}} | available = '''12:'''<br>{{Collapsible list|title=October 23, 2020 |[[Australia]] |[[Austria]] |[[Belgium]] |[[Canada]] |[[Mainland China|China, Mainland]] |[[Croatia]] |[[Czech Republic]] |[[Denmark]] |[[Finland]] |[[France]] |[[Germany]] |[[Hong Kong]] |[[Republic of Ireland|Ireland]] |[[Italy]] |[[Japan]] |[[Mexico]] |[[Netherlands]] |[[New Zealand]] |[[Norway]] |[[Poland]] |[[Portugal]] |[[Russia]] |[[Saudi Arabia]] |[[Singapore]] |[[Spain]] |[[Sweden]] |[[Switzerland]] |[[Taiwan]] |[[United Arab Emirates]] |[[United Kingdom]] |[[United States]]}} {{Collapsible list|title=October 30, 2020 | [[South Korea]]}}'''12 Mini:'''<br>{{Collapsible list|title=November 13, 2020 <!-- Add more countries as they're verified. If release dates in a country don't line up with the initial set of dates, add a new collapsible list with the known release date for said country. --> | [[Canada]] | [[Sweden]] | [[United States]] }} | predecessor = [[iPhone 11]] | related = [[iPhone 12 Pro|iPhone 12 Pro / iPhone 12 Pro Max]] | type = [[Smartphone]] | form = [[Slate phone|Slate]] | size = '''12''': {{Convert|146.7|mm|in|abbr=on}} H <br> {{Convert|71.5|mm|in|abbr=on}} W <br> {{Convert|7.44|mm|in|abbr=on}} D<br>'''12 Mini:'''<br>{{Convert|131.5|mm|in|abbr=on}} H <br> {{Convert|64.2|mm|in|abbr=on}} W <br> {{Convert|7.44|mm|in|abbr=on}} D | references = }} '''IPhone 12''' û '''iPhone 12 Mini''' (wekî şêwazê '''iPhone 12 mini''' ) têlefonên zîrekin ên ku ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatine çêkirin e[[Apple, Inc.|.]] Ew iPhona ji nifşê 14ê ne, ew bûne cihgirên [[IPhone 11|iPhone 11-ê]] . Ew di Çalakiyek Taybet de li Kompaniya [[Apple, Inc.|apple]], di 13-ê Çiriya 2020-an weka '''iPhone 12 Pro''' û '''iPhone 12 Pro Max''' li [[Apple Park]] li [[Cupertino]], [[Kalîforniya|California]] hatin pêşandan . Pêş-emirên ji bo iPhone 12ê ew di 16-ê Çirî, 2020-an de ketine ber dest. û têlefon di 23-ê Çirî, 2020-an de dest bi şandinê hate kirin. Preorders ji bo '''iPhone 12 Mini''' on 6.11. 2020 dest pê dike, û bi telefonê shipping di 13.11.2020 dest pêkin <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/iphone-12/ |sernav=iPhone 12 and iPhone 12 mini |malper=Apple |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-13 }}</ref> '''IPhone 12 Mini''' bi 699 $ û '''iPhone 12''' bi 799 $ hat. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2020/10/13/this-is-the-iphone-12/ |sernav=Apple's iPhone 12 starts at $799, sporting 5G and a magnetic adapter |paşnav=Heater |pêşnav=Brian |tarîx=13 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[TechCrunch]] |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Van bihayên hanê tenê li ser têlefonên ku ji bo karanîna AT &amp;amp; T, Verizon, û T-Mobile (di nav de mîrata Sprint ) têne firotin têne firotin; bihayên ji bo modelên bê SIM 30 $ zêdetir in. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.macrumors.com/2020/10/16/iphone-12-tmobile-sprint-instant-discount/ |sernav=iPhone 12 Starts at $799 With T-Mobile and Sprint Activation After All, SIM-Free Model Still Starts at $829 |paşnav=Rossignol |pêşnav=Joe |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[MacRumors]] |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Dîzayin == {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="#25212b" | | Reş |- | bgcolor="#f9f6ef" | | spî |- | bgcolor="#d82e2e" | | Hilbera Sor |- | bgcolor="#d8efe5" | | Kesk |- | bgcolor="#023b63" | | Şîn |} == Zamanên modelên iPhone == {{Timeline of iPhone models}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] pkumtm4ss1err73i3mfljk8a9yhvnl5 1995043 1995042 2026-04-01T02:05:26Z Kurê Acemî 105128 1995043 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mobile phone | name = iPhone 12<br>iPhone 12 Mini | display = '''12:''' {{Convert|6.1|in|mm|abbr=on}} [[Retina display|Super Retina XDR]] [[OLED]], 2532x1170px (460 ppi)<br>'''12 mini:''' {{Convert|5.4|in|mm|abbr=on}} [[Retina display|Super Retina XDR]] [[OLED]], 2340x1080px (476 ppi) | gpu = Apple-designed 4 core | modem = [[5G]] Qualcomm's X55 Modem (sub-6 GHz/mmWave), Gigabit [[LTE]] with 4x4 MIMO and LAA<ref name=":0">https://www.apple.com/iphone-12/specs/</ref> | memory = 4GB <ref>https://www.macrumors.com/2020/10/14/how-much-ram-iphone-12-pro-has/</ref> | storage = 64, 128, 256 GB | battery = | charging = [[Lightning (connector)|Lightning]] charging with 20W, [[Qi (standard)|Qi]] charging (7.5 watts) and [[MagSafe (2020)|MagSafe]] wireless charging (15 watts)<ref name=":0"/> | input = | ext_display = | soc = [[Apple A14|A14 Bionic]] | rear_camera = | sound = Spatial Audio, [[Dolby Atmos]] | connectivity = [[802.11ax|Wi‑Fi 6]] ([[802.11ax]]), [[2G]], [[3G]], [[4G LTE]], [[5G]] | other = [[FaceTime]] audio- or video-calling, [[IP Code|IP68]] IEC standard 60529 (splash, water, and dust resistant) | sar = | hac = | website = {{URL|https://www.apple.com/iphone-12/}} | cpu = Hexa-core ([[ARM big.LITTLE]]: 2 "big" Firestorm + 4 "little" Icestorm) | os = <!-- '''12:''' ''Original:'' [[iOS 14|iOS 14.1]]<br>'''12 Mini:''' ''Original'': [[iOS 14|iOS 14.2]] The iPhone 12 and 12 Mini release with iOS 14, but we don't know the exact release for the two --> | logo = iPhone 12 wordmark.svg | serieslabel = [[History of iPhone|Generation]] | modelnumber = '''iPhone 12'''<br>A2172 (US)<br>A2398 (Canada, Japan)<br>A2400 (China)<br>A2399 (Hong Kong, Macau)<br>A2399 (Other countries)<br>'''iPhone 12 mini'''<br>A2176 (US)<br>A2402 (Canada, Japan)<br>A2404 (China)<br>A2404 (Hong Kong, Macau)<br>A2403 (Other countries) | slogan = ''Blast past fast.''<ref>https://www.apple.com/iphone-12/</ref> | image = IPhone 12 Blue.svg | imagesize = 200px | caption = iPhone 12 in Blue | brand = [[Apple Inc.]] | manufacturer = [[Foxconn]] | series = 14th | weight = '''12''': {{Convert|162|g|oz|abbr=on}}<br>'''12 Mini:''' {{Convert|133|g|oz|abbr=on}} | released = '''12''': {{Destpêka dem û temen|2020|10|23}}<br>'''12 Mini''': {{Destpêka dem û temen|2020|11|13}} | available = '''12:'''<br>{{Collapsible list|title=October 23, 2020 |[[Australia]] |[[Austria]] |[[Belgium]] |[[Canada]] |[[Mainland China|China, Mainland]] |[[Croatia]] |[[Czech Republic]] |[[Denmark]] |[[Finland]] |[[France]] |[[Germany]] |[[Hong Kong]] |[[Republic of Ireland|Ireland]] |[[Italy]] |[[Japan]] |[[Mexico]] |[[Netherlands]] |[[New Zealand]] |[[Norway]] |[[Poland]] |[[Portugal]] |[[Russia]] |[[Saudi Arabia]] |[[Singapore]] |[[Spain]] |[[Sweden]] |[[Switzerland]] |[[Taiwan]] |[[United Arab Emirates]] |[[United Kingdom]] |[[United States]]}} {{Collapsible list|title=October 30, 2020 | [[South Korea]]}}'''12 Mini:'''<br>{{Collapsible list|title=November 13, 2020 <!-- Add more countries as they're verified. If release dates in a country don't line up with the initial set of dates, add a new collapsible list with the known release date for said country. --> | [[Canada]] | [[Sweden]] | [[United States]] }} | predecessor = [[iPhone 11]] | related = [[iPhone 12 Pro|iPhone 12 Pro / iPhone 12 Pro Max]] | type = [[Smartphone]] | form = [[Slate phone|Slate]] | size = '''12''': {{Convert|146.7|mm|in|abbr=on}} H <br> {{Convert|71.5|mm|in|abbr=on}} W <br> {{Convert|7.44|mm|in|abbr=on}} D<br>'''12 Mini:'''<br>{{Convert|131.5|mm|in|abbr=on}} H <br> {{Convert|64.2|mm|in|abbr=on}} W <br> {{Convert|7.44|mm|in|abbr=on}} D | references = }} '''IPhone 12''' û '''iPhone 12 Mini''' (wekî şêwazê '''iPhone 12 mini''') têlefonên zîrekin ên ku ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatine çêkirin e[[Apple, Inc.|.]] Ew iPhona ji nifşê 14ê ne, ew bûne cihgirên [[IPhone 11|iPhone 11-ê]] . Ew di Çalakiyek Taybet de li Kompaniya [[Apple, Inc.|apple]], di 13-ê Çiriya 2020-an weka '''iPhone 12 Pro''' û '''iPhone 12 Pro Max''' li [[Apple Park]] li [[Cupertino]], [[Kalîforniya|California]] hatin pêşandan . Pêş-emirên ji bo iPhone 12ê ew di 16-ê Çirî, 2020-an de ketine ber dest. û têlefon di 23-ê Çirî, 2020-an de dest bi şandinê hate kirin. Preorders ji bo '''iPhone 12 Mini''' on 6.11. 2020 dest pê dike, û bi telefonê shipping di 13.11.2020 dest pêkin <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/iphone-12/ |sernav=iPhone 12 and iPhone 12 mini |malper=Apple |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-13 }}</ref> '''IPhone 12 Mini''' bi 699 $ û '''iPhone 12''' bi 799 $ hat. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2020/10/13/this-is-the-iphone-12/ |sernav=Apple's iPhone 12 starts at $799, sporting 5G and a magnetic adapter |paşnav=Heater |pêşnav=Brian |tarîx=13 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[TechCrunch]] |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Van bihayên hanê tenê li ser têlefonên ku ji bo karanîna AT &amp;amp; T, Verizon, û T-Mobile (di nav de mîrata Sprint ) têne firotin têne firotin; bihayên ji bo modelên bê SIM 30 $ zêdetir in. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.macrumors.com/2020/10/16/iphone-12-tmobile-sprint-instant-discount/ |sernav=iPhone 12 Starts at $799 With T-Mobile and Sprint Activation After All, SIM-Free Model Still Starts at $829 |paşnav=Rossignol |pêşnav=Joe |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[MacRumors]] |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Dîzayin == {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="#25212b" | | Reş |- | bgcolor="#f9f6ef" | | spî |- | bgcolor="#d82e2e" | | Hilbera Sor |- | bgcolor="#d8efe5" | | Kesk |- | bgcolor="#023b63" | | Şîn |} == Zamanên modelên iPhone == {{Timeline of iPhone models}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] j948k8ah2t5hmp5l8mp60jzzizlk2yv 1995044 1995043 2026-04-01T02:06:22Z Kurê Acemî 105128 1995044 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone 12''' û '''iPhone 12 Mini''' (wekî şêwazê '''iPhone 12 mini''') têlefonên zîrekin ên ku ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatine çêkirin e[[Apple, Inc.|.]] Ew iPhona ji nifşê 14ê ne, ew bûne cihgirên [[IPhone 11|iPhone 11-ê]] . Ew di Çalakiyek Taybet de li Kompaniya [[Apple, Inc.|apple]], di 13-ê Çiriya 2020-an weka '''iPhone 12 Pro''' û '''iPhone 12 Pro Max''' li [[Apple Park]] li [[Cupertino]], [[Kalîforniya|California]] hatin pêşandan . Pêş-emirên ji bo iPhone 12ê ew di 16-ê Çirî, 2020-an de ketine ber dest. û têlefon di 23-ê Çirî, 2020-an de dest bi şandinê hate kirin. Preorders ji bo '''iPhone 12 Mini''' on 6.11. 2020 dest pê dike, û bi telefonê shipping di 13.11.2020 dest pêkin <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/iphone-12/ |sernav=iPhone 12 and iPhone 12 mini |malper=Apple |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-13 }}</ref> '''IPhone 12 Mini''' bi 699 $ û '''iPhone 12''' bi 799 $ hat. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2020/10/13/this-is-the-iphone-12/ |sernav=Apple's iPhone 12 starts at $799, sporting 5G and a magnetic adapter |paşnav=Heater |pêşnav=Brian |tarîx=13 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[TechCrunch]] |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Van bihayên hanê tenê li ser têlefonên ku ji bo karanîna AT &amp;amp; T, Verizon, û T-Mobile (di nav de mîrata Sprint ) têne firotin têne firotin; bihayên ji bo modelên bê SIM 30 $ zêdetir in. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.macrumors.com/2020/10/16/iphone-12-tmobile-sprint-instant-discount/ |sernav=iPhone 12 Starts at $799 With T-Mobile and Sprint Activation After All, SIM-Free Model Still Starts at $829 |paşnav=Rossignol |pêşnav=Joe |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[MacRumors]] |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Dîzayin == {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="#25212b" | | Reş |- | bgcolor="#f9f6ef" | | spî |- | bgcolor="#d82e2e" | | Hilbera Sor |- | bgcolor="#d8efe5" | | Kesk |- | bgcolor="#023b63" | | Şîn |} == Zamanên modelên iPhone == {{Timeline of iPhone models}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] 55rkbmqafnqxpdpr6sbwrjmpxnr4xox 1995045 1995044 2026-04-01T02:06:52Z Kurê Acemî 105128 1995045 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone 12''' û '''iPhone 12 Mini''', têlefonên zîrekin ên ku ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatine çêkirin e[[Apple, Inc.|.]] Ew iPhona ji nifşê 14ê ne, ew bûne cihgirên [[IPhone 11|iPhone 11-ê]] . Ew di Çalakiyek Taybet de li Kompaniya [[Apple, Inc.|apple]], di 13-ê Çiriya 2020-an weka '''iPhone 12 Pro''' û '''iPhone 12 Pro Max''' li [[Apple Park]] li [[Cupertino]], [[Kalîforniya|California]] hatin pêşandan . Pêş-emirên ji bo iPhone 12ê ew di 16-ê Çirî, 2020-an de ketine ber dest. û têlefon di 23-ê Çirî, 2020-an de dest bi şandinê hate kirin. Preorders ji bo '''iPhone 12 Mini''' on 6.11. 2020 dest pê dike, û bi telefonê shipping di 13.11.2020 dest pêkin <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/iphone-12/ |sernav=iPhone 12 and iPhone 12 mini |malper=Apple |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-13 }}</ref> '''IPhone 12 Mini''' bi 699 $ û '''iPhone 12''' bi 799 $ hat. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2020/10/13/this-is-the-iphone-12/ |sernav=Apple's iPhone 12 starts at $799, sporting 5G and a magnetic adapter |paşnav=Heater |pêşnav=Brian |tarîx=13 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[TechCrunch]] |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Van bihayên hanê tenê li ser têlefonên ku ji bo karanîna AT &amp;amp; T, Verizon, û T-Mobile (di nav de mîrata Sprint ) têne firotin têne firotin; bihayên ji bo modelên bê SIM 30 $ zêdetir in. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.macrumors.com/2020/10/16/iphone-12-tmobile-sprint-instant-discount/ |sernav=iPhone 12 Starts at $799 With T-Mobile and Sprint Activation After All, SIM-Free Model Still Starts at $829 |paşnav=Rossignol |pêşnav=Joe |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[MacRumors]] |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Dîzayin == {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="#25212b" | | Reş |- | bgcolor="#f9f6ef" | | spî |- | bgcolor="#d82e2e" | | Hilbera Sor |- | bgcolor="#d8efe5" | | Kesk |- | bgcolor="#023b63" | | Şîn |} == Zamanên modelên iPhone == {{Timeline of iPhone models}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] egon4y11yijw4bvipptlbgspadpot1k 1995046 1995045 2026-04-01T02:08:08Z Kurê Acemî 105128 1995046 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone 12''' û '''iPhone 12 Mini''', têlefonên zîrekin ên ku ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatine çêkirin e[[Apple, Inc.|.]] Ew iPhona ji nifşê 14ê ne, ew bûne cihgirên [[IPhone 11|iPhone 11ê]]. Ew di Çalakiyek Taybet de li Kompaniya [[Apple, Inc.|apple]], di 13ê çiriya pêşîn a 2020ê wekî '''iPhone 12 Pro''' û '''iPhone 12 Pro Max''' li [[Apple Park]] li [[Cupertino]], [[Kelîforniya]] hatin pêşandan. Pêş-emirên ji bo iPhone 12ê ew di 16-ê Çirî, 2020-an de ketine ber dest. û têlefon di 23-ê Çirî, 2020-an de dest bi şandinê hate kirin. Preorders ji bo '''iPhone 12 Mini''' on 6.11. 2020 dest pê dike, û bi telefonê shipping di 13.11.2020 dest pêkin <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/iphone-12/ |sernav=iPhone 12 and iPhone 12 mini |malper=Apple |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-13 }}</ref> '''IPhone 12 Mini''' bi 699 $ û '''iPhone 12''' bi 799 $ hat. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2020/10/13/this-is-the-iphone-12/ |sernav=Apple's iPhone 12 starts at $799, sporting 5G and a magnetic adapter |paşnav=Heater |pêşnav=Brian |tarîx=13 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[TechCrunch]] |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Van bihayên hanê tenê li ser têlefonên ku ji bo karanîna AT &amp;amp; T, Verizon, û T-Mobile (di nav de mîrata Sprint ) têne firotin têne firotin; bihayên ji bo modelên bê SIM 30 $ zêdetir in. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.macrumors.com/2020/10/16/iphone-12-tmobile-sprint-instant-discount/ |sernav=iPhone 12 Starts at $799 With T-Mobile and Sprint Activation After All, SIM-Free Model Still Starts at $829 |paşnav=Rossignol |pêşnav=Joe |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[MacRumors]] |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Dîzayin == {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="#25212b" | | Reş |- | bgcolor="#f9f6ef" | | spî |- | bgcolor="#d82e2e" | | Hilbera Sor |- | bgcolor="#d8efe5" | | Kesk |- | bgcolor="#023b63" | | Şîn |} == Zamanên modelên iPhone == {{Timeline of iPhone models}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] mima50qkr1ihjuln0r4ay64a1jv55ik 1995047 1995046 2026-04-01T02:09:22Z Kurê Acemî 105128 1995047 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone 12''' û '''iPhone 12 Mini''', têlefonên zîrekin ên ku ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatine çêkirin e[[Apple, Inc.|.]] Ew iPhona ji nifşê 14ê ne, ew bûne cihgirên [[IPhone 11|iPhone 11ê]]. Ew di Çalakiyek Taybet de li Kompaniya [[Apple, Inc.|apple]], di 13ê çiriya pêşîn a 2020ê wekî '''iPhone 12 Pro''' û '''iPhone 12 Pro Max''' li [[Apple Park]] li [[Cupertino]], [[Kelîforniya]] hatin pêşandan. Pêşemirên ji bo iPhone 12ê di 16ê çirî a 2020ê de ketine ber dest û têlefon di 23ê çirî a 2020ê de dest bi şandinê hate kirin. Preorders ji bo '''iPhone 12 Mini''' on 6.11.2020 dest pê dike, û bi telefonê shipping di 13.11.2020 dest pêkin <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/iphone-12/ |sernav=iPhone 12 and iPhone 12 mini |malper=Apple |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-13 }}</ref> '''IPhone 12 Mini''' bi 699 $ û '''iPhone 12''' bi 799 $ hat. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2020/10/13/this-is-the-iphone-12/ |sernav=Apple's iPhone 12 starts at $799, sporting 5G and a magnetic adapter |paşnav=Heater |pêşnav=Brian |tarîx=13 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[TechCrunch]] |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Van bihayên hanê tenê li ser têlefonên ku ji bo karanîna AT &amp;amp; T, Verizon, û T-Mobile (di nav de mîrata Sprint ) têne firotin têne firotin; bihayên ji bo modelên bê SIM 30 $ zêdetir in. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.macrumors.com/2020/10/16/iphone-12-tmobile-sprint-instant-discount/ |sernav=iPhone 12 Starts at $799 With T-Mobile and Sprint Activation After All, SIM-Free Model Still Starts at $829 |paşnav=Rossignol |pêşnav=Joe |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[MacRumors]] |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Dîzayin == {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="#25212b" | | Reş |- | bgcolor="#f9f6ef" | | spî |- | bgcolor="#d82e2e" | | Hilbera Sor |- | bgcolor="#d8efe5" | | Kesk |- | bgcolor="#023b63" | | Şîn |} == Zamanên modelên iPhone == {{Timeline of iPhone models}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] 88s4sm31k8otoxeipe76sa3nu7unen0 1995048 1995047 2026-04-01T02:10:00Z Kurê Acemî 105128 1995048 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2026}}{{Agahîdanka giştî}} '''IPhone 12''' û '''iPhone 12 Mini''', têlefonên zîrekin ên ku ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatine çêkirin e[[Apple, Inc.|.]] Ew iPhona ji nifşê 14ê ne, ew bûne cihgirên [[IPhone 11|iPhone 11ê]]. Ew di Çalakiyek Taybet de li Kompaniya [[Apple, Inc.|apple]], di 13ê çiriya pêşîn a 2020ê wekî '''iPhone 12 Pro''' û '''iPhone 12 Pro Max''' li [[Apple Park]] li [[Cupertino]], [[Kelîforniya]] hatin pêşandan. Pêşemirên ji bo iPhone 12ê di 16ê çirî a 2020ê de ketine ber dest û têlefon di 23ê çirî a 2020ê de dest bi şandinê hate kirin. Preorders ji bo '''iPhone 12 Mini''' on 6.11.2020 dest pê dike, û bi telefonê shipping di 13.11.2020 dest pêkin <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/iphone-12/ |sernav=iPhone 12 and iPhone 12 mini |malper=Apple |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-13 }}</ref> '''IPhone 12 Mini''' bi 699 $ û '''iPhone 12''' bi 799 $ hat. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2020/10/13/this-is-the-iphone-12/ |sernav=Apple's iPhone 12 starts at $799, sporting 5G and a magnetic adapter |paşnav=Heater |pêşnav=Brian |tarîx=13 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[TechCrunch]] |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Van bihayên hanê tenê li ser têlefonên ku ji bo karanîna AT &amp;amp; T, Verizon, û T-Mobile (di nav de mîrata Sprint ) têne firotin têne firotin; bihayên ji bo modelên bê SIM 30 $ zêdetir in. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.macrumors.com/2020/10/16/iphone-12-tmobile-sprint-instant-discount/ |sernav=iPhone 12 Starts at $799 With T-Mobile and Sprint Activation After All, SIM-Free Model Still Starts at $829 |paşnav=Rossignol |pêşnav=Joe |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[MacRumors]] |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Dîzayin == {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="#25212b" | | Reş |- | bgcolor="#f9f6ef" | | spî |- | bgcolor="#d82e2e" | | Hilbera Sor |- | bgcolor="#d8efe5" | | Kesk |- | bgcolor="#023b63" | | Şîn |} == Zamanên modelên iPhone == {{Timeline of iPhone models}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] pu72kthwzw08o36y0nhorun7ek2cgtf 1995078 1995048 2026-04-01T03:32:44Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 1995078 wikitext text/x-wiki {{Wergera xirab|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''IPhone 12''' û '''iPhone 12 Mini''', têlefonên zîrekin ên ku ji hêla [[Apple, Inc.|Apple Inc]] ve hatine çêkirin e[[Apple, Inc.|.]] Ew iPhona ji nifşê 14ê ne, ew bûne cihgirên [[iPhone 11]]ê. Ew di Çalakiyek Taybet de li Kompaniya [[Apple, Inc.|apple]], di 13ê çiriya pêşîn a 2020ê wekî '''iPhone 12 Pro''' û '''iPhone 12 Pro Max''' li [[Apple Park]] li [[Cupertino]], [[Kelîforniya]] hatin pêşandan. Pêşemirên ji bo iPhone 12ê di 16ê çirî a 2020ê de ketine ber dest û têlefon di 23ê çirî a 2020ê de dest bi şandinê hate kirin. Preorders ji bo '''iPhone 12 Mini''' on 6.11.2020 dest pê dike, û bi telefonê shipping di 13.11.2020 dest pêkin <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/iphone-12/ |sernav=iPhone 12 and iPhone 12 mini |malper=Apple |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-13 }}</ref> '''IPhone 12 Mini''' bi 699 $ û '''iPhone 12''' bi 799 $ hat. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://techcrunch.com/2020/10/13/this-is-the-iphone-12/ |sernav=Apple's iPhone 12 starts at $799, sporting 5G and a magnetic adapter |paşnav=Heater |pêşnav=Brian |tarîx=13 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[TechCrunch]] |tarîxa-gihiştinê=13 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> Van bihayên hanê tenê li ser têlefonên ku ji bo karanîna AT &amp;amp; T, Verizon, û T-Mobile (di nav de mîrata Sprint ) têne firotin têne firotin; bihayên ji bo modelên bê SIM 30 $ zêdetir in. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.macrumors.com/2020/10/16/iphone-12-tmobile-sprint-instant-discount/ |sernav=iPhone 12 Starts at $799 With T-Mobile and Sprint Activation After All, SIM-Free Model Still Starts at $829 |paşnav=Rossignol |pêşnav=Joe |tarîx=16 çiriya pêşîn 2020 |weşanger=[[MacRumors]] |tarîxa-gihiştinê=16 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> == Dîzayin == {| class="wikitable" !Reng ! Nav |- | bgcolor="#25212b" | | Reş |- | bgcolor="#f9f6ef" | | spî |- | bgcolor="#d82e2e" | | Hilbera Sor |- | bgcolor="#d8efe5" | | Kesk |- | bgcolor="#023b63" | | Şîn |} == Zamanên modelên iPhone == {{Timeline of iPhone models}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:IPhone]] g1h3wcd9shqevjtwui38qvdxuv685bo 0 100318 1995132 1909188 2026-04-01T08:06:12Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995132 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} [[Brîtanî]] | pênasê_pêşîn = Mîcer }} '''Ely Bannister Soane''' ({{Jidayikbûn|16|8|1881|j=1}} li [[Kensington]], [[Brîtanya]] – m. 24 sibat 1923, li deryayê ber bi Londonê ve) [[serdar]], [[zimannas]], [[ajan]]ê îstîxbaratê û nivîskarekî [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] bû ku herî zêde bi gerên xwe yên li dora [[Kurdistan]] û [[Mezopotamya]]yê tê naskirin û li ser kurdan xebitî bû. == Jiyana wî == Soane di 16ê tebaxa 1881ê de li Kensington ji dayik bû û çû dibistana Bishop Latymer û dibistana amadeyî ya Latymer ku ew di 1898 de mezûn bû. Paşê wî salekê li [[Banka Şahî]] xebitî û piştre hate şandin Persiya ku ew li dora [[Tehran]], [[Şîraz (Îran)|Şîraz]], [[Bûşehr]] û [[Yezd]], ku ew li wir fêrî zimanên herêmî bû û misilman bû. Di sala 1906an de, wî li [[Kirmaşan]] dest bi xebata Banka Şahî kir ta ku ew di sala 1907an de vegeriya Îngilistan. Piştra wî rêwîtiyek bi navê Mirza Gulam Hüseyin Şirazî li Kurdistanê û Mezopotamyayê kir û pirtûka xwe ya ''To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise'' nivîsand ku serpêhatiyên wî yên dema gerên xwe ku di 1910 de hate weşandin tê de hene. Ji 1909 heya 1913 ew li [[Anglo-Persian Oil Company]] xebitî û di destpêka [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de li Bexda dijiya. Piştî ku bi kurtî hate zîndanîkirin, wî berî ku di 1916an de li Îranê bibe Alîkarê Konsolê [[Dezfûl (navçe)|Dezfûl]]-ê, û ji bo brîtanan li ser şandên veşartî xebitî. Ew piştî ku bandora Brîtanya li herêmê ji encama têkçûna Osmaniyan di şer de zêde bû, di 1919 de bû şîretkarê [[Keyaniya Kurdistanê]], lê ew ê piştî [[Konferansa Qahîreyê]] di 1923 de vegere Îngilistanê. Dema ku li Kurdistanê wekî nûnerê Brîtanya bû, di navbera wî û serwerê herêmî [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] de alozî derket. Soane bi Kurdî dizanî û edîtorê rojnameya ''[[Têgeyştinî Rastî]]'' bû ku netewperestiya û çanda Kurdî pêşdixist. [[Wêne:Understanding the Truth, Issue 1, January 1, 1918 WDL3270.pdf|thumb|''[[Têgeyştinî Rastî]]'', 1ê kanûna paşîn a 1919an]] == Berhemên wî == * {{Jêder-kovar |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx=1909 |sernav=Notes on a Kurdish Dialect, the Shadi Branch of Kermanji |url=https://www.jstor.org/stable/25189600 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |ziman=en |cild=January 1909 |rr=895–921 |issn=0035-869X }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx=1909 |sernav=A Southern Kurdish Folksong in Kermanshahi Dialect |url=https://www.jstor.org/stable/25210707 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |ziman=en |cild=October 1909 |rr=35–51 |issn=0035-869X }} * {{Jêder-kitêb |sernav=To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise: With Historical Notices of the Kurdish Tribes and the Chaldeans of Kurdistan |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.37303 |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |weşanger=John Murray |sal=1912 |çap=1 |cih=London |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Report on the Sulaimania district of Kurdistan |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |weşanger=Government of India |sal=1910 |cih=[[Calcutta]] |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=mGkUAAAAIAAJ&q |sernav=Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |weşanger=Luzac & Company |sal=1913 |cih=London |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=oohEAQAAMAAJ |sernav=Notes on the Tribes of Southern Kurdistan |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx= |weşanger=Government Press |sal=1918 |cih=Baghdad |ziman=en }} * {{Jêder-malper |url=https://www.wdl.org/en/item/3270/ |sernav=''Têgeyştinî Rastî'' [Understanding the Truth] 1918–1919 |tarîx=1918-01-01 |paşnavê-edîtor=Soane |pêşnavê-edîtor=Ely Bannister |malper=World Digital Library |weşanger=Iraqi National Library and Archives |tarîxa-gihiştinê=2021-05-26 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602052816/https://www.wdl.org/en/item/3270/ |url-status=dead }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx=1921 |sernav=A Short Anthology of Guran Poetry |url=https://www.jstor.org/stable/25209697 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |ziman=en |cild=January 1921 |hejmar=1 |rr=57–81 |issn=0035-869X }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx=1922 |sernav=Notes on the Phonology of Southern Kurmanji |url=https://www.jstor.org/stable/25209880 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |ziman=en |cild=April 1922 |hejmar=2 |rr=191–226 |issn=0035-869X }} === Weşana piştî mirinê: === * {{Jêder-kovar |paşnav=Nikitine |pêşnav=B. |lînka-nivîskar=Basil Nikitin |paşnav2=Soane |pêşnav2=E. B. |tarîx=1923 |sernav=The Tale of Suto and Tato: Kurdish Text with Translation and Notes |url=https://www.jstor.org/stable/607166 |kovar=Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London |cild=3 |hejmar=1 |rr=69–106 |issn=1356-1898 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=E3pAAQAAIAAJ |sernav=To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise: With Historical Notices of the Kurdish Tribes and the Chaldeans of Kurdistan (2nd edition with a memoir of the author by Sir Arnold T. Wilson) |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |weşanger=John Murray |sal=1926 |çap=2 |cih=London |ziman=en |sala-orîjînal=1912 }} == Çavkanî == {{Jêder-kovar |tarîx=1923 |sernav=Major Soane in Sulaimaniyah |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372308724835 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=145–148 |doi=10.1080/03068372308724835 |issn=0035-8789 }} {{Jêder-kovar |tarîx=1923 |sernav=Current affairs in 'Iraq: From a Correspondent in Baghdad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372308724834 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=139–144 |doi=10.1080/03068372308724834 |issn=0035-8789 }} {{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=Theodore |lînka-nivîskar=Theodore Fraser |tarîx=1923 |sernav=Correspondence: Major Soane in Sulaimaniyah |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372308724846 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=10 |hejmar=3 |rr=263–263 |doi=10.1080/03068372308724846 |issn=0035-8789 }} {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja: An echo |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068373608730766 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=23 |hejmar=4 |rr=622–625 |doi=10.1080/03068373608730766 |issn=0035-8789 }} {{Jêder-kovar |paşnav=Tejel Gorgas |pêşnav=Jordi |lînka-nivîskar=Jordi Tejel Gorgas |tarîx=2008-07-07 |sernav=Urban Mobilization in Iraqi Kurdistan during the British Mandate: Sulaimaniya 1918–30 |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00263200802120608 |kovar=Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=44 |hejmar=4 |rr=537–552 |doi=10.1080/00263200802120608 |issn=0026-3206 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Kurdolog]] [[Kategorî:Mirin 1923]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Zimannasên zimanê kurdî]] 66jdw38lx2xl9hqentayug9y3l9z4wx 1995134 1995132 2026-04-01T08:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1995134 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} [[Brîtanî]] | pênasê_pêşîn = Mîcer }} '''Ely Bannister Soane''' ({{Jidayikbûn|16|8|1881|j=1}} li [[Kensington]], [[Brîtanya]] – m. 24 sibat 1923, li deryayê ber bi Londonê ve) [[serdar]], [[zimannas]], [[ajan]]ê îstîxbaratê û nivîskarekî [[Keyaniya Yekbûyî|brîtanî]] bû ku herî zêde bi gerên xwe yên li dora [[Kurdistan]] û [[Mezopotamya]]yê tê naskirin û li ser kurdan xebitî bû. == Jiyana wî == Soane di 16ê tebaxa 1881ê de li Kensington ji dayik bû û çû dibistana Bishop Latymer û dibistana amadeyî ya Latymer ku ew di 1898 de mezûn bû. Paşê wî salekê li [[Banka Şahî]] xebitî û piştre hate şandin Persiya ku ew li dora [[Tehran]], [[Şîraz (Îran)|Şîraz]], [[Bûşehr]] û [[Yezd]], ku ew li wir fêrî zimanên herêmî bû û misilman bû. Di sala 1906an de, wî li [[Kirmaşan]] dest bi xebata Banka Şahî kir ta ku ew di sala 1907an de vegeriya Îngilistan. Piştra wî rêwîtiyek bi navê Mirza Gulam Hüseyin Şirazî li Kurdistanê û Mezopotamyayê kir û pirtûka xwe ya ''To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise'' nivîsand ku serpêhatiyên wî yên dema gerên xwe ku di 1910 de hate weşandin tê de hene. Ji 1909 heya 1913 ew li [[Anglo-Persian Oil Company]] xebitî û di destpêka [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de li Bexda dijiya. Piştî ku bi kurtî hate zîndanîkirin, wî berî ku di 1916an de li Îranê bibe Alîkarê Konsolê [[Dezfûl (navçe)|Dezfûl]]-ê, û ji bo brîtanan li ser şandên veşartî xebitî. Ew piştî ku bandora Brîtanya li herêmê ji encama têkçûna Osmaniyan di şer de zêde bû, di 1919 de bû şîretkarê [[Keyaniya Kurdistanê]], lê ew ê piştî [[Konferansa Qahîreyê]] di 1923 de vegere Îngilistanê. Dema ku li Kurdistanê wekî nûnerê Brîtanya bû, di navbera wî û serwerê herêmî [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] de alozî derket. Soane bi Kurdî dizanî û edîtorê rojnameya ''[[Têgeyştinî Rastî]]'' bû ku netewperestiya û çanda Kurdî pêşdixist. [[Wêne:Understanding the Truth, Issue 1, January 1, 1918 WDL3270.pdf|thumb|''[[Têgeyştinî Rastî]]'', 1ê kanûna paşîn a 1919an]] == Berhemên wî == * {{Jêder-kovar |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx=1909 |sernav=Notes on a Kurdish Dialect, the Shadi Branch of Kermanji |url=https://www.jstor.org/stable/25189600 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |ziman=en |cild=January 1909 |rr=895–921 |issn=0035-869X }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx=1909 |sernav=A Southern Kurdish Folksong in Kermanshahi Dialect |url=https://www.jstor.org/stable/25210707 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |ziman=en |cild=October 1909 |rr=35–51 |issn=0035-869X }} * {{Jêder-kitêb |sernav=To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise: With Historical Notices of the Kurdish Tribes and the Chaldeans of Kurdistan |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.37303 |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |weşanger=John Murray |sal=1912 |çap=1 |cih=London |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Report on the Sulaimania district of Kurdistan |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |weşanger=Government of India |sal=1910 |cih=[[Calcutta]] |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=mGkUAAAAIAAJ&q |sernav=Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |weşanger=Luzac & Company |sal=1913 |cih=London |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=oohEAQAAMAAJ |sernav=Notes on the Tribes of Southern Kurdistan |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx= |weşanger=Government Press |sal=1918 |cih=Baghdad |ziman=en }} * {{Jêder-malper |url=https://www.wdl.org/en/item/3270/ |sernav=''Têgeyştinî Rastî'' [Understanding the Truth] 1918–1919 |tarîx=1918-01-01 |paşnavê-edîtor=Soane |pêşnavê-edîtor=Ely Bannister |malper=World Digital Library |weşanger=Iraqi National Library and Archives |tarîxa-gihiştinê=2021-05-26 |roja-arşîvê=2021-06-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210602052816/https://www.wdl.org/en/item/3270/ |rewşa-urlyê=mirî }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx=1921 |sernav=A Short Anthology of Guran Poetry |url=https://www.jstor.org/stable/25209697 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |ziman=en |cild=January 1921 |hejmar=1 |rr=57–81 |issn=0035-869X }} * {{Jêder-kovar |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |tarîx=1922 |sernav=Notes on the Phonology of Southern Kurmanji |url=https://www.jstor.org/stable/25209880 |kovar=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |ziman=en |cild=April 1922 |hejmar=2 |rr=191–226 |issn=0035-869X }} === Weşana piştî mirinê: === * {{Jêder-kovar |paşnav=Nikitine |pêşnav=B. |lînka-nivîskar=Basil Nikitin |paşnav2=Soane |pêşnav2=E. B. |tarîx=1923 |sernav=The Tale of Suto and Tato: Kurdish Text with Translation and Notes |url=https://www.jstor.org/stable/607166 |kovar=Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London |cild=3 |hejmar=1 |rr=69–106 |issn=1356-1898 |ziman=en }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=E3pAAQAAIAAJ |sernav=To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise: With Historical Notices of the Kurdish Tribes and the Chaldeans of Kurdistan (2nd edition with a memoir of the author by Sir Arnold T. Wilson) |paşnav=Soane |pêşnav=E. B. |weşanger=John Murray |sal=1926 |çap=2 |cih=London |ziman=en |sala-orîjînal=1912 }} == Çavkanî == {{Jêder-kovar |tarîx=1923 |sernav=Major Soane in Sulaimaniyah |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372308724835 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=145–148 |doi=10.1080/03068372308724835 |issn=0035-8789 }} {{Jêder-kovar |tarîx=1923 |sernav=Current affairs in 'Iraq: From a Correspondent in Baghdad |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372308724834 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=10 |hejmar=2 |rr=139–144 |doi=10.1080/03068372308724834 |issn=0035-8789 }} {{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=Theodore |lînka-nivîskar=Theodore Fraser |tarîx=1923 |sernav=Correspondence: Major Soane in Sulaimaniyah |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068372308724846 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=10 |hejmar=3 |rr=263–263 |doi=10.1080/03068372308724846 |issn=0035-8789 }} {{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=C. J. |lînka-nivîskar=Cecil J. Edmonds |tarîx=1936 |sernav=Soane at Halabja: An echo |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/03068373608730766 |kovar=Journal of The Royal Central Asian Society |ziman=en |cild=23 |hejmar=4 |rr=622–625 |doi=10.1080/03068373608730766 |issn=0035-8789 }} {{Jêder-kovar |paşnav=Tejel Gorgas |pêşnav=Jordi |lînka-nivîskar=Jordi Tejel Gorgas |tarîx=2008-07-07 |sernav=Urban Mobilization in Iraqi Kurdistan during the British Mandate: Sulaimaniya 1918–30 |url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00263200802120608 |kovar=Middle Eastern Studies |ziman=en |cild=44 |hejmar=4 |rr=537–552 |doi=10.1080/00263200802120608 |issn=0026-3206 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1881]] [[Kategorî:Kurdolog]] [[Kategorî:Mirin 1923]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî ên sedsala 20an]] [[Kategorî:Zimannasên zimanê kurdî]] tlsfdx3ccr71jioney2tk94r4bftpeo 1 124933 1994940 1507674 2026-03-31T16:28:29Z Avestaboy 34898 /* Wîkîferheng */ beşeke nû 1994940 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} . == Parleman an jî Parlaman ? == Silav {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Gomada}} ! Parleman an jî Parlaman ? Kîjan nivîsandin rast e ? Ev gotar wek Parleman hatiye nivîsandin. Lê piraniya gotaran li ser Wîkîpediya bi peyva Parlaman destpê dibin ( Parlamena Kurdistanê, Parlamena Fînlendayê ) . Standartkirina rastnivîsandin ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:45, 10 adar 2022 (UTC) Ya rast Parleman e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:53, 10 adar 2022 (UTC) :Na, ya dirust parlamen e :)) Parlêman, parlement, perleman... Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 adar 2022 (UTC) == Wîkîferheng == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotara '''Parleman''' li ser [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] wek [[Parlamen]] biguhêrîn in ? Ji ber ku li ser Wîkîpediyaya bi kurdî ev guherto tê tercîhkirin. Malpera ferhengkurdi.org û ferhenga [[Zana Farqînî]] guhertoyên '''parlamen''' û '''parlamento''' tomar kirine û ne '''parleman''' .https://ku.wiktionary.org/wiki/parleman#Werger https://ferhengkurdi.org/peyv/parlamen-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:28, 31 adar 2026 (UTC) 78tq6ps8vfu10kr5l3cjnjqnvjjyosp 1995000 1994940 2026-03-31T20:25:46Z Avestaboy 34898 /* Wîkîferheng */ Bersiv 1995000 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} . == Parleman an jî Parlaman ? == Silav {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Gomada}} ! Parleman an jî Parlaman ? Kîjan nivîsandin rast e ? Ev gotar wek Parleman hatiye nivîsandin. Lê piraniya gotaran li ser Wîkîpediya bi peyva Parlaman destpê dibin ( Parlamena Kurdistanê, Parlamena Fînlendayê ) . Standartkirina rastnivîsandin ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:45, 10 adar 2022 (UTC) Ya rast Parleman e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:53, 10 adar 2022 (UTC) :Na, ya dirust parlamen e :)) Parlêman, parlement, perleman... Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 adar 2022 (UTC) == Wîkîferheng == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotara '''Parleman''' li ser [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] wek [[Parlamen]] biguhêrîn in ? Ji ber ku li ser Wîkîpediyaya bi kurdî ev guherto tê tercîhkirin. Malpera ferhengkurdi.org û ferhenga [[Zana Farqînî]] guhertoyên '''parlamen''' û '''parlamento''' tomar kirine û ne '''parleman''' .https://ku.wiktionary.org/wiki/parleman#Werger https://ferhengkurdi.org/peyv/parlamen-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:28, 31 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:25, 31 adar 2026 (UTC) j7lvyai1xf4j33mjl2sgyhfncm5xd3d 1995002 1995000 2026-03-31T20:33:26Z Penaber49 39672 /* Wîkîferheng */ Bersiv 1995002 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} . == Parleman an jî Parlaman ? == Silav {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Gomada}} ! Parleman an jî Parlaman ? Kîjan nivîsandin rast e ? Ev gotar wek Parleman hatiye nivîsandin. Lê piraniya gotaran li ser Wîkîpediya bi peyva Parlaman destpê dibin ( Parlamena Kurdistanê, Parlamena Fînlendayê ) . Standartkirina rastnivîsandin ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:45, 10 adar 2022 (UTC) Ya rast Parleman e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:53, 10 adar 2022 (UTC) :Na, ya dirust parlamen e :)) Parlêman, parlement, perleman... Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 adar 2022 (UTC) == Wîkîferheng == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotara '''Parleman''' li ser [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] wek [[Parlamen]] biguhêrîn in ? Ji ber ku li ser Wîkîpediyaya bi kurdî ev guherto tê tercîhkirin. Malpera ferhengkurdi.org û ferhenga [[Zana Farqînî]] guhertoyên '''parlamen''' û '''parlamento''' tomar kirine û ne '''parleman''' .https://ku.wiktionary.org/wiki/parleman#Werger https://ferhengkurdi.org/peyv/parlamen-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:28, 31 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:25, 31 adar 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bikarhênerên Wîkîpediyayê û Wîkîferhengê ji hev cûdane. Ji ber ku ew ferheng e dibe ku peyvek bi du-forman were nivîsandin. Ne hewceye ku em herin li wir peyvan biguherînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:33, 31 adar 2026 (UTC) ituidntnt6hinozv7zr9y6ebxbf7zv2 1995003 1995002 2026-03-31T20:35:25Z Penaber49 39672 1995003 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} . == Parleman an jî Parlaman ? == Silav {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Gomada}} ! Parleman an jî Parlaman ? Kîjan nivîsandin rast e ? Ev gotar wek Parleman hatiye nivîsandin. Lê piraniya gotaran li ser Wîkîpediya bi peyva Parlaman destpê dibin ( Parlamena Kurdistanê, Parlamena Fînlendayê ) . Standartkirina rastnivîsandin ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:45, 10 adar 2022 (UTC) Ya rast Parleman e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:53, 10 adar 2022 (UTC) :Na, ya dirust parlamen e :)) Parlêman, parlement, perleman... Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 adar 2022 (UTC) == Wîkîferheng == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotara '''Parleman''' li ser [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] wek [[Parlamen]] biguhêrîn in ? Ji ber ku li ser Wîkîpediyaya bi kurdî ev guherto tê tercîhkirin. Malpera ferhengkurdi.org û ferhenga [[Zana Farqînî]] guhertoyên '''parlamen''' û '''parlamento''' tomar kirine û ne '''parleman''' .https://ku.wiktionary.org/wiki/parleman#Werger https://ferhengkurdi.org/peyv/parlamen-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:28, 31 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:25, 31 adar 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bikarhênerên Wîkîpediyayê û Wîkîferhengê ji hev cûdane. Ji ber ku ew ferheng e dibe ku peyvek bi du-sê forman were nivîsandin. Ne hewceye ku em herin li wir peyvan biguherînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:33, 31 adar 2026 (UTC) 45vxhgvn0nok0c4tc48ty39uho27h4j 1995004 1995003 2026-03-31T20:36:23Z Penaber49 39672 1995004 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} . == Parleman an jî Parlaman ? == Silav {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Gomada}} ! Parleman an jî Parlaman ? Kîjan nivîsandin rast e ? Ev gotar wek Parleman hatiye nivîsandin. Lê piraniya gotaran li ser Wîkîpediya bi peyva Parlaman destpê dibin ( Parlamena Kurdistanê, Parlamena Fînlendayê ) . Standartkirina rastnivîsandin ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:45, 10 adar 2022 (UTC) Ya rast Parleman e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:53, 10 adar 2022 (UTC) :Na, ya dirust parlamen e :)) Parlêman, parlement, perleman... Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 adar 2022 (UTC) == Wîkîferheng == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotara '''Parleman''' li ser [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] wek [[Parlamen]] biguhêrîn in ? Ji ber ku li ser Wîkîpediyaya bi kurdî ev guherto tê tercîhkirin. Malpera ferhengkurdi.org û ferhenga [[Zana Farqînî]] guhertoyên '''parlamen''' û '''parlamento''' tomar kirine û ne '''parleman''' .https://ku.wiktionary.org/wiki/parleman#Werger https://ferhengkurdi.org/peyv/parlamen-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:28, 31 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:25, 31 adar 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bikarhênerên Wîkîpediyayê û Wîkîferhengê ji hev cûdane. Ji ber ku ew ferheng e dibe ku peyvek bi du-sê forman were nivîsandin. Kesên li vir di derbarê xebatên li wir xwediyê ti fikreke nînin. Ne hewceye ku em herin li wir peyvan biguherînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:33, 31 adar 2026 (UTC) pmcxb26uv2wb3oply3eimg0b2llix1x 1995005 1995004 2026-03-31T20:39:29Z Avestaboy 34898 /* Wîkîferheng */ Bersiv 1995005 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} . == Parleman an jî Parlaman ? == Silav {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Gomada}} ! Parleman an jî Parlaman ? Kîjan nivîsandin rast e ? Ev gotar wek Parleman hatiye nivîsandin. Lê piraniya gotaran li ser Wîkîpediya bi peyva Parlaman destpê dibin ( Parlamena Kurdistanê, Parlamena Fînlendayê ) . Standartkirina rastnivîsandin ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:45, 10 adar 2022 (UTC) Ya rast Parleman e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:53, 10 adar 2022 (UTC) :Na, ya dirust parlamen e :)) Parlêman, parlement, perleman... Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 adar 2022 (UTC) == Wîkîferheng == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotara '''Parleman''' li ser [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] wek [[Parlamen]] biguhêrîn in ? Ji ber ku li ser Wîkîpediyaya bi kurdî ev guherto tê tercîhkirin. Malpera ferhengkurdi.org û ferhenga [[Zana Farqînî]] guhertoyên '''parlamen''' û '''parlamento''' tomar kirine û ne '''parleman''' .https://ku.wiktionary.org/wiki/parleman#Werger https://ferhengkurdi.org/peyv/parlamen-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:28, 31 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:25, 31 adar 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bikarhênerên Wîkîpediyayê û Wîkîferhengê ji hev cûdane. Ji ber ku ew ferheng e dibe ku peyvek bi du-sê forman were nivîsandin. Kesên li vir di derbarê xebatên li wir xwediyê ti fikreke nînin. Ne hewceye ku em herin li wir peyvan biguherînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:33, 31 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Standardkirina zimanê kurdî pir girîng e û em nikarin vê paşguh bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:39, 31 adar 2026 (UTC) 8cw8lev8ulbsfgle3m6d93xuiynuft5 1995006 1995005 2026-03-31T20:43:24Z Penaber49 39672 /* Wîkîferheng */ Bersiv 1995006 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} . == Parleman an jî Parlaman ? == Silav {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Gomada}} ! Parleman an jî Parlaman ? Kîjan nivîsandin rast e ? Ev gotar wek Parleman hatiye nivîsandin. Lê piraniya gotaran li ser Wîkîpediya bi peyva Parlaman destpê dibin ( Parlamena Kurdistanê, Parlamena Fînlendayê ) . Standartkirina rastnivîsandin ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:45, 10 adar 2022 (UTC) Ya rast Parleman e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:53, 10 adar 2022 (UTC) :Na, ya dirust parlamen e :)) Parlêman, parlement, perleman... Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 adar 2022 (UTC) == Wîkîferheng == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotara '''Parleman''' li ser [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] wek [[Parlamen]] biguhêrîn in ? Ji ber ku li ser Wîkîpediyaya bi kurdî ev guherto tê tercîhkirin. Malpera ferhengkurdi.org û ferhenga [[Zana Farqînî]] guhertoyên '''parlamen''' û '''parlamento''' tomar kirine û ne '''parleman''' .https://ku.wiktionary.org/wiki/parleman#Werger https://ferhengkurdi.org/peyv/parlamen-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:28, 31 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:25, 31 adar 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bikarhênerên Wîkîpediyayê û Wîkîferhengê ji hev cûdane. Ji ber ku ew ferheng e dibe ku peyvek bi du-sê forman were nivîsandin. Kesên li vir di derbarê xebatên li wir xwediyê ti fikreke nînin. Ne hewceye ku em herin li wir peyvan biguherînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:33, 31 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Standardkirina zimanê kurdî pir girîng e û em nikarin vê paşguh bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:39, 31 adar 2026 (UTC) ::::parlamen peyveke standard nîne. Li gelek wekê cihan parlamento jî derbas dibe. Wîkîferheng karê me nîne. Ger pirsgirêk hebe bikarhêner û rêveberên wir hene. Di derbarê wir de ti fikreke min tuneye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:43, 31 adar 2026 (UTC) qsdlbegfhbju1gxtgpx2g4fqugxebdz 1995007 1995006 2026-03-31T20:47:24Z Penaber49 39672 1995007 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|bingehîn=erê|sinif=şitil}} . == Parleman an jî Parlaman ? == Silav {{Ragihandin|MikaelF}} , {{Ragihandin|Ghybu}}, {{Ragihandin|Xwedêda}}, {{Ragihandin|Penaber49}} {{Ragihandin|Gomada}} ! Parleman an jî Parlaman ? Kîjan nivîsandin rast e ? Ev gotar wek Parleman hatiye nivîsandin. Lê piraniya gotaran li ser Wîkîpediya bi peyva Parlaman destpê dibin ( Parlamena Kurdistanê, Parlamena Fînlendayê ) . Standartkirina rastnivîsandin ji bo bikaranîna Wîkîpediyaya kurdî girîng e. Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:45, 10 adar 2022 (UTC) Ya rast Parleman e. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:53, 10 adar 2022 (UTC) :Na, ya dirust parlamen e :)) Parlêman, parlement, perleman... Silav û rêz. --[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 23:31, 10 adar 2022 (UTC) == Wîkîferheng == Silav hevalno @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] @[[Bikarhêner:VikiAzad|VikiAzad]] . Hûn çawa nin? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotara '''Parleman''' li ser [[Wîkîferheng|Wîkîferhengê]] wek [[Parlamen]] biguhêrîn in ? Ji ber ku li ser Wîkîpediyaya bi kurdî ev guherto tê tercîhkirin. Malpera ferhengkurdi.org û ferhenga [[Zana Farqînî]] guhertoyên '''parlamen''' û '''parlamento''' tomar kirine û ne '''parleman''' .https://ku.wiktionary.org/wiki/parleman#Werger https://ferhengkurdi.org/peyv/parlamen-m [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:28, 31 adar 2026 (UTC) :@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] û @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:25, 31 adar 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] bikarhênerên Wîkîpediyayê û Wîkîferhengê ji hev cûdane. Ji ber ku ew ferheng e dibe ku peyvek bi du-sê forman were nivîsandin. Kesên li vir di derbarê xebatên li wir xwediyê ti fikreke nînin. Ne hewceye ku em herin li wir peyvan biguherînin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:33, 31 adar 2026 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Standardkirina zimanê kurdî pir girîng e û em nikarin vê paşguh bikin. [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 20:39, 31 adar 2026 (UTC) ::::parlamen peyveke standard nîne. Li gelek cihan wekê parlamento jî derbas dibe. Wîkîferheng karê me nîne. Ger pirsgirêk hebe bikarhêner û rêveberên wir hene. Di derbarê wir de ti fikreke min tuneye. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:43, 31 adar 2026 (UTC) eedj6oou0fbr7mjxf4hn6rce4c3398z 0 129140 1995030 1794903 2026-03-31T23:38:01Z Kurê Acemî 105128 1995030 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Dipole xmting antenna animation 4 408x318x150ms.gif|thumb|Anîmasyona antenna dupolê ya nîv-pêl pêlên radyoyê radike, xetên qada elektrîkê nîşan dide.]] '''Pêlên radyoyê''' yan jî '''Pêlên elektromagnetîkê radyoyê''', cureyek pêlên elektromagnetîk in ku bi dirêjtirîn pêlên di [[Şebenga karomiqnatîsî|spektruma elektromagnetîk]] de, bi gelemperî bi frekansên 300 gigahertz (GHz) û jêr ve tê belavkirin. Di 300 GHz de, dirêjahiya pêlê 1 mm e (ji gewrê birincê kurttir e); di 30 Hz de dirêjahiya pêlê ya têkildar 10.000 kîlomêtre ye ku ji nîvtîreya dinyayê ([[Dinya (gerstêrk)|erd]]) dirêjtir e.(Nîvtîreya erdê 6.371 kîlometre ye). Wekê hemî pêlên elektromagnetîk, pêlên radyoyê jî di valahiyê de bi [[leza ronahiyê]] û di [[atmosfera dinyayê]] de bi pêşveçûnek hêdî tevdigere. Pêlên radyoyê ji aliyê pirçikên barkirî yên ku lezê dikişînin têne hilberandin, wekî herikînên elektrîkê yên ku bi demê re ye diguhere.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com.tr/books?id=QMKSDQAAQBAJ&q=%22radio+wave%22+time+varying+electric+current&pg=PA16&redir_esc=y |sernav=Radio Systems Engineering |paşnav=Ellingson |pêşnav=Steven W. |tarîx=2016-10-06 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-78516-4 |ziman=en }}</ref> Pêlên radyoyê yên xwezayî ji hêla birûskê û tiştên [[Stêrnasî|astronomîk]] ve têne belav kirin û beşek in ji tîrêjên cismên bejayiyê ye ku ji aliyê hemî tiştên germ ve têne belav kirin. Pêlên radyoyê bi awayekî sûnî ji aliyê amûrek elektronîkî ya bi navê veguhezkar ve têne çêkirin ku bi antêna ku pêlan radike ve girêdayî ye. Pêl ji aliyê antenek din ve girêdayî wergirê radyoyê ve têne wergirtin ku sînyala wergirtî hildiweşîne. Pêlên radyoyê di teknolojiya nûjen de ji bo ragihandina radyoya sabît û mobîl, weşan, radar û pergalên navîgasyonê yên radyoyê, satelaytên ragihandinê, torên komputerên bêtêl û ji aliyê gelek sepanên din pir berfireh ve têne bikar anîn. Frekansên cuda yên pêlên radyoyê di atmosfera dinyayê de xwedî taybetmendiyên belavbûna cihê ne ku pêlên dirêj dikarin li dora astengên mîna çiyayan bizivirin û li pêy xêzkirina erdê, (pêlên erdê) pêlên kurttir dikarin îonosferê nîşan bidin û li derveyî asoyê vegerin erdê (pêlên ezman), di heman demê de ku dirêjahiya pêlên pir kurt pir hindik ditewin yan jî dişkên û li ser xetek dîtbarî dimeşin, ji ber vê yekê navbera belavbûna wan bi asoya dîtbarî ve sînorkirî ye. Ji bo pêşîlêgirtina destwerdana di navbera bikarhênerên cihêreng de, hilberîna sûnî û karanîna pêlên radyoyê bi qanûnê bi tundî têne birêvebirin ku ji aliyê saziyek navneteweyî ya bi navê [[Yekîtiya Telekomunîkasyona Navneteweyî (ITU)]] ve hatiye hevrêz kirin ku pêlên radyoyê wekî "pêlên elektromagnetîk ên frekansên ku bi ji 3.000 [[GHz]] kêmtir in, li fezayê bêyî rêbernameyek çêkirî têne belav kirin" pênase dike. Spectruma radyoyê li ser bingeha frekansê li çend bandên radyoyê tê dabeş kirin ku ji bo bikaranîna cûda têne veqetandin. == Ragihandina radyo an jî televîzyonê bi pêlên radyoyê == Ragihandina radyoyê û televîzyonê bi pêlên radyoyê rû dide. Ji mîkrofonê deng, ji kamerayê jî dîmen bi şêweyî sînyalên elektronî digihîje veguhezkarê. Sînyalên dengê an jî sînyalên dîmenê ji aliyê veguhezkar ve tê rêkxistin (bi înglîzî: modulation). Veguhezkar bi antenek ve girêdayî ye. Deng an jî dimenên hatiyê rêkxistin bi şeweyî pêlên radyoyê, bi navbeynkariya vê antênê li ezman tê belavkirin. Di her radyo an jî televîzyonek de antenek heye û bi wergirê radyoyê an jî televîzyonê ve girêdayî ye. Gava pêlên radyoyê rastê antenê tên, pêl ji aliyê antênê ve tên wergirtin û tên şandin bo wergirê. Wergir, deng an jî dîmenên bi awayekî destkarî (sûnî) hatiyê rêkxistin, dubare werdigerîne şêweyî wî yê resen. Bi vî awayî sînyalên ji veguhezkarê hatine belavkirin, di radyoyê de wekî deng, di televizyone de wekî deng û dîmen peyda dibe. == Kifşkirin == Pêlên radyoyê yekem car ji aliyê teoriya elektromagnetîzmê ve ku di sala 1867an de ji aliyê fîzîknasê matematîkî yê Skotlandî [[James Clerk Maxwell]] ve hatiye pêşniyar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/48014525 |sernav=James Clerk Maxwell |paşnav=Harman |pêşnav=P. M. |tarîx=2001 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=0-521-00585-X |çap= |cih=Cambridge, UK |oclc=48014525 }}</ref> Teoriya wî ya matematîkî ku niha jê re hevkêşeyên Maxwell tê gotin, pêşbînî kir ku qadek elektrîkî û magnetîkî ya hevgirtî dikare wekî "wek pêlek elektromagnetîkî" di fezayê de bigere. Maxwell pêşniyar kir ku ronahî ji pêlên elektromagnetîk ên bi dirêjahiya pêlên pir kurt pêk tê. Di sala 1887an de fîzîknasê Alman [[Heinrich Hertz]] rastiya pêlên elektromagnetîk ên Maxwell bi ceribandina pêlên radyoyê di laboratûara xwe de hilberand û ev hilberîn nîşan da ku ev taybetmendiyên pêlan wekî ronahiyê nîşan didin ku tê de pêlên rawestayî, refleksyon, veqetandin û polarîzasyon, hene. Dahênerê îtalî Guglielmo Marconi di navbera salên 1894 û 1895an de yekem veguhezkar û wergirên radyoyê yên pratîkî pêş xist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aaas.org/heinrich-hertz-and-electromagnetic-radiation |sernav=Heinrich Hertz and electromagnetic radiation {{!}} American Association for the Advancement of Science |malper=www.aaas.org |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-08-14 }}</ref> Di sala 1909an de ji ber xebatên xwe yên radyoyê [[Xelata Nobelê]] ya fîzîkê wergirt. Ragihandina radyoyê li dora sala 1900an dest bi bikaranîna bazirganiyê kir. Têgeha nûjen "pêla radyoyê" li dora sala 1912an de li cîhê navê orîjînal "pêla Hertzian" girt. == Nifş û wergirtin == [[Wêne:Dipole receiving antenna animation 6 800x394x150ms.gif|thumb|Diyagrama anîmasyon a antena dupolê ya nîv-pêl ku pêlek radyoyê werdigire. Antena ji du hêlînên metal ên bi wergirê R ve girêdayî ne. Qada elektrîkê (E, tîrên kesk) ya pêla tê, elektronên di daran de ber bi pêş û paş ve dikişîne, li dawiyan bi awayekî erênî (+) û neyînî (-) bar dike.]] Pêlên radyoyê, dema ku bilez dibin, ji aliyê parçikên şarjkirî ve tên radyajkirin. Çavkaniyên xwezayî yên pêlên radyoyê dengê radyoyê ku ji hêla birûskê û pêvajoyên din ên xwezayî yên di atmosfera Erdê de têne hilberandin û çavkaniyên radyoyê yên astronomîk ên li fezayê yên wekî roj, galaksî û nebulan hene. Hemî tiştên germ pêlên radyoyê yên bi frekansa bilind (mîkropêl) wekî beşek ji radyasyona cismên xwe yên reş radikin. Pêlên radyoyê bi awayekî sûnî ji aliyê herikên elektrîkê yên ku di wextê de diguhere têne hilberandin ku ji elektronên ku ber bi paş û paş ve diherikin di navgînek metalî ya bi teşe ya taybetî de ku jê re anten tê gotin pêk tê. Amûrek elektronîkî ya ku jê re veguhezkara radyoyê tê gotin, herikîna elektrîkê ya ossilî li antena dide û antena hêzê wekî pêlên radyoyê radike. Pêlên radyoyê ji hêla antenek din ve girêdayî wergirê radyoyê têne wergirtin. Dema ku pêlên radyoyê li antena wergirtinê dikeve, ew elektronên di metalê de ber bi pêş û paş ve diçin tên û herikên hûrik ên piçûk ên ku ji aliyê wergir ve têne tespît kirin diafirînin. Ji mekanîka kuantûmê, mîna radyasyonên elektromagnetîk ên din ên wekî ronahiyê, pêlên radyoyê dikarin wekî herikînên perçeyên bingehîn ên nebarkirî yên ku jê re [[foton]] têne gotin werin hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/162129674 |sernav=Radio antennas and propagation |paşnav=Gosling |pêşnav=W. |tarîx=1998 |weşanger=Newnes |isbn=978-0-7506-3741-1 |cih=Oxford |oclc=162129674 }}</ref> Dema ku di antena wergir de [[elektron]] enerjiyê wekî fotonên radyoyê vedigirin, di antenekê de ku pêlên radyoyê vediguhêze, elektronên di antena de enerjiyê di pakêtên veqetandî yên bi navê fotonên radyoyê derdixin. Antena, wekî lazerekê, emiterek hevgirtî ya fotonan e, ji ber vê yekê fotonên radyoyê hemî di qonaxê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1198235941 |sernav=Our changing views of photons : a tutorial memoir |paşnav=Shore |pêşnav=Bruce W. |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-260764-5 |çap=[First edition] |cih=Oxford |oclc=1198235941 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elektrîk]] [[Kategorî:Radyo]] i6qonldxa9phjyuonbke3jfl0l24npp 0 132778 1995164 1892764 2026-04-01T09:10:17Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995164 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = | wêne = Erkan Baş 2023.jpg | sernavê_wêne = Erkan Baş, Nîsan 2023. | mezinahiya_wêne = | meqam = Partiya Karkerên Tirkiyeyê | tevî = | destpêka_dewrê = 7ê mijdara 2017an | dawiya_dewrê = | berê = | paşê = | serokkomar = | cîgirserok = | serokwezîr = | cîgirên_serokwezîrê = | 1navê_vala = | 1navê_daneyê = | meqam1 = Partiya Kominîst a Tirkiyeyê | tevî1 = | destpêka_dewrê1 = 1ê sibata 2009an | dawiya_dewrê1 = Tebaxa 2009an | berê1 = | paşê1 = | herêma_hilbijartinê1 = | 1navê_vala1 = | 1navê_daneyê1 = <!------------------------------meqam2--------------------------> | meqam2 = | tevî2 = | destpêka_dewrê2 = | dawiya_dewrê2 = | herêma_hilbijartinê2 = | berê2 = | paşê2 = <!------------------------------Agahiyên kesane------------------> | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|14|6|1979|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Berlîn]], [[Almanyaya Rojava]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | partî = [[Partiya Karkerên Tirkiyê]] (TİP) | partiyên_din = | hevwelatî = [[Tirkiye]] | netewe = [[Bosnak]] | hevjîn = | zarok = 2 | perwerde = [[Zanîngeha Stenbolê]] | pîşe = Siyasetmedar, akademîsyen | xelat = | malper = | şanenav = }} '''Erkan Baş''', ({{Jidayikbûn|14|6|1979|j=1}} li [[Berlîn]], [[Almanyaya Rojava]]) siyasetmedar û akademîsyenekî [[Tirkiye|tirk]] e ku bi eslê xwe bosnak e. Di destpêka sala 2009ê de serokatiya [[Partiya Komûnîst a Tirkiyeyê]] (TKP) kiriye û di sala 2017an de [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] (TİP) damezrandiye. Di sala 2018an de di lîsteya [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) di çarçoveya tifaqa hilbijartinê ya partiya xwe de wek parlamenter hatiye hilbijartin û piştre ji [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) vediqete û derbasî partiya xwe, [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] (TİP) dibe. == Jînenîgarî == Erkan Baş di 14ê tîrmeha sala 1979an de li bajarê [[Berlîn]] a [[Almanyaya Rojava]] hatiye dinyayê û ji malbatek [[bosnak]] e ku bi eslê xwe koçberên Yûgoslavyayê ye.<ref>{{Jêder |sernav=TRT'de bir ilk: Ekranda komünist propaganda |url=https://www.youtube.com/watch?v=8ceGf_4YozM |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-06 }}</ref> Paşnavê malbatê li [[Yûgoslavya]]yê Jusovic bû. Bavê wî karkerek bû û koçê [[Almanya]]yê bibû û Dayika wî demekê di karê tekstîlê de dixebite.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalHaberDetay&ArticleID=922995&Date=23.02.2009&CategoryID= |sernav=radikal.com.tr }}</ref> Xwendina xwe yê seretayî, navîn û amadeyî li bajarê [[Stembol|Stenbolê]] xwendiye. Li [[Zanîngeha Stembolê|Zanîngeha Stenbolê]] Fakulteya Edebiyatê beşa Dîroka Zanistê qedandiye. Demekê li [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê|Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê]] li Beşa Zanistên Însanî û Civakî wek mamosteyê mêvan xebitiye. Di encama têkoşîna wî ya ji bo mafên xebatkarên kafeteryayê yên li zanîngehê, ji aliyê rêveberiya dibistanê ve ji kar hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://arsiv.sol.org.tr/index.php?yazino=3632 |sernav=soL Günlük Siyasi Gazete - Ameliyathaneye aşçıbaşı, morga bulaşıkçı |malper=arsiv.sol.org.tr |roja-gihiştinê=2022-10-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biyografi.net.tr/erkan-bas-kimdir/ |sernav=Erkan Baş kimdir - Biyografi.net.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-06 |archive-date=2020-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812234638/https://www.biyografi.net.tr/erkan-bas-kimdir/ |url-status=dead }}</ref> == Kariyera siyasî == === Salên destpêkê === Erkan Baş, di temenekî ciwan de endamê Partiya Hêza Sosyalîst bû, di vê partiyê û Partiya Komunîst a Tirkiyê ya ku piştre hat damezrandin de, gelek berpirsiyarî girt ser xwe. Di teşkîlata Stenbolê de xebitiye, sekreteriya parêzgeha Stenbolê ya partiyê kir, di Buroya Rêxistinê û Komîteya Navendî de cih girtiye. === Dema Partiya Kominîst a Tirkiyeyê === Di 9emîn a Kongreya Partiya Kominîst a Tirkiyeyê (TKP) de Aydemîr Guler dest ji serokatiya xwe berda; Li cihê wî wê Erkan Baş wek serok hat hilbijartin. Serokatiya Giştî ya TKP'ê bi biryara kongreyê ya ku ji bo temsîliyeta partiyê hêsan bike ket meriyetê. Dema ku vê gavê serkevtinên ku tê xwestin bi xwe re neanî, Komîteya Navendî ya partiyê piştî nêzîkî 6 mehan posta "seroktiya giştî" betal kir. [[TKP]] niha ji aliyê Komîteya Navendî ya partiyê ve bi serokatiya kolektîf tê birêvebirin. === Dema Partiya Karkerên Tirkiyeyê (roja îro) === Di sala 2017an de [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] ji aliyê Erkan Baş ve hate damezrandin û di lîsteya [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ji bo hilbijartinên giştî yên 2018an a Tirkiyeyê bû namzetê parlamenteriyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/erkan-bas-ve-baris-atay-hdpden-aday-oldu-979283 |sernav=Erkan Baş ve Barış Atay HDP'den aday oldu |malper=www.cumhuriyet.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/2018/gundem/aymden-tipe-mujdeli-haber-tip-yoluna-devam-edecek-2577763/ |sernav=AYM’den TİP’e müjdeli haber: TİP yoluna devam edecek - Son Dakika Haberleri |tarîx=2018-08-17 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-06 |roja-arşîvê=2018-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180817141410/https://www.sozcu.com.tr/2018/gundem/aymden-tipe-mujdeli-haber-tip-yoluna-devam-edecek-2577763/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 11ê cotmeha sala 2018an de ji HDPê wekî parlamenter hate hilbijartin û bi [[Bariş Atay]] re derbasê [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/meclis-teki-parti-sayisi-9-a-cikti-2175181 |sernav=Meclis'teki parti sayısı 9'a çıktı |tarîx=2018-10-11 |malper=www.haberturk.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-06 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên bosnak]] ow622zkpybx2v5w8rmmoptw5ja29rox 1995165 1995164 2026-04-01T09:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1995165 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank xwedî meqam | nav = | wêne = Erkan Baş 2023.jpg | sernavê_wêne = Erkan Baş, Nîsan 2023. | mezinahiya_wêne = | meqam = Partiya Karkerên Tirkiyeyê | tevî = | destpêka_dewrê = 7ê mijdara 2017an | dawiya_dewrê = | berê = | paşê = | serokkomar = | cîgirserok = | serokwezîr = | cîgirên_serokwezîrê = | 1navê_vala = | 1navê_daneyê = | meqam1 = Partiya Kominîst a Tirkiyeyê | tevî1 = | destpêka_dewrê1 = 1ê sibata 2009an | dawiya_dewrê1 = Tebaxa 2009an | berê1 = | paşê1 = | herêma_hilbijartinê1 = | 1navê_vala1 = | 1navê_daneyê1 = <!------------------------------meqam2--------------------------> | meqam2 = | tevî2 = | destpêka_dewrê2 = | dawiya_dewrê2 = | herêma_hilbijartinê2 = | berê2 = | paşê2 = <!------------------------------Agahiyên kesane------------------> | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|14|6|1979|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Berlîn]], [[Almanyaya Rojava]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | partî = [[Partiya Karkerên Tirkiyê]] (TİP) | partiyên_din = | hevwelatî = [[Tirkiye]] | netewe = [[Bosnak]] | hevjîn = | zarok = 2 | perwerde = [[Zanîngeha Stenbolê]] | pîşe = Siyasetmedar, akademîsyen | xelat = | malper = | şanenav = }} '''Erkan Baş''', ({{Jidayikbûn|14|6|1979|j=1}} li [[Berlîn]], [[Almanyaya Rojava]]) siyasetmedar û akademîsyenekî [[Tirkiye|tirk]] e ku bi eslê xwe bosnak e. Di destpêka sala 2009ê de serokatiya [[Partiya Komûnîst a Tirkiyeyê]] (TKP) kiriye û di sala 2017an de [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] (TİP) damezrandiye. Di sala 2018an de di lîsteya [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) di çarçoveya tifaqa hilbijartinê ya partiya xwe de wek parlamenter hatiye hilbijartin û piştre ji [[Partiya Demokratîk a Gelan]] (HDP) vediqete û derbasî partiya xwe, [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] (TİP) dibe. == Jînenîgarî == Erkan Baş di 14ê tîrmeha sala 1979an de li bajarê [[Berlîn]] a [[Almanyaya Rojava]] hatiye dinyayê û ji malbatek [[bosnak]] e ku bi eslê xwe koçberên Yûgoslavyayê ye.<ref>{{Jêder |sernav=TRT'de bir ilk: Ekranda komünist propaganda |url=https://www.youtube.com/watch?v=8ceGf_4YozM |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-10-06 }}</ref> Paşnavê malbatê li [[Yûgoslavya]]yê Jusovic bû. Bavê wî karkerek bû û koçê [[Almanya]]yê bibû û Dayika wî demekê di karê tekstîlê de dixebite.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalHaberDetay&ArticleID=922995&Date=23.02.2009&CategoryID= |sernav=radikal.com.tr }}</ref> Xwendina xwe yê seretayî, navîn û amadeyî li bajarê [[Stembol|Stenbolê]] xwendiye. Li [[Zanîngeha Stembolê|Zanîngeha Stenbolê]] Fakulteya Edebiyatê beşa Dîroka Zanistê qedandiye. Demekê li [[Zanîngeha Teknîkî ya Stembolê|Zanîngeha Teknîkî ya Stenbolê]] li Beşa Zanistên Însanî û Civakî wek mamosteyê mêvan xebitiye. Di encama têkoşîna wî ya ji bo mafên xebatkarên kafeteryayê yên li zanîngehê, ji aliyê rêveberiya dibistanê ve ji kar hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://arsiv.sol.org.tr/index.php?yazino=3632 |sernav=soL Günlük Siyasi Gazete - Ameliyathaneye aşçıbaşı, morga bulaşıkçı |malper=arsiv.sol.org.tr |roja-gihiştinê=2022-10-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.biyografi.net.tr/erkan-bas-kimdir/ |sernav=Erkan Baş kimdir - Biyografi.net.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-06 |roja-arşîvê=2020-08-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200812234638/https://www.biyografi.net.tr/erkan-bas-kimdir/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Kariyera siyasî == === Salên destpêkê === Erkan Baş, di temenekî ciwan de endamê Partiya Hêza Sosyalîst bû, di vê partiyê û Partiya Komunîst a Tirkiyê ya ku piştre hat damezrandin de, gelek berpirsiyarî girt ser xwe. Di teşkîlata Stenbolê de xebitiye, sekreteriya parêzgeha Stenbolê ya partiyê kir, di Buroya Rêxistinê û Komîteya Navendî de cih girtiye. === Dema Partiya Kominîst a Tirkiyeyê === Di 9emîn a Kongreya Partiya Kominîst a Tirkiyeyê (TKP) de Aydemîr Guler dest ji serokatiya xwe berda; Li cihê wî wê Erkan Baş wek serok hat hilbijartin. Serokatiya Giştî ya TKP'ê bi biryara kongreyê ya ku ji bo temsîliyeta partiyê hêsan bike ket meriyetê. Dema ku vê gavê serkevtinên ku tê xwestin bi xwe re neanî, Komîteya Navendî ya partiyê piştî nêzîkî 6 mehan posta "seroktiya giştî" betal kir. [[TKP]] niha ji aliyê Komîteya Navendî ya partiyê ve bi serokatiya kolektîf tê birêvebirin. === Dema Partiya Karkerên Tirkiyeyê (roja îro) === Di sala 2017an de [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] ji aliyê Erkan Baş ve hate damezrandin û di lîsteya [[Partiya Demokratîk a Gelan]] ji bo hilbijartinên giştî yên 2018an a Tirkiyeyê bû namzetê parlamenteriyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/erkan-bas-ve-baris-atay-hdpden-aday-oldu-979283 |sernav=Erkan Baş ve Barış Atay HDP'den aday oldu |malper=www.cumhuriyet.com.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-06 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sozcu.com.tr/2018/gundem/aymden-tipe-mujdeli-haber-tip-yoluna-devam-edecek-2577763/ |sernav=AYM’den TİP’e müjdeli haber: TİP yoluna devam edecek - Son Dakika Haberleri |tarîx=2018-08-17 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2022-10-06 |roja-arşîvê=2018-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180817141410/https://www.sozcu.com.tr/2018/gundem/aymden-tipe-mujdeli-haber-tip-yoluna-devam-edecek-2577763/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 11ê cotmeha sala 2018an de ji HDPê wekî parlamenter hate hilbijartin û bi [[Bariş Atay]] re derbasê [[Partiya Karkerên Tirkiyeyê]] bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.haberturk.com/meclis-teki-parti-sayisi-9-a-cikti-2175181 |sernav=Meclis'teki parti sayısı 9'a çıktı |tarîx=2018-10-11 |malper=www.haberturk.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-10-06 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Parlamenterên Stembolê]] [[Kategorî:Siyasetmedarên bosnak]] ahwfx6lhcxsxrqr92wyzgq66h406qw1 0 136488 1994999 1829548 2026-03-31T20:24:32Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1994999 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Balafira bêmirov''' [[balafir]]ek e ku dikare bi awayê serbixwe bi rêya [[Komputer|kompîturê]] an jî bi rêya kontrola ji dûr ve bê ekîbên li balafirê bê xebitandin û rêvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hu |pêşnav=Junyan |paşnav2=Niu |pêşnav2=Hanlin |paşnav3=Carrasco |pêşnav3=Joaquin |paşnav4=Lennox |pêşnav4=Barry |paşnav5=Arvin |pêşnav5=Farshad |tarîx=2022-04-01 |sernav=Fault-tolerant cooperative navigation of networked UAV swarms for forest fire monitoring |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1270963822001687 |kovar=Aerospace Science and Technology |ziman=en |cild=123 |rr=107494 |doi=10.1016/j.ast.2022.107494 |issn=1270-9638 }}</ref> Di zimanê rojane de, balafirên bêmirov bi gelemperî wekî '''dron''' têne binavkirin; ev binavkirin ji bo balafirên bêmirov ên [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] an [[bazirganî]] û her weha ji bo modelên firîna ji dûr ve wekî multikopteran tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hu |pêşnav=Junyan |paşnav2=Lanzon |pêşnav2=Alexander |tarîx=2018-05-01 |sernav=An innovative tri-rotor drone and associated distributed aerial drone swarm control |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0921889017308163 |kovar=Robotics and Autonomous Systems |ziman=en |cild=103 |rr=162–174 |doi=10.1016/j.robot.2018.02.019 |issn=0921-8890 }}</ref> Di firokevaniya leşkerî de, têgîna dron bi eslê xwe ji balafireke bêpîlot re tê gotin ku mîsyona xwe serbixwe û bêyî kontrola derve pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nso.nato.int/natoterm/Account.mvc/LogOn |sernav=NATOTermOTAN |malper=nso.nato.int |roja-gihiştinê=2023-01-08 }}{{Mirin girêdan|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balafirên bêmirov| ]] [[Kategorî:Robotîk]] mlvro4zzif418dlqcwige8bfipxuow8 1995012 1994999 2026-03-31T21:22:51Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1995012 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Balafira bêmirov''' [[balafir]]ek e ku dikare bi awayê serbixwe bi rêya [[Komputer|kompîturê]] an jî bi rêya kontrola ji dûr ve bê ekîbên li balafirê bê xebitandin û rêvekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hu |pêşnav=Junyan |paşnav2=Niu |pêşnav2=Hanlin |paşnav3=Carrasco |pêşnav3=Joaquin |paşnav4=Lennox |pêşnav4=Barry |paşnav5=Arvin |pêşnav5=Farshad |tarîx=2022-04-01 |sernav=Fault-tolerant cooperative navigation of networked UAV swarms for forest fire monitoring |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1270963822001687 |kovar=Aerospace Science and Technology |ziman=en |cild=123 |rr=107494 |doi=10.1016/j.ast.2022.107494 |issn=1270-9638 }}</ref> Di zimanê rojane de, balafirên bêmirov bi gelemperî wekî '''dron''' têne binavkirin; ev binavkirin ji bo balafirên bêmirov ên [[Leşker (leşkerî)|leşkerî]] an [[bazirganî]] û her weha ji bo modelên firîna ji dûr ve wekî multikopteran tê bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hu |pêşnav=Junyan |paşnav2=Lanzon |pêşnav2=Alexander |tarîx=2018-05-01 |sernav=An innovative tri-rotor drone and associated distributed aerial drone swarm control |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0921889017308163 |kovar=Robotics and Autonomous Systems |ziman=en |cild=103 |rr=162–174 |doi=10.1016/j.robot.2018.02.019 |issn=0921-8890 }}</ref> Di firokevaniya leşkerî de, têgîna dron bi eslê xwe ji balafireke bêpîlot re tê gotin ku mîsyona xwe serbixwe û bêyî kontrola derve pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nso.nato.int/natoterm/Account.mvc/LogOn |sernav=NATOTermOTAN |malper=nso.nato.int |roja-gihiştinê=2023-01-08 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == * {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Balafirên bêmirov| ]] [[Kategorî:Robotîk]] 1nlas1rd4oagd3v8f9ipii3on5tpzeu 0 137491 1995016 1921924 2026-03-31T23:25:53Z Kurê Acemî 105128 1995016 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Nêzîkê b.z. 2000an de hatiye avakirin. Taybetiya bajarê ew bajar her demê de jî ava maye. Ji ber wê yên bajarên ava mayî de yek ji kevntirîn de cih digre. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fenîke]]yan da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla Xwedawend [[Melqart]] da hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] jl4t7quuzmup2nie1cojnechzwtdpsg 1995017 1995016 2026-03-31T23:26:36Z Kurê Acemî 105128 1995017 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin. Taybetiya bajarê ew bajar her demê de jî ava maye. Ji ber wê yên bajarên ava mayî de yek ji kevntirîn de cih digre. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fenîke]]yan da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla Xwedawend [[Melqart]] da hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] rn07cpei28fl87e3hotmyoxbs7w92e5 1995018 1995017 2026-03-31T23:27:06Z Kurê Acemî 105128 1995018 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Ji ber wê yên bajarên ava mayî de yek ji kevntirîn de cih digre. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fenîke]]yan da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla Xwedawend [[Melqart]] da hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] jdra634fyf1v2tig8y95hlhvj6sarfd 1995019 1995018 2026-03-31T23:27:26Z Kurê Acemî 105128 1995019 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fenîke]]yan da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla Xwedawend [[Melqart]] da hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] dgfit2waoz1gu5gvwozjl8x1pyofze1 1995020 1995019 2026-03-31T23:28:03Z Kurê Acemî 105128 1995020 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fînîkya|fînîkiyan]] da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla xwedawend [[Melqart]] da hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] pkk8b86ggodhjqg9xbtcf9004iqfeub 1995021 1995020 2026-03-31T23:30:39Z Kurê Acemî 105128 1995021 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fînîkya|fînîkiyan]] da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla xwedawend [[Melqart]] da hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Dîn == {{bar box |title=Dîn li Tîrosè (2014)<ref name="lub-anan.com">{{cite web | url=https://lub-anan.com/المحافظات/الجنوب/صور/صور/المذاهب/ | title=التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة صور، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان }}</ref> |titlebar= |left1=Dîn |right1=Sêdî |float=right |bars= {{bar percent|[[Şiîtî|Misilmanên şiî]]|DarkGreen|66.29}} {{bar percent|[[Sunîtî|Misilmanên sunî]]|Green|12.33}} {{bar percent|[[Xiristiyanîtî]]|DarkBlue|21.02}} {{Bar percent|Yên din|Gray|0.36}} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] lgvqvvake4xkvk92oaw7moy2dlbgjxe 1995022 1995021 2026-03-31T23:30:53Z Kurê Acemî 105128 1995022 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fînîkya|fînîkiyan]] da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla xwedawend [[Melqart]] da hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Dîn == {{bar box |title=Dîn li Tîrosè (2014)<ref name="lub-anan.com">{{cite web | url=https://lub-anan.com/المحافظات/الجنوب/صور/صور/المذاهب/ | title=التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة صور، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان }}</ref> |titlebar= |left1=Dîn |right1=Sêdî |float=right |bars= {{bar percent|[[Şiîtî|Misilmanên şiî]]|DarkGreen|66.29}} {{bar percent|[[Sunîtî|Misilmanên sunî]]|Green|12.33}} {{bar percent|[[Xiristiyanîtî]]|DarkBlue|21.02}} {{Bar percent|Yên din|Gray|0.36}} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] 98y1k9pza27iidvsd01ut1z0ormexwz 1995023 1995022 2026-03-31T23:31:21Z Kurê Acemî 105128 1995023 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fînîkya|fînîkiyan]] da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla xwedawend [[Melqart]] da hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Dîn == {{bar box |title=Dîn li Tîrosè (2014)<ref name="lub-anan.com">{{cite web | url=https://lub-anan.com/المحافظات/الجنوب/صور/صور/المذاهب/ | title=التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة صور، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان }}</ref> |titlebar= |left1=Dîn |right1=Sêdî |float=right |bars= {{bar percent|[[Şiîtî|Misilmanên şiî]]|DarkGreen|66.29}} {{bar percent|[[Sunîtî|Misilmanên sunî]]|Green|12.33}} {{bar percent|[[Xiristiyanî]]|DarkBlue|21.02}} {{Bar percent|Yên din|Gray|0.36}} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] shwabhdglh4zppd145vmsfbxxy03ygm 1995024 1995023 2026-03-31T23:31:37Z Kurê Acemî 105128 1995024 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fînîkya|fînîkiyan]] da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla xwedawend [[Melqart]] da hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Dîn == {{bar box |title=Dîn li Tîrosè (2014)<ref name="lub-anan.com">{{cite web | url=https://lub-anan.com/المحافظات/الجنوب/صور/صور/المذاهب/ | title=التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة صور، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان }}</ref> |titlebar= |left1=Dîn |right1=Sêdî |float=right |bars= {{bar percent|[[Şiîtî|Misilmanên şiî]]|DarkGreen|66.29}} {{bar percent|[[Sunîtî|Misilmanên sunî]]|Green|12.33}} {{bar percent|[[Xiristiyanî]]|DarkBlue|21.02}} {{Bar percent|Yên din|Gray|0.36}} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] sadzhxqnt728fl7thuwypc2rss8gyob 1995025 1995024 2026-03-31T23:31:58Z Kurê Acemî 105128 1995025 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan|Libnanê]] ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fînîkya|fînîkiyan]] da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla xwedawend [[Melqart]] da hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Dîn == {{bar box |title=Dîn li Tîrosê (2014)<ref name="lub-anan.com">{{cite web | url=https://lub-anan.com/المحافظات/الجنوب/صور/صور/المذاهب/ | title=التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة صور، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان }}</ref> |titlebar= |left1=Dîn |right1=Sêdî |float=right |bars= {{bar percent|[[Şiîtî|Misilmanên şiî]]|DarkGreen|66.29}} {{bar percent|[[Sunîtî|Misilmanên sunî]]|Green|12.33}} {{bar percent|[[Xiristiyanî]]|DarkBlue|21.02}} {{Bar percent|Yên din|Gray|0.36}} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] jddu9vnscb8zhieu4dmkyzopijd3teg 1995031 1995025 2026-04-01T00:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 1995031 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Tîros''' an jî '''Sûr''', bajarekî kevnar li [[Libnan]]ê ye. Bajar di nêzîkî sala 2000ê {{Bz}} hatiye damezrandin û ji vir we her dem hatibû niştecih kirin. Di demên kevnar de bajar bin desthilatdariya [[Fînîkya|fînîkiyan]] da bû. Dihat bawerkirin ku ew bajar ji hêla xwedawend [[Melqart]] da hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Tyre/ |sernav=Tyre |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |malper=World History Encyclopedia |ziman=en |roja-gihiştinê=2023-03-20 }}</ref> == Dîn == {{bar box |title=Dîn li Tîrosê (2014)<ref name="lub-anan.com">{{Jêder-malper | url=https://lub-anan.com/المحافظات/الجنوب/صور/صور/المذاهب/ |sernav=التوزيع حسب المذاهب للناخبين/ناخبات في بلدة صور، قضاء صور محافظة الجنوب في لبنان }}</ref> |titlebar= |left1=Dîn |right1=Sêdî |float=right |bars= {{bar percent|[[Şiîtî|Misilmanên şiî]]|DarkGreen|66.29}} {{bar percent|[[Sunîtî|Misilmanên sunî]]|Green|12.33}} {{bar percent|[[Xiristiyanî]]|DarkBlue|21.02}} {{Bar percent|Yên din|Gray|0.36}} }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên sedsala 28an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Libnanê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Libnanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Libnanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Tîros (bajar)| ]] [[Kategorî:Turîzm li Libnanê]] qd244bytzgnev9hx8gbf25eveo9ntcn 2 156563 1995141 1993824 2026-04-01T08:20:41Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 1995141 wikitext text/x-wiki == 2026-04-01T08:20:40Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-03-29T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 32 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-03-28T08:20:51Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 30 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-03-27T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 30 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-03-26T11:53:44Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 30 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Derûnnas]] → [[:Kategorî:Psîkolog]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-03-26T08:20:38Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 30 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-03-25T08:20:53Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 30 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=1992417 Qeydên kevn]''' 76009sgkkqh5tkybrm7h6mw3ygyozok 0 213885 1995087 1917839 2026-04-01T04:35:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995087 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Deba Hekmat''' (jdb. 2001 li [[Serdeşt (bajar)|Serdeşt]], [[Îran]] ) model, lîstikvan û nivîskareke{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} kurd-brîtanî ye. Berî ku di fîlma ''[[Last Swim (fîlm)|Last Swimê]]'' (2024) de lîst, wê kariyera xwe wekî model dest pê kiribû. == Jiyana berî == Deba Hekmat li Serdeşta rojavayê Îranê ji dayik bûye. Di sala 2004an de, malbata wê reviya Keyaniya Yekbûyî, ku ew li [[Croydon]], li başûrê [[London]]ê bi cih bûn. Dema Hekmat 12 salî bû, malbata wê dîsa koçî [[Cardiff]]ê kirin. Wê lîseyê zû berda û paşê vegeriya Londonê. == Karîyera wê == Hekmat di 16 saliya xwe de dest bi modelsaziyê kiriye û bi [[Anti-Ajansê]] re îmze kiriye. == Fîlmnîgarî == {| class="wikitable unsortable" |- ! Sal ! Sernav ! Rol ! Nîşe |- | 2023 | ''[[Hoard (film)|Hoard]]'' | Laraib | |- | 2024 | ''[[Last Swim]]'' | Ziba Soofi | |- |} === Vîdeyoyên muzîkê === * "Angel" (2020), [[Lava La Rue]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|12866055}} * [https://antiagency.co.uk/talent/deba/ Deba Hekmat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240122202916/https://antiagency.co.uk/talent/deba/ |date=2024-01-22 }} li ser Anti-Agencyê {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2001]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Modelên kurd]] [[Kategorî:Penaberên li Keyaniya Yekbûyî]] 1g743kbwqlikn04xs2zs1u0p8f45xg0 14 243652 1995216 1923422 2026-04-01T11:44:40Z Avestaboy 34898 1995216 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|National Assembly of Azerbaijan}} [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Azerbaycan]] [[Kategorî:Siyaseta Azerbaycanê]] 9rvxfrtngedfpql2pd3azhi1s1c66yx 14 248391 1995219 1923423 2026-04-01T11:47:05Z Avestaboy 34898 1995219 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Hellenic Parliament}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Yewnanistanê]] cnbixchdipdkdvu7j49cvzudjrtavbw 14 257845 1995202 1710079 2026-04-01T11:33:05Z Avestaboy 34898 1995202 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hikûmet li gorî welatan]] [[Kategorî:Parlamen]] 02rwpfc3koddov4t71clt57y0nuf9xk 0 276203 1995102 1892490 2026-04-01T07:27:15Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995102 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Nasrallah Khamenei Soleimani.jpg | sernavê_wêne = Rêberê Şoreşa îslamî ya Îranê [[Elî Xamineyî]], sekreterê giştî yê [[Hizbula]]yê [[Hesen Nesrula]] û serokê giştî û şefê hêza [[Elquds]] [[Qasem Suleymanî]] li Tehranê (2019). }} '''Eksena Berxwedanê''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]] : محور مقاومت Mehvar-e Moqâvemat<ref>{{Jêder-malper |url=https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=11101 |sernav=طراحی این صفحه تغییر کرده است، برای ارجاع به صفحه‌ی قبلی اینجا کلیک کنی |malper=Khamenei.ir |roja-gihiştinê=2024-10-06 |archive-date=2024-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240930071717/https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=11101 |url-status=dead }}</ref>, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: محور المقاومة Miḥwar al-Muqāwamah) toreke li [[Rojhilata Navîn]] e, ku ji rêxistinên çekdar û komên siyasî yên ku [[Îran]] piştgiriya wan dike pêk te.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel |sernav=What is the Iran-backed 'axis of resistance' in the Middle East? : NPR |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-29 |roja-gihiştinê=2024-10-06 |roja-arşîvê=2023-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231029183838/https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Avakirin û tarîx == Eksena Berxwedanê ji aliyê Îranê ve bi yekbûn û birêxistinkirina komên çekdar hate avakirin, û armanca wê ew e ku li dijî bandora [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] û [[Îsraêl]]ê li Rojhilata Navîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/what-is-irans-axis-resistance-which-groups-are-involved-2024-01-29/ |sernav=What is Iran's 'Axis of Resistance'? |malper=Reuters.com |tarîx=13 nîsan 2024 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=After the decapitation of Hizbullah, Iran could race for a nuclear bomb |url=https://www.economist.com/briefing/2024/09/30/iran-could-race-for-the-bomb-after-the-decapitation-of-hizbullah |roja-gihiştinê=2024-10-06 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/article/axis-resistance-iran-militia.html |sernav=What to Know About the Axis of Resistance, the Iran-backed Militia Network |malper=nytimes.com }}</ref> şer bikin û dijminatiya li hember wan welatan meztir bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |sernav=Facing a Big Test, Iran’s ‘Axis of Resistance’ Flails |malper=nytimes.com }}</ref> DYA piraniya van komên ku tevlê bûne - wek [[Hemas]], [[Hizbulaya Libnanê]], [[Hûsiyên Yemenê]] û yên din - weke [[Rêxistina terorîst|rêxistinên terorîst]] bi nav dike. Hizbula ji aliyê dîndarên [[libnan]]î ve ji bo şerê li dijî [[Şerê Libnanê 1982|êrîşa Îsraêlê ya li ser Libnanê di sala 1982]] de hate damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2010-07-04 |sernav=Who are Hezbollah? |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm |roja-gihiştinê=2024-10-07 |ziman=en-GB}}</ref> Ji ber [[Îdeolojî|îdeolojiya]] xwe ya [[Şiîtî|şiî]], Hizbula piştgiriya rasterast ji Îranê distîne û endamê herî navdar ê eksenê ye. Komên din ên navdar ên di nava koalîsyonê de koma [[Filistîn (herêm)|filistînî]] Hemas, [[Cîhada Îslamî ya Filistînê]], tevgera hûsî ya Yemenê, û komên cuda yên şiî yên [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriyê]] ne. Hikûmeta [[Beşar Esed|Esed]] ji bilî Îranê yekane dewlet a eksenê ye, û mazûvaniya şervanên ku ji aliyê Îranê ve tên perwerdekirin dike. == Armanca Pêkeftinê == Armanca "Eksena Berxwedanê" ew e ku di pevçûneke mezin a bi Îsraêlê re, ji bo armanca hevpar a hilweşandina dewleta cihûyan, avakirina yekbûn û hevahengiyê ye. Eksena berxwedanê her wiha êrîş li ser [[Erebistana Siûdî]] û hêzên DYAyê yên li Iraqê pêk anî û dijberiya komên çekdar ên [[Selefîtî|selefî]]-[[Sunîtî|sunî]] yên wekî [[Elqaîde]] û [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] kir. Bi rêya hêza [[Elquds]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Iran’s axis of resistance? |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/11/15/what-is-irans-axis-of-resistance |roja-gihiştinê=2024-10-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613}}</ref> - yekîneyeke hêzên taybet a [[Supaya Pasdaran ên Şoreşa Îslamî|Supaya Pasdarên Şoreşa Îranê]] - Îranê bi dehsalan çavkaniyên girîng peyda kiriye ji bo xurtkirina şiyanên leşkerî yên her komê û di heman demê de têkiliyên girîng di navbera wan de diparêze. [[Wezareta Derve ya Amerîka]] texmîn dike ku Îranê heta sala 2019an salane 700 milyon dolar ji bo milîsan xerc kiriye. Ev eksen weke "sist" tê dîtin, ji ber ku hûsiyan di hewldana wan a ji bo bidestxistina Yemenê guh nedan şîretên Îranê. Hemasê jî di [[Êrîşa terorîstî ya Hemasê li dijî Îsraêlê 2023|7ê çiriya pêşîn de bê koordînasyon êrîş bir ser Îsraêlê]]. Bersiva torê li hember êrîşên dawî qels bû, û her du kom di şerê Îsraêlê de windahiyên giran dîtin. Bi lawazbûna Hemas û Hizbulayê re, tê gotin ku Îran beşeke girîng a stratejiya xwe ya tirsandinê winda kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/irans-axis-resistance-collapsing-israeli-attacks-rcna173169 |sernav=Is Iran's 'axis of resistance' collapsing under Israeli attacks? |malper=NBC News |tarîx=2024-09-30 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Têkiliyên derve yên Îranê]] [[Kategorî:Têkiliyên derve yên Sûriyê]] 1soyyms0szudyqd7jpq22nle64zwau2 1995135 1995102 2026-04-01T08:12:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1995135 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Nasrallah Khamenei Soleimani.jpg | sernavê_wêne = Rêberê Şoreşa îslamî ya Îranê [[Elî Xamineyî]], sekreterê giştî yê [[Hizbula]]yê [[Hesen Nesrula]] û serokê giştî û şefê hêza [[Elquds]] [[Qasem Suleymanî]] li Tehranê (2019). }} '''Eksena Berxwedanê''' (bi [[Zimanê farisî|farisî]] : محور مقاومت Mehvar-e Moqâvemat<ref>{{Jêder-malper |url=https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=11101 |sernav=طراحی این صفحه تغییر کرده است، برای ارجاع به صفحه‌ی قبلی اینجا کلیک کنی |malper=Khamenei.ir |roja-gihiştinê=2024-10-06 |roja-arşîvê=2024-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240930071717/https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=11101 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>, bi [[Zimanê erebî|erebî]]: محور المقاومة Miḥwar al-Muqāwamah) toreke li [[Rojhilata Navîn]] e, ku ji rêxistinên çekdar û komên siyasî yên ku [[Îran]] piştgiriya wan dike pêk te.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel |sernav=What is the Iran-backed 'axis of resistance' in the Middle East? : NPR |malper=web.archive.org |tarîx=2023-10-29 |roja-gihiştinê=2024-10-06 |roja-arşîvê=2023-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20231029183838/https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Avakirin û tarîx == Eksena Berxwedanê ji aliyê Îranê ve bi yekbûn û birêxistinkirina komên çekdar hate avakirin, û armanca wê ew e ku li dijî bandora [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]] û [[Îsraêl]]ê li Rojhilata Navîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/what-is-irans-axis-resistance-which-groups-are-involved-2024-01-29/ |sernav=What is Iran's 'Axis of Resistance'? |malper=Reuters.com |tarîx=13 nîsan 2024 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=After the decapitation of Hizbullah, Iran could race for a nuclear bomb |url=https://www.economist.com/briefing/2024/09/30/iran-could-race-for-the-bomb-after-the-decapitation-of-hizbullah |roja-gihiştinê=2024-10-06 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/article/axis-resistance-iran-militia.html |sernav=What to Know About the Axis of Resistance, the Iran-backed Militia Network |malper=nytimes.com }}</ref> şer bikin û dijminatiya li hember wan welatan meztir bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |sernav=Facing a Big Test, Iran’s ‘Axis of Resistance’ Flails |malper=nytimes.com }}</ref> DYA piraniya van komên ku tevlê bûne - wek [[Hemas]], [[Hizbulaya Libnanê]], [[Hûsiyên Yemenê]] û yên din - weke [[Rêxistina terorîst|rêxistinên terorîst]] bi nav dike. Hizbula ji aliyê dîndarên [[libnan]]î ve ji bo şerê li dijî [[Şerê Libnanê 1982|êrîşa Îsraêlê ya li ser Libnanê di sala 1982]] de hate damezrandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2010-07-04 |sernav=Who are Hezbollah? |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm |roja-gihiştinê=2024-10-07 |ziman=en-GB }}</ref> Ji ber [[Îdeolojî|îdeolojiya]] xwe ya [[Şiîtî|şiî]], Hizbula piştgiriya rasterast ji Îranê distîne û endamê herî navdar ê eksenê ye. Komên din ên navdar ên di nava koalîsyonê de koma [[Filistîn (herêm)|filistînî]] Hemas, [[Cîhada Îslamî ya Filistînê]], tevgera hûsî ya Yemenê, û komên cuda yên şiî yên [[Iraq]] û [[Sûrî|Sûriyê]] ne. Hikûmeta [[Beşar Esed|Esed]] ji bilî Îranê yekane dewlet a eksenê ye, û mazûvaniya şervanên ku ji aliyê Îranê ve tên perwerdekirin dike. == Armanca Pêkeftinê == Armanca "Eksena Berxwedanê" ew e ku di pevçûneke mezin a bi Îsraêlê re, ji bo armanca hevpar a hilweşandina dewleta cihûyan, avakirina yekbûn û hevahengiyê ye. Eksena berxwedanê her wiha êrîş li ser [[Erebistana Siûdî]] û hêzên DYAyê yên li Iraqê pêk anî û dijberiya komên çekdar ên [[Selefîtî|selefî]]-[[Sunîtî|sunî]] yên wekî [[Elqaîde]] û [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAIŞê]] kir. Bi rêya hêza [[Elquds]]<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=What is Iran’s axis of resistance? |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2023/11/15/what-is-irans-axis-of-resistance |roja-gihiştinê=2024-10-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> - yekîneyeke hêzên taybet a [[Supaya Pasdaran ên Şoreşa Îslamî|Supaya Pasdarên Şoreşa Îranê]] - Îranê bi dehsalan çavkaniyên girîng peyda kiriye ji bo xurtkirina şiyanên leşkerî yên her komê û di heman demê de têkiliyên girîng di navbera wan de diparêze. [[Wezareta Derve ya Amerîka]] texmîn dike ku Îranê heta sala 2019an salane 700 milyon dolar ji bo milîsan xerc kiriye. Ev eksen weke "sist" tê dîtin, ji ber ku hûsiyan di hewldana wan a ji bo bidestxistina Yemenê guh nedan şîretên Îranê. Hemasê jî di [[Êrîşa terorîstî ya Hemasê li dijî Îsraêlê 2023|7ê çiriya pêşîn de bê koordînasyon êrîş bir ser Îsraêlê]]. Bersiva torê li hember êrîşên dawî qels bû, û her du kom di şerê Îsraêlê de windahiyên giran dîtin. Bi lawazbûna Hemas û Hizbulayê re, tê gotin ku Îran beşeke girîng a stratejiya xwe ya tirsandinê winda kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/news/irans-axis-resistance-collapsing-israeli-attacks-rcna173169 |sernav=Is Iran's 'axis of resistance' collapsing under Israeli attacks? |malper=NBC News |tarîx=2024-09-30 |roja-gihiştinê=2024-10-07 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Têkiliyên derve yên Îranê]] [[Kategorî:Têkiliyên derve yên Sûriyê]] 96pge9i4lhxysyhczeq3xlr90ppnyjt 14 277858 1995209 1855691 2026-04-01T11:40:06Z Avestaboy 34898 1995209 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Hindistanê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Hindistanê]] b1k6egd9kxxnwpk0hcb5ycvl8ulwuxi 0 292318 1995036 1931821 2026-04-01T01:58:24Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1995036 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Wêne:Baptîzma êzidiyan.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji cejna Batîzmê, sal 2012 }} '''Cejna Batizmê''' ya [[Êzdî|êzdiyan]] [[Cejna dînî|cejneke dînî]] ya girîng e ku [[noqkirin]]a rîtuel û paqijkirina giyanî pîroz dike. Bi gelemperî ji [[yekşem]]a dawî ya [[sal]]ê heta yekşema destpêka sala nû berdewam dike û bi [[Mîtolojî|mîtolojiya]] [[Êzdîtî|êzditiyê]] û ramanên [[Gerdûnnasî|kozmolojîk]] ve girêdayî ye. Cejn ji bo bîranîn û rêzgirtina “Pîrê Alî” tê pîroz kirin. Li gorî kevneşopiya êzdiyan, “Pîrê Alî” berî sedsalan gundên êzdiyan ziyaret kiriye û li wir karên mucîze kirine. Sernavê "Pîr" tê wateya rûmetek giyanî û tê wateya "aqilmend û zana".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040120258 |sernav=Kurdên Êzidî Cejna Batizmê pîroz dikin |malper=Rudaw.net }}</ref> Cejna Batizmê cejneke herêmî ye û bi taybetî ji aliyê beşek ji [[êzidiyên Torê]] ([[Tûrabdîn]]) ya herêma Mêrdînê ve ([[Çêlkiyan]]) tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ezipedia.de/batizmi/ |sernav=Batizmî – Êzîpedia |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ew di dawiya meha [[kanûn]]ê ([[Çileya Pêşîn]]) de tê lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zentralrat-eziden.com/kalendarium |sernav=Kalendarium – Zentralrat der Êzîden |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de }}</ref> Li cem êzdiyên Torê, Batizm yek ji cejnên dînî yên herî girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.religionen-entdecken.de/lexikon/b/batizmi |sernav=Batizmî |malper=www.religionen-entdecken.de |tarîx=2024-12-28 |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de }}</ref> == Merasîma cejna Batizmê == Êzdî cejna Batizmê bi [[ayîn]], [[dia]] û kombûnên [[civak]]ê pîroz dikin. Parçeyek bingehîn a cejnê [[av]] e, ku wek hêmanek pîroz a paqijkirin û nûkirinê tê hesibandin. Ev ava bi bereket ji aliyê [[bawermend]]an ve tê bikar anîn, ji bo ku xwe bi awayekî [[Sembolîzm|sembolîk]] paqij bikin Pîrê Alî bînin bîr. Wekî din, di cejnê de mûm jî têne pêxistin, ku sembola [[Ronahî (fizîk)|ronahiya]] Xwedê ye, û armanc ew e ku girêdana giyanî ya bi Xwedê re xurt bikin. === Sembola cejnê === Pîr Alî ji êzdiyan re sembolek ji tûncê zêrandî bi şiklê beranekî hiştiye. Ev sembol di destê malbata Feqîr a bi navê “Zaro” de ye. Feqîr mizgînvanên gerok ên ola êzdî ne. Rûmeta wan bi asteke bilind a naskirinê ve girêdayî ye. === Cejna heft rojan === Cejna Batizmê heft roj diajo û bi rîtuelên taybet tê derbas kirin: * Yekşem roja yekem e. Roja paqijiyê ye ku cil û berg û xanî bi tevahî têne paqij kirin. * Ji duşemê heta Çarşemê rojî tê girtin. * Roja çarşemê roja pezguran e, ku tê de pezek tê serjêkirin. * Roja pêncşemê yekem roja cejnê ye. Di vê rojê de, êzdî heta şeva Înê, ku bi navê “Şevronk” an “Şevberat” (Şeva Lihevhatinê) tê naskirin, hişyar dimînin û ranazin. Têgîna yekem bêtir ji aliyê êzîdiyên bakurê Kurdistanê ve tê bikaranîn, êzdiyên Kurdistana Iraqê jî têgeha duyemîn bikar tînin. Vê êvarê êzîdî li hev kom dibin, dest bi pîrozbahiyan dikin û bi hev re govendê digerînin. Nimêj jî bi gelemperî têne xwendin. * Roja pêncşemê piştî nîvro “Xewra Pîralî” tê pijandin, ku naneke sembolîk e ji bo rûmeta Pîr Alî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://s-j-a.org/blog/eyda-belinde-und-batizmi/ |sernav=Der Festzyklus um Eyda Bêlinde und Batizmî |malper=SJA - DE |tarîx=2020-01-03 |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de |paşnav=Admin }}</ref> Êzdiyên bakurê Kurdistanê jê re dibêjin “Sewik”. Pîrên ji koma Pîrê Pîr Al bi gelemperî hevîrtirşka bi bereket belav dikin, da ku ev nan pê were çêkirin. Herwiha, "Mehira Rehb" jî tê hilberandin, ku taybetmendiyek mastê ye: Xiristiyanê ku bi Pîr Elî re derbasî gundên êzdiyan bûye Mehira Rehb xwestiye. * Roja Înê roja serdana hev û pîrozkirina cejna Batizmê ye. Di vê rojê de amadekariyên bidawîbûna festîvalê jî pêk tên. * Şemiyê dawiya cejnê ye. Di vê rojê de ji nîvê rastê yê pezê qurbankirî heft perçeyên taybet têne derxistin, heft destikên tirî, heft mûmên pembû yên taybet yên ku bi rûnê heywanê qurbankirî hatine rijandin, û heft “Sewik” an “Xewra Pîralî”. Ev li ber doşeka ku bi awayekî sembolîk ji bo pîroz Pîr Alî hatiye rêxistin, têne danîn. Heft mûmên pembû têne pêxistin. Bawermend destê xwe diavêjin ser agir û daxwazekê dikin. Dayîk dema ku dua dixwînin, destên xwe di ser agir re derbas dikin û selametiyê ji zarokên xwe re dixwazin. === Wateya cejna Batizmê === Cejn hem di asta bedenî û hem jî di warê giyanî de girîngiya paqijiyê tîne ziman. Ji ber ku bawermend balê dikişînin ser têkiliya xwe ya bi Xwedê re, ev cejn wexta [[xweragirtin]], [[tobe]] û diakirinê ye. Êzdî beşdarî [[nimêj]]ên civatê dibin û guh didin sirûdên pîroz ên [[Qewal]]ê, dengbêjên ruhanî û parêzvanên [[Kevneşopî|kevneşopiya]] êzdî. Bi kevneşopî, di dema Batizmê de [[Rojî|rojiyek]] taybet jî tê girtin, da ku ji bo cejnê amade bibin û dilnizmî bikin. Rojên rojiyê paqijbûna ji gunehan û nûbûna giyanî nîşan dide. Kombûna civakê roleke navendî dilîze, ji ber ku [[malbat]] û [[cîran]] têne ba hev û cejnê bi hev re pîroz dikin, xwarinê parve dikin û piştgiriyê didin hev. Cejn ji ber ku hevgirtinê û yekitiya civakê xurt dike, xwedî girîngiyeke civakî ye jî. Endamên mezin û [[Ciwantî|ciwan]] têne ba hev, da ku kevneşopiyên xwe ragihînin û zanîna çanda êzdî biparêzin. Di şahiyan de gelek caran xwarinên kevneşopî jî têne amadekirin, ku xwedî wateya sembolîk in û girêdana bi xweza û hêmanan re tekez dikin. Wek mînak, [[nan]]eke taybet tê amadekirin, ku şiklê cîhanê û rojê li ser tê nexşandin. Cejna Batîzmê herwiha di [[salname]]ya êzdiyan de destpêka çerxeke nû ya manewî ye jî, û hêvî, destpêkên nû û hebûna xwedayî ya domdar di jiyana bawermendan de temsîl dike. Cejn tîne bîra êzdiyan, ku li nirxên xwe yên manewî xwedî derkevin û di jiyana xwe ya rojane de nîzama xwedayî biparêzin. Rêûresm û adetên cejna Batizmê li gorî [[herêm]] û kevneşopiyên herêmî diguhere, lê wateya xwe ya giyanî ya bingehîn diparêze. Wek mînak, dayikên kurd ên êzdî bi teşiyê deziyekî dirêsin, ku li gorî mîtolojiya Kurdên êzidî ew ne deziyekî asayî, deziyê Batizmê ye û li cem wan pîroz e. Ev dezî, nîşana vê cejnê ye û rengê wê sor û spî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/040120251 |sernav=Ezidilerde tek bir aşiretin kutladığı bayram: Batizmi |malper=Rudaw.net }}</ref> == Girêdanên têkildar == * [[Noqkirin]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Êzdîtî]] fk9roiz2kmak8c9iy92o9oa9rmnl9rc 1995070 1995036 2026-04-01T02:23:00Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1995070 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Wêne:Baptîzma êzidiyan.jpg | sernavê_wêne = Dîmenek ji cejna Batîzmê, sal 2012 }} '''Cejna Batizmê''' ya [[Êzdî|êzdiyan]] [[Cejna dînî|cejneke dînî]] ya girîng e ku [[noqkirin]]a rîtuel û paqijkirina giyanî pîroz dike. Bi gelemperî ji [[yekşem]]a dawî ya [[sal]]ê heta yekşema destpêka sala nû berdewam dike û bi [[Mîtolojî|mîtolojiya]] [[Êzdîtî|êzditiyê]] û ramanên [[Gerdûnnasî|kozmolojîk]] ve girêdayî ye. Cejn ji bo bîranîn û rêzgirtina “Pîrê Alî” tê pîroz kirin. Li gorî kevneşopiya êzdiyan, “Pîrê Alî” berî sedsalan gundên êzdiyan ziyaret kiriye û li wir karên mucîze kirine. Sernavê "Pîr" tê wateya rûmetek giyanî û tê wateya "aqilmend û zana".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/040120258 |sernav=Kurdên Êzidî Cejna Batizmê pîroz dikin |malper=Rudaw.net }}</ref> Cejna Batizmê cejneke herêmî ye û bi taybetî ji aliyê beşek ji [[êzidiyên Torê]] ([[Tûrabdîn]]) ya herêma Mêrdînê ve ([[Çêlkiyan]]) tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ezipedia.de/batizmi/ |sernav=Batizmî – Êzîpedia |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Ew di dawiya meha [[kanûn]]ê ([[Çileya Pêşîn]]) de tê lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://zentralrat-eziden.com/kalendarium |sernav=Kalendarium – Zentralrat der Êzîden |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de }}</ref> Li cem êzdiyên Torê, Batizm yek ji cejnên dînî yên herî girîng e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.religionen-entdecken.de/lexikon/b/batizmi |sernav=Batizmî |malper=www.religionen-entdecken.de |tarîx=2024-12-28 |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de }}</ref> == Merasîma cejna Batizmê == Êzdî cejna Batizmê bi [[ayîn]], [[dia]] û kombûnên [[civak]]ê pîroz dikin. Parçeyek bingehîn a cejnê [[av]] e, ku wek hêmanek pîroz a paqijkirin û nûkirinê tê hesibandin. Ev ava bi bereket ji aliyê [[bawermend]]an ve tê bikar anîn, ji bo ku xwe bi awayekî [[Sembolîzm|sembolîk]] paqij bikin Pîrê Alî bînin bîr. Wekî din, di cejnê de mûm jî têne pêxistin, ku sembola [[Ronahî (fizîk)|ronahiya]] Xwedê ye, û armanc ew e ku girêdana giyanî ya bi Xwedê re xurt bikin. === Sembola cejnê === Pîr Alî ji êzdiyan re sembolek ji tûncê zêrandî bi şiklê beranekî hiştiye. Ev sembol di destê malbata Feqîr a bi navê “Zaro” de ye. Feqîr mizgînvanên gerok ên ola êzdî ne. Rûmeta wan bi asteke bilind a naskirinê ve girêdayî ye. === Cejna heft rojan === Cejna Batizmê heft roj diajo û bi rîtuelên taybet tê derbas kirin: * Yekşem roja yekem e. Roja paqijiyê ye ku cil û berg û xanî bi tevahî têne paqij kirin. * Ji duşemê heta Çarşemê rojî tê girtin. * Roja çarşemê roja pezguran e, ku tê de pezek tê serjêkirin. * Roja pêncşemê yekem roja cejnê ye. Di vê rojê de, êzdî heta şeva Înê, ku bi navê “Şevronk” an “Şevberat” (Şeva Lihevhatinê) tê naskirin, hişyar dimînin û ranazin. Têgîna yekem bêtir ji aliyê êzîdiyên bakurê Kurdistanê ve tê bikaranîn, êzdiyên Kurdistana Iraqê jî têgeha duyemîn bikar tînin. Vê êvarê êzîdî li hev kom dibin, dest bi pîrozbahiyan dikin û bi hev re govendê digerînin. Nimêj jî bi gelemperî têne xwendin. * Roja pêncşemê piştî nîvro “Xewra Pîralî” tê pijandin, ku naneke sembolîk e ji bo rûmeta Pîr Alî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://s-j-a.org/blog/eyda-belinde-und-batizmi/ |sernav=Der Festzyklus um Eyda Bêlinde und Batizmî |malper=SJA - DE |tarîx=2020-01-03 |roja-gihiştinê=2025-01-04 |ziman=de |paşnav=Admin }}</ref> Êzdiyên bakurê Kurdistanê jê re dibêjin “Sewik”. Pîrên ji koma Pîrê Pîr Al bi gelemperî hevîrtirşka bi bereket belav dikin, da ku ev nan pê were çêkirin. Herwiha, "Mehira Rehb" jî tê hilberandin, ku taybetmendiyek mastê ye: Xiristiyanê ku bi Pîr Elî re derbasî gundên êzdiyan bûye Mehira Rehb xwestiye. * Roja Înê roja serdana hev û pîrozkirina cejna Batizmê ye. Di vê rojê de amadekariyên bidawîbûna festîvalê jî pêk tên. * Şemiyê dawiya cejnê ye. Di vê rojê de ji nîvê rastê yê pezê qurbankirî heft perçeyên taybet têne derxistin, heft destikên tirî, heft mûmên pembû yên taybet yên ku bi rûnê heywanê qurbankirî hatine rijandin, û heft “Sewik” an “Xewra Pîralî”. Ev li ber doşeka ku bi awayekî sembolîk ji bo pîroz Pîr Alî hatiye rêxistin, têne danîn. Heft mûmên pembû têne pêxistin. Bawermend destê xwe diavêjin ser agir û daxwazekê dikin. Dayîk dema ku dua dixwînin, destên xwe di ser agir re derbas dikin û selametiyê ji zarokên xwe re dixwazin. === Wateya cejna Batizmê === Cejn hem di asta bedenî û hem jî di warê giyanî de girîngiya paqijiyê tîne ziman. Ji ber ku bawermend balê dikişînin ser têkiliya xwe ya bi Xwedê re, ev cejn wexta [[xweragirtin]], [[tobe]] û diakirinê ye. Êzdî beşdarî [[nimêj]]ên civatê dibin û guh didin sirûdên pîroz ên [[Qewal]]ê, dengbêjên ruhanî û parêzvanên [[Kevneşopî|kevneşopiya]] êzdî. Bi kevneşopî, di dema Batizmê de [[Rojî|rojiyek]] taybet jî tê girtin, da ku ji bo cejnê amade bibin û dilnizmî bikin. Rojên rojiyê paqijbûna ji gunehan û nûbûna giyanî nîşan dide. Kombûna civakê roleke navendî dilîze, ji ber ku [[malbat]] û [[cîran]] têne ba hev û cejnê bi hev re pîroz dikin, xwarinê parve dikin û piştgiriyê didin hev. Cejn ji ber ku hevgirtinê û yekitiya civakê xurt dike, xwedî girîngiyeke civakî ye jî. Endamên mezin û [[Ciwantî|ciwan]] têne ba hev, da ku kevneşopiyên xwe ragihînin û zanîna çanda êzdî biparêzin. Di şahiyan de gelek caran xwarinên kevneşopî jî têne amadekirin, ku xwedî wateya sembolîk in û girêdana bi xweza û hêmanan re tekez dikin. Wek mînak, [[nan]]eke taybet tê amadekirin, ku şiklê cîhanê û rojê li ser tê nexşandin. Cejna Batîzmê herwiha di [[salname]]ya êzdiyan de destpêka çerxeke nû ya manewî ye jî, û hêvî, destpêkên nû û hebûna xwedayî ya domdar di jiyana bawermendan de temsîl dike. Cejn tîne bîra êzdiyan, ku li nirxên xwe yên manewî xwedî derkevin û di jiyana xwe ya rojane de nîzama xwedayî biparêzin. Rêûresm û adetên cejna Batizmê li gorî [[herêm]] û kevneşopiyên herêmî diguhere, lê wateya xwe ya giyanî ya bingehîn diparêze. Wek mînak, dayikên kurd ên êzdî bi teşiyê deziyekî dirêsin, ku li gorî mîtolojiya Kurdên êzidî ew ne deziyekî asayî, deziyê Batizmê ye û li cem wan pîroz e. Ev dezî, nîşana vê cejnê ye û rengê wê sor û spî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://rudaw.net/turkish/kurdistan/040120251 |sernav=Ezidilerde tek bir aşiretin kutladığı bayram: Batizmi |malper=Rudaw.net }}</ref> == Girêdanên têkildar == * [[Noqkirin]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Êzdîtî]] aplihrzkugg3yetwjflv9ip271k8rru 0 315128 1995081 1994899 2026-04-01T04:10:23Z Penaber49 39672 1995081 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} [[Wêne:San Sebastian aerea.jpg|thumb|Dîmenek ji Kendava San Sebastian (Spanya) ku ji setalîtê ve hatiye wergirtin]] Lîsteya kendavên [[Cîhan]]ê ye ku beşek ji [[okyanûs]] an [[derya]]yan e. Hinek taybetmendiyên jeolojîk ên ku dikarin wekê kendav werin hesibandin ji ber berfirehiya erdnîgarî dikarin wekê derya werin binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lotusarise.com/important-gulfs-of-the-world-upsc/ |sernav=Important Gulfs of the World - UPSC World Geography - UPSC Notes » LotusArise |tarîx=2021-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en-US}}</ref> Kendav bi gelemperî xwedî devikeke teng ê okyanûs an deryayê ye ku ber bi hundirê bejahiyê ve dirêj dibe. Li gorî kendavokan, kendav zêdetir zêdetir ber nav axa bejahiyê de dirêj dibe û bi peravê bejahiyê ve dorpêçkirî ye û ji kendavokê mezintir e. Peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser qanûna deryayê kendavê wekê çalek nîşankirî yê di xeta peravê de pênase dike; divê ev çal xwedî xêzek be ku avên di qada kendavê de li gorî firehiya devê kendavê divê zêdetir berfireh be. Devê kendavê teng e û qada ava kendavê jî berfireh be an jî bi qadeke berfireh di nav beşa bejahiyê de cih bigire. == Afrîka == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- | [[Kendava Gabésê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |- | [[Kendava Gînêyê]] |{{Sembola alayê|Lîberya}} [[Lîberya]] / {{Sembola alayê|Peravê Diranfîl}} [[Peravê Diranfîl]] / {{Sembola alayê|Gana}} [[Gama]] / {{Sembola alayê|Togo}} [[Togo]] / {{Sembola alayê|Bênîn}} [[Bênîn]] / {{Sembola alayê|Nîjerya}} [[Nîjerya]] / {{Sembola alayê|Kamerûn}} [[Kamerûn]] / {{Sembola alayê|Gîneya Ekwatorê}} [[Gîneya Rojbendî]] / {{Sembola alayê|Gabon}} [[Govan]] / {{Sembola alayê|Sao Tome û Prînsîpe}} [[Sao Tome û Prînsîpe]] / {{Sembola alayê|Komara Kongoyê}} [[Komara Kongoyê]] / {{Sembola alayê|Komara Demokratîk a Kongoyê}} [[Komara Demokratîk a Kongoyê]] / {{Sembola alayê|Angola}} [[Angola]] |- |[[Kendava Hemamatê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |- |[[Kendava Sidrayê]] |{{Sembola alayê|Lîbya}} [[Lîbya]] |- |[[Kendava Suweyşê]] |{{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]] |- |[[Kendava Tûnisê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |} == Amerîka == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- |[[Kendava Alaskayê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] |- |[[Kendava Amundsen]]ê |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Enkidê]] |{{Sembola alayê|Şîlî}} [[Şîlî]] |- |[[Kendava Bodyayê]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Kalîforniyayê]] |{{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] |- |[[Kendava Cazones]]ê |{{Sembola alayê|Kûba}} [[Kûba]] |- |[[Kendava Darién]] |{{Sembola alayê|Kolombiya}} [[Kolombiya]] / {{Sembola alayê|Panama}} [[Panama]] |- |[[Kendava Farallonesê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] |- |[[Kendava Fonseca]] |{{Sembola alayê|El Salvador}} [[El Salvador]] / {{Sembola alayê|Hondûras}} [[Hondûras]] / {{Sembola alayê|Nîkaragua}} [[Nîkaragua]] |- |[[Kendava Gonâvê]] |{{Sembola alayê|Haîtî}} [[Haîtî]] |- |[[Kendava Guayakîlê]] |{{Sembola alayê|Ekwador}} [[Ekwador]] / {{Sembola alayê|Perû}} [[Perû]] |- |[[Kendava Handûrasê]] |{{Sembola alayê|Belîze}} [[Belîze]] / {{Sembola alayê|Guatemala}} /{{Sembola alayê|Hondûras}} [[Hondûras]] |- |[[Kendava Giravan]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Meynê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Meksîkê]] |{{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] / {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Kûba}} [[Kûba]] |- |[[Kendava Nîkoyayê]] |{{Sembola alayê|Kosta Rîka}} [[Kosta Rîka]] |- |[[Kendava Panamayê]] |{{Sembola alayê|Panama}} [[Panama]] |- |[[Kendava Paryayê]] |{{Sembola alayê|Trînîdad û Tobago}} [[Trînîdad û Tobago]] / {{Sembola alayê|Venezuela}} [[Venezuela]] |- |[[Kendava Lawrenceyê]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Santa Katalînayê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] |- |[[Kendava San Jorgeyê]] |{{Sembola alayê|Arjentîn}} [[Arjentîn]] |- |[[Kendava San Matiasê]] |{{Sembola alayê|Arjentîn}} [[Arjentîn]] |- |[[Kendava Vîrabayê]], |{{Sembola alayê|Kolombiya}} [[Kolombiya]] |- |[[Kendava Venezuelayê]] |{{Sembola alayê|Venezuela}} [[Venezuela]] |} == Asya == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav !! Welat |- |[[Kendava Adenê]] |{{Sembola alayê|Cîbûtî}} [[Cîbûtî]] / {{Sembola alayê|Somalya}} [[Somalya]] / {{Sembola alayê|Yemen}} [[Yemen]] |- | [[Kendava Albayê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Aqabayê]] |{{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]] / {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] / {{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]] / {{Erebistana Siûdî}} |- |[[Kendava Asîdê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Behreynê]] |{{Erebistana Siûdî}} / {{Sembola alayê|Qeter}} [[Qeter]] / {{Sembola alayê|Bahreyn}} [[Bahreyn]] |- |[[Kendava Davaoyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Xembhatê]] |{{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]] |- |[[Kendava Kaçê]] |{{Sembola alayê|Pakistan}} [[Pakistan]] |- |[[Kendava Laginoyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Leyteyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Lîngayinê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Minnarê]] |{{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]] / {{Sembola alayê|Srî Lanka}} [[Srî Lanka]] |- |[[Kendava Omanê]] |[[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] / {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] / {{Sembola alayê|Oman}} [[Oman]] / {{Sembola alayê|Pakistan}} [[Pakistan]] |- |[[Kendava Pineyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Farsê]] |{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] / {{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]] / {{Sembola alayê|Kuweyt}} [[Kuweyt]] / {{Erebistana Siûdî}}/ {{Sembola alayê|Behreyn}} [[Behreyn]] / {{Sembola alayê|Qeter}} [[Qeter]] / [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] / {{Sembola alayê|Oman}} [[Oman]] |- |[[Kendava Petrosê Mezin]] |{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] |- |[[Kendava Ragayê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Tartariyê]] |{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] |- |[[Kendava Taylendayê]] |{{Sembola alayê|Kamboçya}} [[Kamboçya]] / {{Sembola alayê|Taylenda}} [[Taylenda]] / {{Sembola alayê|Viyetnam}} [[Viyetnam]] / {{Sembola alayê|Malezya}} [[Malezya]] |- |[[Kendava Tonkinê]] |{{Sembola alayê|Viyetnam}} [[Viyetnam]] / {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]] |- |[[Kendava Moroyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |} == Ewropa == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav !! Welat |- | [[Kendava Ambrakyayê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- | [[Kendava Argolîkê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- | [[Kendava Biskeyê]]|| {{Ala|Fransa}} / {{Ala|Spanya}} |- | [[Kendava Batniyayê]]|| {{Ala|Fînlenda}} / {{Ala|Swêd}} |- |[[Kendava Burgesê]]|| {{Ala|Bulgaristan}} |- |[[Kendava Kadizê]]|| {{Ala|Portûgal}} / {{Ala|Spanya}} |- |[[Kendava Korîntê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Fînlendayê]]|| {{Ala|Fînlenda}} / {{Ala|Estonya}} |- |[[Kendava Genovayê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Îzmîrê]]|| rowspan="2" | {{Ala|Yewnanistan}} / {{Ala|Tirkiye}} |- |[[Kendava Kuşadasiyê]] |- |[[Kendava Şêrê]]|| {{Ala|Fransa}} |- |[[Kendava Malî]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Morbiyenê]]|| {{Ala|Fransa}} |- |[[Kendava Odesayê]]|| {{Ala|Ûkrayna}} |- |[[Kendava Oristanoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Gulan]]|| {{Ala|Spanya}} |- |[[Kendava Salernoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Saronîkê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Rîgayê]]|| {{Ala|Letonya}} |- |[[Kendava Tarantoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Varnayê]]|| {{Ala|Bulgaristan}} |- |[[Kendava Venezyayê]]|| {{Ala|Slovenya}} / {{Ala|Îtalya}} / {{Ala|Xirvatistan}} |} == Okyanûsya == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- |[[Kendava Kembriçê]] | rowspan="3" |{{Ala|Awistralya}} |- |[[Kendava Karpentaryayê]] |- |[[Exmouth Gulf]] |- |[[Kendava Haurakî]] |{{Ala|Nû Zelenda}} |- |[[Kendava Vînsent]] |{{Ala|Awistralya}} |- |[[Kendava Spenser]] |{{Ala|Awistralya}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] kegxouzrumswt2x99lfbrc98ir2rmj8 1995103 1995081 2026-04-01T07:29:11Z MikaelF 935 1995103 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} [[Wêne:San Sebastian aerea.jpg|thumb|Dîmenek ji Kendava Donostia-San Sebastian ([[Welatê Baskî]], Spanya) ku ji satelîtê ve hatiye girtin]] Lîsteya kendavên [[Cîhan]]ê ye ku beşek ji [[okyanûs]] an [[derya]]yan e. Hinek taybetmendiyên jeolojîk ên ku dikarin wekê kendav werin hesibandin ji ber berfirehiya erdnîgarî dikarin wekê derya werin binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lotusarise.com/important-gulfs-of-the-world-upsc/ |sernav=Important Gulfs of the World - UPSC World Geography - UPSC Notes » LotusArise |tarîx=2021-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en-US}}</ref> Kendav bi gelemperî xwedî devikeke teng ê okyanûs an deryayê ye ku ber bi hundirê bejahiyê ve dirêj dibe. Li gorî kendavokan, kendav zêdetir zêdetir ber nav axa bejahiyê de dirêj dibe û bi peravê bejahiyê ve dorpêçkirî ye û ji kendavokê mezintir e. Peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser qanûna deryayê kendavê wekê çalek nîşankirî yê di xeta peravê de pênase dike; divê ev çal xwedî xêzek be ku avên di qada kendavê de li gorî firehiya devê kendavê divê zêdetir berfireh be. Devê kendavê teng e û qada ava kendavê jî berfireh be an jî bi qadeke berfireh di nav beşa bejahiyê de cih bigire. == Afrîka == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- | [[Kendava Gabésê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |- | [[Kendava Gînêyê]] |{{Sembola alayê|Lîberya}} [[Lîberya]] / {{Sembola alayê|Peravê Diranfîl}} [[Peravê Diranfîl]] / {{Sembola alayê|Gana}} [[Gama]] / {{Sembola alayê|Togo}} [[Togo]] / {{Sembola alayê|Bênîn}} [[Bênîn]] / {{Sembola alayê|Nîjerya}} [[Nîjerya]] / {{Sembola alayê|Kamerûn}} [[Kamerûn]] / {{Sembola alayê|Gîneya Ekwatorê}} [[Gîneya Rojbendî]] / {{Sembola alayê|Gabon}} [[Govan]] / {{Sembola alayê|Sao Tome û Prînsîpe}} [[Sao Tome û Prînsîpe]] / {{Sembola alayê|Komara Kongoyê}} [[Komara Kongoyê]] / {{Sembola alayê|Komara Demokratîk a Kongoyê}} [[Komara Demokratîk a Kongoyê]] / {{Sembola alayê|Angola}} [[Angola]] |- |[[Kendava Hemamatê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |- |[[Kendava Sidrayê]] |{{Sembola alayê|Lîbya}} [[Lîbya]] |- |[[Kendava Suweyşê]] |{{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]] |- |[[Kendava Tûnisê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |} == Amerîka == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- |[[Kendava Alaskayê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] |- |[[Kendava Amundsen]]ê |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Enkidê]] |{{Sembola alayê|Şîlî}} [[Şîlî]] |- |[[Kendava Bodyayê]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Kalîforniyayê]] |{{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] |- |[[Kendava Cazones]] |{{Sembola alayê|Kûba}} [[Kûba]] |- |[[Kendava Darién]] |{{Sembola alayê|Kolombiya}} [[Kolombiya]] / {{Sembola alayê|Panama}} [[Panama]] |- |[[Kendava Farallonesê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] |- |[[Kendava Fonseca]] |{{Sembola alayê|El Salvador}} [[El Salvador]] / {{Sembola alayê|Hondûras}} [[Hondûras]] / {{Sembola alayê|Nîkaragua}} [[Nîkaragua]] |- |[[Kendava Gonâvê]] |{{Sembola alayê|Haîtî}} [[Haîtî]] |- |[[Kendava Guayakîlê]] |{{Sembola alayê|Ekwador}} [[Ekwador]] / {{Sembola alayê|Perû}} [[Perû]] |- |[[Kendava Hondûrasê]] |{{Sembola alayê|Belîze}} [[Belîze]] / {{Sembola alayê|Guatemala}} /{{Sembola alayê|Hondûras}} [[Hondûras]] |- |[[Kendava Giravan]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Meynê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Meksîkê]] |{{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] / {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Kûba}} [[Kûba]] |- |[[Kendava Nîkoyayê]] |{{Sembola alayê|Kosta Rîka}} [[Kosta Rîka]] |- |[[Kendava Panamayê]] |{{Sembola alayê|Panama}} [[Panama]] |- |[[Kendava Paryayê]] |{{Sembola alayê|Trînîdad û Tobago}} [[Trînîdad û Tobago]] / {{Sembola alayê|Venezuela}} [[Venezuela]] |- |[[Kendava Lawrenceyê]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Santa Katalînayê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] |- |[[Kendava San Jorgeyê]] |{{Sembola alayê|Arjentîn}} [[Arjentîn]] |- |[[Kendava San Matiasê]] |{{Sembola alayê|Arjentîn}} [[Arjentîn]] |- |[[Kendava Vîrabayê]], |{{Sembola alayê|Kolombiya}} [[Kolombiya]] |- |[[Kendava Venezuelayê]] |{{Sembola alayê|Venezuela}} [[Venezuela]] |} == Asya == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav !! Welat |- |[[Kendava Adenê]] |{{Sembola alayê|Cîbûtî}} [[Cîbûtî]] / {{Sembola alayê|Somalya}} [[Somalya]] / {{Sembola alayê|Yemen}} [[Yemen]] |- | [[Kendava Albayê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Aqabayê]] |{{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]] / {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] / {{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]] / {{Erebistana Siûdî}} |- |[[Kendava Asîdê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Behreynê]] |{{Erebistana Siûdî}} / {{Sembola alayê|Qeter}} [[Qeter]] / {{Sembola alayê|Bahreyn}} [[Bahreyn]] |- |[[Kendava Davaoyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Xembhatê]] |{{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]] |- |[[Kendava Kaçê]] |{{Sembola alayê|Pakistan}} [[Pakistan]] |- |[[Kendava Laginoyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Leyteyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Lîngayinê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Minnarê]] |{{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]] / {{Sembola alayê|Srî Lanka}} [[Srî Lanka]] |- |[[Kendava Omanê]] |[[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] / {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] / {{Sembola alayê|Oman}} [[Oman]] / {{Sembola alayê|Pakistan}} [[Pakistan]] |- |[[Kendava Pineyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Farsê]] |{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] / {{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]] / {{Sembola alayê|Kuweyt}} [[Kuweyt]] / {{Erebistana Siûdî}}/ {{Sembola alayê|Behreyn}} [[Behreyn]] / {{Sembola alayê|Qeter}} [[Qeter]] / [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] / {{Sembola alayê|Oman}} [[Oman]] |- |[[Kendava Petrosê Mezin]] |{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] |- |[[Kendava Ragayê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Tartariyê]] |{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] |- |[[Kendava Taylendayê]] |{{Sembola alayê|Kamboçya}} [[Kamboçya]] / {{Sembola alayê|Taylenda}} [[Taylenda]] / {{Sembola alayê|Viyetnam}} [[Viyetnam]] / {{Sembola alayê|Malezya}} [[Malezya]] |- |[[Kendava Tonkinê]] |{{Sembola alayê|Viyetnam}} [[Viyetnam]] / {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]] |- |[[Kendava Moroyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |} == Ewropa == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav !! Welat |- | [[Kendava Ambrakyayê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- | [[Kendava Argolîkê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- | [[Kendava Biskeyê]]|| {{Ala|Fransa}} / {{Ala|Spanya}} |- | [[Kendava Batniyayê]]|| {{Ala|Fînlenda}} / {{Ala|Swêd}} |- |[[Kendava Burgesê]]|| {{Ala|Bulgaristan}} |- |[[Kendava Kadizê]]|| {{Ala|Portûgal}} / {{Ala|Spanya}} |- |[[Kendava Korîntê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Fînlendayê]]|| {{Ala|Fînlenda}} / {{Ala|Estonya}} |- |[[Kendava Genovayê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Îzmîrê]]|| rowspan="2" | {{Ala|Yewnanistan}} / {{Ala|Tirkiye}} |- |[[Kendava Kuşadasiyê]] |- |[[Kendava Şêrê]]|| {{Ala|Fransa}} |- |[[Kendava Malî]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Morbiyenê]]|| {{Ala|Fransa}} |- |[[Kendava Odesayê]]|| {{Ala|Ûkrayna}} |- |[[Kendava Oristanoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Gulan]]|| {{Ala|Spanya}} |- |[[Kendava Salernoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Saronîkê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Rîgayê]]|| {{Ala|Letonya}} |- |[[Kendava Tarantoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Varnayê]]|| {{Ala|Bulgaristan}} |- |[[Kendava Venezyayê]]|| {{Ala|Slovenya}} / {{Ala|Îtalya}} / {{Ala|Xirvatistan}} |} == Okyanûsya == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- |[[Kendava Kembriçê]] | rowspan="3" |{{Ala|Awistralya}} |- |[[Kendava Karpentaryayê]] |- |[[Exmouth Gulf]] |- |[[Kendava Haurakî]] |{{Ala|Nû Zelenda}} |- |[[Kendava Vînsent]] |{{Ala|Awistralya}} |- |[[Kendava Spenser]] |{{Ala|Awistralya}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] eklp25htosois2fypczsoixlx2b3bfz 1995110 1995103 2026-04-01T07:40:39Z Penaber49 39672 1995110 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} [[Wêne:San Sebastian aerea.jpg|thumb|Dîmenek ji Kendava Donostia-San Sebastian ([[Welatê Baskî]], Spanya) ku ji satelîtê ve hatiye girtin]] Lîsteya kendavên [[Cîhan]]ê ye ku beşek ji [[okyanûs]] an [[derya]]yan e. Hinek taybetmendiyên jeolojîk ên ku dikarin wekê kendav werin hesibandin ji ber berfirehiya erdnîgarî dikarin wekê derya werin binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lotusarise.com/important-gulfs-of-the-world-upsc/ |sernav=Important Gulfs of the World - UPSC World Geography - UPSC Notes » LotusArise |tarîx=2021-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en-US}}</ref> Kendav bi gelemperî xwedî devikeke teng ê okyanûs an deryayê ye ku ber bi hundirê bejahiyê ve dirêj dibe. Li gorî kendavokan, kendav zêdetir zêdetir ber nav axa bejahiyê de dirêj dibe û bi peravê bejahiyê ve dorpêçkirî ye û ji kendavokê mezintir e. Peymana Neteweyên Yekbûyî ya li ser qanûna deryayê kendavê wekê çalek nîşankirî yê di xeta peravê de pênase dike; divê ev çal xwedî xêzek be ku avên di qada kendavê de li gorî firehiya devê kendavê divê zêdetir berfireh be. Devê kendavê teng e û qada ava kendavê jî berfireh be an jî bi qadeke berfireh di nav beşa bejahiyê de cih bigire. == Afrîka == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- | [[Kendava Gabésê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |- | [[Kendava Gînêyê]] |{{Sembola alayê|Lîberya}} [[Lîberya]] / {{Sembola alayê|Peravê Diranfîl}} [[Peravê Diranfîl]] / {{Sembola alayê|Gana}} [[Gama]] / {{Sembola alayê|Togo}} [[Togo]] / {{Sembola alayê|Bênîn}} [[Bênîn]] / {{Sembola alayê|Nîjerya}} [[Nîjerya]] / {{Sembola alayê|Kamerûn}} [[Kamerûn]] / {{Sembola alayê|Gîneya Ekwatorê}} [[Gîneya Rojbendî]] / {{Sembola alayê|Gabon}} [[Govan]] / {{Sembola alayê|Sao Tome û Prînsîpe}} [[Sao Tome û Prînsîpe]] / {{Sembola alayê|Komara Kongoyê}} [[Komara Kongoyê]] / {{Sembola alayê|Komara Demokratîk a Kongoyê}} [[Komara Demokratîk a Kongoyê]] / {{Sembola alayê|Angola}} [[Angola]] |- |[[Kendava Hemamatê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |- |[[Kendava Sidrayê]] |{{Sembola alayê|Lîbya}} [[Lîbya]] |- |[[Kendava Suweyşê]] |{{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]] |- |[[Kendava Tûnisê]] |{{Sembola alayê|Tûnis}} [[Tûnis]] |} == Amerîka == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- |[[Kendava Alaskayê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] |- |[[Kendava Amundsen]]ê |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Enkidê]] |{{Sembola alayê|Şîlî}} [[Şîlî]] |- |[[Kendava Bodyayê]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Kalîforniyayê]] |{{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] |- |[[Kendava Cazones]] |{{Sembola alayê|Kûba}} [[Kûba]] |- |[[Kendava Darién]] |{{Sembola alayê|Kolombiya}} [[Kolombiya]] / {{Sembola alayê|Panama}} [[Panama]] |- |[[Kendava Farallonesê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] |- |[[Kendava Fonseca]] |{{Sembola alayê|El Salvador}} [[El Salvador]] / {{Sembola alayê|Hondûras}} [[Hondûras]] / {{Sembola alayê|Nîkaragua}} [[Nîkaragua]] |- |[[Kendava Gonâvê]] |{{Sembola alayê|Haîtî}} [[Haîtî]] |- |[[Kendava Guayaquilê]] |{{Sembola alayê|Ekwador}} [[Ekwador]] / {{Sembola alayê|Perû}} [[Perû]] |- |[[Kendava Hondûrasê]] |{{Sembola alayê|Belîze}} [[Belîze]] / {{Sembola alayê|Guatemala}} /{{Sembola alayê|Hondûras}} [[Hondûras]] |- |[[Kendava Giravan]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Meynê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Meksîkê]] |{{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] / {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Kûba}} [[Kûba]] |- |[[Kendava Nîkoyayê]] |{{Sembola alayê|Kosta Rîka}} [[Kosta Rîka]] |- |[[Kendava Panamayê]] |{{Sembola alayê|Panama}} [[Panama]] |- |[[Kendava Paryayê]] |{{Sembola alayê|Trînîdad û Tobago}} [[Trînîdad û Tobago]] / {{Sembola alayê|Venezuela}} [[Venezuela]] |- |[[Kendava Lawrenceyê]] |{{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]] |- |[[Kendava Santa Katalînayê]] |{{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] / {{Sembola alayê|Meksîk}} [[Meksîk]] |- |[[Kendava San Jorgeyê]] |{{Sembola alayê|Arjentîn}} [[Arjentîn]] |- |[[Kendava San Matiasê]] |{{Sembola alayê|Arjentîn}} [[Arjentîn]] |- |[[Kendava Vîrabayê]], |{{Sembola alayê|Kolombiya}} [[Kolombiya]] |- |[[Kendava Venezuelayê]] |{{Sembola alayê|Venezuela}} [[Venezuela]] |} == Asya == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav !! Welat |- |[[Kendava Adenê]] |{{Sembola alayê|Cîbûtî}} [[Cîbûtî]] / {{Sembola alayê|Somalya}} [[Somalya]] / {{Sembola alayê|Yemen}} [[Yemen]] |- | [[Kendava Albayê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Aqabayê]] |{{Sembola alayê|Misir}} [[Misir]] / {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] / {{Sembola alayê|Urdun}} [[Urdun]] / {{Erebistana Siûdî}} |- |[[Kendava Asîdê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Behreynê]] |{{Erebistana Siûdî}} / {{Sembola alayê|Qeter}} [[Qeter]] / {{Sembola alayê|Bahreyn}} [[Bahreyn]] |- |[[Kendava Davaoyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Xembhatê]] |{{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]] |- |[[Kendava Kaçê]] |{{Sembola alayê|Pakistan}} [[Pakistan]] |- |[[Kendava Laginoyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Leyteyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Lîngayinê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Minnarê]] |{{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]] / {{Sembola alayê|Srî Lanka}} [[Srî Lanka]] |- |[[Kendava Omanê]] |[[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] / {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] / {{Sembola alayê|Oman}} [[Oman]] / {{Sembola alayê|Pakistan}} [[Pakistan]] |- |[[Kendava Pineyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Farsê]] |{{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] / {{Sembola alayê|Iraq}} [[Iraq]] / {{Sembola alayê|Kuweyt}} [[Kuweyt]] / {{Erebistana Siûdî}}/ {{Sembola alayê|Behreyn}} [[Behreyn]] / {{Sembola alayê|Qeter}} [[Qeter]] / [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] / {{Sembola alayê|Oman}} [[Oman]] |- |[[Kendava Petrosê Mezin]] |{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] |- |[[Kendava Ragayê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |- |[[Kendava Tartariyê]] |{{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]] |- |[[Kendava Taylendayê]] |{{Sembola alayê|Kamboçya}} [[Kamboçya]] / {{Sembola alayê|Taylenda}} [[Taylenda]] / {{Sembola alayê|Viyetnam}} [[Viyetnam]] / {{Sembola alayê|Malezya}} [[Malezya]] |- |[[Kendava Tonkinê]] |{{Sembola alayê|Viyetnam}} [[Viyetnam]] / {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]] |- |[[Kendava Moroyê]] |{{Sembola alayê|Filîpîn}} [[Filîpîn]] |} == Ewropa == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav !! Welat |- | [[Kendava Ambrakyayê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- | [[Kendava Argolîkê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- | [[Kendava Biskeyê]]|| {{Ala|Fransa}} / {{Ala|Spanya}} |- | [[Kendava Batniyayê]]|| {{Ala|Fînlenda}} / {{Ala|Swêd}} |- |[[Kendava Burgesê]]|| {{Ala|Bulgaristan}} |- |[[Kendava Kadizê]]|| {{Ala|Portûgal}} / {{Ala|Spanya}} |- |[[Kendava Korîntê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Fînlendayê]]|| {{Ala|Fînlenda}} / {{Ala|Estonya}} |- |[[Kendava Genovayê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Îzmîrê]]|| rowspan="2" | {{Ala|Yewnanistan}} / {{Ala|Tirkiye}} |- |[[Kendava Kuşadasiyê]] |- |[[Kendava Şêrê]]|| {{Ala|Fransa}} |- |[[Kendava Malî]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Morbiyenê]]|| {{Ala|Fransa}} |- |[[Kendava Odesayê]]|| {{Ala|Ûkrayna}} |- |[[Kendava Oristanoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Gulan]]|| {{Ala|Spanya}} |- |[[Kendava Salernoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Saronîkê]]|| {{Ala|Yewnanistan}} |- |[[Kendava Rîgayê]]|| {{Ala|Letonya}} |- |[[Kendava Tarantoyê]]|| {{Ala|Îtalya}} |- |[[Kendava Varnayê]]|| {{Ala|Bulgaristan}} |- |[[Kendava Venezyayê]]|| {{Ala|Slovenya}} / {{Ala|Îtalya}} / {{Ala|Xirvatistan}} |} == Okyanûsya == {| class="wikitable sortable" |- ! Kendav!! Welat |- |[[Kendava Kembriçê]] | rowspan="3" |{{Ala|Awistralya}} |- |[[Kendava Karpentaryayê]] |- |[[Exmouth Gulf]] |- |[[Kendava Haurakî]] |{{Ala|Nû Zelenda}} |- |[[Kendava Vînsent]] |{{Ala|Awistralya}} |- |[[Kendava Spenser]] |{{Ala|Awistralya}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] 6bsejhjxs0shwbpqev3s0xhn9zw7yfl 0 315253 1994941 1994538 2026-03-31T16:38:22Z ~2026-19662-12 145486 çavkanî 1994941 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} '''Brahîmê Alûcî''' (Gundê Alûca, Herêma Omeriya, li [[Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî Kurd e ku bi zimanê Kurmancî dinivîse. Li vir agahiyên ku li ser wî hatine dîtin: Karê Nivîskariyê Brahîm Alûcî pirtûkek bi navê Ferhenga Termên Derûnnasiyê (Dictionary of Psychology) amade kiriye û li ser torên medya civakî belav kiriye. Infowelat <ref>https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî weşand ku di wê de behsa Hişê Çêkirî (Artificial Intelligence) û Hişê Giştî yê Çêkirî (Artificial General Intelligence) dike, û nîşan dide ku zimanê Kurdî çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat <ref>https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html</ref> Warê Derûnnasiyê Mamoste Brahîm Alûcî di kovara The Raising of Kurds de jî gotarên derûnî dinivîse; yek ji wan gotarên wî ji perspektîfên bindest û serdestan "Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest" vedibêje. Theraisingofkurds <ref>https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, derûnnas Brahîm Alûcî gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" beşkeş kir. Theraisingofkurds <ref>https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/</ref> Bloga Wî Wî blogek bi navê brahimaluci.blogspot.com <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/</ref> heye ku tê de nivîsên wî li ser dîrok, çand û mijarên Kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê Kurd Osman Sebrî jî hatine weşandin. Bi kurtî, Brahîmê Alûcî kesekî çalak e di warê derûnnasiyê û nivîskariya bi zimanê Kurdî de, û bi taybetî li ser mijarên psîkolojiya civakî û teknolojiyê dixebite. == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" (an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 39afwxsm2yz5fto00ftshapdg770cmj 1994967 1994941 2026-03-31T18:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir.) 1994967 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} '''Brahîmê Alûcî''' (Gundê Alûca, Herêma Omeriya, li [[Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî Kurd e ku bi zimanê Kurmancî dinivîse. Li vir agahiyên ku li ser wî hatine dîtin: Karê Nivîskariyê Brahîm Alûcî pirtûkek bi navê Ferhenga Termên Derûnnasiyê (Dictionary of Psychology) amade kiriye û li ser torên medya civakî belav kiriye. Infowelat <ref name=":0">https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî weşand ku di wê de behsa Hişê Çêkirî (Artificial Intelligence) û Hişê Giştî yê Çêkirî (Artificial General Intelligence) dike, û nîşan dide ku zimanê Kurdî çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat <ref name=":0"/> Warê Derûnnasiyê Mamoste Brahîm Alûcî di kovara The Raising of Kurds de jî gotarên derûnî dinivîse; yek ji wan gotarên wî ji perspektîfên bindest û serdestan "Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest" vedibêje. Theraisingofkurds <ref name=":1">https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, derûnnas Brahîm Alûcî gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" beşkeş kir. Theraisingofkurds <ref name=":1"/> Bloga Wî Wî blogek bi navê brahimaluci.blogspot.com <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/</ref> heye ku tê de nivîsên wî li ser dîrok, çand û mijarên Kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê Kurd Osman Sebrî jî hatine weşandin. Bi kurtî, Brahîmê Alûcî kesekî çalak e di warê derûnnasiyê û nivîskariya bi zimanê Kurdî de, û bi taybetî li ser mijarên psîkolojiya civakî û teknolojiyê dixebite. == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" (an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] 6i9y6mcdc8xfdmfrzjj5dscwyotn6wc 1995167 1994967 2026-04-01T09:26:02Z ~2026-19662-12 145486 Derûnnas, Hişê Çêkirî - HÇ (AI) 1995167 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} '''Brahîmê Alûcî''' (Gundê Alûca, Herêma Omeriya, li [[Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî Kurd e ku bi zimanê Kurmancî dinivîse. Li vir agahiyên ku li ser wî hatine dîtin: Karê Nivîskariyê Brahîm Alûcî pirtûkek bi navê Ferhenga Termên Derûnnasiyê (Dictionary of Psychology) amade kiriye û li ser torên medya civakî belav kiriye. Infowelat <ref name=":0">https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî weşand ku di wê de behsa Hişê Çêkirî (Artificial Intelligence) û Hişê Giştî yê Çêkirî (Artificial General Intelligence) dike, û nîşan dide ku zimanê Kurdî çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat <ref name=":0"/> Warê Derûnnasiyê Mamoste Brahîm Alûcî di kovara The Raising of Kurds de jî gotarên derûnî dinivîse; yek ji wan gotarên wî ji perspektîfên bindest û serdestan "Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest" vedibêje. Theraisingofkurds <ref name=":1">https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, derûnnas Brahîm Alûcî gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" beşkeş kir. Theraisingofkurds <ref name=":1"/> Bloga Wî Wî blogek bi navê brahimaluci.blogspot.com <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/</ref> heye ku tê de nivîsên wî li ser dîrok, çand û mijarên Kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê Kurd Osman Sebrî jî hatine weşandin. Bi kurtî, Brahîmê Alûcî kesekî çalak e di warê derûnnasiyê û nivîskariya bi zimanê Kurdî de, û bi taybetî li ser mijarên psîkolojiya civakî û teknolojiyê dixebite. == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" (an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Derûnnas]] 2k1vij90x9jepme0nbvegpkzbslqltx 1995168 1995167 2026-04-01T09:28:08Z ~2026-19662-12 145486 Derûnnas, Hişê Çêkirî - HÇ (AI), Derûnkolîner 1995168 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} '''Brahîmê Alûcî''' (Gundê Alûca, Herêma Omeriya, li [[Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî Kurd e ku bi zimanê Kurmancî dinivîse. Li vir agahiyên ku li ser wî hatine dîtin: Karê Nivîskariyê Brahîm Alûcî pirtûkek bi navê Ferhenga Termên Derûnnasiyê (Dictionary of Psychology) amade kiriye û li ser torên medya civakî belav kiriye. Infowelat <ref name=":0">https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî weşand ku di wê de behsa Hişê Çêkirî (Artificial Intelligence) û Hişê Giştî yê Çêkirî (Artificial General Intelligence) dike, û nîşan dide ku zimanê Kurdî çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat <ref name=":0"/> Warê Derûnnasiyê Mamoste Brahîm Alûcî di kovara The Raising of Kurds de jî gotarên derûnî dinivîse; yek ji wan gotarên wî ji perspektîfên bindest û serdestan "Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest" vedibêje. Theraisingofkurds <ref name=":1">https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, derûnnas Brahîm Alûcî gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" beşkeş kir. Theraisingofkurds <ref name=":1"/> Bloga Wî Wî blogek bi navê brahimaluci.blogspot.com <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/</ref> heye ku tê de nivîsên wî li ser dîrok, çand û mijarên Kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê Kurd Osman Sebrî jî hatine weşandin. Bi kurtî, Brahîmê Alûcî kesekî çalak e di warê derûnnasiyê û nivîskariya bi zimanê Kurdî de, û bi taybetî li ser mijarên psîkolojiya civakî û teknolojiyê dixebite. == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" (an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Derûnnas]] [[Kategorî:Derûnkolîner]] i6949oyyn7u7upvvni3gfgd010pzl2y 1995194 1995168 2026-04-01T10:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1995194 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=adar 2026}} '''Brahîmê Alûcî''' (Gundê Alûca, Herêma Omeriya, li [[Mêrdîn]], [[Bakurê Kurdistanê]]) nivîskar û rewşenbîrekî kurd ê ku bi taybetî bi berhemên xwe yên [[e-pirtûk]]ê yên bi zimanê kurdî hatiye naskirin. == Kurtejiyan == Brahîmê Alûcî nivîskar û derûnnasekî Kurd e ku bi zimanê Kurmancî dinivîse. Li vir agahiyên ku li ser wî hatine dîtin: Karê Nivîskariyê Brahîm Alûcî pirtûkek bi navê Ferhenga Termên Derûnnasiyê (Dictionary of Psychology) amade kiriye û li ser torên medya civakî belav kiriye. Infowelat <ref name=":0">https://infowelat.com/e-pirtukek-der-bare-hise-cekiri-u-hise-gisti-ye-cekiri-de.html</ref> Piştî wê, e-pirtûkeke nû bi navê Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî weşand ku di wê de behsa Hişê Çêkirî (Artificial Intelligence) û Hişê Giştî yê Çêkirî (Artificial General Intelligence) dike, û nîşan dide ku zimanê Kurdî çawa dikare xwe li gor vê teknolojiya nû amade bike. Infowelat <ref name=":0"/> Warê Derûnnasiyê Mamoste Brahîm Alûcî di kovara The Raising of Kurds de jî gotarên derûnî dinivîse; yek ji wan gotarên wî ji perspektîfên bindest û serdestan "Birîna Derûnî Ya Gelên Bindest" vedibêje. Theraisingofkurds <ref name=":1">https://theraisingofkurds.com/nameya-editor-15/</ref> Di hejmareke din a heman kovarê de, derûnnas Brahîm Alûcî gotarek li ser mijara "Trawma Di Jiyana Zarokan De Û Derûnterapiya Hunerî" beşkeş kir. Theraisingofkurds <ref name=":1"/> Bloga Wî Wî blogek bi navê brahimaluci.blogspot.com <ref>https://brahimaluci.blogspot.com/</ref> heye ku tê de nivîsên wî li ser dîrok, çand û mijarên Kurdî cih digirin. Di wî blogî de hevpeyvînên kevn ên welatparêzê Kurd Osman Sebrî jî hatine weşandin. Bi kurtî, Brahîmê Alûcî kesekî çalak e di warê derûnnasiyê û nivîskariya bi zimanê Kurdî de, û bi taybetî li ser mijarên psîkolojiya civakî û teknolojiyê dixebite. == Berhem == Bi taybetî ew li ser warên derûnnasî (psikolojî) û derûnkolîneriyê (psikanalîz) xebatên xwe dimeşîne ku hewl dide pira di navbera zanista nûjen a derûnnasiyê û cîhana kurdî de ava bike û van mijaran bi zimanê kurdî şirove bike. === Xebatên sereke === * ''Deriyê derûnnasiyê'': Ew bi bloga xwe ya bi navê "Deriyê Derûnnasiyê" (an jî "Derwazaya Psikolojiyê") tê naskirin, ku li wir teoriyên ramanwerên wekî Freud, Lacan û Winnicott bi têgehên kurdî û pirsgirêkên civaka kurd ve girê dide. * ''Gotinên Pêşiyan, Xezîneya Çanda Kurdî'': Ev pirtûka wî ji aliyê Weşanên Belkiyê ve hatiye çapkirin û li ser girîngiya gotinên pêşiyan di çanda kurdî de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.belkiwesan.com/kampanya?id=54 |sernav=weşana belki |malper=www.belkiwesan.com |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> === e-Pirtûk === * Mijarên Lêkolînê: Alûcî li ser mijarên wekî trawma, nasname, rewşa kurdî di nêrîna derûnkolîneriyê de û heta bandora hişê çêkirî - HÇ(AI) li ser terapiyê dinivîse.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theraisingofkurds.com/hise-gisti-ye-cekiri-hgc-u-hise-cekiri-hc/ |sernav=Hişê Giştî Yê Çêkirî (HGÇ) Û Hişê Çêkirî (HÇ) – The Raising of Kurds |tarîx=2026-01-08 |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> Nivîskar her weha bi nivîsên xwe yên li ser medyaya civakî û platformên wekî ÇandName<ref>{{Jêder-malper |url=https://candname.com/hin-termen-derunnasiye-some-psychology-terms/ |sernav=Hin Termên Derûnnasîyê (Some Psychology Terms) |malper=ÇandName |roja-gihiştinê=2026-03-30}}</ref> û Tirşik<ref>{{Jêder-malper |url=https://tirsik.net/mijar/38106 |sernav=tirşik.net - ferhenga înteraktîf a kurdî - kürtçe sözlük |malper=tirsik.net |roja-gihiştinê=2026-03-30 |ziman=ku}}</ref> e ku balê dikişîne ser girîngiya neteweyî. * ''Ferhenga Termên Derûnnasiyê'': Ev berhema wî ya yekem e ku li ser tora medya civakî hatiye belavkirin. Di vê ferhengê de termên derûnnasiyê bi kurdî, digel wateya wan a bi inglîzî, hatine berhevkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view?usp=embed_facebook |sernav=HÇ (Hişê Çêkirî) E-Kitêb.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> * ''Hişê Çêkirî û Hişê Giştî yê Çêkirî'': Ev e-pirtûka wî ya duyem e. Di vê berhemê de Brahîmê Alûcî dixwaze di derbarê [[Hişê Çêkirî]] de agahîyan bide xwendevanan û nîşan bide ku zimanê kurdî ji bo serdema nû ya dîjîtal amade ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/1JGrAqsqv5sUN9JZqyq0scdYW9YcR13-q/view?usp=embed_facebook |sernav=Ferhenga Termên Derûnnasiyê.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Di vê pirtûkê de, ji xeyalên kevnar bigire heta geşedanên îro, ev teknolojî tê lêkolînkirin. Jîriya çêkirî di sala 1956an de li Civîna Dartmouthê wekî zanist hate naskirin û bi algorîtma û daneyên mezin geş bûye. Di bijîşkî, ewlehî û perwerdehiyê de jî cihê wê tê vekolîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://drive.google.com/file/d/19qS-c7RJZR1uuPXc4dtrm1iTDnpX2m0Y/view?usp=embed_facebook |sernav=FERHENGOKA DERÛNNASIYÊ.pdf |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-03-29}}</ref> Bi kurtasî, Brahîmê Alûcî hewl dide ku têgehên zanistî yên nûjen — wekî derûnnasî û hişê çêkirî — bi zimanê Kurdî bigihandine xwendevanên Kurd. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Derûnkolîner]] [[Kategorî:Derûnnas]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] k9ww41enc9yg3sl1euieeumqm35wcl5 14 315293 1995213 1994190 2026-04-01T11:42:21Z Avestaboy 34898 1995213 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] gom5xurhzx55g2t27h66v1gimzijnwg 14 315294 1995206 1994192 2026-04-01T11:38:44Z Avestaboy 34898 1995206 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Barbadosê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Barbados]] crbc1v4q8lztg9fh3x3donjvhdvz2oh 14 315298 1995205 1994298 2026-04-01T11:38:17Z Avestaboy 34898 1995205 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Awistiryayê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Awistirya]] 6kjnd6gwq01s5jaqs2294qjz8m56w44 14 315300 1995211 1994219 2026-04-01T11:41:12Z Avestaboy 34898 1995211 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Îtalyayê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Îtalya]] 8sonb61vgtibxxxmqwouk30ezjfnwji 14 315301 1995210 1994221 2026-04-01T11:40:44Z Avestaboy 34898 1995210 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Îrlenda]] 1vgyzxx1zf6qu72uvr0jhud0qhviqs9 14 315302 1995204 1994222 2026-04-01T11:37:40Z Avestaboy 34898 1995204 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Albanyayê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Albanya]] 6fyu1x9nqc47ldo8q27xktxthj8w1ew 14 315303 1995207 1994223 2026-04-01T11:39:05Z Avestaboy 34898 1995207 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Bûtanê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Bûtan]] sltcz4ew2suco5ouv87l0bfoczpw1de 14 315305 1995217 1994228 2026-04-01T11:45:11Z Avestaboy 34898 1995217 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Romanyayê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Romanya]] oj8xpg95vg6r1esd7eghbazbvkb7fgn 14 315306 1995218 1994234 2026-04-01T11:46:19Z Avestaboy 34898 1995218 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Slovenyayê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Slovenya]] b3kl8j3ix2zsyr33tdx857pxms5orth 14 315323 1995214 1994374 2026-04-01T11:42:50Z Avestaboy 34898 1995214 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Mecaristan]] 2by8c6v9nrh4fbp339irfnad5nhjk6o 14 315324 1995215 1994377 2026-04-01T11:43:45Z Avestaboy 34898 1995215 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Namîbyayê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Namîbya]] srjnse80w8bckb2ub79fsb6ww1t0izk 14 315326 1995212 1994385 2026-04-01T11:41:40Z Avestaboy 34898 1995212 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hikûmeta Jamaîkayê]] [[Kategorî:Parlamen li gorî welatan|Jamaîka]] nah8txsws2ikra48p2lu6q6oiuu5e6x 0 315373 1994933 1994923 2026-03-31T13:35:50Z MikaelF 935 1994933 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Darién''' kendav û herêma herî başûrê [[deryaya Karîbê]] ye ku li bakur û li rojhilatê sinorê di navbera [[Panama]] û [[Kolombiya]]yê de ye. Di nav kendavê de [[Kendava Urabáyê|kendava Urabá]] heye ku şerîteke biçûk a deryayê ye ku ber bi başûr ve dirêj dibe, di navbera pozikê [[Caribana]] û pozikê [[Tiburón]] a Kolombiyayê de ye ku li peravên başûrê kendavê bajarê benderî ya [[Turbo]] ya Kolombiyayê heye. Deltaya [[çemê Atratoyê]] heta kendava Dariénê dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darien |sernav=DARIEN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/darien |sernav=Darien {{!}} Meaning of Darien by Lexico |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Dari%C3%A9n |sernav=The American Heritage Dictionary entry: Darién |malper=www.ahdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Publishers |pêşnav=HarperCollins}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Dari%C3%A9n |sernav=Definition of DARIÉN |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 9cvhg9exsyzb6dd8jqbjcbj64rhz3m1 1994934 1994933 2026-03-31T13:38:06Z MikaelF 935 1994934 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Darién''' ({{IPA-es|daˈɾjen}}) kendav û herêma herî başûrê [[deryaya Karîbê]] ye ku li bakur û li rojhilatê sinorê di navbera [[Panama]] û [[Kolombiya]]yê de ye. Di nav kendavê de [[Kendava Urabáyê|kendava Urabá]] heye ku şerîteke biçûk a deryayê ye ku ber bi başûr ve dirêj dibe, di navbera pozikê [[Caribana]] û pozikê [[Tiburón]] a Kolombiyayê de ye ku li peravên başûrê kendavê bajarê benderî ya [[Turbo]] ya Kolombiyayê heye. Deltaya [[çemê Atratoyê]] heta kendava Dariénê dirêj dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darien |sernav=DARIEN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/darien |sernav=Darien {{!}} Meaning of Darien by Lexico |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=Dari%C3%A9n |sernav=The American Heritage Dictionary entry: Darién |malper=www.ahdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Publishers |pêşnav=HarperCollins}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Dari%C3%A9n |sernav=Definition of DARIÉN |malper=www.merriam-webster.com |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] k6ryfsu2wevlzon9wt9swzl8lubq9z1 0 315374 1994948 1994932 2026-03-31T17:40:43Z Kurê Acemî 105128 1994948 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Gulf of the Farallones NMS map.jpg | }} '''Kendava Farallonesê''' kendaveke [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e ku li ser peravên bakurê [[Kelîforniya|Kalîforniyayê]] ye. Kendav ji yekkirina xala [[kendava San Fransîskoyê]] û [[kendava Drakesê]] heta [[giravên Farallonê]], ber bi rojava ve dirêj dibe. Piraniya kendavê di bin deverê parastina deryayî ya neteweyî ya kendava Farallonesê de ye ku nêzîkî 1.250 mîl çargoşe (3.200 km²) diparêze. Kendava Farallonesê li başûr û rojavayê deverê parastina neryayî ya neteweyî ya Cordell Bankê ye. Bakur û rojhilatê kendavê jî di nav deverê parastina deryaya ya neteweyî ya kendava Montereyê de ye. Kendav bi rêya tengava Golden Gateyê, malovaniya xetên sereke yên keştîvaniyê yên ber bi bendera San Fransîskoyê, bendera Oakland û bendera Richmondê dike. Herwiha kendav di dîrokê de wekê depoyek ji bo cûrbecûr cureyên bermayiyan hatiye bikaranîn ku di nav de bermayiyên kolandin, bermayiyên pîşesaziyê, keştiyên noqbûyî û bermîlên bermayiyên nukleerî yên asta nizm heye.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=A. |pêşnav=Karl, Herman |paşnav2=(U.S.) |pêşnav2=Geological Survey |tarîx=2001 |sernav=Beyond the Golden Gate : |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/22018113 |kovar=biodiversitylibrary.org |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 1946 û 1970an de nêzîkî 47.800 bermîl bermayiyên nukleerî avêtine kendavê ku cihê wan heta hewldanên nexşekirin û çavdêriyê yên salên 1990î bi piranî nenas bû.<ref name=":0" /> Farallones ji peyva spanî ''farallón'' hatiye wergirtin ku tê wateya zinarên deryayê û behsa giravan dike. Di dîrokî de kendav bi navên dîrokî yên wekê ''Bahia de Puerto de San Francisco'', ''Ensenada de los Farallones'' û ''Bahia de los Pinos'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1654437 |sernav=Geographic Names Information System |malper=edits.nationalmap.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên DYAyê]] ru4k6cyehe8np0uajzqmtxr0l94wxhs 1994988 1994948 2026-03-31T19:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir.) 1994988 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Gulf of the Farallones NMS map.jpg | }} '''Kendava Farallonesê''' kendaveke [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e ku li ser peravên bakurê [[Kelîforniya|Kalîforniyayê]] ye. Kendav ji yekkirina xala [[kendava San Fransîskoyê]] û [[kendava Drakesê]] heta [[giravên Farallonê]], ber bi rojava ve dirêj dibe. Piraniya kendavê di bin deverê parastina deryayî ya neteweyî ya kendava Farallonesê de ye ku nêzîkî 1.250 mîl çargoşe (3.200 km²) diparêze. Kendava Farallonesê li başûr û rojavayê deverê parastina neryayî ya neteweyî ya Cordell Bankê ye. Bakur û rojhilatê kendavê jî di nav deverê parastina deryaya ya neteweyî ya kendava Montereyê de ye. Kendav bi rêya tengava Golden Gateyê, malovaniya xetên sereke yên keştîvaniyê yên ber bi bendera San Fransîskoyê, bendera Oakland û bendera Richmondê dike. Herwiha kendav di dîrokê de wekê depoyek ji bo cûrbecûr cureyên bermayiyan hatiye bikaranîn ku di nav de bermayiyên kolandin, bermayiyên pîşesaziyê, keştiyên noqbûyî û bermîlên bermayiyên nukleerî yên asta nizm heye.<ref name="A2001">{{Jêder-kovar |paşnav=A. |pêşnav=Karl, Herman |paşnav2=(U.S.) |pêşnav2=Geological Survey |tarîx=2001 |sernav=Beyond the Golden Gate : |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/22018113 |kovar=biodiversitylibrary.org |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 1946 û 1970an de nêzîkî 47.800 bermîl bermayiyên nukleerî avêtine kendavê ku cihê wan heta hewldanên nexşekirin û çavdêriyê yên salên 1990î bi piranî nenas bû.<ref name="A2001" /> Farallones ji peyva spanî ''farallón'' hatiye wergirtin ku tê wateya zinarên deryayê û behsa giravan dike. Di dîrokî de kendav bi navên dîrokî yên wekê ''Bahia de Puerto de San Francisco'', ''Ensenada de los Farallones'' û ''Bahia de los Pinos'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1654437 |sernav=Geographic Names Information System |malper=edits.nationalmap.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên DYAyê]] 2243yg7xxnma3o7pjq5uubwovdemsb9 1994989 1994988 2026-03-31T19:49:12Z MikaelF 935 1994989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Gulf of the Farallones NMS map.jpg | }} '''Kendava Farallones''' ({{langx|en|Gulf of the Farallones}}) kendaveke [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e ku li ser peravên bakurê [[Kelîforniya|Kalîforniyayê]] ye. Kendav ji yekkirina xala [[kendava San Fransîskoyê]] û [[kendava Drakes]] heta [[giravên Farallonê]], ber bi rojava ve dirêj dibe. Piraniya kendavê di bin deverê parastina deryayî ya neteweyî ya kendava Farallonesê de ye ku nêzîkî 1.250 mîl çargoşe (3.200 km²) diparêze. Kendava Farallones li başûr û rojavayê deverê parastina neryayî ya neteweyî ya banCordell Bankê ye. Bakur û rojhilatê kendavê jî di nav deverê parastina deryaya ya neteweyî ya kendava Montereyê de ye. Kendav bi rêya tengava Golden Gateyê, malovaniya xetên sereke yên keştîvaniyê yên ber bi bendera San Fransîskoyê, bendera Oakland û bendera Richmondê dike. Herwiha kendav di dîrokê de wekê depoyek ji bo cûrbecûr cureyên bermayiyan hatiye bikaranîn ku di nav de bermayiyên kolandin, bermayiyên pîşesaziyê, keştiyên noqbûyî û bermîlên bermayiyên nukleerî yên asta nizm heye.<ref name="A2001">{{Jêder-kovar |paşnav=A. |pêşnav=Karl, Herman |paşnav2=(U.S.) |pêşnav2=Geological Survey |tarîx=2001 |sernav=Beyond the Golden Gate : |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/22018113 |kovar=biodiversitylibrary.org |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 1946 û 1970an de nêzîkî 47.800 bermîl bermayiyên nukleerî avêtine kendavê ku cihê wan heta hewldanên nexşekirin û çavdêriyê yên salên 1990î bi piranî nenas bû.<ref name="A2001" /> Farallones (pirjimar e) ji peyva spanî ''farallón'' hatiye wergirtin ku tê wateya zinarên deryayê û behsa giravan dike. Di dîrokî de kendav bi navên dîrokî yên wekê ''Bahia de Puerto de San Francisco'', ''Ensenada de los Farallones'' û ''Bahia de los Pinos'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1654437 |sernav=Geographic Names Information System |malper=edits.nationalmap.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên DYAyê]] jlrabyel034m2byss2n0rwsghs3v2cc 1994990 1994989 2026-03-31T19:55:40Z MikaelF 935 1994990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Gulf of the Farallones NMS map.jpg | }} '''Kendava Farallones''' ({{langx|en|Gulf of the Farallones}}) kendaveke [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e ku li ser peravên bakurê [[Kelîforniya|Kalîforniyayê]] ye. Kendav ji yekkirina xala [[kendava San Fransîskoyê]] û [[kendava Drakes]] heta [[giravên Farallonê]], ber bi rojava ve dirêj dibe. Piraniya kendavê di bin deverê parastina deryayî ya neteweyî ya kendava Farallonesê de ye ku nêzîkî 1.250 mîl çargoşe (3.200 km²) diparêze. Kendava Farallones li başûr û rojavayê deverê parastina neryayî ya neteweyî ya banka deryayê ya Cordell (''Cordell Bank'') e. Bakur û rojhilatê kendavê jî di nav deverê parastina deryaya ya neteweyî ya kendava Montereyê de ye. Kendav bi rêya tengava Golden Gate, malovaniya xetên sereke yên keştîvaniyê yên ber bi bendera San Fransîskoyê, bendera Oakland û bendera Richmondê dike. Herwiha kendav di dîrokê de wekê depoyek ji bo cûrbecûr cureyên bermayiyan hatiye bikaranîn ku di nav de bermayiyên kolandin, bermayiyên pîşesaziyê, keştiyên noqbûyî û bermîlên bermayiyên nukleerî yên asta nizm heye.<ref name="A2001">{{Jêder-kovar |paşnav=A. |pêşnav=Karl, Herman |paşnav2=(U.S.) |pêşnav2=Geological Survey |tarîx=2001 |sernav=Beyond the Golden Gate : |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/22018113 |kovar=biodiversitylibrary.org |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 1946 û 1970an de nêzîkî 47.800 bermîl bermayiyên nukleerî avêtine kendavê ku cihê wan heta hewldanên nexşekirin û çavdêriyê yên salên 1990î bi piranî nenas bû.<ref name="A2001" /> Farallones (pirjimar e) ji peyva spanî ''farallón'' hatiye wergirtin ku tê wateya zinarên deryayê û behsa giravan dike. Di dîrokî de kendav bi navên dîrokî yên wekê ''Bahia de Puerto de San Francisco'', ''Ensenada de los Farallones'' û ''Bahia de los Pinos'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1654437 |sernav=Geographic Names Information System |malper=edits.nationalmap.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên DYAyê]] 0ehrjdk516czx55awcy9uzo88sctuz5 1995201 1994990 2026-04-01T11:12:25Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1995201 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Gulf of the Farallones NMS map.jpg | }} '''Kendava Farallones''' ({{langx|en|Gulf of the Farallones}}) kendaveke [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e ku li ser peravên bakurê [[Kelîforniya|Kalîforniyayê]] ye. Kendav ji yekkirina xala [[kendava San Fransîskoyê]] û [[kendava Drakes]] heta [[giravên Farallonê]], ber bi rojava ve dirêj dibe. Piraniya kendavê di bin deverê parastina deryayî ya neteweyî ya kendava Farallonesê de ye ku nêzîkî 1.250 mîl çargoşe (3.200 km²) diparêze. Kendava Farallones li başûr û rojavayê deverê parastina neryayî ya neteweyî ya banka deryayê ya Cordell (''Cordell Bank'') e. Bakur û rojhilatê kendavê jî di nav deverê parastina deryaya ya neteweyî ya kendava Montereyê de ye. Kendav bi rêya tengava Golden Gate, malovaniya xetên sereke yên keştîvaniyê yên ber bi bendera San Fransîskoyê, bendera Oakland û bendera Richmondê dike. Herwiha kendav di dîrokê de wekê depoyek ji bo cûrbecûr cureyên bermayiyan hatiye bikaranîn ku di nav de bermayiyên kolandin, bermayiyên pîşesaziyê, keştiyên noqbûyî û bermîlên bermayiyên nukleerî yên asta nizm heye.<ref name="A2001">{{Jêder-kovar |paşnav=A. |pêşnav=Karl, Herman |paşnav2=(U.S.) |pêşnav2=Geological Survey |tarîx=2001 |sernav=Beyond the Golden Gate : |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/22018113 |kovar=biodiversitylibrary.org |ziman=en}}</ref> Di navbera salên 1946 û 1970an de nêzîkî 47.800 bermîl bermayiyên nukleerî avêtine kendavê ku cihê wan heta hewldanên nexşekirin û çavdêriyê yên salên 1990î bi piranî nenas bû.<ref name="A2001" /> Farallones (pirjimar e) ji peyva spanî ''farallón'' hatiye wergirtin ku tê wateya zinarên deryayê û behsa giravan dike. Di dîrokî de kendav bi navên dîrokî yên wekê ''Bahia de Puerto de San Francisco'', ''Ensenada de los Farallones'' û ''Bahia de los Pinos'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://edits.nationalmap.gov/apps/gaz-domestic/public/search/names/1654437 |sernav=Geographic Names Information System |malper=edits.nationalmap.gov |roja-gihiştinê=2026-03-31}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên DYAyê]] rb4igpszr99dybvh7qcffm83ejo1ihq 0 315375 1995082 2026-04-01T04:21:01Z Penaber49 39672 Rûpel bi "'''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, ha..." hat çêkirin 1995082 wikitext text/x-wiki '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê Perava Mêşhingiv a Brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku Girava El Tigre ya li ber deriyê Kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide. == Çavkanî == {{Çavkanî}} liw78ffepypw2qu7i34u6wuuaxgh06j 1995083 1995082 2026-04-01T04:24:16Z Penaber49 39672 1995083 wikitext text/x-wiki '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} 57hk52bi9nu2gvalouqcuhvr4mxtzg1 1995084 1995083 2026-04-01T04:27:07Z Penaber49 39672 1995084 wikitext text/x-wiki '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} k9m7y5tumh0v8dsobmu3t6zslb4qnde 1995085 1995084 2026-04-01T04:30:36Z Penaber49 39672 1995085 wikitext text/x-wiki '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} bsn217ttffwn6baq1ioyk8umn15vkes 1995086 1995085 2026-04-01T04:33:18Z Penaber49 39672 1995086 wikitext text/x-wiki '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike. Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} pthkkcjovf1a3daoeyfa3d9e70d7drl 1995088 1995086 2026-04-01T04:37:16Z Penaber49 39672 1995088 wikitext text/x-wiki '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike. Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin. Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû. ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de Girava El Tigre radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} is379ry53i3myazdqnn5n2jdcpxw35k 1995089 1995088 2026-04-01T04:37:52Z Penaber49 39672 1995089 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike. Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin. Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû. ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de Girava El Tigre radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} nrklth4k8ej2csjq0pwyd9sz0k3pnjg 1995090 1995089 2026-04-01T04:38:16Z Penaber49 39672 1995090 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike. Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin. Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû. ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de Girava El Tigre radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] 4ieasvx3qm8b3h53tm8zvtajim0cdcy 1995091 1995090 2026-04-01T04:38:42Z Penaber49 39672 1995091 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike. Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin. Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû. ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de Girava El Tigre radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] lh2y8h6nyske2n4tdmp0h8u11103gxo 1995092 1995091 2026-04-01T04:39:12Z Penaber49 39672 1995092 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike. Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin. Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû. ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de Girava El Tigre radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] i4znbcbciivngjzlaw7es5nq7lfkyd8 1995093 1995092 2026-04-01T04:40:59Z Penaber49 39672 1995093 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin. Di sala 1849an de E. G. Squier peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji deryaya Karîbê heta kendavê di nav Hondurasê re ava bike. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike. Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin. Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû. ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de Girava El Tigre radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] 5h5frk25w0bbbo9hdqszd2c288gc59r 1995095 1995093 2026-04-01T04:43:49Z Penaber49 39672 1995095 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de E. G. Squier peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji deryaya Karîbê heta kendavê di nav Hondurasê re ava bike. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li Amerîkaya Navîn ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador, û Nîkaragûa ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de Girava El Tigre radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] kld9bgn1uebe5w97fwndwrpfbb8xqtm 1995096 1995095 2026-04-01T04:46:43Z Penaber49 39672 1995096 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li Amerîkaya Navîn e û beşek ji Okyanûsa Pasîfîk e. Sinorê Kendavê bi El Salvador, Honduras û Nîkaraguayê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de E. G. Squier peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji deryaya Karîbê heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, [[El Salvador]], û [[Nîkaragua]] ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] 1gsjsu6u3ng07w6e161qrkuv6e6k507 1995097 1995096 2026-04-01T04:47:57Z Penaber49 39672 1995097 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li [[Amerîkaya Navîn]] e û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua|Nîkaraguayê]] re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de E. G. Squier peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji deryaya Karîbê heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, [[El Salvador]], û [[Nîkaragua]] ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] mb2abz2et5zcvhpmdo6rxanpgasr82u 1995098 1995097 2026-04-01T05:32:08Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 1995098 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek li [[Amerîkaya Navîn]] e û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, Gil González de Ávila ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arşîpiskopos Juan Fonseca ku dijmineke bêrehm ê Kolumbus bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de E. G. Squier peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji deryaya Karîbê heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. Frederick Chatfield, fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê perava Mosquito Coast a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku girava El Tigre ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, [[El Salvador]], û [[Nîkaragua]] ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî peymana Bryan-Chamorro bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka ONUCA ya Neteweyên Yekbûyî ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê (ICJ) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên Meanguera û Meanguerita radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] nsmdi3u95bdkqdhve1qg86y88e4ip6w 1995107 1995098 2026-04-01T07:37:18Z MikaelF 935 1995107 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê arşîpiskopos [[Juan Fonseca]] ku dijmineke bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] 9uqvz1jvzgvreu1f304gmmvl5tg1yz8 1995111 1995107 2026-04-01T07:42:01Z MikaelF 935 1995111 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arxîmetran [[Juan Fonseca]] ku dijmineke bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Fonseca]] 9tleyteiy4hy8rfg1sbyta0o9fdjoz4 1995112 1995111 2026-04-01T07:42:10Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 1995112 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê Arxîmetran [[Juan Fonseca]] ku dijmineke bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] 3pdvj0uk6u3d8xypvsurya27sjmiskt 1995114 1995112 2026-04-01T07:44:42Z MikaelF 935 /* Dîrok */ 1995114 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' (bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê [[Arxîmetran]] [[Juan Fonseca]] ku dijmineke bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] d7rn20j3go1fa66jt3u5mkmp2uf538f 1995116 1995114 2026-04-01T07:48:13Z MikaelF 935 1995116 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' ({{IPA-es|fonˈse.ka}}, bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê [[Arxîmetran]] [[Juan Fonseca]] ku dijmineke bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] p0ym7a14b3ykw9iapnh7qfejhhahnfw 1995148 1995116 2026-04-01T08:35:50Z MikaelF 935 1995148 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' ({{IPA-es|fonˈse.ka}}, bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê [[metranê katolîk]] [[Juan Fonseca]] ku dijminekî bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] b965928ljg1afk8sqq1n9yc783s9dsz 1995160 1995148 2026-04-01T08:54:17Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 1995160 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' ({{IPA-es|fonˈse.ka}}, bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê [[metranê katolîk]] [[Juan Fonseca]] ku dijminekî bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] ek851a4ky864nmopgre8z9bh61mpngc 1995200 1995160 2026-04-01T11:12:21Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1995200 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' ({{IPA-es|fonˈse.ka}}, bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê [[metranê katolîk]] [[Juan Fonseca]] ku dijminekî bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press}}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] h8s9xfkm74ff0eox2hqarekz196hv9j 0 315376 1995104 2026-04-01T07:34:03Z Penaber49 39672 Rûpel bi "'''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê Haîtîyê ye. Paytexta Haîtîyê, Port-au-Prince li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas..." hat çêkirin 1995104 wikitext text/x-wiki '''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê Haîtîyê ye. Paytexta Haîtîyê, Port-au-Prince li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricotsê, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. aihhf6q012xtjaq0lnmlnfoeea3d1br 1995105 1995104 2026-04-01T07:35:09Z Penaber49 39672 1995105 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê Haîtîyê ye. Paytexta Haîtîyê, Port-au-Prince li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricotsê, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Gonâve]] 6e658443n6o4w10b3akfgu67xtr2rsq 1995106 1995105 2026-04-01T07:35:40Z Penaber49 39672 1995106 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê Haîtîyê ye. Paytexta Haîtîyê, Port-au-Prince li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricotsê, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Gonâve]] s7f65p8kpxo0d10d36i0jko9ns6fxci 1995108 1995106 2026-04-01T07:37:28Z Penaber49 39672 1995108 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê Haîtîyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, Port-au-Prince li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricotsê, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Gonâve]] icbqs0328ot8o59dgyqp10btl18l4go 1995109 1995108 2026-04-01T07:38:13Z Penaber49 39672 1995109 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricotsê, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Gonâve]] 4yfuheri2pa6aukuksw2dhjwsyc05xf 1995113 1995109 2026-04-01T07:42:11Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 1995113 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricotsê, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 1koy52taqs81b80ukkai61e1l2fgsuf 1995118 1995113 2026-04-01T07:51:10Z Penaber49 39672 1995118 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricotsê, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene. Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] osn36qrqucw24bjqmdpix4i98v9uo8g 1995120 1995118 2026-04-01T07:51:50Z Penaber49 39672 1995120 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâvê''' (bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavê Gonaïves, Saint-Marc, Léogane Miragoâne û bajarê Jérémie ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji Mole-Saint-Nicolas heta Abricotsê, zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. Kendavoka Port-au-Prince ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] swuraw6e3jl2fwi2bsrcdjlnonstmqp 1995124 1995120 2026-04-01T07:55:36Z MikaelF 935 1995124 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâve''' (bi kreoliya haîtiyî: ''Gòf Lagonav'', bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavên [[Gonaïves]], [[Saint-Marc]], [[Léogane Miragoâne]] û bajarê [[Jérémie]] ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji [[Mole-Saint-Nicolas]] heta [[Abricots]], zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. [[Kendavoka Port-au-Prince]] ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] jkpxunfll06qjgdle26texvqp660m3e 1995126 1995124 2026-04-01T07:56:23Z MikaelF 935 1995126 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâve''' (bi [[kreyoliya haîtiyî]]: ''Gòf Lagonav'', bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavên [[Gonaïves]], [[Saint-Marc]], [[Léogane Miragoâne]] û bajarê [[Jérémie]] ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji [[Mole-Saint-Nicolas]] heta [[Abricots]], zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. [[Kendavoka Port-au-Prince]] ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 2q5zlkq1ripzd1qukqmcaw5hexzlumh 1995128 1995126 2026-04-01T07:58:59Z MikaelF 935 1995128 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâve''' ({{IPA-fr|ɡɔnav}}, bi [[kreyoliya haîtiyî]]: ''Gòf Lagonav'', bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a deryaya Karîbê ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavên [[Gonaïves]], [[Saint-Marc]], [[Léogane Miragoâne]] û bajarê [[Jérémie]] ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji [[Mole-Saint-Nicolas]] heta [[Abricots]], zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. [[Kendavoka Port-au-Prince]] ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 7pumiex5207lbhzu9x7ppoepda7yon8 1995130 1995128 2026-04-01T08:00:28Z MikaelF 935 1995130 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâve''' ({{IPA-fr|ɡɔnav}}, bi [[kreyoliya haîtiyî]]: ''Gòf Lagonav'', bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a [[deryaya Karîbê]] ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavên [[Gonaïves]], [[Saint-Marc]], [[Léogane Miragoâne]] û bajarê [[Jérémie]] ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin girava Gonâve ye û piştre jî Cayemîtên pir biçûktir tên. Kendav ji [[Mole-Saint-Nicolas]] heta [[Abricots]], zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. [[Kendavoka Port-au-Prince]] ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 22cqbeeppokg9d54tg0fnmdyy6jwlye 1995131 1995130 2026-04-01T08:04:56Z MikaelF 935 1995131 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâve''' ({{IPA-fr|ɡɔnav}}, bi [[kreyoliya haîtiyî]]: ''Gòf Lagonav'', bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a [[deryaya Karîbê]] ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî|Haîtîyê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavên [[Gonaïves]], [[Saint-Marc]], [[Léogane Miragoâne]] û bajarê [[Jérémie]] ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin [[girava Gonâve]] ye û piştre jî [[giravên Cayemites]] pir biçûktir tên. Kendav ji [[Mole-Saint-Nicolas]] heta [[Abricots]], zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. [[Kendavoka Port-au-Prince]] ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 7w05wkmh839izw6zqicr2rg57lkbtcr 1995173 1995131 2026-04-01T09:32:33Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 1995173 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâve''' ({{IPA-fr|ɡɔnav}}, bi [[kreyoliya haîtiyî]]: ''Gòf Lagonav'', bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a [[deryaya Karîbê]] ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavên [[Gonaïves]], [[Saint-Marc]], [[Léogane Miragoâne]] û bajarê [[Jérémie]] ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin [[girava Gonâve]] ye û piştre jî [[giravên Cayemites]] pir biçûktir tên. Kendav ji [[Mole-Saint-Nicolas]] heta [[Abricots]], zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. [[Kendavoka Port-au-Prince]] ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] oi6lbj7xcvm4prtq5bni856gx62jnyr 1995199 1995173 2026-04-01T11:12:18Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1995199 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Gonâve''' ({{IPA-fr|ɡɔnav}}, bi [[kreyoliya haîtiyî]]: ''Gòf Lagonav'', bi fransî: ''Golfe de la Gonâve'') kendaveke mezin a [[deryaya Karîbê]] ye ku li ser peravê rojavayê [[Haîtî]]yê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.webcitation.org/5kwqNBSce?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_762528593/gon%C3%A2ve_%C3%8Ele_de_la.html |sernav=Kendava Gonâve |malper=www.webcitation.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Paytexta Haîtîyê, [[Port-au-Prince]] li peravê Gonâve hatiye avakirin. Bajarên din ên li perava kendavên [[Gonaïves]], [[Saint-Marc]], [[Léogane Miragoâne]] û bajarê [[Jérémie]] ye. Çend girav di nav kendavê de ne ku girava herî mezin [[girava Gonâve]] ye û piştre jî [[giravên Cayemites]] pir biçûktir tên. Kendav ji [[Mole-Saint-Nicolas]] heta [[Abricots]], zêdetirî 500 km dirêj bûye û ji zêdetirî deh kendavok û benderan pêk tê. [[Kendavoka Port-au-Prince]] ya herî mezin a welat û yek ji mezintirîn kendavokên karayîban e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] b7qbr3ywjpubf8zkc7nl4c6rcbz153a 0 315377 1995115 2026-04-01T07:46:51Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' (bi îngilîzî: ''Gulf of Guayaquil'') kendaveke mezin û girseyeke avê ya li Okyanûsa Pasîfîk e ku li rojavayê Amerîkaya Başûr e Kendavê navê xwe ji bajarê Guayaquil Wergirtiye. Çemên Ekvador û Perûyê ku di nav de çemên wekê çemê Guayasê, çemê Jubonesê, çemê Zarumilla û çemê Tumbesê hene diherikin kendava Guayaquilê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]]..." hat çêkirin 1995115 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' (bi îngilîzî: ''Gulf of Guayaquil'') kendaveke mezin û girseyeke avê ya li Okyanûsa Pasîfîk e ku li rojavayê Amerîkaya Başûr e Kendavê navê xwe ji bajarê Guayaquil Wergirtiye. Çemên Ekvador û Perûyê ku di nav de çemên wekê çemê Guayasê, çemê Jubonesê, çemê Zarumilla û çemê Tumbesê hene diherikin kendava Guayaquilê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Guayaquil]] n2hubg4gwxdknf9u26kci54i6j1fl2d 1995121 1995115 2026-04-01T07:52:27Z Penaber49 39672 1995121 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' (bi îngilîzî: ''Gulf of Guayaquil'') kendaveke mezin û girseyeke avê ya li Okyanûsa Pasîfîk e ku li rojavayê Amerîkaya Başûr e Kendavê navê xwe ji bajarê Guayaquil Wergirtiye. Çemên Ekvador û Perûyê ku di nav de çemên wekê çemê Guayasê, çemê Jubonesê, çemê Zarumilla û çemê Tumbesê hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene. Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Guayaquil]] icmws269pyp3dwnahxa85rxqm1i9vsf 1995123 1995121 2026-04-01T07:54:03Z Penaber49 39672 1995123 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' (bi îngilîzî: ''Gulf of Guayaquil'') kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendavê navê xwe ji bajarê Guayaquil Wergirtiye. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû|Perûyê]] ku di nav de çemên wekê çemê Guayasê, çemê Jubonesê, çemê Zarumilla û çemê Tumbesê hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Guayaquil]] 5j1iuq4xbp7ti9lyh7z93rpsxm2qt1i 1995133 1995123 2026-04-01T08:11:08Z MikaelF 935 1995133 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendavê navê xwe ji bajarê Guayaquil Wergirtiye. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû|Perûyê]] ku di nav de çemên wekê çemê Guayasê, çemê Jubonesê, çemê Zarumilla û çemê Tumbesê hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Guayaquil]] cb5g88t8o114kw95yt5gwd34jp7hgv0 1995137 1995133 2026-04-01T08:13:47Z MikaelF 935 1995137 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendavê navê xwe ji bajarê Guayaquil wergirtiye. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû|Perûyê]] ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] q4w1mtgxge4ht9n8gz3i9orw1tbw56z 1995139 1995137 2026-04-01T08:17:33Z MikaelF 935 1995139 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendav ji bajarê Guayaquil tê navlêdanîn. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû|Perûyê]] ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 9vut6vrrv6bcv3h64w5mj93jgji09r1 1995140 1995139 2026-04-01T08:17:58Z MikaelF 935 1995140 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendav ji bajarê [[Guayaquil]] tê navlêdanîn. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû|Perûyê]] ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 59bakq68pr788nq30q329fk4s9qhqt6 1995142 1995140 2026-04-01T08:22:48Z MikaelF 935 1995142 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendav ji bajarê [[Guayaquil]] tê navlêdanîn. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû|Perûyê]] ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name=":0" /> == Giravên kendava Guayaquilê == Di kendava Guayaquilê de çend girav hene:<ref>{{Cita web |url=https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/islas-guayaquil-turismo-ecuador.html |título=Las islas del Golfo de Guayaquil llaman la atención de turistas |fechaacceso=2021-06-17 |fecha=2014-07-01 |sitioweb=[[El Comercio (Ecuador)|El Comercio]] |urlarchivo=https://web.archive.org/web/20210618013059/https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/islas-guayaquil-turismo-ecuador.html |fechaarchivo=2021-06-17}}</ref> * [[Girava Santay]] * [[Girava Puná]] * [[Girava Mondragón]] * [[Girava Escalante]] * [[Girava Chupadores Grande]] * [[Girava Chupadores Chico]] * [[Girava Verde (Ekwador)|Girava Verde]] * [[Girava Esperanza (Ekwador)|Girava Esperanza]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 68ogkubq80excuddk6hi203aci9v5vr 1995144 1995142 2026-04-01T08:25:01Z MikaelF 935 /* Giravên kendava Guayaquilê */ 1995144 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendav ji bajarê [[Guayaquil]] tê navlêdanîn. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû|Perûyê]] ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name=":0">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name=":0" /> == Giravên kendava Guayaquilê == Di kendava Guayaquilê de çend girav hene:<ref>https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/islas-guayaquil-turismo-ecuador.html</ref> * [[Girava Santay]] * [[Girava Puná]] * [[Girava Mondragón]] * [[Girava Escalante]] * [[Girava Chupadores Grande]] * [[Girava Chupadores Chico]] * [[Girava Verde (Ekwador)|Girava Verde]] * [[Girava Esperanza (Ekwador)|Girava Esperanza]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] 1gnbcmuuo5036ho1atzmn1focmr60px 1995172 1995144 2026-04-01T09:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Navên ref-an rast kir.) 1995172 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendav ji bajarê [[Guayaquil]] tê navlêdanîn. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû]]yê ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name="Chunga2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name="Chunga2018" /> == Giravên kendava Guayaquilê == Di kendava Guayaquilê de çend girav hene:<ref>https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/islas-guayaquil-turismo-ecuador.html</ref> * [[Girava Santay]] * [[Girava Puná]] * [[Girava Mondragón]] * [[Girava Escalante]] * [[Girava Chupadores Grande]] * [[Girava Chupadores Chico]] * [[Girava Verde (Ekwador)|Girava Verde]] * [[Girava Esperanza (Ekwador)|Girava Esperanza]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] c2g9m1knh3qhqsxtg6vcrkseqy6evam 1995198 1995172 2026-04-01T11:12:14Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1995198 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Guayaquilê''' ({{langx|es|Golfo de Guayaquil}}) kendaveke mezin û girseyeke avê ya li [[Okyanûsa Mezin]] e ku li rojavayê [[Amerîkaya Başûr]] e Kendav ji bajarê [[Guayaquil]] tê navlêdanîn. Çemên [[Ekvator|Ekvador]] û [[Perû]]yê ku di nav de çemên wekê [[çemê Guayas]], [[çemê Jubones]], [[çemê Zarumilla]] û [[çemê Tumbes]] hene diherikin kendava Guayaquilê. Rêzeke ji şikestekên jeolojîk di binê kendavê de hene.<ref name="Chunga2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Chunga |pêşnav=Kervin |paşnav2=Ochoa-Cornejo |pêşnav2=Felipe |paşnav3=Mulas |pêşnav3=Maurizio |paşnav4=Toulkeridis |pêşnav4=Theofilos |paşnav5=Menéndez |pêşnav5=Edgar |tarîx=2018-09-28 |sernav=Characterization of seismogenic crustal faults in the Gulf of Guayaquil, Ecuador |url=https://www.andeangeology.cl/index.php/revista1/article/view/V46n1-2991 |kovar=Andean Geology |ziman=en |cild=46 |hejmar=1 |rr=66–81 |doi=10.5027/andgeoV46n1-2991 |issn=0718-7106}}</ref> Çend ji van şikestekan li seranserê parzemîna Ekvadorê berdewam dikin. Ev şikestek hinek caran dikarin bibin sedema erdhejên xeternak.<ref name="Chunga2018" /> == Giravên kendava Guayaquilê == Di kendava Guayaquilê de çend girav hene:<ref>https://www.elcomercio.com/actualidad/ecuador/islas-guayaquil-turismo-ecuador.html</ref> * [[Girava Santay]] * [[Girava Puná]] * [[Girava Mondragón]] * [[Girava Escalante]] * [[Girava Chupadores Grande]] * [[Girava Chupadores Chico]] * [[Girava Verde (Ekwador)|Girava Verde]] * [[Girava Esperanza (Ekwador)|Girava Esperanza]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kendav]] swqerno9p7goqr89d7pzpjatrmzdyqo 14 315378 1995125 2026-04-01T07:56:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1995125 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1995127 1995125 2026-04-01T07:57:46Z Avestaboy 34898 1995127 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Teoriyên siyasetê]] 2nqmqb75efdet3p4il3h8gcky9uiq17 1995129 1995127 2026-04-01T07:59:40Z Avestaboy 34898 1995129 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Teoriyên siyasetê]] joroe09sbsryg7r1f5ngxcsmmgu0599 0 315379 1995138 2026-04-01T08:16:21Z Penaber49 39672 Rûpel bi "{{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pê..." hat çêkirin 1995138 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Honduras]] 1coddhuv5stxrbtixbx7k6h3g1o3hwq 1995143 1995138 2026-04-01T08:23:18Z Penaber49 39672 1995143 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên astengdar, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayê, kilît û revzên astengdar hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Honduras]] 6qw76etdbzk627d59v8whz8t8mm87q4 1995145 1995143 2026-04-01T08:25:47Z Penaber49 39672 1995145 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên astengdar, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên asteng û revzên asteng hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Honduras]] 1e02yrlf7ci446829ogjxsy2zt4ssdo 1995146 1995145 2026-04-01T08:29:59Z Penaber49 39672 Peravên rêgirî 1995146 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Honduras]] 0ir2v0c37ubtz4y493v3fu5hogndu82 1995147 1995146 2026-04-01T08:32:41Z Penaber49 39672 1995147 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Honduras]] g1zfa4n8utns6o6z8e72b8q4dcsf3iq 1995149 1995147 2026-04-01T08:35:53Z Penaber49 39672 1995149 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Honduras]] r6ntkkn6r37xw1ku2qf61eghh4vcwh8 1995151 1995149 2026-04-01T08:40:06Z Penaber49 39672 1995151 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[en:Gulf of Honduras]] o74yed0vrn53u0uqh3p1ak6g2bhet7c 1995152 1995151 2026-04-01T08:42:16Z Balyozbot 42414 Bot: Rakirina înterwîkiyên kevn 1995152 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] ajoa4qvehyv23wplavruj2gz1x1z0ti 1995153 1995152 2026-04-01T08:43:00Z Penaber49 39672 1995153 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn. Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] 7qz0yublyw3009k2v35dntjkxqk3nyc 1995154 1995153 2026-04-01T08:44:01Z Penaber49 39672 1995154 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn. Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin. Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] o2pfmfbxiqwi977wqvidjmgzj56ae7q 1995155 1995154 2026-04-01T08:45:19Z Penaber49 39672 1995155 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn. Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin. Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] bbrqo2c29uxio41q0fbaz5w4fsuujqx 1995156 1995155 2026-04-01T08:46:54Z Penaber49 39672 1995156 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn. Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin. Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye. Di sala 1996an de neh rêxistinên nehikûmî li Belîze, Guatemala û Hondurasê hevpeymaniya sêneteweyî ji bo parastina kendava Hondurasê (bi navê TRIGOH jî tê zanîn) ava kirine. Hevpeymanî hewl dide ku polîtîkayên rêveberiya endaman ji bo deverên parastî yên deryayî û peravên li kendavê li hev bike û çalakiyên wan ên rêveberiyê û lêkolînê koordîne bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] lhknf6wlqnj70ys5toz2ercor5s54lu 1995158 1995156 2026-04-01T08:50:58Z Penaber49 39672 1995158 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://republicofpirates.net/blog/2008/05/a_blackbeard_mystery_solved.html |sernav=Republic of Pirates Blog: A Blackbeard mystery solved |malper=republicofpirates.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/consulta/entidad.aspx?Idn=29310&IDCat=29&IdEnt=793&Idm=2&IdmStyle=2&noarea=0 |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/ccad/breve.aspx |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=c5847b87-6aaa-4c2c-a507-831b3925c3b7 |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Di sala 1996an de neh rêxistinên nehikûmî li Belîze, Guatemala û Hondurasê hevpeymaniya sêneteweyî ji bo parastina kendava Hondurasê (bi navê TRIGOH jî tê zanîn) ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=98f7ee06-ee20-4efb-8a17-47127e9ba3ee |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Hevpeymanî hewl dide ku polîtîkayên rêveberiya endaman ji bo deverên parastî yên deryayî û peravên li kendavê li hev bike û çalakiyên wan ên rêveberiyê û lêkolînê koordîne bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=HP 2003 |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] 8pt4o6fyaodl1rf6c1vp07ctt4wljby 1995159 1995158 2026-04-01T08:52:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (--Valahiyên nehewce.) 1995159 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn. Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene. Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê. == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://republicofpirates.net/blog/2008/05/a_blackbeard_mystery_solved.html |sernav=Republic of Pirates Blog: A Blackbeard mystery solved |malper=republicofpirates.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/consulta/entidad.aspx?Idn=29310&IDCat=29&IdEnt=793&Idm=2&IdmStyle=2&noarea=0 |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/ccad/breve.aspx |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=c5847b87-6aaa-4c2c-a507-831b3925c3b7 |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Di sala 1996an de neh rêxistinên nehikûmî li Belîze, Guatemala û Hondurasê hevpeymaniya sêneteweyî ji bo parastina kendava Hondurasê (bi navê TRIGOH jî tê zanîn) ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=98f7ee06-ee20-4efb-8a17-47127e9ba3ee |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Hevpeymanî hewl dide ku polîtîkayên rêveberiya endaman ji bo deverên parastî yên deryayî û peravên li kendavê li hev bike û çalakiyên wan ên rêveberiyê û lêkolînê koordîne bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=HP 2003 |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] 50a4ny0gw2xc073g6bzloyqpsl34fp3 1995161 1995159 2026-04-01T08:55:59Z Penaber49 39672 1995161 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Gulf of Honduras {{!}} Caribbean Sea, Belize, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gulf-of-Honduras |roja-gihiştinê=2026-04-01 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iho-machc.org/urcp/proyecto_zmes/documentos/zmes_2english01.pdf |sernav=HP 2007 |malper=www.iho-machc.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thattai |pêşnav=Deeptha |paşnav2=Kjerfve |pêşnav2=Björn |paşnav3=Heyman |pêşnav3=W. D. |tarîx=2003-12 |sernav=Hydrometeorology and Variability of Water Discharge and Sediment Load in the Inner Gulf of Honduras, Western Caribbean |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/1525-7541(2003)0042.0.CO;2 |kovar=Journal of Hydrometeorology |ziman=en |cild=4 |hejmar=6 |rr=985–995 |doi=10.1175/1525-7541(2003)004<0985:HAVOWD>2.0.CO;2 |issn=1525-755X}}</ref> == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://republicofpirates.net/blog/2008/05/a_blackbeard_mystery_solved.html |sernav=Republic of Pirates Blog: A Blackbeard mystery solved |malper=republicofpirates.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/consulta/entidad.aspx?Idn=29310&IDCat=29&IdEnt=793&Idm=2&IdmStyle=2&noarea=0 |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/ccad/breve.aspx |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=c5847b87-6aaa-4c2c-a507-831b3925c3b7 |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Di sala 1996an de neh rêxistinên nehikûmî li Belîze, Guatemala û Hondurasê hevpeymaniya sêneteweyî ji bo parastina kendava Hondurasê (bi navê TRIGOH jî tê zanîn) ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=98f7ee06-ee20-4efb-8a17-47127e9ba3ee |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Hevpeymanî hewl dide ku polîtîkayên rêveberiya endaman ji bo deverên parastî yên deryayî û peravên li kendavê li hev bike û çalakiyên wan ên rêveberiyê û lêkolînê koordîne bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=HP 2003 |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] kn9cza91k1ac33l0m63luryh6rxxt3x 1995162 1995161 2026-04-01T08:56:20Z Penaber49 39672 1995162 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê refên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Gulf of Honduras {{!}} Caribbean Sea, Belize, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gulf-of-Honduras |roja-gihiştinê=2026-04-01 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iho-machc.org/urcp/proyecto_zmes/documentos/zmes_2english01.pdf |sernav=HP 2007 |malper=www.iho-machc.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thattai |pêşnav=Deeptha |paşnav2=Kjerfve |pêşnav2=Björn |paşnav3=Heyman |pêşnav3=W. D. |tarîx=2003 |sernav=Hydrometeorology and Variability of Water Discharge and Sediment Load in the Inner Gulf of Honduras, Western Caribbean |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/1525-7541(2003)0042.0.CO;2 |kovar=Journal of Hydrometeorology |ziman=en |cild=4 |hejmar=6 |rr=985–995 |doi=10.1175/1525-7541(2003)004<0985:HAVOWD>2.0.CO;2 |issn=1525-755X}}</ref> == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://republicofpirates.net/blog/2008/05/a_blackbeard_mystery_solved.html |sernav=Republic of Pirates Blog: A Blackbeard mystery solved |malper=republicofpirates.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/consulta/entidad.aspx?Idn=29310&IDCat=29&IdEnt=793&Idm=2&IdmStyle=2&noarea=0 |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/ccad/breve.aspx |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=c5847b87-6aaa-4c2c-a507-831b3925c3b7 |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Di sala 1996an de neh rêxistinên nehikûmî li Belîze, Guatemala û Hondurasê hevpeymaniya sêneteweyî ji bo parastina kendava Hondurasê (bi navê TRIGOH jî tê zanîn) ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=98f7ee06-ee20-4efb-8a17-47127e9ba3ee |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Hevpeymanî hewl dide ku polîtîkayên rêveberiya endaman ji bo deverên parastî yên deryayî û peravên li kendavê li hev bike û çalakiyên wan ên rêveberiyê û lêkolînê koordîne bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=HP 2003 |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] 7ty6q3d8vgp7ftn10s7jwb1byvti6x0 1995163 1995162 2026-04-01T09:01:46Z Penaber49 39672 1995163 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê revzên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Gulf of Honduras {{!}} Caribbean Sea, Belize, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gulf-of-Honduras |roja-gihiştinê=2026-04-01 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iho-machc.org/urcp/proyecto_zmes/documentos/zmes_2english01.pdf |sernav=HP 2007 |malper=www.iho-machc.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thattai |pêşnav=Deeptha |paşnav2=Kjerfve |pêşnav2=Björn |paşnav3=Heyman |pêşnav3=W. D. |tarîx=2003 |sernav=Hydrometeorology and Variability of Water Discharge and Sediment Load in the Inner Gulf of Honduras, Western Caribbean |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/1525-7541(2003)0042.0.CO;2 |kovar=Journal of Hydrometeorology |ziman=en |cild=4 |hejmar=6 |rr=985–995 |doi=10.1175/1525-7541(2003)004<0985:HAVOWD>2.0.CO;2 |issn=1525-755X}}</ref> == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://republicofpirates.net/blog/2008/05/a_blackbeard_mystery_solved.html |sernav=Republic of Pirates Blog: A Blackbeard mystery solved |malper=republicofpirates.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/consulta/entidad.aspx?Idn=29310&IDCat=29&IdEnt=793&Idm=2&IdmStyle=2&noarea=0 |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/ccad/breve.aspx |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=c5847b87-6aaa-4c2c-a507-831b3925c3b7 |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Di sala 1996an de neh rêxistinên nehikûmî li Belîze, Guatemala û Hondurasê hevpeymaniya sêneteweyî ji bo parastina kendava Hondurasê (bi navê TRIGOH jî tê zanîn) ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=98f7ee06-ee20-4efb-8a17-47127e9ba3ee |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Hevpeymanî hewl dide ku polîtîkayên rêveberiya endaman ji bo deverên parastî yên deryayî û peravên li kendavê li hev bike û çalakiyên wan ên rêveberiyê û lêkolînê koordîne bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=HP 2003 |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] 154e156rylaz6lw848mhj12055iz6c8 1995197 1995163 2026-04-01T11:12:10Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1995197 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Hondûrasê''' kendaveke mezin a deryaya Karayîbê ye ku peravên welatên wekê Meksîk, Belîze, Guatemala û Hondurasê li ser kendavê hene. Kendava Hondûrasê ji bakur ber bi başûr ve, ji pozikê Catoche heya pozikê Caxinasê dirêj dibe. Kendava hundirîn a Hondurasê ji aliyê revzên astengiya Belîzê ve hatiye dorpêçkirin ku beşa başûr a sîstema revzên astengiya Mezoamerîkî ya 900 km (600 mîl) dirêj pêk tîne ku duyem sîstema sîstema herî mezin ê revzên mercanên cîhanê ye. Revza astengiya Belîzeyê hejmarek giravên piçûk vedihewîne ku jê re dibêjin Pelican Cays û bi hev re wekê Pelican Cays têne zanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Gulf of Honduras {{!}} Caribbean Sea, Belize, Map, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Gulf-of-Honduras |roja-gihiştinê=2026-04-01 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Kendava Hondurasê bi dînamîkên tevlihev ên avên peravê û vekirî û herikînên okyanûsê hatiye karakterîze kirin ku ekosîstemek pir cihêreng û bêhempa yê bi cûrbecûr avên deryayî yên peravê pêk aniye ku di nav de deyaçêyên peravê, peravên rêgirî, lagûn, qadên ava şor ên navbera geliyan, daristanên mangrove, qadên şilek ên giyayên deryayî, peravên rêgirî û revzên rêgirî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iho-machc.org/urcp/proyecto_zmes/documentos/zmes_2english01.pdf |sernav=HP 2007 |malper=www.iho-machc.org |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Kendav Hondûrasê ava ji çavkaniyên 12 çeman werdigire û hatiye texmînkirin ku di nav çirkeyekê de 1.232.000 lître (nêzîkî 300.000 galon) av diherike kendavê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thattai |pêşnav=Deeptha |paşnav2=Kjerfve |pêşnav2=Björn |paşnav3=Heyman |pêşnav3=W. D. |tarîx=2003 |sernav=Hydrometeorology and Variability of Water Discharge and Sediment Load in the Inner Gulf of Honduras, Western Caribbean |url=http://journals.ametsoc.org/doi/10.1175/1525-7541(2003)0042.0.CO;2 |kovar=Journal of Hydrometeorology |ziman=en |cild=4 |hejmar=6 |rr=985–995 |doi=10.1175/1525-7541(2003)004<0985:HAVOWD>2.0.CO;2 |issn=1525-755X}}</ref> == Dîrok == Di sala 1961ê de bahoza Hattie ji kendava Hondurasê derbas bûye û li Belîzeyê bûye sedema wêrankirinên mezin. Korsanê navdar bi navê ''Blackbeard'' di zivistana salên 1717-1718an bi şopandina keştîyên keştîvaniyê yên ku ber bi bendera Vera Cruz a Meksîkê ve diçûn û dihatin û kendava Hondurasê dagir kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://republicofpirates.net/blog/2008/05/a_blackbeard_mystery_solved.html |sernav=Republic of Pirates Blog: A Blackbeard mystery solved |malper=republicofpirates.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 10-12ê kanûna pêşîn a sala 1989an de, sîstema entegrasyonê ya Amerîkaya Navîn komîsyona jîngeh û geşepêdanê hatiye avakirin ku ew dezgehek bû ku ji bo koordîne kirina polîtîka, proje û bernameyên parastina jîngeha li seranserê herêmê hatibû erkdarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/consulta/entidad.aspx?Idn=29310&IDCat=29&IdEnt=793&Idm=2&IdmStyle=2&noarea=0 |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sica.int/ccad/breve.aspx |sernav=Sistema de la Integración Centroamericana (SICA) |malper=www.sica.int |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> Di 12ê cotmeha sala 1994an de bi îmzekirina hevpeymaniya ji bo pêşkeftina domdar a Amerîkaya Navîn, komîsyonê yekem plana xwe ya rêveberiya jîngehê ya herêmî pejirandiye. Di salên 1995 û 2005an de komîsyonê ji bo xebatên xwe yên li kendavê lêçûna xwe peyda kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=c5847b87-6aaa-4c2c-a507-831b3925c3b7 |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Di sala 1996an de neh rêxistinên nehikûmî li Belîze, Guatemala û Hondurasê hevpeymaniya sêneteweyî ji bo parastina kendava Hondurasê (bi navê TRIGOH jî tê zanîn) ava kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001 |paşnavê-edîtor=Seeliger |pêşnavê-edîtor=Ulrich |paşnavê-edîtor2=Kjerfve |pêşnavê-edîtor2=Björn |sernav=Coastal Marine Ecosystems of Latin America |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-662-04482-7?error=cookies_not_supported&code=98f7ee06-ee20-4efb-8a17-47127e9ba3ee |kovar=Ecological Studies |doi=10.1007/978-3-662-04482-7 |issn=0070-8356}}</ref> Hevpeymanî hewl dide ku polîtîkayên rêveberiya endaman ji bo deverên parastî yên deryayî û peravên li kendavê li hev bike û çalakiyên wan ên rêveberiyê û lêkolînê koordîne bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://publicpartnershipdata.azureedge.net/gef/PMISGEFDocuments/International%20Waters/Regional%20-%20Gulf%20of%20Hondurus%20Maritime%20Transport%20Pollution%20Control/10-05%2004%20Annex_D.pdf |sernav=HP 2003 |malper=publicpartnershipdata.azureedge.net |roja-gihiştinê=2026-04-01}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] 2nis2cr30xkc38uqb60ohvgxuuar0k2 14 315380 1995170 2026-04-01T09:30:44Z ~2026-19662-12 145486 derûnkolînerî 1995170 wikitext text/x-wiki Derûnnasê ku di warê dahûrina derûn, derûnnasî û derûnkolîneriyê de bûye pispor, jê re dibêjin Derûnkolîner nk8z0qls1qza2e2td134p2wowhqj326 1995193 1995170 2026-04-01T10:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}.) 1995193 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} Derûnnasê ku di warê dahûrina derûn, derûnnasî û derûnkolîneriyê de bûye pispor, jê re dibêjin Derûnkolîner 5kuai5l9fhn3z4zah85yx4z3pm5aqng 0 315381 1995182 2026-04-01T10:07:51Z MikaelF 935 MikaelF navê [[Parlementer]] guhart û kir [[Parlamenter]] 1995182 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Parlamenter]] 6vug8hyj6fln51wvme58b31mbyrte0s 1 315382 1995220 2026-04-01T11:51:46Z Avestaboy 34898 /* Rastnivîs */ beşeke nû 1995220 wikitext text/x-wiki == Rastnivîs == Silav @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] û @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]]. Hûn çawa nin ? Baş in ? Gelo hûn dikarin sernavê gotarê û yê kategoriyê wek '''Parlamena Qibrisê''' biguhêrînin ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 11:51, 1 nîsan 2026 (UTC) 463j5lqcvumnmy98aximouz7q2etcww