Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 1116 1996791 1968092 2026-04-04T15:06:10Z Penaber49 39672 /* Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re */Xebatên beşa erdnîgariyê 1996791 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. [[Wêne:Kurdistan 1975.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 1975]] [[Wêne:Kurdistan 2009.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2009]] [[Wêne:Kurdistan 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] [[Wêne:Kurdistan governorates 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] r7ubtmhkkdc5h8fpwtsuuqmev53lp87 1996792 1996791 2026-04-04T15:08:46Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 1996792 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. [[Wêne:Kurdistan 1975.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 1975]] [[Wêne:Kurdistan 2009.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2009]] [[Wêne:Kurdistan 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] [[Wêne:Kurdistan governorates 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == Herêma Kurdistanê li herêmeke li Başûrê Kurdistanê ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi Bakurê Kurdistanê re û li rojava jî bi Rojavayê Kurdiatanê re sinor e. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 0f0ztrpzo5nxisz8sejii53dbc6isyf 1996793 1996792 2026-04-04T15:11:08Z Penaber49 39672 /* Erdnîgarî */ 1996793 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. [[Wêne:Kurdistan 1975.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 1975]] [[Wêne:Kurdistan 2009.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2009]] [[Wêne:Kurdistan 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] [[Wêne:Kurdistan governorates 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == Herêma Kurdistanê li herêmeke li Başûrê Kurdistanê ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi Bakurê Kurdistanê re û li rojava jî bi Rojavayê Kurdiatanê re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya Kurdistanê ye. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] gw2gn25gosk3ztaaq52guvdc5db1bxy 1996794 1996793 2026-04-04T15:16:30Z Penaber49 39672 1996794 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. [[Wêne:Kurdistan 1975.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 1975]] [[Wêne:Kurdistan 2009.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2009]] [[Wêne:Kurdistan 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] [[Wêne:Kurdistan governorates 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == Herêma Kurdistanê li herêmeke li Başûrê Kurdistanê ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi Bakurê Kurdistanê re û li rojava jî bi Rojavayê Kurdiatanê re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya Kurdistanê ye. Herêm di navbera hêlîpanên bakur 34° û 38°N û hêlîlarên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] hzdu0fdadr73397fp2gyymgmhdegrd6 1996795 1996794 2026-04-04T15:18:11Z Penaber49 39672 1996795 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. [[Wêne:Kurdistan 1975.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 1975]] [[Wêne:Kurdistan 2009.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2009]] [[Wêne:Kurdistan 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] [[Wêne:Kurdistan governorates 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == Herêma Kurdistanê li herêmeke li Başûrê Kurdistanê ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi Bakurê Kurdistanê re û li rojava jî bi Rojavayê Kurdiatanê re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya Kurdistanê ye. Herêm di navbera hêlîpanên bakur 34° û 38°N û hêlîlarên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 7fdsr2k65n1wy4vltd4uuukokujclfs 1996796 1996795 2026-04-04T15:20:26Z Penaber49 39672 1996796 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. [[Wêne:Kurdistan 1975.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 1975]] [[Wêne:Kurdistan 2009.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2009]] [[Wêne:Kurdistan 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] [[Wêne:Kurdistan governorates 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] f8hymidzt4o6kxpdlo909rn7nm95rci 1996798 1996796 2026-04-04T15:25:38Z Penaber49 39672 1996798 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. [[Wêne:Kurdistan 1975.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 1975]] [[Wêne:Kurdistan 2009.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2009]] [[Wêne:Kurdistan 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] [[Wêne:Kurdistan governorates 2012.png|thumb|rast|Başûrê Kurdistanê, 2012]] Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] fmug35dh6ae8piwopjy7vhz64n11fs6 1996799 1996798 2026-04-04T15:31:18Z Penaber49 39672 /* Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re */ 1996799 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. <gallery> Wêne:Kurdistan 1975.png|Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. Wêne:Kurdistan 1998.png|Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. Wêne:Kurdistan 2009.png|Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. </gallery> Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] dpo5zhfvwx7fic95boho7ey8f3robfh 1996800 1996799 2026-04-04T15:33:47Z Penaber49 39672 1996800 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. <gallery> Wêne:Kurdistan 1975.png|Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. Wêne:Kurdistan 1998.png|Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. Wêne:Kurdistan 2009.png|Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. </gallery> Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 2i75ayyievj5gzwin27nsdsb8tztq1i 1996801 1996800 2026-04-04T15:35:35Z Penaber49 39672 1996801 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. <gallery> Wêne:Kurdistan 1975.png|Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. Wêne:Kurdistan 1998.png|Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. Wêne:Kurdistan 2009.png|Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. </gallery> Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] g2zi0h5mjbf7sebshcugxe89xf3z0b3 1996802 1996801 2026-04-04T15:42:01Z Penaber49 39672 /* Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re */ 1996802 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. {{Multiple image |align = center |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} {{Paqij}} Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] m48dq12uttvl6r5h4bvdwf4iqoe9xsk 1996803 1996802 2026-04-04T15:44:08Z Penaber49 39672 1996803 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} {{Paqij}} Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] ka5pmk5izy9t7aw99c507rvp9j0s0q6 1996804 1996803 2026-04-04T15:45:03Z Penaber49 39672 1996804 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] o0pwhhbe0866odv7iw0oov4j81j5xap 1996805 1996804 2026-04-04T15:47:00Z Penaber49 39672 1996805 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] lxt5idma2aharruhcncc5rkm85e0255 1996806 1996805 2026-04-04T15:51:13Z Penaber49 39672 1996806 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 7g6fkdyq1px94egf8cqmszph8m1onyl 1996809 1996806 2026-04-04T15:53:50Z Penaber49 39672 1996809 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye. Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 71yrwa2sckypc98il06aw05gcjq1fey 1996810 1996809 2026-04-04T15:55:47Z Penaber49 39672 1996810 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] ctgdfp53tvg0vkead020rm02q89gb2l 1996811 1996810 2026-04-04T15:57:57Z Penaber49 39672 1996811 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] evn0sgft59tlwqw6yiqfgipee0twt8l 1996812 1996811 2026-04-04T16:00:23Z Penaber49 39672 1996812 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] pzvfw9d7whowgvwox9kwh3y011l0bre 1996813 1996812 2026-04-04T16:07:48Z Penaber49 39672 1996813 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e. Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35 °C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40 °C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21 °C ê heta 24 °C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9 °C û 11 °C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3 °C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2 °C û 0 °C an. == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] psto0nd40ckvmst61ukvjgryuy2og3m 1996814 1996813 2026-04-04T16:09:38Z Penaber49 39672 1996814 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35 °C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40 °C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21 °C ê heta 24 °C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9 °C û 11 °C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3 °C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2 °C û 0 °C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 9qmbojo288y8pkezi1ja0qsu6c57pcy 1996815 1996814 2026-04-04T16:11:38Z Penaber49 39672 1996815 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê yek ji çar beşên Kurdistanê ye ku piraniya nifûsê ji kurdan pêk tê. Herêm ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk tên ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35 °C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40 °C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21 °C ê heta 24 °C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9 °C û 11 °C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3 °C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2 °C û 0 °C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] s41a0actwzrfgvmgutkl1f7vwdb1qg7 1996816 1996815 2026-04-04T16:20:05Z Penaber49 39672 1996816 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35 °C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40 °C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21 °C ê heta 24 °C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9 °C û 11 °C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3 °C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2 °C û 0 °C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] ncqcnpppwqmhppaqox0f1t0k313q0zt 1996817 1996816 2026-04-04T16:29:44Z Penaber49 39672 1996817 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê devere ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin ji aliyê heman rejîmê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan|Kurdistanê]] ye. Herêm di navbera [[Hêlîpan|hêlîpanên]] bakur 34° û 38°N û [[Hêlîlar|hêlîlarên]] rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35 °C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40 °C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21 °C ê heta 24 °C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9 °C û 11 °C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3 °C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2 °C û 0 °C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 9ixfkpkwsil0y76kem5qh1tp1owv2hy 1996818 1996817 2026-04-04T16:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Yekeyan rast kir.) 1996818 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma Başûrê Kurdistanê birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê devere ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin ji aliyê heman rejîmê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] kscmtxlry5l06gf5cs58l1rfnvni271 1996820 1996818 2026-04-04T16:34:30Z Penaber49 39672 1996820 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê devere ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin ji aliyê heman rejîmê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] jbq6vq8vestde4wovssf7u6xonnvjhu 1996821 1996820 2026-04-04T16:43:41Z Penaber49 39672 1996821 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Kurdistan (cudakirin)}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] btac3kwe8fsxgyg5cfj477kvcaw6o6t 1996822 1996821 2026-04-04T16:50:15Z Penaber49 39672 1996822 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê Herêma Kurdistanê de ye ku ji hikûmeta herêma Kurdistanê ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] rmlo02afece4udmzo3yw5qfyrokacm8 1996823 1996822 2026-04-04T16:52:15Z Penaber49 39672 1996823 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê Herêma Kurdistanê de ye ku ji hikûmeta herêma Kurdistanê ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 5hd5k9pz5g18qqa72ou2anisp86l1bv 1996824 1996823 2026-04-04T17:34:35Z Penaber49 39672 1996824 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê Herêma Kurdistanê de ye ku ji hikûmeta herêma Kurdistanê ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, desthilata qanûndananê, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne. === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] c2kmn3lngsaa3ljpuo0y09pa6th8o1n 1996825 1996824 2026-04-04T17:37:50Z Penaber49 39672 1996825 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê Herêma Kurdistanê de ye ku ji hikûmeta herêma Kurdistanê ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne. === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 6aaxzn7qn95eukpm8m87pcceljdazm3 1996826 1996825 2026-04-04T17:40:46Z Penaber49 39672 1996826 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê Herêma Kurdistanê de ye ku ji hikûmeta herêma Kurdistanê ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 8tl5mkc2ap1756bozvpbsc3l539ualf 1996843 1996826 2026-04-04T17:49:08Z Penaber49 39672 1996843 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] dhha0d80nphr26atp2sir5cisgz2sg3 1996888 1996843 2026-04-05T05:38:37Z Penaber49 39672 1996888 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 48ofscaib2gknf2xkzbfo3ttr97ilm4 1996889 1996888 2026-04-05T05:44:05Z Penaber49 39672 1996889 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin. === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 87u3zp13mti8weoio5fbhml0i0ljvfy 1996890 1996889 2026-04-05T05:49:50Z Penaber49 39672 1996890 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin. Partiyên siyasî yên jêrîn di Parlamentoya Kurdistanê de hene: Partiya Demokrat a Kurdistanê (PDK), Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê (YNK), Tevgera Nifşê Nû (NGM), Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê, Tevgera Helwesta Neteweyî, Koma Edaletê ya Kurdistanê, Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê (PSK) û Tevgera Goran e. === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] cgjqod41gipm0tul6dnvc4zx473r7mq 1996891 1996890 2026-04-05T05:52:50Z Penaber49 39672 1996891 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin. Partiyên siyasî yên jêrîn di Parlamentoya Kurdistanê de hene: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Partiyên Başûrê Kurdistanê === # [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] # [[YNK]] # [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê]] # [[Partiya Gel a Demokratî ya Kurdistanê]] # [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (1979-) # [[Tevgera Goran]] # [[PASOK]] # [[Komela Îslamî ya Kurdistanê]] (30ê gulana 2002-) # [[Piştiwananî Îslam le Kurdistan]] == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] gcji5sja6o3gtmwdmpvecyeduod2cr3 1996892 1996891 2026-04-05T05:54:29Z Penaber49 39672 1996892 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin. Partiyên siyasî yên jêrîn di Parlamentoya Kurdistanê de hene: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] p0trz13eih7074fkci1igef668bdofu 1996893 1996892 2026-04-05T05:55:18Z Penaber49 39672 1996893 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin. Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] s91855hcya0ztpvowega2cdrs5rjzn5 1996894 1996893 2026-04-05T05:55:55Z Penaber49 39672 1996894 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin. Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] m2oy3uvzzbmdszbijfy0snr3y280fn9 1996895 1996894 2026-04-05T06:01:09Z Penaber49 39672 1996895 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 3m3svjapqg2d4buk33rmoiksc3b4xim 1996896 1996895 2026-04-05T06:09:30Z Penaber49 39672 /* Rêveberî */ 1996896 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] mb98nwm7hs00ija6bww3whm25w8burp 1996897 1996896 2026-04-05T06:13:52Z Penaber49 39672 1996897 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha Mesrûr Barzanî (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] nn4ahhju5oan3y8bunnbdz1bcile9uf 1996898 1996897 2026-04-05T06:15:04Z Penaber49 39672 1996898 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha Nêçîrvan Barzani (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye. Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha Mesrûr Barzanî (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] 4cguqje1rv1w0ehb4v35musky7hss0q 1996899 1996898 2026-04-05T06:18:25Z Penaber49 39672 1996899 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha Nêçîrvan Barzanî (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye. Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha Mesrûr Barzanî (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên otonom]] [[Kategorî:Kurdistan]] afbx5qiuzzcffyupk4zgezrq2r2pbgj 1996912 1996899 2026-04-05T08:34:27Z Avestaboy 34898 1996912 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23}}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Dever û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US}}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US}}</ref> === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêvebirin û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166}}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha Nêçîrvan Barzanî (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye. Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha Mesrûr Barzanî (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. == Parêzgehên Herêma Kurdistanê == [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Parêzgehên Herêma Kurdistanê bi Kurdiya [[Soranî]] û [[Kurmancî]]]] * [[Parêzgeha Hewlêr]] * [[Parêzgeha Silêmanî]] * [[Parêzgeha Dihok]] * [[Parêzgeha Helebce]] == Ziman == == Dîn == == Aborî == == Erdnîgarî == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km² e û ji sedî 10'e wê ji av pêk tê. Tixûbên wê bi Îranê re 220&nbsp;km, bi Sûriyê re 150&nbsp;km û bi Tirkiyeyê re jî 352&nbsp;km ne. Havînê germeke ziwa û zivistanê jî hewayeke honik carcaran jî hewayeke sar li herêmê çê dibe. Erdê herêm ji bakûr û rojhilat ve piranî ji çiyayan pêk tê, ji başûr û rojava ve jî erdên mexelî-rast hene. Afatên xwezayî wekî bahoza toz û lehî piranî çê dibin.<ref>{{Jêder |sernav=Der heqê Kurdistanê de |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/region-kurdistan-fact-sheet/ |ziman=en }}</ref> [[Wêne:TerrainMapKRG.png|thumb|Nexşeya topografîk a Herêma Kurdistanê]] == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] g7g96gf4do53o2xr1rpf99aid3ibtoc 0 4845 1996908 1993223 2026-04-05T08:32:41Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996908 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê dewleta nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi zimanê çînî li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin Asyaya Navîn, Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |archive-date=2019-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |url-status=dead }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] 7bx03n0x0mza25yprslthx5lawykser 1996927 1996908 2026-04-05T09:12:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1996927 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane }} '''Çîn'''{{Efn|Herwiha jî wekî '''Çînistan''' wekî tê naskirin}} an bi navê xwe yê fermî '''Komara Gel a Çînê'''{{Efn|bi [[çînî]]: 中华人民共和国, lat. ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''}} dewletekî unîter û serwer e li [[Asyaya Rojhilat]] ev ku ji avakirina wê ya 1949ê vir ve ji aliyê [[Partiya Komunîst a Çînê]] ve tê rêveberin. Çîn di cîhanê de bi nifûsa xwe ya dora 1.416 milyar<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://data.un.org/en/iso/cn.html |sernav=UNData app |malper=data.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> kesan, welatê herî qerebalix duyemîn ê cîhanê ye û her wiha ji aliyê rûerda xwe ya 9.600.000<ref name=":11"/> km² re duyem welatê herî mezin ê cîhanê ye û ji aliyê tevahiya qadê ve jî sêyem an jî çarem welat ê herî mezin ê cîhanê ye. Li Çînê 22 parêzgeh, 5 herêma otonom, 4 şaredariyên ku bi rasterast tê birêveberin û 2 herêmên taybet ([[Hong Kong]] û [[Makao]]) ên Çînê hene ku daxwaziya wan ên serweriya [[Taywan]]ê hene. Mirovên pêşîn di serdema paleolîtîk de gihîştin Çînê. Di hezarsala 2yem a berî zayînê de dewletên xanedanî li qada [[Çemê Zer]] derketine holê. Sedsalên 8 û 3em ên {{bz}} bûne sedema hilweşîna desthilatdariya xanedaniya [[Zhou]] û bi derketina holê ya teknîkên îdarî û leşkerî, wêje û felsefeyê re jî çêbû. Di sala 221 {{bz}} de Çîn di bin serweriya împeratorekî de bûye yek û ev yekbûn jî bûye sedema du hezar sal ên serweriya împeratoriyan. Destketiyên Çînê ev in ku di nav de îcadkirina [[barûd]]ê, [[kaxez]], çapkirin û kumpasê, damezrandina rêya hevrîşimê û avakirina [[Dîwarê Çînê|dîwarê mezin]] ên hebû. Çanda çînî geş bûye û bandorek mezin li ser herêmê û derveyî yê herêmê kiriye. Çîn di sedsala 19an de bi rêya rêze peymanên newekhev dest bi radestkirina hinek beşên welêt ji bo hêzên ewropî re kiriye. [[Şoreşa Çînê 1911|Şoreşa sala 1911an]] xanedana [[Qîng]] hilweşandiye û piştê çend salan hilweşandina vê xanedaniyê komara Çînê hatiye damezrandin. Di serdema serwerên şer de welat bêîstîqrar û parçe parçe bûye û ev yek bi sefera bakur a ku ji aliyê [[Kuomîntang]] ve ji bo yekkirina welat hate lidarxistin, bi dawî bûye. Dema ku hêzên Kuomîntang endamên Partiya Komunîst a Çînê ji holê rakirine şerê navxweyî ya Çînê di sala 1927an de dest pê kiriye. Di sala 1937an de Împeratoriya Japonê Çînê dagir kiriye û ev yek bûye sedem ku [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] û Kuomîntang çeperê yekbûyî ya duyem ava bikin ku li dijî japonan şer bikin. Di sala 1949an de Partiya Komunîst a Çînê Komara Gel a Çînê ragihandiye û hikûmeta bi serokatiya Kuomîntang neçar kiriye ku vekişe girava [[Taywan]]ê. Bi yekê re welat parçe bûye û her du aliyan jî îdia dikirin ku ew hikûmeta rewa yê Çînê ne. Piştî pêkanîna reformên axê, hewldanên Partiya Kominîst a Çînê ya ji bo pêkanîna komunîzmê bi ser neketin: Gaveke mezin a pêşvebirinê berpirsiyarê xelayiya mezin a çînê bû ku bibû sedema mirina bi milyonan kesan û şoreşa çandî jî serdemeke alozî û zilmî ya li Çînê bû. Reform û vekirinên berbi derve ve ku di sala 1978an de dest pê kiriye, welat ji aboriyeke plankirî dûr xistiye û ber bi aboriyeke bazarê ve biriye û bi vî awayî bûye sedema geşbûniyeke aborî ya li Çînê. Ji sala 1949an vir ve Çîn dewletek yekgirtî ya komunîst e û Partiya Komunîst a Çînê tenê partiya serdest a welêt e. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ye û endamê gelek rêxistinên piralî û herêmî ye. Çîn ku nêzîkî ji pêncan yekê aboriya cîhanê pêk tîne, duyem welatê herî dewlemend ê cîhanê ye û aboriya Çînê dema ku li gorî parîteya hêza kirînê (PHK) Çîn aboriya herî mezin ê cîhanê ye. Çîn ji ber bandora xwe ê di warên [[jeopolîtîk]], [[teknolojî]], [[pîşesazî]], [[aborî]] û [[çand]]ê de, wekê hêzek super a potansiyel an jî hêza damezrandî hatiye binavkirin. Çîn bi xwarin û çanda xwe hatiye naskirin. Di heman demê de Çîn welatekî pirreng e û li welat 60 deverên mîrateya cîhanê ya [[UNESCO]]yê hene. == Etîmolojî == Peyva "Çîn" ji sedsala 16an vir ve di çend zimanan de hatiye bikaranîn lêbelê di vê serdemê de ji hêla çînîyan bi xwe ve nehatiye bikaranîn. Koka peyvê bi rêya portekîzî, malayî û farisî ve heta peyva sanskritî Cīna ku li Hindistan a kevnar dihat bikaranîn, tê şopandin.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/view/Entry/31735 |sernav=China, n.1 and adj. : Oxford English Dictionary |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en }}</ref> "Çîn" di wergera Richard Eden a sala 1555an a rojnameya sala 1516an a keşifgerê portekîzî Duarte Barbosa de hatiye dîtin.<ref name=":1" /> Bikaranîna Barbosa ji zimanê farisî Chīn (چین) hatiye wergirtin ku ev jî ji zimanê sanskrîtî Cīna (चीन) hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 |sernav=the definition of China |malper=Dictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Eslê peyva sanskritî mijara nîqaşê ye.<ref name=":1" /> Peyva Cīna cara yekem di nivîsarên destpêkê yên hindû de, di nav de Mahabharata (sedsala 3an {{bz}} - sedsala 4an {{pz}}) û Qanûnên Manu (sedsala 2a a {{bz}} - sedsala 2an {{pz}}) de hatiye bikaranîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp188_yelang_china.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.sino-platonic.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di sala 1655an de, Martino Martini pêşniyar kiriye ku peyva "Çîn" di dawiyê de ji navê xanedana Qin (221–206 {{bz}}) an jî ji dewleta berê ya Qin hatiye.<ref name=":2" /> Her çend ev çavkanî berî vê xanedanê (ne ya dewletê) di çavkaniyên hindî de hatibe bikaranîn jî, dîsa jî di çavkaniyên cûrbecûr de tê dayîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The state and empire of Ch'in |paşnav=Bodde |pêşnav=Derk |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=20–102 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/state-and-empire-of-chin/B12C4AA8DC66CA957F529B999E8C67A4 |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.003 }}</ref> Navê fermî yê dewleta nûjen "Komara Gel a Çînê" ye (bi çînî ya hêsan: 中华人民共和国; bi çînî ya kevneşopî: 中華人民共和國; pinyin: Zhōnghuá rénmín gònghéguó). Forma kurttir "Çîn" e (中国; 中國; Zhōngguó) ku ji zhōng ('navendî') û guó ('dewlet') têgehek e ku di bin xanedana Zhou ya rojavayî de li gorî demesne wê ya padîşah pêşketiye, tê. Nav di belgeyên fermî de wekê hevwateya dewleta di bin Qing de dihat bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese history: a manual |paşnav=Wilkinson |pêşnav=Endymion Porter |weşanger=Published by the Harvard University Asia Center for the Harvard-Yenching Institute : Distributed by Harvard University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-674-00247-0 |çap=Rev. and enl |cih=Cambridge, Mass |series=Harvard-Yenching Institute monograph series }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok === Delîlên arkeolojîk nîşan didin ku homînîdên pêşîn 2,25 milyon sal berê li Çînê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html |sernav=Early Homo erectus Tools in China - Archaeology Magazine Archive |malper=archive.archaeology.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Fosîlên homînîd ên mirovê pekînê, Homo erectusek ku agir bi kar aniye ku di navbera 680.000 û 780.000 sal berê de hatine destnîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm |sernav=unesco.org |malper=www.unesco.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Diranên fosîlkirî yên homo sapiens (ku dîroka wan vedigere 125.000-80.000 sal berê) di şikefta Fuyanê de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2015-10-14 |sernav=Fossil teeth place humans in Asia '20,000 years early' |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-34531861 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Nivîsandinên pêşîn ên bi zimanê çînî li Jiahu li dora 6600 salên {{bz}},<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Science/Nature {{!}} 'Earliest writing' found in China |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> li Damaidi li dora 6000 {{bz}},<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese writing: = Wen-tzu-hsüeh-kai-yao |paşnav=Qiu |pêşnav=Xigui |weşanger=Society for the Study of Early China Institute of East Asian Studies, University of California |tarîx=2000 |isbn=978-1-55729-071-7 |cih=Berkeley, Calif |paşnav2=Mattos |pêşnav2=Gilbert Louis |paşnav3=Norman |pêşnav3=Jerry L. |paşnav4=Qiu |pêşnav4=Xigui |series=Early China special monograph series }}</ref> Dadiwan ji sala 5800 heta sala 5400 ê {{bz}} ê û Banpo ku dîroka wê vedigere hezarsala 5ê {{bz}} hebûn. Hinek zanyaran pêşniyar kirine ku sembolên Jiahuyê (hezarsala 7an a berî zayînê) pergala nivîsandinê ya herî kevin a çînî pêk tînin.<ref name=":3"/> === Serweriya xanedaniya destpêkê === [[Wêne:26120-Anyang (49086436522).jpg|thumb|Yinxu, kavilên paytexta dawiya xanedaniya Shang ew ku sedsala 14em a berî zayînê ve maye.]] Li gorî dîroknivîsiya kevneşopî ya çînî, xanedana Xia di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de hatiye damezrandin ku destpêka çerxa xanedaniyê nîşan dide ku hatiye femkirin ku ev yek bingeha tevahiya dîroka siyasî ya Çînê ye. Di serdema nûjen de, dîrokîbûna Xia zêdetir rastî lêkolînan hatiye ku beşek ji vê jî ji ber sedema ku şahidiya herî kevn a zanîn a Xia ye ku hezar sal piştî roja hilweşîna wan hatiye nivîsandin. Di sala 1958an de, arkeologan cihên çanda Erlitou dîtine ku di Serdema Bronzê ya destpêkê de hebûn ku ji wê demê ve ew wekê bermahiyên Xia yên dîrokî hatine binavkirin lê ev têgîn pir caran nehatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: a history |paşnav=Tanner |pêşnav=Harold Miles |weşanger=Hackett Pub. Co |tarîx=2009 |isbn=978-0-87220-915-2 |cih=Indianapolis }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm |sernav=The Golden Age of Chinese Archaeology - NGA |malper=www.nga.gov |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City University of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |çap=1 |cih=Kowloon, Hong Kong |paşnavê-edîtor=Ye |pêşnavê-edîtor=Lang |paşnavê-edîtor2=Fei |pêşnavê-edîtor2=Zhenggang |paşnavê-edîtor3=Wang |pêşnavê-edîtor3=Tianyou }}</ref> Xanedaniya Shang ku bi kevneşopî piştî Xia hatiye, ya herî kevin e ku hem tomarên nivîskî yên hemdem û hem jî delîlên arkeolojîk ên bêguman ji bo xanedaniyê hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history of China |weşanger=Britannica Educational Publishing in association with Rosen Educational Services |tarîx=2011 |isbn=978-1-61530-181-2 |çap=1 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Pletcher |pêşnavê-edîtor=Kenneth |series=Understanding China }}</ref> Şang heta sedsala 11an a berî zayînê li geliyê Çemê Zer hikumdarî kiriye û delîlên herî kevn ên zexm ên di derbarê xanedaniyê de bi qasî sala 1300 berî zayînê de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions: beliefs and practices |paşnav=Fowler |pêşnav=Jeaneane D. |weşanger=Sussex Academic Press |tarîx=2008 |isbn=978-1-84519-172-6 |cih=Brighton ; Portland, Or |paşnav2=Fowler |pêşnav2=Merv |series=The Sussex library of religious beliefs and practices }}</ref> Nivîsara hestiyê orakulê ku ji dora sala 1250 berî zayînê hatiye îspat kirin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Boltz |pêşnav=William G. |tarîx=1986 |sernav=Early Chinese writing |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00438243.1986.9979980 |kovar=World Archaeology |ziman=en |cild=17 |hejmar=3 |rr=420–436 |doi=10.1080/00438243.1986.9979980 |issn=0043-8243 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keightley |pêşnav=David N. |tarîx=1996-10-01 |sernav=Art, Ancestors, and the Origins of Writing in China |url=https://online.ucpress.edu/representations/article/doi/10.2307/2928708/82714/Art-Ancestors-and-the-Origins-of-Writing-in-China |kovar=Representations |ziman=en |cild=56 |rr=68–95 |doi=10.2307/2928708 |issn=0734-6018 }}</ref> lê bi gelemperî hatiye texmînkirin ku pir kevintir e ku nûnertiya şêweya herî kevin a nivîskî ya çînî dike<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |tarîx=1994 |isbn=978-1-884964-05-3 |cih=Chicago |paşnavê-edîtor=Ring |pêşnavê-edîtor=Trudy |paşnavê-edîtor2=Salkin |pêşnavê-edîtor2=Robert M. |paşnavê-edîtor3=La Boda |pêşnavê-edîtor3=Sharon }}</ref> û koka rasterast ê tîpên çînî ya nûjen e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford handbook of the history of linguistics |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-19-958584-7 |çap=1 |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Allan |pêşnavê-edîtor=Keith |series=Oxford handbooks in linguistics }}</ref> Her çiqas desthilatdariya navendî ya Kurê Ezmanan hêdî hêdî ji aliyê axayên fengjian ve hatibe hilweşandin jî, Şang ji aliyê Zhou ve hatiye hilweşandin ku di navbera sedsalên 11 û 5ên {{bz}} de hikum kirine. Di dawiyê de hinek mîrektî ji xanedaniya Zhouyên qelsbûyî derdikevin holê û di serdema bihar û payîzê de 300 sal bi hev re şer kirine. Heta serdema dewletên şer ên sedsalên 5 û 3ê {{bz}} de, heft dewletên mezin û bihêz dimînin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Warring States {{!}} Definition, Period, Significance, & Facts |url=https://www.britannica.com/event/Warring-States |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Serdema împeratoriyan === ==== Qin û Han ==== [[Wêne:Han Expansion.png|thumb|çep|Berfirehbûna ber bi başûr ve ya Xanedaniya Han di sedsala 2an a berî zayînê de.]] Serdema Dewletên Şer di sala 221ê {{bz}} de bi dawî bûye û piştî ku dewleta Qîn şeş dewletên din desteser dike, Çîn ji nû ve dibe yek û rêjîma serdest a otokratîk hatiye avakirin. Qiral Zheng ê Qin xwe wekê împeratorê xanedana Qin diyar dike û bûye yekem împaratorê Çînek yekgirtî. Wî reformên qanûnî yên Qin bicîh aniye ku bi taybetî di nav de standardkirina tîpên çînî, pîvan, firehiya rêyan û standartkirina diravê hebûn. Di heman demê de xanedana wî erdên eşîrên Yueyê li Guangxi, Guangdong û li bakurê Viyetnamê desteser kiriye.<ref name="Twitchett1986"/> Xanedana Qin tenê panzdeh salan berdewam kiriye û piştî mirina împeratorê yekem di demek kurt de hilweşiyaye.<ref name="Twitchett1986">{{Jêder-kitêb |sernav=The Ch'in and Han empires: 221 B.C.-A.D. 220 sf ed. by Denis Twitchett and Michael Loewe |paşnav=Twitchett |pêşnav=Denis Crispin |weşanger=Cambridge university press |tarîx=1986 |isbn=978-0-521-24327-8 |cih=Cambridge New York Melbourne |paşnav2=Loewe |pêşnav2=Michael |paşnav3=Fairbank |pêşnav3=John King |series=The Cambridge history of China }}</ref><ref name="Lewis2007">{{Jêder-kitêb |sernav=The Early Chinese Empires: Qin and Han |paşnav=Lewis |pêşnav=Mark Edward |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2007 |isbn=978-0-674-02477-9 |cih=Cambridge, Mass }}</ref> Piştî serhildanên berfireh ku di dema serhildanan de pirtûkxaneya împeratoriyê hatiye şewitandin, Xanedaniya Han di navbera salên 206 {{bz}} û 220 salên {{pz}} de li Çînê hukum kiriye û di nav gelê xwe de nasnameyek çandî afirandiye ku hê jî di etnonîmê çîniyên Han ên nûjen de tê bibîranîn.<ref name="Twitchett1986" /><ref name="Lewis2007" /> Xanedana Hanê axa împeratoriyê bi awayekî berbiçav berfireh kiriye ku bi kampanyayên leşkerî ku gihîştin Asyaya Navîn, Mongolya, Kore û Yunnan, Guangdong û bakurê Viyetnamê ji Nanyue vegerandine. Tevlîbûna Hanê ya li Asyaya Navendî û Sogdyayê alîkarî daye avakirina rêya bejahî ya rêya vevrîşimê ku alternatîveke rêya berê ya li ser Hîmalaya ber bi Hindistanê ve diçû bû. Di heman demê de di vê serdemê de Çîn a Hanê hêdî hêdî bûye aboriya herî mezin ê cîhana kevnar.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dahlman |pêşnav=Carl J. |paşnav2=Aubert |pêşnav2=Jean-Eric |tarîx=2001 |sernav=China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies |url=https://eric.ed.gov/?id=ED460052 |kovar=eric.ed |ziman=en }}</ref> Tevî nenavendîbûna destpêkê ya Han û terikandina fermî ya felsefeya legalîzmê ya Qin û li cihê wê konfuçyusîzm, sazî û polîtîkayên legalîst ên Qin ji aliyê hikûmeta Han û cîgirên wê ve hatiye berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World History: Journeys from Past to Present - VOLUME 1: From Human Origins to 1500 CE |paşnav=Goucher |pêşnav=Candice |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2013 |isbn=978-1-135-08822-4 |çap=2 |cih=Hoboken |paşnav2=Walton |pêşnav2=Linda A. }}</ref> ==== Hersê qiraliyet, Jîn û Xanedanên bakur û başûr ==== Piştî bidawîhatina xanedaniya Han, serdemeke şer û pevçûnê ya bi navê Sê Qiraliyetê hatiye destbiserkirin ku di dawiya şer de Wei bi awayekê bilez ji aliyê xanedaniya Jîn ve hatiye hilweşandin. Bi derketina împeratorekî seqet ê li ser textê, Jîn ketiye nav şerê navxweyî û piştre pênc barbaran dest bi serhildanan dikin û li bakurê Çînê bi navê rêveberiya şazdeh dewletan hikum kirine. Xianbei wan wekê wei bakur dike yek ku împeratorê wê Xiaowen polîtîkayên apartheidê yên pêşiyên xwe berevajî kiriye û li ser gelê xwe cezakirineke tund ferz kiriye. Li başûr, general Liu Yu destjiberdana Jîn û Liu Song misoger kiriye. Navên cûrbecûr ên van dewletan wekê xanedaniyên bakur û başûr hatine guhertin û her du herêm di dawiyê de di sala 589an de ji aliyê Sui ve ji nû ve hatiye yek kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China - Sui Dynasty, Grand Canal, Reunification {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/China/The-Sui-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> ==== Sui, Tang û Song ==== Sui Han li serweriya xwe li seranserê Çînê vegerandiye ser desthilatdariyê, çandinî, aborî û sîstema ezmûna împeratoriyê nûjen kiriye, qenala mezin ava kiriye û piştgiriya budîzmê kiriye. Lêbelê dema ku leşkeriya wan ji bo karên giştî û şerekî têkçûyî li Koreya Bakur bûye sedema nerazîbûnên berfireh, ev împeratorî bi awayekê bilez hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A new history of Korea |paşnav=I |pêşnav=Gi baeg |weşanger=Harvard University Press |tarîx=1984 |isbn=978-0-674-61576-2 |cih=Cambridge |paşnav2=Wagner |pêşnav2=Edward Willett |paşnav3=Shultz |pêşnav3=Edward J. |paşnav4=I |pêşnav4=Gi baeg }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Medieval Chinese warfare, 300-900 |paşnav=Graff |pêşnav=David Andrew |weşanger=Routledge |tarîx=2002 |isbn=978-0-415-23954-7 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di bin desthilatdariya xanedaniyên Tang û Song ên li pey hev de, aboriya Çînê, teknolojî û çanda Çînê derbasê serdemeke zêrîn bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Politics: The Genius of T’ang |paşnav=Adshead |pêşnav=S. A. M. |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2004 |rr=30–67 |isbn=978-0-230-00551-8 |cih=London |ziman=en |paşnavê-edîtor=Adshead |pêşnavê-edîtor=S. A. M. |url=https://doi.org/10.1057/9780230005518_2 |doi=10.1057/9780230005518_2 }}</ref> Di heman demê de xanedaniya Tang kontrola herêmên rojava û rêya hevrîşimê parastiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The economic and social history of Former Han |paşnav=Sadao |pêşnav=Nishijima |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1986 |rr=545–607 |isbn=978-0-521-24327-8 |cild=1 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Twitchett |pêşnavê-edîtor=Denis |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/economic-and-social-history-of-former-han/2C38C79DC7D76BDA4A073CAE0572086C |series=The Cambridge History of China |paşnavê-edîtor2=Loewe |pêşnavê-edîtor2=Michael |doi=10.1017/CHOL9780521243278.012 }}</ref> Lêbelê xanedanî di sedsala 8an de ji ber serhildana An Lushan wêran û lawaz bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Columbia chronologies of Asian history and culture |paşnav=Bowman |pêşnav=John Stewart |weşanger=New York : Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-11005-1 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/columbiachronolo00john }}</ref> Di sala 907an de, dema ku rayedarên leşkerî yên herêmî bêserûber dibin ku Tang bi tevahî ji hev hatiye belav kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: five thousand years of history and civilization |weşanger=City Univ. of Hong Kong Press |tarîx=2007 |isbn=978-962-937-140-1 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=City University of Hong Kong }}</ref> Dema ku waliyên leşkerî yên herêmî nema dihatin birêvebirin, di sala 907an de, Tang bi tevahî hilweşiya. Xanedaniya Song di sala 960an de rewşa cudaxwaziyê bi dawî kiriye û ev yek bûye sedema hevsengiyeke hêzê ya di navbera xanedaniya Song û xanedaniya Liao de. Song di dîroka cîhanê de yekem hikûmeta ku pereyên kaxez derxistiye û yekem hikûmeta çînî bû ku hêzeke deryayî ya daîmî ava kiriye ku ji aliyê pîşesaziya keştîvaniyê ya pêşketî û bi bazirganiya deryayî ve hatibû piştgirî kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chronicle of the Chinese emperors : the Reign-by-Reign Record of the rulers of Imperial China |paşnav=Paludan |pêşnav=Ann |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1998 |isbn=978-0-500-05090-3 |cih=London }}</ref> Di navbera sedsalên 10 û 11an ên {{pz}} de, nifûsa Çînê du car zêde bûye û gihîştiye li dora 100 milyon kesî ku ev zêdebûn bi piranî ji ber berfirehbûna çandiniya birinc ê li navend û li başûrê Çînê û hilberîna zêdehiyên xwarinê ya zêde pêk hatiye. Xanedana Song her wiha vejîna konfuçyusîzmê dibîne ku wekê bersivek li hemberê mezinbûna budîzmê di dema Tang de û geşbûna felsefe û huneran. Di heman demê de hemam de hunera dîtbarî û porselenê gihîştibûn astên nû yên bilind.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metmuseum.org/essays/northern-song-dynasty-960-1127 |sernav=Northern Song Dynasty (960–1127) - The Metropolitan Museum of Art |malper=www.metmuseum.org |tarîx=2001-10-01 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en |paşnav=Art |pêşnav=Department of Asian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Essentials of Neo-Confucianism: eight major philosophers of the Song and Ming periods |paşnav=Huang |pêşnav=Siu-chi |weşanger=Greenwood Press |tarîx=1999 |isbn=978-0-313-26449-8 |cih=Westport, Conn |series=Resources in Asian philosophy and religion }}</ref> Lêbelê qelsiya leşkerî ya artêşa Song ji aliyê xanedana Jîn ve hatiye dîtin. Di sala 1127an de, împerator Huizong, împerator Qinzong ê Song û paytext Bianjing di dema şerên Jin-Song de hatine desteserkirin. Paşmayên Song vekişiyan başûrê Çînê û Song li Jiankangê ji nû ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daily life in China, on the eve of the Mongol invasion, 1250-1276 |paşnav=Gernet |pêşnav=Jacques |weşanger=Stanford, Calif., Stanford University Press |tarîx=1962 |isbn=978-0-8047-0720-6 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/dailylifeinchina00gern }}</ref> ==== Yuan, Mîng û Qîng ==== [[Wêne:Badaling China Great-Wall-of-China-01.jpg|thumb|Împeratorê yekem ê Çînê, Qîn Shi Huang, bi yekkirina dîwarên Dewletên Şer ji bo avakirina Dîwarê Mezin ê Çînê navdar e. Piraniya dîwarên heyî ji serdema xanedaniya Ming e.]] Dagirkirina Çînê ji aliyê mongolan ve di sala 1205an de bi kampanyayên li dijî Xia ya Rojava ji aliyê Cengîz Xan ve dest pê kiriye ku wî êrîşî axên Jîn kiribû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mongol Conquests in World History |paşnav=May |pêşnav=Timothy |weşanger=Reaktion Books |tarîx=2013 |isbn=978-1-86189-971-2 |cih=London |series=RB-Globalities }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Genghis Khan and the making of the modern world |paşnav=Weatherford |pêşnav=Jack |weşanger=Three Rivers Press |tarîx=2012 |isbn=978-0-609-80964-8 |çap= |cih=New York }}</ref> Di sala 1271ê de, serokê mongolan Kubîlay Xan, xanedana Yuan ava kiriye ku di sala 1279an de bermahiyên dawîn yên xanedana Songê dagirkiriye. Berî dagirkirina mongolan, nifûsa Çîna Song 120 milyon bû ku ev hejmar di dema serjimêriya sala 1300an de daketibû 60 milyonan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=I. Démographie: An estimate of the total population of Sung-Chin China |paşnav=Ho |pêşnav=Ping-Ti |weşanger=De Gruyter |tarîx=1970-12-31 |rr=33–54 |url=https://doi.org/10.1515/9783111542737-007 }}</ref> Cotkarekî bi navê Zhu Yuanzhang di sala 1368an de desthilatdariya Yuan hilweşandiye û xanedana Ming wekê Împeratoriya Hongwu damezrandiye. Di bin serweriya xanedaniya Ming de, Çîn serdemeke zêrîn a din jiyaye ku yek ji hêzên deryayî yên herî bihêz ên cîhanê û aboriyeke dewlemend û geş di nav geşbûna huner û çandê de pêş xistiye. Di vê serdemê de bû ku amîral Zheng He rêwîtiyên xezîneyên Ming li seranserê [[Okyanûsa Hindî]], heta rojhilatê Afrîkayê, birêve biriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Rice |pêşnav=Xan |tarîx=2010-07-25 |sernav=Chinese archaeologists' African quest for sunken ship of Ming admiral |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jul/25/kenya-china |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di destpêka xanedaniya Mîng de, paytexta Çînê ji Nanjîngê ji bo Pekînê hatiye veguhastin. Bi geşbûna kapîtalîzmê re, fîlozofên wekê Wang Yangmîng rexne li neo-konfuçyusîzmê kirine û bi têgehên takekesiyê û wekheviya çar pîşeyan berfireh kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Youngmin |pêşnav=Kim, |tarîx=2005 |sernav=Wang Yangming (Wang Shou-Jen) |url=http://www.iep.utm.edu/wangyang/ |kovar=Internet Encyclopedia of Philosophy |issn=2161-0002 }}</ref> Tebeqeya zanyara fermî di tevgerên boykotkirina bacê de bûye hêzek piştgir a pîşesazî û bazirganiyê ku digel birçîbûn û parastina li dijî dagirkirina japonî ya Koreyê (1592–1598) û dagirkirinên Jîn ên paşîn bûye sedema westandina xezîneyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=论明末士人阶层与资本主义萌芽的关系 |ziman=zh-cn |url=https://www.docin.com/p-378667223.html }}</ref> Di sala 1644an de, Pekîn ji aliyê hevpeymaniyeke hêzên serhildêr ên gundî ve bi serokatiya Li Zicheng hatiye dagirkirin. Împeratorê Chongzhen dema ku bajar ket xwe kuştibû. Xanedaniya Mançûyî ya Qing ku wê demê bi generalê xanedaniya Ming Wu Sangui re hevalbend bû, xanedaniya Shun a kurt-temen a Lî hilweşandiye û paşê kontrola Pekîn bi dest xistibû ku bûye paytexta nû ya xanedaniya Qingê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Qing dynasty {{!}} Definition, History, & Achievements |url=https://www.britannica.com/topic/Qing-dynasty |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Xanedana Qîng ku ji 1644 heta 1912an berdewam kiriye ku xanedana împeratorî ya herî dawî ya Çînê bû. Di dema derbasbûna Mîng-Qîng (1618–1683) nêzîkê 25 milyon kes jiyana xwe ji dest dane lê diyar e ku Qîng hêza împeratorî ya Çînê ji nû ve ava kiriye û geşbûnek din a hunerê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A short history of the world |paşnav=Roberts |pêşnav=J. M. |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-19-511504-8 |cih=New York }}</ref> Piştî ku Ming a Başûr bi dawî bûye û bi bidestxistina Xanateya Dzungarê Mongolya, Tîbetê û Sinjiang li împeratoriyê hatiye zêdekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ch'ing Inner Asia c. 1800 |paşnav=Fletcher |pêşnav=Joseph |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1978 |rr=35–106 |isbn=978-0-521-21447-6 |cild=10 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Fairbank |pêşnavê-edîtor=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-china/ching-inner-asia-c-1800/18BE9E502CEB370F0F8F496FB1F6F443 |series=The Cambridge History of China |doi=10.1017/CHOL9780521214476.003 }}</ref> Di heman demê de mezinbûna nifûsa Çînê ji nû ve dest pê kiriye û di demek kurt de dest bi zêdebûneke bilez a nifûsê destpêkiriye. Bi gelemperî hatiye qebûlkirin ku nifûsa Çîna berêmodernê du caran zêde bûye ku yek ji vê zêdebûna nifûsê di serdema Song a Bakur de bû (960–1127) û zêdebûna nifûsê ya din jî di serdema Qîng (dora 1700–1830) de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://eprints.lse.ac.uk/64492/1/WP219.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=eprints.lse.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Di serdema Qîng a Bilind de, Çîn dibe ku welatê herî bazirganî yê cîhanê bû û Çîn a împeratorî di dawiya sedsala 18an de şoreşeke bazirganî ya duyem dîtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's last empire: the great Qing |paşnav=Rowe |pêşnav=William T. |weşanger=The Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-674-05455-4 |cih=Cambridge, Mass. London |series=History of imperial China }}</ref> Ji aliyekî din ve otokrasiya navendî bi qismî ji bo tepeserkirina hestên li dijî-Qîng bi siyaseta nirxandina çandiniyê û sînordarkirina bazirganiyê, mîna Haijin di serdema destpêkê ya Qîng de û kontrola îdeolojîk wekê ku ji aliyê lêpirsîna edebî ve tê temsîl kirin, hatiye xurt kirin ku bûye sedema hinek rawestana civakî û teknolojîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=ming qing shi |paşnav=jiang gong tao |tarîx=2010 |isbn=978-7-5108-0062-7 |cih=bei jing |series=zhong guo tong shi }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=zhong hua tong shi |paşnav=chen zhi ping |tarîx=1996 |isbn=978-7-5360-2320-8 |cih=guang zhou }}</ref> === Hilweşîna xanedaniya Qîng === [[Wêne:EightNations in1901.jpg|thumb|çep|Hevpeymaniya Heşt Neteweyan êrîşî Çînê kiribûn ku Bokserên li dijî-biyanî û piştgirên wan ên Qîng têk bibin. Wêne ji merasîmeke pîrozbahiyê di hundirê qesra împaratoriya Çînê ya li bajarê qedexekirî de piştî îmzekirina Protokola Bokser di sala 1901an de nîşan dide.]] Di nîvê sedsala 19an de, şerên Opiumê ya bi Brîtanya û Fransayê re Çînê neçar dike ku tezmînatê bide, benderên peymanan veke ku ji bo welatiyên biyanî destûrê bide derveyî welat û Hong Kongê di bin [[peymana Nankîngê]] ya sala 1842an de ku yekem ji wan peymanên ku wekê peymanên newekhev têne binavkirin, bide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Asia in western and world history: a guide for teaching |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1997 |isbn=978-1-56324-264-9 |cih=Armonk, N.Y |paşnavê-edîtor=Embree |pêşnavê-edîtor=Ainslie Thomas |series=Columbia project on Asia in the core curriculum |paşnavê-edîtor2=Gluck |pêşnavê-edîtor2=Carol }}</ref> [[Şerê Çîn û Japonê yê Yekem]] (1894–1895) bûye sedema windakirina bandora Çîn a Qîng a li Nîvgirava Koreyê û her wiha Taywan jî ji Japonê re dihêle.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Sino-Japanese War {{!}} 1894-1895 |url=http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War |roja-gihiştinê=2026-02-04 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Li Xanedaniya Qîng jî dest bi bêaramiyên navxweyî rû dide ku di encamê de bi deh milyonan mirov dimirin, nemaze Serhildana Lotusê Spî, Serhildana Taiping a têkçûyî de ku di salên di navbera salên 1850 û 1860an de başûrê Çînê wêran kiriye û Serhildana Dungan (1862–1877) li bakurê rojava rû daye li welat bûne sedema gelek pêvçûn û aloziyên giran. Serketina destpêkê ya Tevgera xwe bi hêzkirinê ya salên 1860î ji ber rêze têkçûnên leşkerî yên di salên 1880 û 1890î de têk çûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=jin dai zhong guo wai jiao shi shi xin yan |paşnav=li en han |tarîx=2004 |isbn=978-957-05-1891-7 |cih=tai bei }}</ref> Di sedsala 19an de, dîyasporaya mezin a çînî dest pê kiriye. Ziyana ji ber koçberiyê ji ber pevçûn û karesatên wekê [[Birçîbûna Bakurê Çînê 1876-1879an]] zêde bûye ku tê de di navbera 9 û 13 milyon kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/4/U8480E/U8480E05.htm |sernav=Dimensions of need - People and populations at risk |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-04 }}</ref> Împerator Guangxu di sala 1898an de planeke reformê amade kiriye ku monarşiyeke destûrî ya modern ava bike lê ev plan ji aliyê împeratorîçe Dowager Cixi ve hatine têkbirin. Serhildana Bokser a lidijî-biyanî ya bêbext a salên 1899 û 1901ê xanedaniyê zêdetir qels kiriye. Her çend Cixi bernameyek reforman piştgirî kiribe ku wekê reformên Qîng ên dereng têne zanîn, Şoreşa Xînhaî ya salên 1911 û 1912an dawî li xanedaniya Qîng aniye û Komara Çînê ava kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the modern chinese army |paşnav=Li |pêşnav=Xiaobing |weşanger=University Press of Kentucky |tarîx=2007 |isbn=978-0-8131-2438-4 |cih=Lexington }}</ref> Puyî ku împeratorê dawî yê xanedaniyê bû, di sala 1912an de dest ji text a xwe yê împeratoriyê berdaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alphahistory.com/chineserevolution/abdication-emperor-puyi-1912/ |sernav=The abdication decree of Emperor Puyi (1912) |malper=Chinese Revolution |tarîx=2013-06-04 |roja-gihiştinê=2026-02-04 |ziman=en-US |paşnav=alphahis }}</ref> === Damezrandina Komarê û Şerê Cîhanê ya Duyem === Di 1ê çileya sala 1912an de Komara Çînê (ROC) hatiye damezrandin û Sun Yat-senê ji Kuomintang (KMT) wekî serokê demkî hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China: Understanding Its Past |paşnav=Tamura |pêşnav=Eileen H. |weşanger=University of Hawai'i Press |tarîx=1997 |isbn=978-0-8248-1923-1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt6wqmz4 |paşnav2=Menton |pêşnav2=Linda K. |paşnav3=Lush |pêşnav3=Noren W. |paşnav4=Tsui |pêşnav4=Francis K. C. |paşnav5=Cohen |pêşnav5=Warren }}</ref> Di adara sala 1912an de, Yuan Shikai wekê serokê hatiye diyarkirin ku generalekî berê ya Qîng ku di sala 1915an de xwe wekê împeratorê Çînê îlan kiriye. Li hember şermezarkirina gel û dijberiya artêşa xwe ya Beiyang, ew neçar dimîne ku di sala 1916an de dev ji textê berde û komarê ji nû ve ava bike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Beijing: a concise history |paşnav=Haw |pêşnav=Stephen G. |weşanger=Routledge/Taylor & Francis Group |tarîx=2008 |isbn=978-0-415-39906-7 |çap= |cih=London |series=Routledge studies in the modern history of Asia }}</ref> Piştî mirina Yuan Shikai di sala 1916an de, Çîn ji aliyê siyasî ve perçe perçe bûye. Hikûmeta Çînê ya li Pekînê di asta navneteweyî de dihate naskirin lê bi rastî bêhêz bû ku serleşkerên herêmî piraniya axa Çînê kontrol dikirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Modern Chinese warfare, 1795-1989 |paşnav=Elleman |pêşnav=Bruce A. |weşanger=Routledge |tarîx=2001 |isbn=978-0-415-21473-5 |cih=London ; New York |series=Warfare and history }}</ref> Di vê heyamê de, Çîn beşdarî Şerê Cîhanê yê Yekem bûye û şahidiya serhildaneke gel a berfireh bi navê tevgera 4ê gulanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2015/05/the-legacy-of-chinas-may-fourth-movement/ |sernav=The Legacy of China’s May Fourth Movement |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-US |paşnav=Panda |pêşnav=Ankit }}</ref> [[Wêne:1945 Mao and Chiang.jpg|thumb|çep|Chiang Kai-shek û Mao Zedong di sala 1945an de piştî bidawîbûna Şerê Cîhanê yê Duyem bi hev re pîroz dikin.]] Di dawiya salên 1920î de Kuomîntang di bin serokatiya Chiang Kai-shek de bi rêze gerwerzaniyên leşkerî û siyasî yên serkevtî ku bi hev re wekê Sefera Bakur têne zanîn, dikare welêt ji nû ve bike yek perçe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China in War and Revolution, 1895-1949 |paşnav=Zarrow |pêşnav=Peter |weşanger=Routledge |tarîx=2006-06-07 |isbn=978-1-134-21977-3 |çap=0 |ziman=en |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781134219773 |doi=10.4324/9780203015629 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Chinese Revolution in the 1920s |weşanger=Routledge |tarîx=2013-10-11 |isbn=978-1-136-87310-2 |çap=0 |ziman=en |paşnavê-edîtor=Felber |pêşnavê-edîtor=Roland |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781136873102 |paşnavê-edîtor2=Grigoriev |pêşnavê-edîtor2=A.M. |paşnavê-edîtor3=Leutner |pêşnavê-edîtor3=Mechthild |paşnavê-edîtor4=Titarenko |pêşnavê-edîtor4=M.L. |doi=10.4324/9781315029542 }}</ref> Kuomintang paytexta welêt veguhestiye Nanjingê û "wesiyeta siyasî" bicîh aniye ku qonaxek navîn a pêşketina siyasî ye ku di bernameya Sê Prensîbên Gel a Sun Yat-sen de ji bo veguherandina Çînê ji bo dewletek demokratîk a modern hatiye destnîşan kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Government and politics in Kuomintang China, 1927-1937 |paşnav=Tien |pêşnav=Hung-mao |weşanger=Stanford University Press |tarîx=1972 |isbn=978-0-8047-0812-8 |cih=Stanford, Calif }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China and democracy: the prospect for a democratic China |weşanger=Routledge |tarîx=2000 |isbn=978-0-415-92693-5 |cih=New York |paşnavê-edîtor=Zhao |pêşnavê-edîtor=Suisheng }}</ref> Her çiqas hevalbendî di sala 1927an de piştî ku Chiang bi tundî CCP û çepgirên din li Şanghayê tepeser kir, hilweşiyaye ku ev yek destpêka Şerê Navxweyî yê Çînê nîşan dide, Kuomintang di dema Sefera Bakur de ji bo demek kurt bi Partiya Komunîst a Çînê (CCP) re hevalbendî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Revolutionary discourse in Maoś republic |paşnav=Apter |pêşnav=David E. |weşanger=Harvard Univ. Press |tarîx=1994 |isbn=978-0-674-76780-5 |cih=Cambridge, Mass. |paşnav2=Saich |pêşnav2=Tony }}</ref> CCP di mijdara sala 1931ê de li Ruijin, Jiangxi, herêmên welêt wekê Komara Sovyet a Çînê (Jiangxi Sovyet) ragihandiye. Sovyeta Jiangsiyê di sala 1934an de ji aliyê artêşên KMT ve hatiye hilweşandin ku ev yek bûye sedem ku CCP meşa dirêj bide destpêkirin û biçe Yan'an a li Shaanxiyê. Ew ê bibe baregeha komunîstan a berî ku şerê navxweyî yê Çînê di sala 1949an de bi dawî bibe. Di sala 1931ê de, Japon êrîşî Mançûryayê kiriye û dagir kiriye. Japon di sala 1937an de êrîşî deverên din ên Çînê dike û ev yek bûye sedema Şerê Çîn û Japon a Duyem (1937–1945) ku ev jî yek ji qadên Şerê Cîhanê ya Duyem bû. Şerê di navbera Kuomintang û CCP de hevalbendiyeke qels çêkiriye. Hêzên japonî gelek zilmên şer li dijî nifûsa sivîl kirine ku heta 20 milyon sivîlên çînî di şer de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/nuclear_01.shtml |sernav=BBC - History - World Wars: Nuclear Power: The End of the War Against Japan |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en-GB }}</ref> Tenê li Nanjingê di dema dagirkirina japonan de li gorî texmînan ji 40.000 heta zêdetirî 300.000 çînî hatine qirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China at War: Triumph and Tragedy in the Emergence of the New China |paşnav=van de Ven |pêşnav=Hans |weşanger=Harvard University Press |tarîx=2018-02-12 |isbn=978-0-674-91952-5 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvhrd0kx |doi=10.2307/j.ctvhrd0kx }}</ref> Komara Çînê, ligel Keyaniya Yekbûyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Yekîtiya Sovyetê, di deklarasyona neteweyên yekbûyî de wekê yek ji "çar dewletên nezin" ên hevpeymanan hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.unmultimedia.org/searchers/yearbook/page.jsp?volume=1946-47&page=38 |sernav=UN Yearbook |malper=www.unmultimedia.org |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The United States and the origins of the cold war, 1941-1947 |paşnav=Gaddis |pêşnav=John Lewis |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2000 |isbn=978-0-231-12239-9 |cih=New York |kesên-din=American Council of Learned Societies |series=Contemporary American history series }}</ref> Li gel sê hêzên mezin ên din, Çîn yek ji çar hevalbendên sereke yên Şerê Cihê Duyem bû û piştre jî wekê yek ji serketîyên sereke yên şer hatiye hesibandin. Piştî radestbûna Japonan di sala 1945an de, Çîn bi awayeke serketî derdikeve lê ji ber şer wêran bûye û ji aliyê darayî ve pir lawaz bibû. Taywan, digel Penghu, radestî kontrola Komara Çînê hatiye kirin lêbelê derbasbûna vê radestkirinê bi nakok e.<ref name="Feldman1991">{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional Reform and the Future of the Republic of China |paşnav=Feldman |pêşnav=Harvey |weşanger=M.E. Sharpe |tarîx=1991 |isbn=978-0-87332-880-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3 |paşnav2=Program |pêşnav2=Columbia University Taiwan Area Studies }}</ref> Di hezîrana sala 1946an de şer di navbera hêzên CCP û KMT de derketiye û welat ji nû ve dest bi şerê navxweyî kiriye ku zêdetirî sê salan berdewam kiriye. Di sala 1947an de rêveberiyeke destûrî hatiye damezrandin lê ji ber şerê berdewam, gelek bendên destûra Komara Çînê li ser axa sereke nehatiye bicîhanîn.<ref name="Feldman1991" /> === Komara gel a Çînê === [[Wêne:Mao Proclaiming New China.JPG|thumb|Merasîma damezrandina Komara Gel a Çînê di 1ê cotmeha sala 1949an de saet di 3:00ê piştî nîvro de pêk hatibû. Di vê dîmenê a jorîn de ragihandina damezrandina Komara Gel a Çînê ji aliyê Mao Zedong ve li Qada Tiananmenê hatiye ragihandin, nîşan dide.]] Di sala 1949an de [[Partiya Komunîst a Çînê|Partiya Kominîst a Çînê]] piraniya Çînê kontrol kiriye û hikûmeta Komara Çînê xwe ji peravan ber bi Taywanê ve kişandiye. Di 1ê cotmeha sala 1949an de, serokê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) Mao Zedong li qada Tiananmen a Pekînê bi fermî Komara Gel a Çînê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2019/09/29/asia/china-beijing-mao-october-1-70-intl-hnk |sernav=They were born at the start of Communist China. 70 years later, their country is unrecognizable |malper=CNN |tarîx=2019-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav=Ben Westcott,Lily }}</ref> Di sala 1950an de, Komara Gel a Çînê Hainan ji Komara Çînê distîne û Tibetê jî desteser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&pg=3627,3301880 |sernav=The Tuscaloosa News - Google News Archive Search |malper=news.google.com |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.usc.edu |roja-gihiştinê=2026-02-05 |roja-arşîvê=2013-10-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131016102314/http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> PKÇ bi rêya tevgera reforma axê populerbûna xwe di nav cotkaran de xurt kiriye ku tê de paşguh kirina dewletê ya bidarvekirinên di navbera 1 û 2 milyon xwediyên erdê ku ji aliyê cotkar û kirêdarên berê ve pêk hatibûn, hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism in History and Theory: Asia, Africa, and the Americas |paşnav=Busky |pêşnav=Donald F. |weşanger=Praeger |tarîx=2002 |isbn=978-0-275-97733-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC }}</ref> Her çend di destpêkê de Komara Gel a Çînê bi Yekîtiya Sovyetê re hevalbendiyeke nêzîk pêk anî be jî, têkiliyên di navbera her du welatên komunîst de hêdî hêdî xira bûye û ev yek bûye sedem ku Çîn pergaleke pîşesaziyê ya serbixwe û çekên xwe yên kîmyewî pêş bixe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=e. |pêşnav=dolan, ronald |paşnav2=library of congress. federal research division |paşnav3=matles |pêşnav3=savada, andrea |paşnav4=l. |pêşnav4=worden, robert |sernav=China : a country study / |url=https://www.loc.gov/item/87600493/ |roja-gihiştinê=2026-02-05 |xebat=The Library of Congress |ziman=en }}</ref> Nifûsa Çînê di sala 1950an de 550 milyon bû û di sala 1974an de jî gihîştiye 900 milyon kesan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Students and Teachers of the New China: Thirteen Interviews |paşnav=Holmes |pêşnav=Madelyn |weşanger=McFarland & Company, Inc., Publishers |tarîx=2007 |isbn=978-0-7864-3288-2 |cih=Jefferson }}</ref> Lêbelê Great Leap Forward, projeyek pîşesazîkirinê ya mezin ê di navbera salên 1959 û 1961ê de bû sedema mirina ji 15 heta 55 milyon kesan ku piraniya wan ji ber birçîbûnê mirine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=MIRSKY |pêşnav=JONATHAN |sernav=‘Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958-1962,’ by Yang Jisheng |url=https://www.nytimes.com/2012/12/09/books/review/tombstone-the-great-chinese-famine-1958-1962-by-yang-jisheng.html?nl=books&emc=edit_bk_20121207 |roja-gihiştinê=2026-02-05 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Communism: a very short introduction |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955154-5 |cih=Oxford, UK |paşnavê-edîtor=Holmes |pêşnavê-edîtor=Leslie |series=Very short introductions }}</ref> Di sala 1964an de, Çînê yekem bombeya xwe ya atomî ceribandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.china.org.cn/english/congress/228244.htm |sernav=1964: China's first atomic bomb explodes |malper=www.china.org.cn |roja-gihiştinê=2026-02-05 }}</ref> Di sala 1966an de, Mao û hevalbendên wî dest bi şoreşa çandî kirine ku deh sal ji sûcdarkirinên siyasî û aloziyên civakî dest pê kiriye ku heta mirina Mao ya di sala 1976an berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oh |pêşnav=John Kie-chiang |tarîx=1994 |sernav=Korean Challenges and American Policy. Edited by Ilpyong J. Kim. New York: Paragon House, 1991. xxvi, 582 pp. $19.95. |url=https://doi.org/10.2307/2059290 |kovar=The Journal of Asian Studies |cild=53 |hejmar=4 |rr=1282–1283 |doi=10.2307/2059290 |issn=0021-9118 }}</ref> Piştî mirina Mao, çeteya çaran ji aliyê Hua Guofeng ve hatine girtin û wekê berpirsiyarê şoreşa çandî hatiye dîtin. Şoreşa Çandî hatiye şermezarkirin ku bi milyonan kes rehabîlîte bibûn. Deng Xiaoping di sala 1978an de desthilatdariyê girtiye destê xwe û ligel "heşt pîr"an ku endamên herî payebilind û bi bandor ên partiyê bûn, dest bi reform û vebûnê kiribûn ku reformên siyasî û aborî yên berfireh xistibûn meriyetê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |sernav=China and Socialism - Monthly Review Press |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2009-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090105220123/http://monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Reformên aborî yek ji nîşana derbasbûna Çînê ya ji aboriya plankirî bû. Çîn destûra xwe ya heyî di 4ê kanûna pêşîn a sala 1982an de pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |sernav=The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |roja-arşîvê=2014-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140404193656/http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 1989an de, xwepêşandanên qada Tiananmenê destpêkiriye û piştre li seranserê welat berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Deng Xiaoping and the transformation of China |paşnav=Vogel |pêşnav=Ezra F. |weşanger=Belknap Press of Harvard University Press |tarîx=2013 |isbn=978-0-674-72586-7 |çap= |cih=Cambridge, Massachusetts London, England |paşnav2=Deng |pêşnav2=Xiaoping }}</ref> Jiang Zemin dibe sekreterê giştî yê PKÇyê û piştre jî dibe serokê giştî ya partiyê.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-beijing-hong-kong-obituaries-jiang-zemin-4ee4c5dcaf567e02efa3c5c7186af30a |sernav=Jiang Zemin, who guided China's economic rise, dies |malper=AP News |tarîx=2022-11-30 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Aboriya Çînê di vê demê de heft qat mezin bûye. Hong Konga Brîtanî û Makaoya Portekîzî di salên 1997 û 1999an de wekê herêmên îdarî yên taybet li gorî prensîba yek welat, du sîstem vegeriyane Çînê. Welat di sala 2001ê de tevlî rêxistina bazirganiya cîhanê bûye.<ref name=":4" /> Di 16em kongreya neteweyî ya PKÇyê ya sala 2002an de, Hu Jintao li cihê Jiang wekê sekreterê giştî ya partiyê hatiye hilbijartin.<ref name=":4" /> Di bin serokatiya Hu de, Çînê rêjeya bilind a mezinbûna aborî bidestxistiye ku ji Keyaniya Yekbûyî, Fransa, Almanya û Japonyayê derbas bûye û bû duyem aboriya herî mezin ê cîhanê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-11-16 |sernav=Charting China's Economy: A Decade Under Hu Jintao |url=http://blogs.wsj.com/chinarealtime/2012/11/16/charting-chinas-economy-10-years-under-hu-jintao/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=Wall Street Journal |ziman=en-US |issn=0099-9660 }}</ref> Lêbelê mezinbûna aboriyê bandorek giran li ser çavkanî<ref name="Cody2006">{{Jêder-nûçe |paşnav=Cody |pêşnav=Edward |tarîx=2006-01-28 |sernav=In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-16 |sernav=China worried over pace of growth |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4913622.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> û jîngeha welêt jî kiriye ku bûye sedema koçberiya mezin a civakî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166 |sernav=China: Migrants, Students, Taiwan - Migration News {{!}} Migration Dialogue |malper=migration.ucdavis.edu |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref><ref name="Cody2006"/> Xi Jinping di 18em kongreya neteweyî ya Partiya Komunîst a Çînê ya sala 2012an de li cihê Hu wekê serokê giştî dest bi karê xwe kiriye. Piştî ku Xi hat ser desthilatê, piştê demekê dest bi operasyoneke berfireh a dijî gendeliyê kiriye ku heta sala 2022an zêdetirî 2 milyon rayedar hatibûn darizandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2018-03-20 |sernav=China's anti-corruption campaign expands with new agency |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-43453769 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mao and Markets: The Communist Roots of Chinese Enterprise |paşnav=Marquis |pêşnav=Christopher |weşanger=Yale University Press |tarîx=2022-11-15 |isbn=978-0-300-26883-6 |url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv3006z6k |paşnav2=Qiao |pêşnav2=Kunyuan |doi=10.2307/j.ctv3006z6k }}</ref> Di dema serokatiya xwe de, Xi desthilatdariya xwe xurt kiriye ku ji destpêkirina reformên aborî û siyasî ve heya wê demê nehatibû dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2022-10-23 |sernav=Xi Jinping's party is just getting started |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63225277 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:China-Historic macro areas.svg|thumb|Ev nexşeya topografîk a Rojhilatê Asyayê ye bi deverên dîrokî û herêmên makro yên Çînê ve hatiye xêzkirin.]] Erdnîgariya Çînê erdnîgariyeke nerfireh û cihêreng e ku ji çola Gobi û Taklamakan li bakurê erdnîgariya hişk bigire heya daristanên subtropîkal li başûrê şil berdewam dike. Çiyayên Hîmalaya, Karakoram, Pamîr û Tîan Shan, Çînê ji piraniya Asyaya Başûr û Asyaya Navendî vediqetînin. Çemê Yangtze û çemê Zer ku bi rêzê ve sêyem û şeşem çemên herî dirêj ên cîhanê ne ku ji deşta Tîbetê ve ber bi peravê rojhilat a bi nifûsa giran ve diherikin. Xeta perava Çînê li ser peravê Okyanûsa Pasîfîk 14.500 km dirêj bûye ku bi deryayên Bohai, deryaya Zer, deryaya rojhilatê Çînê û deryaya başûrê Çînê welat ji aliyê deryayê ve hatiye dorpêçkirin. Çîn bi rêya sinorê Qazaxistanê bi deşta Ewrasyayê ve hatiye girêdan. Xaka Çînê di navbera hêlîpan a 18° û 54° bakur û hêlîlar a 73° û 135° rojhilat de ye. Navenda erdnîgarî ya Çînê bi monumenta navenda welat li 35°50′40.9″N 103°27′7.5″E hatiye destnîşankirin. Erdnîgariya Çînê li seranserê axa welat ya berfireh pir diguherin. Li rojhilat, li peravên deryaya Zer û deryaya rojhilat a Çînê, deştên aluvyal ên berfireh û bi qadên nifûsên zêde ne lê li qiraxên deşta mongolyaya hundir li bakur, şînahiyên berfireh serdest in. Başûrê Çînê bi gir û rêzeçiyayên nizm serdest e û di heman demê de li rojhilata navend deltayên du çemên sereke yên Çînê, memê Zer û Çemê Yangtze, hene. Çemên din ên sereke yên welat çemê Xi, Mekong, Brahmaputra û çemê Amur e. Li rojava rêzeçiyayên mezin hene ku bi taybetî rêzeçiyayên Hîmalaya li vê deverê ye. Deştên bilind di nav erdnîgariya zuha ya bakur de ye ku di nav de çolên bilind ên Taklamakan û Gobî hene, cih digirin. Çiyayê Everestê (8.848 m) ku xala herî bilind ê cîhanê ye, li ser sinorê Çîn û Nepalê bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm |sernav=BBC News - Nepal and China agree on Mount Everest's height |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Xala herî nizm a welêt û sêyem a xala herî nizm a cîhanê, korta gola hişkkirî ya gola Aydingê (-154 m) ku li depresyona Turpanê cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm |sernav=Lowest Places on Earth - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |malper=www.nps.gov |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en }}</ref> Tevî ku Çîn di navbera pênc herêmên demê ya erdnîgarî de (ji UTC+5 heta UTC+9) digire nav xwe, Çîn yek herêma demê ya neteweyî, Dema Standard a Çînê (UTC+8) bikar tîne.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.com/time/china/one-time-zone.html |sernav=Why Is There Only 1 Time Zone in China? |malper=www.timeanddate.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Buckle |pêşnav=Anne }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About time: China's time zone |url=https://www.bbc.com/news/av/world-asia-pacific-12841280 |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ev siyaseta demê ya yekgirtî di sala 1949an de hatiye pejirandin.<ref name=":5"/> === Avhewa === [[Wêne:Koppen-Geiger Map CHN present.svg|thumb|çep|Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geiger ya Çînê.]] Avhewaya Çînê bi giranî ji aliyê demsalên hişk û musonên şil ve serdest e ku dibe sedema cûdahiyên germahiyê yên berbiçav di navbera zivistan û havînê de. Di zivistanê de bayên bakur ên ku ji deverên bilindên fireh tên sar û hişk in; di havînê de, bayên başûr ên ji deverên peravê ên li firehiyên nizm germ û şil in.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regional Climate Studies of China |weşanger=Springer |tarîx=2008 |isbn=978-3-540-79242-0 |cih=Berlin London |series=Regional climate studies }}</ref> Pirsgirêkek girîng a jîngehê li Çînê berfirehbûna berdewam a çolên Çînê ye ku bi taybetî çola Gobî çoleke berfireh ya Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-04-17 |sernav=Beijing hit by eighth sandstorm |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4915690.stm |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas rêzên darên ku ji salên 1970an vir ve hatine çandin pirbûna bahozên qûmê kêm kiribe jî, hişkesaliya dirêj û pratîkên çandiniyê yên nebaş bûne sedema bahozên tozê ku di her demsala biharê de li bakurê Çînê belav dibin û piştre belavê deverên din ên Rojhilatê Asyayê dibe ku di nav de welatên wekê Japon û Kore bi bandor dibe. Kalîteya avê, erozyon û kontrolkirina qirêjiyê di têkiliyên Çînê ya bi welatên din re bûne mijarên girîng. Helîna cemedên li Hîmalayayê dibe ku ji bo bi sed milyonan mirovan bibe sedema kêmbûna avê.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-11-24 |sernav=Himalaya glaciers melting much faster |url=http://www.nbcnews.com/id/27894721/ |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=msnbc.com |ziman=en }}</ref> Li gorî akademîsyenan ji bo ku guherîna avhewayê li Çînê bigihêje 1.5&nbsp;°C ê divê hilberîna elektrîkê ji komirê li Çînê bêyî girtina karbonê heta sala 2045an were bidawîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.efchina.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 |roja-arşîvê=2021-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210416100821/https://www.efchina.org/Attachments/Report/report-lceg-20201210/Full-Report_Synthesis-Report-2020-on-Chinas-Carbon-Neutrality_EN.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber zêdekirina hilberînê ya ji aliyê hikûmetên alîkar, statîstîkên fermî yên hikûmetê yên derbarê hilberîna çandiniyê ya Çînê de ne bêbawer hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Liu |pêşnav=Gengyuan |paşnav2=Wang |pêşnav2=Xueqi |paşnav3=Baiocchi |pêşnav3=Giovanni |paşnav4=Casazza |pêşnav4=Marco |paşnav5=Meng |pêşnav5=Fanxin |paşnav6=Cai |pêşnav6=Yanpeng |paşnav7=Hao |pêşnav7=Yan |paşnav8=Wu |pêşnav8=Feng |paşnav9=Yang |pêşnav9=Zhifeng |tarîx=2020-10-13 |sernav=On the accuracy of official Chinese crop production data: Evidence from biophysical indexes of net primary production |url=https://www.pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.1919850117 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |cild=117 |hejmar=41 |rr=25434–25444 |doi=10.1073/pnas.1919850117 |pmc=7568317 |pmid=32978301 }}</ref> Piraniya Çînê xwedî keşûhewayek pir guncaw ê ji bo çandiniyê ye û welat mezintirîn hilberînerê cîhanê yê birinc, genim, bacanê sor, firingî, tirî, zebeş, ispenax û gelek berhemên din e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fao.org/faostat/en/ |sernav=FAOSTAT |malper=www.fao.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 12ê çêregeh û zozanên daîmî yên cîhanê û her wiha ji sedî 8ê erdê çandiniyê yê cîhanê li Çînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=World Food and Agriculture – Statistical Yearbook 2023 |paşnav=FAO |weşanger=FAO ; |tarîx=2023 |isbn=978-92-5-138262-2 |ziman=en |url=https://openknowledge.fao.org/handle/20.500.14283/cc8166en |doi=10.4060/cc8166en }}</ref> === Biyopirrengî === [[Wêne:Giant Panda Eating.jpg|thumb|Pandayek mezin ku yek ji sembolên herî navdar ên Çînê ku li Baregeha Panda ya Chengdu ya li Sichuanê hatiye kişandin]] Çîn yek ji 17 welatên xwedî pirrengiya biyolojîkî ye ku du ji qadên biyolojîk ên sereke yên cîhanê, palearktîk û îndomalayayî li Çînê ye. Li gorî pîvanekê Çîn xwedî zêdetirî 34.687 cureyên ajalan û nebatan e ku ew piştî Brezîlya û Kolombiyayê Çîn sêyem welatê herî biyolojîk ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm |sernav=Countries with the Highest Biological Diversity |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Çîn welat alîgirê peymana cûrbecûrîya biyolojîk e ku stratejîya neteweyî û plana çalakîyê ya cûrbecûrîya biyolojîk a Çînê di sala 2010an de ji alîyê peymanê ve hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbd.int/countries/?country=cn |sernav=Country Profiles |malper=www.cbd.int |roja-gihiştinê=2026-02-06 |ziman=en |paşnav=Unit |pêşnav=Biosafety }}</ref> Çîn malavanê herî kêm 551 cureyên memikdaran (sêyem cureyê herî bilind ê cîhanê),<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 1.221 cureyên çûkan (heştem),<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm |sernav=Countries with the most number of bird species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> 424 cureyên xezalkan (heftem)<ref>{{Jêder-malper |url=http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm |sernav=Countries with the most number of reptile species |malper=rainforests.mongabay.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û 333 cureyên amfîbîyan (heftem) dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns |sernav=Geographic Patterns |malper=www.iucnredlist.org |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> Jiyana kovî ya li Çînê jîngeha xwe bi yek ji mezintirîn nifûsa mirovan a cîhanê re parve dike û zexteke giran li ser wan dike. Bi kêmanî 840 cureyên ajalan di bin gefê de ne, lawaz in an jî di xetereya tunebûnê de ne ku bi giranî ji ber çalakiyên mirovan ên wekî wêran kirina jîngehê, qirêjî û nêçîra ji bo xwarin, post û dermanê kevneşopî yê çînî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Infographic: Top 20 countries with most endangered species |url=https://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species |roja-gihiştinê=2026-02-06 |xebat=MNN - Mother Nature Network |ziman=en }}</ref> Jiyana kovî ya di bin xetereyê de bi qanûnê tê parastin û ji sala 2019an vir ve li Çînê zêdetirî 2,750 rezervên xwezayî hene ku bi tevahî 1.470.000 km² rûber digire nav xwe ku ji sedî 15ê tevahiya erdê Çînê pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/201911/16/WS5dcfb5fba310cf3e35577cdc.html |sernav=China owns 2,750 natural reserves |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-06 |paşnav=刘明 }}</ref> Piraniya ajalên kovî ji herêmên çandiniyê yên navendî yên rojhilat û navenda Çînê hatine tunekirin lê li başûr û rojavayê çiyayî rewşa wan baştir bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Turvey |pêşnav=Samuel T. |paşnav2=Tong |pêşnav2=Haowen |paşnav3=Stuart |pêşnav3=Anthony J. |paşnav4=Lister |pêşnav4=Adrian M. |tarîx=2013-09-15 |sernav=Holocene survival of Late Pleistocene megafauna in China: a critical review of the evidence |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0277379113002503 |kovar=Quaternary Science Reviews |cild=76 |rr=156–166 |doi=10.1016/j.quascirev.2013.06.030 |issn=0277-3791 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lander |pêşnav=Brian |paşnav2=Brunson |pêşnav2=Katherine |tarîx=2018 |sernav=WILD MAMMALS OF ANCIENT NORTH CHINA |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-chinese-history/article/abs/wild-mammals-of-ancient-north-china/F4887C505A7A485BA0BAE09697574565 |kovar=Journal of Chinese History 中國歷史學刊 |ziman=en |cild=2 |hejmar=2 |rr=291–312 |doi=10.1017/jch.2017.45 |issn=2059-1632 }}</ref> Di 12ê kanûna sala 2006an de hatiye piştrastkirin ku Baiji nemaye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waldron |pêşnav=Anthony |tarîx=2010 |sernav=''Witness to Extinction: How We Failed to Save the Yangtze River Dolphin''. ''By'' Samuel Turvey. Oxford and New York: Oxford University Press. $29.95. xii + 234 p. + 7 pl.; ill.; index. ISBN: 978‐0‐19‐954947‐4. 2008. |url=https://doi.org/10.1086/650241 |kovar=The Quarterly Review of Biology |cild=85 |hejmar=1 |rr=98–99 |doi=10.1086/650241 |issn=0033-5770 }}</ref> Çîn zêdetirî 32.000 cureyên nebatan ên damarî heye<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldrainforests.com/03plants.htm |sernav=Countries with the most plant species |malper=WorldRainforests.com |roja-gihiştinê=2026-02-06 }}</ref> û malavanê cûrbecûr cureyên daristanan e. Daristanên sar ên qamîşî li bakurê welêt serdest in ku malavaniya cureyên heywanan ên wekê xezal û hirçê reş ê asyayî, 120 cureyên çûkan dike. Dibe ku li binê daristanên darê çam ên avhewaya şil de darên bambu hebin. Li deverên çiyayî yên bilind ên ku darên wekê Hevrist û ''Taxus'' hene, li cihê darên Bambu, daristanên baranê hene. Daristanên subtropîkal ên ku li navend û li başûrê Çînê ye malavaniya cureyên nebatan dike ku di nav de gelek cureyên endemîk ên kêm hene. Daristanên baranê yên tropîkal û demsalî, her çend bi Yunnan û Hainanê ve sînordar bin jî, çaryeka hemî cureyên ajal û nebat ên li Çînê têne dîtin, vedihewînin. Li Çînê zêdetirî 10.000 cureyên tomarkirî yên kiyarkan hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conservation biology: voices from the tropics |weşanger=John Wiley & Sons Inc |tarîx=2014 |isbn=978-1-118-67980-7 |cih=Chichester, West Sussex, UK : Hoboken, NJ |paşnavê-edîtor=Sodhi |pêşnavê-edîtor=Navjot S. }}</ref> == Rêveberî û polîtîka == [[Wêne:China Senate House.jpg|thumb|Hola Mezin a Gel ku Kongreya Neteweyî ya Gel lê dicive.]] Komara Gel a Çînê dewletek komunîst e ku ji aliyê Partiya Komunîst a Çînê (PKÇ) ve tê rêvebirin. PKÇ bi fermî ji aliyê sosyalîzma bi taybetmendiyên çînî ve tê rêvebirin ku ew wekê marksîzma li gorî şert û mercên Çînê hatiye adaptekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm |sernav=Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics - Xinhua {{!}} English.news.cn |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Destûra bingehîn a Çînê dibêje ku Komara Gel a Çînê "dewleteke sosyalîst e ku ji aliyê dîktatoriyeke demokratîk a gel ve tê birêvebirin ku ji aliyê çîna karker ve tê rêvebirin û li ser bingeha tifaqeke karker û cotkaran e" ku "taybetmendiya diyarkar a sosyalîzmê bi taybetmendiyên çînî ya serokatiya Partiya Komunîst a Çînê ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025-10-28 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China’s Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.22459/mic.10.01.2025.02 |kovar=Made in China Journal |cild=10 |hejmar=1 |doi=10.22459/mic.10.01.2025.02 |issn=2652-6352 }}</ref> Komara Gel a Çînê bi fermî xwe wekê demokrasiyekê ku bi taybetî, demokrasiyeke gel a pêvajoya tevahî ku li dora prensîba lenînîst a navendîbûna demokratîk hatiye organîzekirin, bi nav dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://decodingchina.eu/democracy/ |sernav=One moment, please... |malper=decodingchina.eu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê welat bi gelemperî wekê dewletek otorîter a yekpartî û dîktatorî tê binavkirin ku bi hinek sinordarkirinên herî giran ên cîhanê ya di gelek warên sivîl de disekine ku di nav van de bi taybetî astengiyên li dijî azadiya çapemeniyê, azadiya civînê, avakirina azad a rêxistinên civakî, azadiya dînî û azadiya înternetê heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The perfect dictatorship: China in the 21st century |paşnav=Ringen |pêşnav=Stein |weşanger=HKU press |tarîx=2016 |isbn=978-988-8208-93-7 |cih=Hong Kong }}</ref><ref name="Qian2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Qian |pêşnav=Isabelle |paşnav2=Xiao |pêşnav2=Muyi |paşnav3=Mozur |pêşnav3=Paul |paşnav4=Cardia |pêşnav4=Alexander |tarîx=2022-06-21 |sernav=Four Takeaways From a Times Investigation Into China’s Expanding Surveillance State |url=https://www.nytimes.com/2022/06/21/world/asia/china-surveillance-investigation.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://freedomhouse.org/country/china/freedom-world/2024 |sernav=China: Freedom in the World 2024 Country Report |malper=Freedom House |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Çîn bi berdewamî di rêza herî nizm a "rejîmên otorîter" de cih girtiye ku ji aliyê Endeksa Demokrasiyê ya Yekîneya Îstîxbarata Ekonomîst ve hatiye destnîşankirin û li gorî daneyên sala 2024an Çîn ji 167 welatên otorîter de di rêza 145an de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.economist.com/interactive/democracy-index-2024 |sernav=The global democracy index: how did countries perform in 2024? |malper=The Economist |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Hinek çavkaniyên din jî destnîşan dikin ku binavkirina Çînê wekê rêveberiyeke "otorîter" bi têra xwe mekanîzmayên şêwirmendiyê yên pirjimar ên ku di pergala hikûmeta Çînê de hene, rave nake.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=One and all: the logic of Chinese sovereignty |paşnav=Pang |pêşnav=Laikwan |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2024 |isbn=978-1-5036-3822-8 |cih=Stanford, California }}</ref> === Partiya Komunîst a Çînê === Partiya Kominîst a Çînê partiya damezrîner û yekane ya desthilatdar a Komara Gel a Çînê ye. Li gorî rêziknameya desteya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, Kongreya Neteweyî ye ku her pênc salan carekê li welat tê lidarxistin.<ref name="Ruwitch2022">{{Jêder-nûçe |paşnav=Ruwitch |pêşnav=John |tarîx=2022-10-13 |sernav=China's major party congress is set to grant Xi Jinping a 3rd term. And that's not all |url=https://www.npr.org/2022/10/13/1124553497/china-communist-party-congress-xi-jinping |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî Komîteya Navendî hildibijêre ku herî kêm salê carekê dicive. Piştre Komîteya Navendî Polîtburoya partiyê, Komîteya Daîmî ya Polîtburoyê û sekreterê giştî (serokê partiyê) ku serokatiya herî bilind a welêt e, hildibijêre.<ref name="Ruwitch2022" /> Sekreterê giştî desthilat û desthilatdariya dawî li ser partî û dewletê di destê xwe de digire û wekê rêberê herî bilind ê Çînê kar dike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Hernández |pêşnav=Javier C. |sernav=China’s ‘Chairman of Everything’: Behind Xi Jinping’s Many Titles |url=https://www.nytimes.com/2017/10/25/world/asia/china-xi-jinping-titles-chairman.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Kongreya Neteweyî her wiha Komîsyona Navendî ya Teftîşa Dîsîplînê ye ku desteya dîsîplînê ya herî bilind a Partiya Kominîst a Çînê, hildibijêre.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2022-08/guide-chinese-communist-partys-national-congress |sernav=A guide to the Chinese Communist Party's National Congress {{!}} Chatham House – International Affairs Think Tank |malper=www.chathamhouse.org |tarîx=2022-08-03 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li Çînê hikûmet bi tevahî di bin kontrola Partiya Kominîst a Çînê de ye.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/news/china/politics/article/3133672/why-chinas-communist-party-inseparable-state |sernav=Explainer {{!}} Why China’s Communist Party is inseparable from the state |malper=South China Morning Post |tarîx=2021-05-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Partiya Kominîst a Çînê erkdar kirinên di saziyên hikûmetê de kontrol dike û piraniya karbidestên payebilind ên hikûmetê endamên Partiya Kominîst a Çînê ne.<ref name=":7" /> Partiya Kominîst a Çînê di her astê hikûmetê de komîteyên xwe ava dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.congress.gov/crs-product/R46977 |sernav=China’s Political System in Charts: A Snapshot Before the 20th Party Congress |malper=www.congress.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Rêveberî === [[Wêne:GreatHall auditorium.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji hola kongreya neteweyî ya gel a Çînê.]] Kongreya neteweyî ya gel (KNG), bi nêzîkî 3.000 endaman xwe, wekê dezgehê herî bilind a desthilata dewletê û desthilatên yekgirtî yên dewletê vedihewîne ku sîstemek diafirîne ku hemî dezgehên dewletê, tevî serokatiyê, şûraya dewletê, komîsyona leşkerî ya navendî ya dewletê, dadgeha bilind a gel, dozgeriya bilind a gel û komîsyona çavdêriya neteweyî bi rêya navendîbûna demokratîk di bin çavdêriya kongreyê de ye. Lêbelê çavdêr pir caran vê wekê saziyeke "mohra lastîkî" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/china_politics/government/html/7.stm |sernav=BBC NEWS |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> KNG salane dicive, di heman demê de Komîteya Daîmî ya KNGê ku nêzîkî 150 endam ji delegeyên KNGê têne hilbijartin ku her du mehan carekê dicive.<ref name=":10" /> Hilbijartin nerasterast in û ne piralî ne û namzedên li hemî astan bi qanûnê ji aliyê PKÇê ve têne kontrol kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hao |pêşnav=Mingsong |paşnav2=Ke |pêşnav2=Xiwang |tarîx=2024-03-01 |sernav=Personal Networks and Grassroots Election Participation in China: Findings from the Chinese General Social Survey |url=https://doi.org/10.1007/s11366-023-09861-3 |kovar=Journal of Chinese Political Science |ziman=en |cild=29 |hejmar=1 |rr=159–184 |doi=10.1007/s11366-023-09861-3 |issn=1874-6357 }}</ref> KNG di bin kontrola PKÇê de ye û heşt partîyên din ên biçûk xwedî nûnertiya nomînal in ku di bin şertê parastina serokatiya Partiya Kominîst a Çînê (PKÇ) de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/reports/2000/china/china009-01.htm |sernav=China: Nipped In The Bud - Background |malper=www.hrw.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Kongreya neteweyî ya gel serokê Çînê hildibijêre ku ew nûnerê merasîmî ya dewletê ye. Serokkomarê 2026an Xi Jinping e ku di heman demê de sekreterê giştî yê Partiya Kominîst a Çînê ye û serokê komîsyona leşkerî ya navendî ye ku bi vê yekê bûye rêberê herî bilind ê Çînê û bûye fermandarê giştî yê hêzên çekdarên Çînê. Serokwezîr serokê hikûmetê ye û serokê 2026an Li Qiang ku serokê Çînê ye. Serokwezîr bi fermî ji aliyê serokkomar ve tê destnîşankirin û piştre re ji aliyê kongreya neteweyî ya gel ve tê hilbijartin ku ev kesên ku dibin serokwezîr bi gelemperî endamê duyem an sêyem ê komîteya daîmî ya polîtburoyê (KDP) ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wei |pêşnav=Changhao |paşnav2=Hu |pêşnav2=Taige |tarîx=2025 |sernav=Delaying Retirement via Procedural Shortcut: The Fragile Promises of China's Lawmaking Reforms |url=https://doi.org/10.2139/ssrn.5233909 |kovar=SSRN Electronic Journal |doi=10.2139/ssrn.5233909 |issn=1556-5068 }}</ref> Serokwezîr serokatiya endamên konseya dewletê û kabîneya Çînê dike ku ji çar cîgirên serokwezîr, endamên şêwirmendên dewletê û serokên wezîran û komîsyonan pêk tên. Mîna kongreya kel, konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê jî xwedî binbeşan e ku di nav de komîteya neteweyî ya konferansa şêwirmendiya siyasî ya gelê Çînê ye û di sala 2026an de ji aliyê Wang Huning ve tê birêvebirin ku endamê çarem ê komîteya sosyalîst a gel e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2021/03/what-is-the-cppcc-anyway/ |sernav=What Is the CPPCC Anyway? |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Tiezzi |pêşnav=Shannon }}</ref> Hikumeta Çînê bi pileya bilind a navendîbûna siyasî tê bireve birin lê bi nenavendîbûna aborî ya girîng ve tê karakterîze kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The new China playbook: beyond socialism and capitalism |paşnav=Jin |pêşnav=Keyu |weşanger=Viking |tarîx=2023 |isbn=978-1-9848-7828-1 |cih=New York }}</ref> Amûr an pêvajoyên siyasetê pir caran berî ku bi berfirehî werin sepandin li herêmê têne ceribandin ku di encamê de siyasetek çêdibe ku ceribandin û bersivê vedihewîne.<ref name="Heilmann2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Red Swan: How Unorthodox PolicyMaking Facilitated China's Rise |paşnav=Heilmann |pêşnav=Sebastian |weşanger=The Chinese University Press |tarîx=2018 |isbn=978-962-996-827-4 |cih=Hong Kong }}</ref> Bi gelemperî, serokatiya hikûmeta navendî xwe ji hinek amadekariyên polîtîkayan dûr digire ku li cihê wê torên nefermî û serdanên malperê bikar tîne ku guhertinên di rêça ceribandinên polîtîkayên herêmî an bernameyên pîlot de piştrast bike an pêşniyar bike.<ref name="Brussee2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Social Credit: The Warring States of China's Emerging Data Empire |paşnav=Brussee |pêşnav=Vincent |weşanger=Palgrave Macmillan |tarîx=2023 |isbn=978-981-99-2188-1 |çap=1 |cih=Singapore }}</ref> Rêbaza gelemperî ev e ku serokatiya hikûmeta navendî piştî ku polîtîka di astên herêmî de hatin pêşxistin, dest bi amadekirina polîtîka, qanûn, an rêziknameyên fermî dike.<ref name="Brussee2023" /> === Dabeşên îdarî === Komara Gel a Çînê li gorî destûra dewleteke yekgirtî ye ku ji 23 parêzgeh, pênc herêmên xweser (her yek bi komeke kêmneteweyên diyarkirî), çar şaredariyên ku rasterast têne birêvebirin ku bi hev re wekî "Çîn a sereke" têne binavkirin û her wiha ji herêmên îdarî yên taybet ên wekê Hong Kong û Makaoyê pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.www.gov.cn/archive/china_abc/2014/08/27/content_281474983873401.htm |sernav=Administrative Division |malper=english.www.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Her çend ev hemî herêm ji aliyê Komara Çînê ve têne rêvebirin jî, Komara Gel a Çînê girava Taywanê wekê parêzgeha xwe ya Taywanê, Kinmen û Matsu wekê beşek ji parêzgeha Fujian dibîne û giravên ku Komara Gel a Çînê li Deryaya Başûrê Çînê kontrol dike ku wekê beşek ji parêzgeha Hainan û parêzgeha Guangdong dibîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Place, Identity, and National Imagination in Post-war Taiwan |paşnav=Chang |pêşnav=Bi-yu |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-65812-2 |cih=Hoboken |series=Routledge Research on Taiwan Series }}</ref> Ji aliyê erdnîgarî ve, hemî 31 beşên parêzgehên Çîn a sereke di şeş herêman bi navê Bakurê Çînê, Rojhilatê Çînê, Başûrê rojavayê Çînê, Başûrê Çîn a Navendî, Bakurê Rojavayê Çînê û Bakurê Rojhilatê Çînê hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conclusion |paşnav=Brown |pêşnav=Kerry |weşanger=Macmillan Education UK |tarîx=2015 |rr=208–214 |isbn=978-1-137-51009-9 |cih=London |url=https://doi.org/10.1007/978-1-137-51012-9_10 }}</ref> {| border="0" |----- | '''Parêzgeh''' * [[Anhui]] (安徽) * [[Fujian]] (福建) * [[Gansu]] (甘肃) * [[Guangdong]] (广东), * [[Guizhou]] (贵州) * [[Hainan]] (海南), « Grava başûr» * [[Hebei]] (河北) * [[Heilongjiang]] (黑龙江) * [[Henan]] (河南) * [[Hubei]] (湖北) * [[Hunan]] (湖南) * [[Jiangsu]] (江苏) * [[Jiangxi]] (江西) * [[Jilin]] (吉林) * [[Liaoning]] (辽宁) * [[Qinghai]] (青海) * [[Shaanxi]] (陕西) * [[Shandong]] (山东), «li rojhilatê çiyê » * [[Shanxi]] (山西), «li rojavayê çiyê» * [[Sichuan]] (四川), «çar çem» * [[Yunnan]] (云南), «li başûrê ewran» * [[Zhejiang]] (浙江) * [[Taywan (Komara Gel a Çînê )|Taywan]] (台湾) | valign="top" | '''Herêmên xweser''' * [[Guangxi]] (广西壮族自治区), gelê wir [[Zhuang (netewe)|zhuang]] e. * [[Mongolya Hundir]] (内蒙古自治区) * [[Ningxia]] (宁夏回族自治区), gelê wir [[Hui (netewe)|hui]] ye. * [[Xinjiang]] (新疆维吾尔自治区), an Turkistana Çînî, gelê wir [[ûygûr]] e. * [[Tîbet]] (西藏自治区) <br /> '''Şaredarî''' * [[Beijing]] ([[Pekîn]]) (北京) * [[Chongqing]] (重庆) * [[Şanghay]] (上海) * [[Tianjin]] (天津) <br /> '''Herêmên îdarî yên taybet''' * [[Hong Kong]] (香港) * [[Makao]] (澳门) |} === Têkiliyên derve === [[Wêne:Diplomatic relations of China.svg|thumb|Nexşeya têkiliyên dîplomatîk ên Çînê]] Komara Gel a Çînê bi 179 welatên endam ên Neteweyên Yekbûyî re têkiliyên dîplomatîk bireve dibe û li 174 ji wan welatan balyozxaneyên Çînê hene. Ji sala 2024an vir ve, Çîn xwedî mezintirîn torên dîplomatîk ên cîhanê ye. Çîn yek ji pênc endamên daîmî yên konseya ewlekariyê ya neteweyên yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768 |sernav=Taipei Times - archives |malper=www.taipeitimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di heman demê de endamê rêxistinên navdewletî ye ku di nav wan de G20,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.g20.org/en/about-g20/ |sernav=About G20 |malper=www.g20.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Rêxistina Hevkariya Şanghayê,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Riyadh joins Shanghai Cooperation Organization as ties with Beijing grow |url=https://www.reuters.com/world/riyadh-joins-shanghai-cooperation-organization-ties-with-beijing-grow-2023-03-29/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref> BRICS,<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Bric summit ends in China with plea for more influence |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Lûtkeya Rojhilatê Asyayê<ref>{{Jêder-malper |url=https://eastasiasummit.asean.org/eas-participating-country |sernav=East Asia Summit |malper=eastasiasummit.asean.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Iman |pêşnav=Setiawan }}</ref> û APEC hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apec.org/about-us/about-apec |sernav=About APEC {{!}} APEC |malper=APEC |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her wiha Çîn endam û rêberê berê yê Tevgera Bêalî ye û di heman demê de hê jî Çîn xwe wekê parêzvaneke ji bo welatên pêşketî dibîne. Ji ber ku bandora Çînê di warên jeopolîtîk, teknolojî, pîşesazî, aborî û çandê de heye, Çîn bi berfirehî wekê hêzek super a potansiyel<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/tv-shows/the-debate/20230405-macron-in-the-middle-french-president-in-china-amid-superpower-showdown |sernav=The Debate - Macron in the middle? French president in China amid superpower showdown |malper=France 24 |tarîx=2023-04-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/3e96c85c-7ef7-4e74-85dc-c924599293a0 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> an jî wekê hêza super a damezrandî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iris-france.org/en/china-as-a-technological-superpower/ |sernav=China as a Technological Superpower |malper=IRIS |tarîx=2025-01-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=fr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cepr.org/voxeu/columns/china-worlds-sole-manufacturing-superpower-line-sketch-rise |sernav=China is the world’s sole manufacturing superpower: A line sketch of the rise |malper=CEPR |tarîx=2024-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/west-no-longer-afford-ignore-135424320.html |sernav=The West can no longer afford to ignore China’s superpower status |malper=Yahoo News |tarîx=2025-04-26 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Piraniya siyaseta derve ya Çînê ya niha bi fermî li ser pênc prensîbên hevjiyana aştîxwaz a serokwezîr Zhou Enlai û her wiha li ser têgeha "ahengek bêyî yekrengî" ye ku tevî cudahîyên îdeolojîk jî têkilîyên dîplomatîk di navbera dewletan de teşwîq dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China From the Inside Out |paşnav=KEITH |pêşnav=RONALD C. |weşanger=Pluto Press |tarîx=2009-08-20 |isbn=978-1-84964-329-0 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctt183p430 }}</ref> Li gorî siyaseta xwe ya nehevbendiyê, Çîn ji xeynî peymana xwe ya parastinê bi Koreya Bakur re ti hevpeymaniyên leşkerî nagire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Ketian |tarîx=2025-06-02 |sernav=Alliances with Chinese characteristics? The contents and rationale of China’s strategic partnerships |url=https://doi.org/10.1057/s41311-025-00701-0 |kovar=International Politics |ziman=en |doi=10.1057/s41311-025-00701-0 |issn=1740-3898 }}</ref> Piraniya welatan meyla xwe dane ku Komara Gel a Çînê (KGÇ) nas bikin ku di sala 1971ê de cihê Komara Çînê ya li Neteweyên Yekbûyî girtiye. Komara Gel a Çînê bi fermî prensîba yek Çînê diparêze ku li gorî vê prensîbê, tenê dewletek serwer ê bi navê Çînê heye û Taywan jî beşek yekgirtî ya Çînê ye. Rewşa bêhempa ya Taywanê bûye sedem ku welatên ku Komara Gel a Çînê bi fermî nas dikin, "siyasetên yek Çîn" ên cûda bişopînin ku hinek welat bi eşkereyî rasterast îdiaya Komara Gel a Çînê ya li ser Taywanê nas dikin, hinek welatên din jî hene ku di nav wan de DYA û Japon heye ku vê yekê tenê wekê îdia qebûl dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ccpwatch.org/single-post/2017/12/29/one-china-multiple-interpretations |sernav=One China, Multiple Interpretations |malper=ccpwatch |tarîx=2017-12-28 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Drun |pêşnav=Jessica }}</ref> [[Wêne:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb| Di 23ê cotmeha sala 2024an, Serokê Çînê Xi Jinping di 16em civîna BRICSê de li Kazan, Rûsyayê.]] Têkiliyeke nêzîk a siyasî, aborî û leşkerî ya Çînê bi Rûsyayê re heye ku her du dewlet pir caran di Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî de bi hev re deng dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Davidson |pêşnav=Helen |tarîx=2022-03-16 |sernav=How close are China and Russia and where does Beijing stand on Ukraine? |url=https://www.theguardian.com/world/2022/mar/16/how-close-are-china-and-russia-and-where-does-beijing-stand-on-ukraine |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-05 |sernav=Russia-China unity on Syria as Putin arrives in Beijing |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Çînê di şerê Rûsya û Ûkraynayê de piştgiriya aborî, teknolojîk û dîplomatîk daye Rûsyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Jozwiak |pêşnav=Rikard |tarîx=2025-07-13 |sernav=Beijing's Growing Boldness: China's Stance On Ukraine Sparks EU Alarm |url=https://www.rferl.org/a/beijing-growing-boldness-china-ukraine-eu-russia/33471891.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thediplomat.com/2025/07/chinas-position-on-russia-and-ukraine-is-a-warning-to-the-west-and-the-pacific/ |sernav=China’s Position on Russia and Ukraine Is a Warning to the West and the Pacific |malper=thediplomat.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Pêwendiya Çînê bi Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re bi aloz e ku di nav wan de têkiliyên bazirganî yên kûr hene lê cudahîyên siyasî yên girîng jî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=US-China Goods Trade Hits Record Even as Political Split Widens |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-02-07/us-china-trade-climbs-to-record-in-2022-despite-efforts-to-split |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> Ji destpêka salên 2000î vir ve, Çînê ji bo bazirganî û hevkariya dualî bi welatên afrîkî re siyasetek şopandiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=A rising China counters US clout in Africa |url=https://www.csmonitor.com/2005/0330/p01s01-woaf.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.migrationpolicy.org/article/china-and-africa-stronger-economic-ties-mean-more-migration |sernav=China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration |malper=migrationpolicy.org |tarîx=2008-08-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Politzer |pêşnav=Malia }}</ref> Çîn bi Yekîtiya Ewropayê re têkiliyên bazirganî yên berfireh û pirreng diparêze û bûye mezintirîn hevkarê Ewropayê ya bazirganiya kelûpelan.<ref name="Wolff2023">{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/how-china-is-increasing-its-influence-in-central-asia-as-part-of-global-plans-to-offer-an-alternative-to-the-west-206035 |sernav=How China is increasing its influence in central Asia as part of global plans to offer an alternative to the west |malper=The Conversation |tarîx=2023-05-24 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wolff |pêşnav=Stefan }}</ref> Çîn bandora xwe li Asyaya Navendî<ref name="Wolff2023"/> û Pasîfîka Başûr zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://theconversation.com/chinas-increasing-political-influence-in-the-south-pacific-has-sparked-an-international-response-222105 |sernav=China’s increasing political influence in the south Pacific has sparked an international response |malper=The Conversation |tarîx=2024-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Bluth |pêşnav=Christoph |paşnav2=Greene |pêşnav2=Owen }}</ref> Welat bi welatên ASEANê re û aboriyên sereke yên bi Amerîkaya Başûr re têkiliyên bazirganî yên bihêz heye û mezintirîn hevkarê bazirganî ya Brezîl, Şîlî, Perû, Ûrûguay, Arjentîn û çend welatên din e.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Garrison |pêşnav=Cassandra |sernav=In Latin America, a Biden White House faces a rising China |url=https://www.reuters.com/article/us-latam-usa-china-insight/in-latin-america-a-biden-white-house-faces-a-rising-china-idUSKBN28O18R |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Di sala 2013an de, Çînê însiyatîfa rê û kemberê (BRI) daye destpêkirin ku însiyatîfeke mezin a avakirina binesaziyê ya gerdûnî ye ku salane bi qasî 50-100 milyar dolaran fînanse dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/seven-years-into-chinas-belt-and-road/ |sernav=Seven years into China’s Belt and Road |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> BRI dikare bibe yek ji mezintirîn planên pêşveçûnê di dîroka nûjen de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lowyinstitute.org/publications/understanding-china-s-belt-road-initiative |sernav=Understanding China’s Belt and Road Initiative |malper=www.lowyinstitute.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di şeş salên pêş de bi girîngî berfireh bûye û heta nîsana sala 2020an, 138 welat û 30 rêxistinên navneteweyî di nav xwe de girtiye. Ji xeynî bihêzkirina têkiliyên siyaseta derve, balê dikişîne ser avakirina rêyên veguhastinê yên bibandor, nemaze Rêya Hevrîşimê ya deryayî ku bi Rojhilata Afrîka û Ewropayê ve girêdayî ye. Lêbelê gelek deynên ku di çarçoveya bernameyê de hatine dayîn ne domdar in û Çîn bi hejmarek bangên ji bo sivikkirina deynan ji aliyê welatên deyndar ve rû bi rû maye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007 |sernav=Africa's Silk Road : China and India's New Economic Frontier |url=https://hdl.handle.net/10986/7186 |kovar=handle.net |ziman=en-US |doi=10.1596/978-0-8213-6835-0 }}</ref> === Hêz === [[Wêne:Quadruple formation of J-20 at CCAS2023 (20230724100632).jpg|thumb|çep|Balafira şer a nepenî ya nifşê 5em a Chengdu J-20 ku yek ji balefirên şer ên Çînê ye]] Artêşa Çînê ku bi navê Artêşa Rizgariya Gel (ARG) wekê yek ji artêşên herî bihêz ên cîhanê tê dîtin û di salên 2015 û 2025an de bi awayeke bilez hatiye modernîzekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cfr.org/backgrounders/chinas-modernizing-military |sernav=China’s Modernizing Military {{!}} Council on Foreign Relations |malper=www.cfr.org |tarîx=2020-02-05 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî prensîba "partî hêzê birêve dibe", Partiya Kominîst a Çînê kontrola xwe yê mutleq a Artêşa Rizgariya Gel berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2025/10/30/xi-purges-china-military-pla-ccp-power-control/ |sernav=Why Are China’s Generals So Quiet as Xi Purges Them? |malper=Foreign Policy |tarîx=2026-02-09 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Yuwen |pêşnav=Deng }}</ref> Ji sala 2024an vir ve artêş ji çar hêzan pêk tê ku di nav wan de hêza bejayî (PLAGF), hêza deryayî (PLAN), hêza hewayî (PLAAF) û hêza roketî (PLARF) hene. Her wiha çar baskên artêşê ya serbixwe heye ku hêza hewayî, hêza sîberfezayê, hêza piştgiriya agahdariyê û hêza piştgiriya lojîstîkî ya hevbeş hene ku sê hêzên despêkê ji hêza piştgiriya stratejîk a belavbûyî (PLASSF) hatine veqetandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eng.chinamil.com.cn/CHINA_209163/TopStories_209189/16302105.html |sernav=Chinese PLA embraces a new system of services and arms: Defense spokesperson - China Military |malper=eng.chinamil.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> 2 milyon personelên artêşa ya çalak ên di erkê de de hene ku hejmara herî mezin a cîhanê ye. Hêz xwediyê sêyem stoka herî mezin a çekên kîmyayî yên cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.visualcapitalist.com/which-countries-have-the-most-nuclear-weapons/ |sernav=Which Countries Have the Most Nuclear Weapons? |malper=Visual Capitalist |tarîx=2021-09-30 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |paşnav=Wallach |pêşnav=Omri }}</ref> û ji aliyê tonajê ve duyem mezintirîn hêza deryayî ya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2021/03/05/china/china-world-biggest-navy-intl-hnk-ml-dst |sernav=Analysis: China has built the world’s largest navy. Now what’s Beijing going to do with it? |malper=CNN |tarîx=2021-03-06 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Lendon |pêşnav=Brad }}</ref> Her çiqas Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stokholmê (SIPRI) texmîn kiriye ku lêçûnên wê yên rastîn salane 314 milyar dolarê amerîkî bûn ku ev jî %12ê lêçûnên leşkerî yên cîhanî pêk tîne û %1.7ê GDPya welêt pêk tîne ku lêçûna leşkerî ya fermî ya Çînê ji bo sala 2024an bi tevahî 229 milyar dolarê amerîkî (1.67 trilyon Yuan) bû ku duyem sermiyana herî mezin a cîhanê ye. Li gorî parîteya hêza kirînê, sermiyana leşkerî ya Çînê ya sala 2024an bi qasî 567 milyar dolarê amerîkî bû. Her çiqas bi fermî du rêxistinên cuda bin jî û her du komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê endamên wan yek in, ji xeynî demên veguheztina serokatiyê û bi bandor wekê yek rêxistinê tevdigerin jî Artêşa Rizgariya Gel ji aliyê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê ya partî û dewletê ve tê birêvebirin. Serokê komîsyona leşkerî ya navendî ya Çînê fermandarê giştî yê Artêşa Rizgariya Gel ye ku li gorî pergala berpirsiyariya serok kontrola mutleq li ser artêşê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asiasociety.org/policy-institute/what-chinas-new-central-military-commission-tells-us-about-xis-military-strategy |sernav=What China’s New Central Military Commission Tells Us About Xi’s Military Strategy {{!}} Asia Society |malper=asiasociety.org |tarîx=2022-10-27 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Pirsgirêkên civakî û siyasî yên mafên mirovan === [[Wêne:Hong Kong anti-extradition bill protest (48108594957).jpg|thumb|çep|Dîmenek ji xwepêşandanên Hong Kongê ya salên 2019 û 2020]] Rewşa mafên mirovan li Çînê ji aliyê hikûmetên biyanî, ajansên çapemeniyê yên biyanî û rêxistinên sivîl ve rastî rexneyên girîng hatiye û îdia dikin ku binpêkirinên mafên sivîl ên berfireh ên wekê girtina bê darizandin, lixwe mikurhatinên bi zorê, îşkence, sînordarkirina mafên bingehîn û bikaranîna zêde ya cezayê mirinê hene.<ref name=":13"/><ref name=":14">{{Jêder-nûçe |sernav=Human rights in China |url=https://www.amnesty.org/en/location/asia-and-the-pacific/east-asia/china/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Amnesty International |ziman=en }}</ref> Ji destpêka xwe ve freedom house (mala azadiyê) di lêkolîna xwe ya azadiya li cîhanê de Çînê wekê welateke "ne azad" bi nav kiriye û di heman demê de Amnesty International li Çînê binpêkirinên girîng ên mafên mirovan belge kiriye.<ref name=":13"/><ref name=":14"/> Lêbelê destûra bingehîn a Çînê dibêje ku "mafên bingehîn" ên welatiyan azadiya ramanê, azadiya çapemeniyê, mafê darizandineke adil, azadiya dînî, mafê dengdanê ya gerdûnî û mafên milkê vedihewîne. Lêbelê di pratîkê de, ev xal parastineke girîng li dijî darizandina cezayî ji aliyê dewletê ve peyda nakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/china-and-tibet |sernav=World Report 2022: Rights Trends in China |malper=Human Rights Watch |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hinek rexneyên li ser polîtîkayên hikûmetê û Partiya Kominîst a Gel ya desthilatdar hatine tehemûlkirin jî, Çîn di warê sansûra axaftin û agahiyên siyasî di nav welatên herî dijwar ên cîhanê de ye û vê sansûrê bi awayeke bi rêkûpêk ji bo pêşîgirtina li çalakiyên kolektîv tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=King |pêşnav=Gary |paşnav2=Pan |pêşnav2=Jennifer |paşnav3=Roberts |pêşnav3=Margaret E. |tarîx=2013 |sernav=How Censorship in China Allows Government Criticism but Silences Collective Expression |url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-political-science-review/article/abs/how-censorship-in-china-allows-government-criticism-but-silences-collective-expression/C7EF4A9C9D59425C2D09D83742C1FE00 |kovar=American Political Science Review |ziman=en |cild=107 |hejmar=2 |rr=326–343 |doi=10.1017/S0003055413000014 |issn=0003-0554 }}</ref> Hikûmeta Partiya Kominîst a Çînê xwepêşandan û nerazîbûnên gel ên ku ew wekê gefek potansiyel ji bo "îstîqrara civakî" dibîne û tepeser dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chathamhouse.org/sites/default/files/public/Research/Asia/1012ecran_gobelong.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.chathamhouse.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn her wiha toreke çavdêriyê ya mezin a kamerayan, nivîsbarên naskirina rû, sensoran û çavdêriya teknolojiya kesane wekê amûrek kontrola civakî ya kesên ku li welêt dijîn bikar tîne.<ref name="Qian2022"/> Çîn bi awayeke bi rêkûpêk bi tepeserkirineke berfireh û binpêkirina mafên mirovan ê li Tibet û Xinjiangê hatiye tawanbarkirin ku hejmareke girîng ji kêmneteweyên etnîkî lê dijîn ku di nav de serkutkirinên tund ên polîsan û tepeserkirina dînî heye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-27 |sernav=China resettles two million Tibetans, says Human Rights Watch |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23081653 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-06-29 |sernav=China steps up operations in Xinjiang |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23112177 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|Dimenek ji Lujiazui ya Şanghayê ku navenda aborî ya Çînê ye.]] Çîn ji aliyê GDPya nomînal ve xwediyê duyem aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji aliyê hêza kirînê ve jî xwediyê yek ji mezintirîn aboriya cîhanê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=McCurry |pêşnav=Justin |paşnav2=Kollewe |pêşnav2=Julia |tarîx=2011-02-14 |sernav=China overtakes Japan as world's second-largest economy |url=https://www.theguardian.com/business/2011/feb/14/china-second-largest-economy |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-02-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190219072932/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji sala 2022an vir ve, Çîn li gorî GDPya nomînal nêzîkî ji %18ê aboriya cîhanî pêk aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=IMF |ziman=en }}</ref> Di heman demê de Çîn yek ji aboriyên mezin ên cîhanê ye ku bi awayeke bilez mezin dibe ku mezinbûna Çînê ya aborî ji dema destpêkirina siyaseta reform û vekirinê di sala 1978an de hema hema bi awayeke berdewamî ji sedî 5 zêdetir e.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/china/overview |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=World Bank |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?end=2016&locations=CN&start=1961&year_high_desc=true |sernav=GDP growth (annual %) - China {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên Bankeya Cîhanê, GDPya Çînê ji di sala 1978an 150 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2024an de jî gihîştiye 18.74 trilyon dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=CN |sernav=GDP (current US$) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us }}</ref> Ji aliyê GDPya nomînal a serê kesî ve, welat di rêza 78an de ye ku bi vê awayê bûye welatekî bi dahata navîn a jorîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |sernav=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |malper=data.worldbank.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-us |roja-arşîvê=2019-09-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190902074129/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?locations=CN-US&start=2000&year_high_desc=true |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji 500 şîrketên herî mezin ên cîhanê, baregeha 135 ji wan li Çînê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Global 500 |url=https://fortune.com/ranking/global500/ |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Fortune |ziman=en }}</ref> Çîn di seranserê dîroka Rojhilata Asyayê û gerdûnî de yek ji hêzên aborî yên pêşeng ên cîhanê bû. Di piraniya du hezar salên borî de, welat yek ji mezintirîn aboriyên cîhanê bû ku di van serdeman de pêşketinên geşbûn û paşketinê dîtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |sernav=Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221041/http://piketty.pse.ens.fr/files/Maddison98.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji dema ku reformên aborî di sala 1978an de dest pê kiriye, Çîn bûye aboriyeke pir cihêreng û yek ji lîstikvaneke herî bi bandorên bazirganiya navneteweyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.sagepub.com/action/cookieAbsent |sernav=Sage Journals: Discover world-class research |malper=Sage Journals |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1521/siso.2009.73.2.235 }}</ref> Çîn bi fermî sîstema xwe ya aborî wekê aboriya bazara sosyalîst bi nav dike. Çîn a roja îro pir caran wekê mînakek kapîtalîzma dewletê an jî kapîtalîzma dewleta partîzanî hatiye binavkirin ku hem hêzên bazarê û hem jî dewlet di aboriyê de roleke sereke dilîzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2021-09-01 |sernav=Party-State Capitalism in China |url=https://online.ucpress.edu/currenthistory/article/120/827/207/118341/Party-State-Capitalism-in-China |kovar=Current History |ziman=en |cild=120 |hejmar=827 |rr=207–213 |doi=10.1525/curh.2021.120.827.207 |issn=0011-3530 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pearson |pêşnav=Margaret M. |paşnav2=Rithmire |pêşnav2=Meg |paşnav3=Tsai |pêşnav3=Kellee S. |tarîx=2022-10-01 |sernav=China's Party-State Capitalism and International Backlash: From Interdependence to Insecurity |url=https://direct.mit.edu/isec/article/47/2/135/113544/China-s-Party-State-Capitalism-and-International |kovar=International Security |ziman=en |cild=47 |hejmar=2 |rr=135–176 |doi=10.1162/isec_a_00447 |issn=0162-2889 }}</ref> Çîn xwedî gelek saziyên dewletê ye ku dewlet di sektorên stratejîk ên "stûnî" yên wekê binesazî, telekomunîkasyon, darayî, hilberîna enerjiyê û pîşesaziyên giran de serdest e.<ref name="Heilmann2018"/> Hikûmeta Çînê ji bo rêberiya aboriya welêt planên di heyama pênc salan de derdixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scmp.com/economy/china-economy/article/3307338/china-adds-nearly-2-million-private-firms-first-quarter-calls-support-rise |sernav=China adds 1.98 million private firms in first quarter as calls for support rise |malper=South China Morning Post |tarîx=2025-04-22 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Karsaziya taybet pir berfireh bûye ku di sala 2025an de li Çînê nêzîkî 57 milyon karsaziyên taybet hatine tomarkirin. Li gorî amarên fermî, şîrketên taybet ji %60î zêdetir ji GDPya Çînê pêk anîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=China Crackdowns Shrink Private Sector’s Slice of Big Business |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-03-29/china-crackdowns-shrink-private-sector-s-slice-of-big-business?leadSource=uverify%20wall |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=Bloomberg.com |ziman=en }}</ref> == Demografî == Li gorî hêjmartina nifûsa Çînê ya sala 2020an nifûsa welat bi qasî 1.411.778.724 kes hatiye tomarkirin. Nêzîkî ji %17,95 14 salî ne an jî biçûktirin, ji %63,35 di navbera 15 û 59 salî de ne ji û %18,7e jî ji 60 salî mezintir bûn.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di navbera salên 2010 û 2020an de, rêjeya zêdebûna nifûsê ya navînî %0,53 bû.<ref name=":6" /> Ji sala 2022an vir ve, li welêt rêjeya mirinan ji rêjeya jidayîkbûnê zêdetir bûne.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/china-population-shrinks-births-tax-condoms-868cd1ffc949af5a2e94c523e750e97e |sernav=China's population falls again as births drop to lowest rate since 1949 communist revolution |malper=AP News |tarîx=2026-01-19 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Di sala 2023an de, rêjeya giştî ya zayînê wekê j 1,09 hatiye ragihandin ku di nav rêjeya herî nizm ên cîhanê de cih digire.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-07-17 |sernav=FOLLICULAR OUTPUT RATE, FOLLICULAR-OOCYTE-INDEX, AND OOCYTE RETRIEVED PER FOLLICLE: A NARRATIVE REVIEW |url=https://doi.org/10.48047/ecb/2023.12.si6.667 |kovar=EuropeanChemicalBulletin |cild=12 |hejmar=si6 |doi=10.48047/ecb/2023.12.si6.667 }}</ref> Di sala 2023an de, buroya neteweyî ya statîstîkan texmîn kiriye ku nifûs welat ji sala 2021ê heta 2022an 850.000 kêm bûye ku ev yekem kêmbûna ji sala 1961ê vir ve ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-64300190 |sernav=China's population falls for first time since 1961 |malper=www.bbc.com |tarîx=2023-01-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2025an de nifûsa Çînê bi fermî gihîştiye 1,404 milyar kesê û hêjmara jidayikbûnê 7,92 milyon zarok bûn ku ev rêjeya jidayikbûnê ya herî nizm a tomarkirî ji herî kêm a ji sala 1949an vir ve ye.<ref name=":8" /> Ji ber fikarên li ser zêdebûna nifûsê, dewleta Çînê di salên 1970î de li welat sinoreke ji bo du zarokan li ser malbatên li seranserê welat ferz kiriye û di sala 1979an de dest bi parêzvaniya sinoreke hinek hişktir a ji bo zarokek ji bo her malbatê kiriye. Lê belê ji nîvê salên 1980î pê ve, ji ber nepopulerbûna sinorên hişk, Çînê dest bi hinek îstîsnayên mezin kiriye, nemaze li deverên gundewarî yên ku di encamê de ji nîvê salên 1980an heta 2015an polîtîkayeke "1,5" zarokan bû; kêmneteweyên etnîkî jî ji sinorên yek zarokî azad bûn. Sistkirina din a girîng a siyasetê di meha kanûna sala 2013an de hatiye pejirandin ku yek ji dêûbavan zarokê yekane be, rê daye malbatan ku du zarokan bînin dinyayê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1991-01-01 |sernav=Religion in China today: policy and practice |url=https://doi.org/10.5860/choice.28-2688 |kovar=Choice Reviews Online |cild=28 |hejmar=05 |rr=28–2688-28-2688 |doi=10.5860/choice.28-2688 |issn=0009-4978 }}</ref> Di sala 2016an de, siyaseta yekzarokî wekê siyaseta duzarokî hatiye guhertin.<ref name=":12">{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-05-31 |sernav=China introduces three-child policy in response to ageing population |url=https://www.abc.net.au/news/2021-05-31/china-introduces-three-child-policy/100179832 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=ABC News |ziman=en-AU }}</ref> Ji ber bi temenbûna nifûsê, di gulana sala 2021ê de polîtîkayeke sêzarokî hatiye ragihandin û di tîrmeha sala 2021ê de, hemî sinorên mezinahiya malbatê û her wiha cezayên ji bo derbaskirina wan hatine rakirin.<ref name=":12"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2021/07/21/china-scraps-fines-for-families-violating-childbirth-limits.html |sernav=China scraps fines, will let families have as many children as they'd like |malper=CNBC |tarîx=2021-07-21 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |paşnav=Cheng |pêşnav=Evelyn }}</ref> Li gorî komek zanyaran, sinorên yek zarokî bandorek zêde li ser zêdebûna nifûsê an jî zêdebûna giştî ya nifûsê nekiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Feng |pêşnav=Wang |paşnav2=Cai |pêşnav2=Yong |paşnav3=Gu |pêşnav3=Baochang |tarîx=2013 |sernav=Population, Policy, and Politics: How Will History Judge China's One‐Child Policy? |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |kovar=Population and Development Review |ziman=en |cild=38 |hejmar=s1 |rr=115–129 |doi=10.1111/j.1728-4457.2013.00555.x |issn=0098-7921 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1086/681664 |pmc=6701844 |pmid=31431804 }}</ref> Lêbelê ev zanyar rastî nerazîbûnan hatine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Goodkind |pêşnav=Daniel |tarîx=2017-08-01 |sernav=The Astonishing Population Averted by China’s Birth Restrictions: Estimates, Nightmares, and Reprogrammed Ambitions |url=https://read.dukeupress.edu/demography/article/54/4/1375/167729/The-Astonishing-Population-Averted-by-China-s |kovar=Demography |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1375–1400 |doi=10.1007/s13524-017-0595-x |issn=0070-3370 }}</ref> Dibe ku ev polîtîka, digel vebijarka kevneşopî ya ji bo kuran, bibe sedema nehevsengiyek di rêjeya zayendî ya di dema jidayikbûnê de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |sernav=Shortage of girls forces China to criminalise selective abortion {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050146/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2007-01-12 |sernav=Chinese facing shortage of wives |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di hêjmartina nifûsa ya sala 2020an hatiye dîtin ku mêr ji %51.2ê nifûsa giştî pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817189.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 4) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Lêbelê rêjeya zayendan a Çînê ji sala 1953an, dema ku mêr %51.8ê nifûsê pêk tînin, hevsengtir e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm |sernav=Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data |malper=news.xinhuanet.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} === Etnîsîte === Çîn bi qanûnî 56 komên etnîkî yên cuda nas dike ku Zhonghua minzu pêk tînin. Mezintirîn ji van neteweyan çîniyên Han in ku ji ji %91ê nifûsa giştî ya welat pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2021-05-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210511104840/http://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Çîniyên han koma etnîkî ya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lilly |pêşnav=Amanda |tarîx=2009-07-08 |sernav=A Guide to China's Ethnic Groups |url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/08/AR2009070802718.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> ku ji xeynî Tibet, Xinjiang,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=China's geography: globalization and the dynamics of political, economic, and social change |weşanger=Rowman & Littlefield Publishers |tarîx=2011 |isbn=978-0-7425-6782-5 |çap=2 |cih=Lanham, Md }}</ref> Linxia<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zhang |pêşnav=Bo |paşnav2=Druijven |pêşnav2=Peter |paşnav3=Strijker |pêşnav3=Dirk |tarîx=2018-01-02 |sernav=A tale of three cities: negotiating ethnic identity and acculturation in northwest China |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/08873631.2017.1375779 |kovar=Journal of Cultural Geography |ziman=en |cild=35 |hejmar=1 |rr=44–74 |doi=10.1080/08873631.2017.1375779 |issn=0887-3631 }}</ref> û parêzgehên xweser ên wekê Xishuangbanna, li her deverê din ên Çînê ji komên etnîkî yên din zêdetir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cases.open.ubc.ca/ecosystem-services-and-management-of-long-forest-created-by-dai-indigenous-people-in-xishuangbanna-china/ |sernav=UBC |malper=cases.open.ubc.ca |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2020an kêmneteweyên etnîkî ji %10 kêmtir ji nifûsa Çînê pêk tînin.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817187.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 2) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsê ya sala 2010an, nifûsa han 60.378.693 kes an jî ji %4.93 zêde bûye ku di heman demê de nifûsa 55 kêmneteweyên neteweyî bi hev re 11.675.179 kes an jî ji %10.26 zêde bûye.<ref name=":9" /> Li gorî daneyên sala 2020an, bi tevahî 845.697 welatiyên biyanî li Çînê dijîn.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202105/t20210510_1817193.html |sernav=Communiqué of the Seventh National Population Census (No. 8) |malper=www.stats.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> === Ziman === Li Çînê 292 zimanên zindî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=cn |sernav=Redirecting |malper=www.ethnologue.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Zimanên ku herî zêde tên axaftin zimanê şaxa sînî ya malbata zimanên çînî-tîbetî ne ku mandarînî (ji hêla %80ê nifûsê ve tê axaftin) û cureyên din ên zimanê çînî dihewîne ku di nav de jîn, wu, mîn, hakka, yue, xîang, gan, hui, pîng û tuhua yên nedabeşkirî (Shaozhou Tuhua û Xiangnan Tuhua) hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language planning and policy in Asia |weşanger=Multilingual Matters |tarîx=2008 |isbn=978-1-84769-095-1 |cih=Bristol, UK ; Buffalo, NY |paşnavê-edîtor=Kaplan |pêşnavê-edîtor=Robert B. |series=Language planning and policy |paşnavê-edîtor2=Baldauf |pêşnavê-edîtor2=Richard B. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/n3/2020/1016/c90000-9769716.html |sernav=Over 80 percent of Chinese population speak Mandarin - People's Daily Online |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Zimanên şaxa tibeto-burmanyayê ku di nav de tibetî, qînang, naxî û yi, li seranserê deşta tîbetî û yunnan-guîzhouyê têne axaftin. Zimanên kêmneteweyên etnîkî yên din li başûrê rojavayê Çînê zhuang, thai, dong û sui yên malbata tai-kadai, mîao û yao yên malbata hmong-mien û wa yên malbata awîstroasyatîk in.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/m/gansu/2015-11/17/content_22479011.htm |sernav=Yugur people and Sunan Yugur autonomous county |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li seranserê bakurê rojhilat û bakurê rojavayê Çînê, komên etnîkî yên herêmî bi zimanên altyî diaxivin ku di nav de mançûrî, mongolî û çend zimanên tirkiyên ûygûrî, qazaxî, qirgizî, salarî û yûgûriya rojava heye.<ref name=":15"/> Gelên xwemaliyên Taywanê, tevî nifûseke piçûk li ser axa sereke, bi zimanên awusturnî diaxivin. Çînîya standard cureyekî ku li ser zaravayê Pekînê ya mandarînê hatiye avakirin ku zimanê neteweyî yê Çînê ye û xwedî statûya fermî ya de facto ye. Zarava wekê lingua franca di navbera mirovên xwedî paşxaneyên zimanî yên cuda de tê bikar anîn. Li herêmên xweser ên Çînê, zimanên din jî dikarin wekî lingua franca xizmet bikin ku wekê zimanê ûygurî li Xinjiangê ku xizmetên hikûmetê bi zimanê ûygurî bi destûrî hatine garantîkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Xinjiang conflict: Uyghur identity, language policy, and political discourse |paşnav=Dwyer |pêşnav=Arienne M. |weşanger=East-West Center Washington |tarîx=2006 |isbn=978-1-932728-28-6 |çap=reprinted |cih=Washington, DC |series=Policy studies }}</ref> === Dîn === [[Wêne:Distribution of religions in China.png|thumb|Belavbûna erdnîgarî ya dînî ya li Çînê.]] [[Wêne:Wudang Mountain (54131067531).jpg|thumb|Perestgeha Taoîst a li ser çiyayên Wudang a li Hubeiyê.]] Her çend rêxistinên dînî yên ku destûra fermî wernegirin jî dikarin rastî çewisandina dewletê werin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.npc.gov.cn/npc/index.html |sernav=中国人大网 |malper=www.npc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gel van yekan her çiqas azadiya dînî ji aliyê destûra bingehîn a Çînê ve hatiye garantîkirin di warê azadiya dînî de hinek pirsgirêk berdewam dikin. Hikûmeta welêt bi fermî ateîst e û Partiya Komunîst a Çînê ji endamên xwe dixwaze ku ateîst bin. Karûbarên dînî û mijarên li welêt ji aliyê rêveberiya karûbarên dînî ya neteweyî ve ku di bin daîreya xebatê ya eniya yekbûyî ya Partiya Kominîst a Çînê de ye, têne çavdêrîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sara.gov.cn/ |sernav=国家宗教事务局 |malper=www.sara.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di dirêjahiya hezar salan de, şaristaniya çînî ji aliyê tevgerên dînî yên cûrbecûr ve hatiye bi bandor kirin. "Sê doktrînên" konfuçyusîzm, taoîzm û budîzmê di dîrokê de awa dane çanda çînî ku çarçoveyek teolojîk û ruhanî ya dinê kevneşopî dewlemend kirine ku vedigere serdema destpêkê ya xanedaniya Shang û Zhouyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=New York : Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religions in contemporary societies |weşanger=ABC-CLIO |tarîx=2006 |isbn=978-1-85109-626-8 |cih=Santa Barbara, CA |paşnavê-edîtor=Miller |pêşnavê-edîtor=James }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religious Diversity and Public Religion in China |paşnav=Xie |pêşnav=Zhibin |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2006 |isbn=978-0-7546-5648-7 |cih=Brookfield }}</ref> Di nav kultên herî populer ên dînê gelêrî de yên împeratorê Zer ku nûnertiya Xwedayê ezmanan û yek ji du bavikên îlahî yên gelê Çînî ye ku Mazu (xwedawenda deryayan), Guandi (xwedayê şer û karsaziyê), Caishen (xwedayê serfirazî û dewlemendiyê), Pangu û gelekên din hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |sernav=easia.columbia.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221020/http://afe.easia.columbia.edu/cosmos/main/spirits_of_chinese_religion.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dehsalên destpêkê yên sedsala 21an de, hikûmeta Çînê bi vejandina dînên gelêrî eleqedar bûye - wan bi fermî wekî "baweriyên gelêrî" ji dînên doktrînî cuda nas kiriye û pir caran wan ji nû ve di formên dînên sivîl ên "pir bi baldarî hatine amadekirin" de ji nû ve ava kiriye - û her weha bi pêşvebirina neteweyî û navneteweyî ya budîzmê re eleqedar bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The construction of racial identities in China and Japan |weşanger=Hong Kong University Press |tarîx=1997 |isbn=978-962-209-443-7 |cih=Hong Kong |paşnavê-edîtor=Dikötter |pêşnavê-edîtor=Frank }}</ref> Çîn malavanê gelek ji peykerên dînê yên herî bilind ên cîhanê ye ku ev peyker nûnertiya xwedayên gelêrî ya çînî yan jî ronakbîrên budîzmê dikin ku peykera herî bilind Bûdaya Perestgeha Biharê ya li Henanê ye. Ji ber pênaseyên tevlihev û cûda yên dîn û xwezaya belavbûyî ya kevneşopiyên dînî yên çînî, berhevkirina statîstîkên li ser girêdayîbûna dînî li Çînê dijwar e. Zanyar destnîşan dikin ku li Çînê sinorek zelal di navbera her sê doktrînan û pratîkên dînê yên gelêrî yên herêmî de tunene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Chinese religion: a contextual approach |paşnav=Yao |pêşnav=Xinzhong |weşanger=Continuum |tarîx=2010 |isbn=978-1-84706-475-2 |cih=London |paşnav2=Zhao |pêşnav2=Yanxia }}</ref> Dînên çînî an jî hinek ji rêbazên wan dikarin wekê ne-teîst û humanîst werin pênasekirin ku ew nabêjin afirîneriya îlahî bi tevahî transandantal e lê ew di cîhanê de û bi taybetî ji bo mirovan xwezayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |sernav=kenyon.edu |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221034/http://www2.kenyon.edu/Depts/Religion/Fac/Adler/Writings/Non-theistic.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ev baweriyên tenê nînin û pir caran ev baweriyên li hev dicivin ji ber ku beşdar di heman demê de xwedî gelek baweriyan in. Wek mînak ji wan ji %33ê ku baweriya xwe bi buda tînin, beşek girîng baweriya xwe bi taoîst, Îsa Mesîh, katolîk û bi Xwedê jî tînin. Dînê gelêrî ya Çînî di heman demê de ji cûrbecûr tevgerên rêxistinkirî yên doktrînî yên rizgarker pêk hatiye ku ji Xanedaniya Song vir ve derketine holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ownby |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=The Heaven and Earth Society as Popular Religion |url=https://read.dukeupress.edu/journal-of-asian-studies/article/54/4/1023/337156 |kovar=The Journal of Asian Studies |ziman=en |cild=54 |hejmar=4 |rr=1023–1046 |doi=10.2307/2059958 |issn=0021-9118 }}</ref> Herwiha li Çînê kêmneteweyên etnîkî hene ku dînên xwe yên xwemalî diparêzin ku di heman demê de dînên sereke yên ku taybetmendiya komên etnîkî yên taybetî ne budîzma tîbetî di nav tîbetiyan, mongolan û yuguran de heye û îslam jî di nav gelên hui, ûygur, kazak û qirgiz û etnîsîteyên din ên li herêmên bakur û bakurê rojavayê welêt de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.antaranews.com/berita/2202994/menjumpai-etnis-yugur-di-atas-ketinggian-3830-mdpl-puncak-bars-snow |sernav=Menjumpai etnis Yugur di atas ketinggian 3.830 mdpl puncak Bars Snow |malper=Antara News |tarîx=2021-06-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=id |paşnav=antaranews.com }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dewereldmorgen.be/artikel/2024/03/10/op-bezoek-bij-de-oeigoeren-in-xinjiang |sernav=Op bezoek bij de Oeigoeren in Xinjiang {{!}} De Wereld Morgen |malper=www.dewereldmorgen.be |tarîx=2024-03-10 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=nl }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:Campus of Peking University.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji wargeha Zanîngeha Pekînê]] Perwerdehiya mecbûrî li Çînê ji dibistana seretayî û dibistana navîn pêk tê ku zarok ji temenê 6 saliya xwe heta 15 saliya xwe, bi tevahî neh sal perwerdehî dibînin. Gaokao, ezmûna ketina zanîngehên neteweyî ya Çînê, ji bo ketina piraniya saziyên xwendina bilind şerteke pêşîn e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://en.moe.gov.cn/documents/reports/202304/t20230403_1054100.html |sernav=Statistical report on China’s educational achievements in 2022 - Ministry of Education of the People's Republic of China |malper=en.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Perwerdehiya pîşeyî ji bo xwendekarên asta navîn û bilind peyda dibe.<ref name=":0" /> Her sal zêdetirî 10 milyon xwendekarên çînî ji zanîngehên pîşeyî mezûn dibin. Di sala 2024an de, nêzîkî ji %92,0ê xwendekaran perwerdehiya xwe li dibistana navîn a sê-salî berdewam kirin ku di heman demê de ji %60,8ê ji wan mezûnên dibistana navîn di perwerdehiya bilind de qeydkirî bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_sjzl/sjzl_fztjgb/202506/t20250611_1193760.html |sernav=2024年全国教育事业发展统计公报 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Çîn xwedî mezintirîn sîstema perwerdehiyê ya cîhanê ye ku li gorî daneyên sala 2024an nêzîkî 287 milyon xwendekar û 18,85 milyon mamosteyên tamdemî li zêdetirî 470.300 dibistanan perwerdeyî dane xwendekaran.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |sernav=unicef.org |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2022-10-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20221009221017/https://www.unicef.org/eap/media/9321/file/Sit%20An%20-%20China%20Case%20Study.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Veberhênana salane ya perwerdehiyê di sala 2003an de 50 milyar dolarê amerîkî bû û di sala 2020an de ev hêjmar derketiye 817 milyar dolarê amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html |sernav=In Education, China Takes the Lead |malper=archive.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê di xercên perwerdehiyê de newekheviyek hê jî heye. Di sala 2010an de, xercên salane yên perwerdehiyê ji bo her xwendekarekî dibistana navîn li Pekînê bi tevahî 20,023 ¥ bû lê li Guizhou ku yek ji parêzgehên herî xizan e, ew tenê bi tevahî 3.204 ¥ bû. Rêjeya xwendin û nivîsandinê li Çînê bi awayekî berbiçav zêde bûye ku ev rêje di sala 1949an ji %20 ê ji nifûsa welat, di sala 1979an ji %65.5 ê ji nifûsa welat û di sala 2020an de jî ev rêje gihiştiye ji %97ê ji nifûsa welat.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=49 myths about China |paşnav=Galtung |pêşnav=Marte Kjær |weşanger=Rowman & Littlefield |tarîx=2015 |isbn=978-1-4422-3622-6 |cih=Lanham ; Boulder ; New York ; London |paşnav2=Stenslie |pêşnav2=Stig }}</ref><ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2024an pê ve, li Çînê zêdetirî 3.167 zanîngeh hene û zêdetirî 47,6 milyon xwendekar li Çîna sereke qeydkirî ne ku bi vê yekê Çînê bûye xwediyê mezintirîn sîstema xwendina bilind a cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.moe.gov.cn/jyb_xxgk/s5743/s5744/202506/t20250627_1195683.html |sernav=全国高等学校名单 - 中华人民共和国教育部政府门户网站 |malper=www.moe.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202012/03/WS5fc86ab2a31024ad0ba9999e.html |sernav=China's higher education system is world's largest, officials say |malper=www.chinadaily.com.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 |paşnav=关晓萌 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, Çîn xwediyê hejmara herî zêde ya zanîngehên xwedî asta bilind ên li cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://clarivate.com/news/u-s-news-releases-2025-2026-best-global-universities-rankings/ |sernav=U.S. News Releases 2025-2026 Best Global Universities Rankings {{!}} Clarivate |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cwur.org/media.php |sernav=Media {{!}} CWUR {{!}} Center for World University Rankings |malper=cwur.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2025an pê ve, 2 zanîngehên Çînê di nav 20 zanîngehên herî baş ên cîhanê de bû, 5 ji zanîngehan di nav 50 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bû û 19 zanîngehên Çînê di nav 200 zanîngehên herî baş ê cîhanê de bûn û di warê nûnertiya giştî de di lîsteya giştî ya zanîngehên herî baş de ku sîstemeke lîsteya ya tevlihev e ku sê ji lîsteyên zanîngehên herî bibandor ên cîhanê (ARWU+QS+THE) dihewîne ku tenê li pêy Dewletên Yekbûyî û Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unsw.edu.au/research/artu |sernav=ARTU - UNSW Research |malper=UNSW Sites |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Li gorî lîsteya zanîngehên cîhanê ya Times Higher Education û li gorî lîsteya akademîk a zanîngehên cîhanê, Çîn malavanê du zanîngehên herî pilebilind (Zanîngeha Tsinghua û Zanîngeha Pekînê) li Asya û welatên pêşketî yê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking |sernav=World University Rankings 2026 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.shanghairanking.com/rankings/arwu/2025 |sernav=ShanghaiRanking's Academic Ranking of World Universities |malper=www.shanghairanking.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ev zanîngeh endamên Koma C9e ne ku hevpeymaniyek ji zanîngehên elît ên çînî ye ku perwerdehiyek berfireh û pêşeng pêşkêş dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/news/eastern-stars-universities-of-chinas-c9-league-excel-in-select-fields/415193.article |sernav=Eastern stars: Universities of China's C9 League excel in select fields |malper=Times Higher Education (THE) |tarîx=2011-02-17 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === [[Wêne:China, Trends in the Human Development Index 1970-2010.png|thumb|Grafîka ku bilindbûna endeksa pêşveçûna mirovan a Çînê ji sala 1970an heta sala 2010an nîşan dide]] Komîsyona Tenduristiya Neteweyî, bi hevpîşeyên xwe yên di komîsyonên herêmî de, çavdêriya pêdiviyên tenduristiyê ya nifûsê dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://en.nhc.gov.cn/2018-09/22/c_74499.htm |sernav=What we do |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji destpêka salên 1950î uan vir ve, girîngîdana li ser tenduristiya giştî û dermanên pêşîlêgirtinê nexweşiyan di siyaseta tenduristiyê ya Çînê de cih girtiye. Partiya komunîst kampanyaya tenduristiyê ya welatparêz daye destpêkirin ku armanc ew bû ku rewşa paqijiyê û paqijiyê baştir bike û her wiha armanc vê kampanyayê dermankirin û pêşîgirtina li gelek nexweşiyan bû. Nexweşiyên wekî kolerayê, tîfoyê û tayê sor ku berê li Çînê belav bûn, bi kampanyayê hema hema bi tevahî ji holê hatiye rakirin. Her çend gelek xizmetên tenduristiyê yên giştî yên belaş ên ku li gundan dihatin peyda kirin jî winda bûne jî piştî ku Deng Xiaoping di sala 1978an de dest bi reformên aborî kiriye, tenduristiya gelê Çînê bi feydeya xwarina çêtir bi awayeke bilez baştir bûye. Lênihêrîna tenduristiyê li Çînê bi piranî taybet bû û qelîteya lêhirîna tenduristiyê gelek zêde bû. Di sala 2009an de, hikûmetê destpêşxeriyek sê-salî ya berfireh ji bo dabînkirina lênêrîna tenduristiyê bi nirxa 124 milyar dolarê amerîkî daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |sernav=China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption - Bloomberg |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2013-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131029211403/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Heta sala 2011an, kampanya bûye sedema ku ji %95ê nifûsa Çînê xwedî sîgortaya tenduristiyê ya bingehîn be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient |sernav=China's Health Care Reform: Far From Sufficient |malper=www.nytimes.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Heta sala 2022an, Çîn xwe wekî hilberîner û hinardekarekî sereke yê dermanan daye naskirin û di sala 2017an de nêzîkî ji %40ê berhemên çalak ên dermanan hilberandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |sernav="The great medicines migration" |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2024-09-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240929063530/https://asia.nikkei.com/static/vdata/infographics/chinavaccine-3/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji sala 2024an vir ve li Çînê temenê jiyanê ji 79 salan zêdetir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.nhc.gov.cn/2025-03/10/c_86403.htm |sernav=China's average life expectancy reaches 79 years in 2024: health official |malper=en.nhc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji sala 2023an pê ve, rêjeya mirina dergûşan ji hezar dergûşan 5 e.<ref name=":16"/> Ev her du rêje ji salên 1950î vir ve bi girîngî ber başbûnê ve çûye. Rêjeyên kêmbûna mezinbûnê, rewşek bû ku ji ber kêmbûna xurekê çêdibe, di sala 1990an ji %33,1 2024an daketiye %4,5an.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/action/cookieAbsent |sernav=Science |malper=AAAS |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en |doi=10.1126/science.336.6080.402 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-of-children-younger-than-5-who-suffer-from-stunting |sernav=Malnutrition: Share of children who are stunted |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en }}</ref> Tevî başbûnên girîng di tenduristiyê de û avakirina baregehên bijîşkî yên pêşketî, li Çînê gelek pirsgirêkên tenduristiya giştî yên nû derdikevin holê ku di nav van de nexweşiyên respirasyonê yên ji ber qirêjiya hewayê ya berbelav, bi sed milyonan cixarekêş û zêdebûna qelewbûna di nav ciwanên bajarî de hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/ |sernav=CNN In-Depth Specials - Visions of China - Serving the people? |malper=www.cnn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://en.people.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html |sernav=Obesity Sickening China's Young Hearts |malper=en.people.cn |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Xizmetên tenduristiya derûnî yên Çînê ne têrker in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://radio.cgtn.com/ |sernav=Live Radio, Shows & Podcasts {{!}} CGTN Radio |malper=radio.cgtn.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Ji ber nifûsa mezin û bajarên qerebalix ên Çînê, nexweşiyên giran derketine holê ku di nav de SARS a di sala 2003an de hebû ku di heman salê belavbûna nexweşiye hatibû kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html |sernav=WHO {{!}} China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain – Update 7 |malper=www.who.int |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Pandemiya COVID-19 cara yekem di kanûna sala 2019an de li Wuhanê hatiye dîtin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.ne.jp |roja-gihiştinê=2026-02-07 |roja-arşîvê=2020-02-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200222141550/http://www.ne.jp/asahi/kishimoto/clinic/cash/COVID-19.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku pandemiyê bûye sedem ku hikûmet tevdbîrên tenduristiya giştî yên hişk bicîh bîne ku armanc ew bû ku vîrusê bi tevahî ji holê rake û careke din dîsa di kanûna sala 2022an de piştî xwepêşandanan tevdbîrên hişk dîsa ji aliyê hikûmeta Çînê ve hatiye bidawîkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Che |pêşnav=Chang |paşnav2=Chien |pêşnav2=Amy Chang |paşnav3=Stevenson |pêşnav3=Alexandra |tarîx=2022-12-07 |sernav=What Has Changed About China’s ‘Zero Covid’ Policy |url=https://www.nytimes.com/2022/12/07/world/asia/china-zero-covid-changes.html |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-63855508 |sernav=China abandons key parts of zero-Covid strategy after protests |malper=www.bbc.com |tarîx=2022-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-GB }}</ref> == Çand û civak == Ji demên kevnar ve çanda çînî bi giranî ji aliyê konfuçyusîzmê ve hatiye bi bandorkirin. Di heman demê de çanda çînî, bandorek mezin li ser rojhilatê Asyayê û başûrê rojhilatê Asyayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.brookings.edu/articles/chinas-role-in-east-asia-now-and-the-future/ |sernav=China's Influence in East Asia: Present and Future |malper=Brookings |roja-gihiştinê=2026-02-07 |ziman=en-US }}</ref> Di piraniya serdema xanedaniya welêt de, derfetên pêşketina civakî bi performansa bilind ê di ezmûnên împaratorî yên bi prestîj de ku kokên wan ji xanedana Han in, hatine peyda kirin. Girîngiya wêjeyî ya di ezmûnan bandor li ser çanda Çînê hiştiye ku baweriyeke derketiye holê ku di nav de xelîgrafî, helbest û wênesazî formên hunerî ji reqs an şano hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-10-18 |sernav=A Point Of View: What kind of superpower could China be? |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218 |roja-gihiştinê=2026-02-07 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Ezmûn û çanda lîyakatê îro jî li Çînê pir bi qîmet in.<ref>{{Jêder-malper |url=http://suen.educ.psu.edu/~hsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=suen.educ.psu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di rojs îro de, hikûmeta Çînê gelek hêmanên çanda kevneşopî ya çînî wekî beşek ji civaka çînî qebûl kiriye. Bi bilindbûna neteweperweriya Çînî û bi dawîbûna Şoreşa Çandî re, gelek şêweyên huner, wêje, muzîk, fîlm, mod û mîmariya kevneşopî ya çînî vejînek xurt dîtine û bi taybetî hunera gelêrî û cûrbecûr li seranserê welêt û heta li çaraliyê cîhanê jî eleqeyê zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britannica.com:80/eb/article-258942/China |sernav=China :: The arts -- Britannica Online Encyclopedia |malper=www.britannica.com |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> == Binêre == * [[Împeratorîya Çînê]] * [[Lîsteya Monarşiyên Çînê]] * [[Împeratorê Çînê]] == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|China|Çîn}}{{Serbajarên Parêzgehên Çînê}}{{Şablon:Beşên îdarî ya Çînê di asta parêzgehan de}}{{Şablon:Komên etnîkî yên Çînê}}{{Şablon:Dewletên Asya}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1949an li Asyayê]] [[Kategorî:Çîn| ]] [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1949an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] 9q6f5oes6117p7b9roadtlj2nqgmdch 0 7734 1996915 1981462 2026-04-05T08:38:01Z Avestaboy 34898 1996915 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of Scotland.svg | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | navê rêber1 = [[Elizabeth II]] | sernav rêber1 = [[Keybanû]] | rûerd km2 = 77925 | gelhe texmînkirin = 5.463.300<ref>{{Jêder-malper |sernav=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland – Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2019estimates |malper=www.ons.gov.uk }}</ref> | gelhe texmînkirin sal = 2019 | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe giştî = 5.295.403<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/census/2011census/2011ukcensuses |sernav=2011 UK censuses - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2021-03-16 }}</ref> | gelhe tîrbûn km2 = 70<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nrscotland.gov.uk/statistics-and-data/statistics/statistics-by-theme/population/population-estimates/mid-year-population-estimates/mid-2019 |sernav=Mid-2019 Population Estimates Scotland |tarîx=2013-05-31 |malper=National Records of Scotland |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2021-03-16 |tarîxa-arşîvê=2021-03-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210316092205/https://www.nrscotland.gov.uk/statistics-and-data/statistics/statistics-by-theme/population/population-estimates/mid-year-population-estimates/mid-2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | iso3166kod = GB-SCO | koda telefonê = +44 | konvansiyonel navê dirêj = Skotlenda | wêneyê mertal = Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg | wêneyê nexşe = Scotland in the UK and Europe.svg | wêneyê nexşe2 = | demonîm = Skotî<br/>({{ziman-en|Scots, Scottish}}) | paytext = [[Edinburgh]]<br/>{{Koord|55|56|58|N|3|9|37|W|display=inline, title}} | bajarê mezin = [[Glasgow]]<br/>{{Koord|55|51|39|N|4|15|5|W|display=inline, title}} | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]], [[Zimanê skotî|skotî]],<br/>[[Zimanê skotiya gaelî|skotiya gaelî]] | nav = ''Scotland''<br/> | hatûçûn = çep | dirav = [[Sterling]] | dirav kod = GBP | demjimêr = UTC | demjimêr DST = +1 seet | utc offset DST = +1 | sernav rêber2 = [[Serokwezîr]] | navê rêber2 = [[Nicola Sturgeon]] }} '''Skotlenda''' (bi navên '''Skoçya''', '''Skoçye'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=20:2}}</ref> û '''Skotistan''' jî tê nasîn, {{ziman-en|Scotland}}; {{ziman-sco|Scotland}}; {{bi-gd|Alba}}), yek ji çar [[welat]]ên bingehîn ên [[Keyaniya Yekbûyî]] e. Paytexta Skotlendayê [[Edinburgh]] e û bajarê herî mezin [[Glasgow]] e. == Navê Skotlendayê == Skotlenda ji ''Scoti'' ya latînî ya ji bo [[gael]]anê. Peyva ''Scotia'' (Welatê Gaelan) ya latîniya dereng ji bo [[Îrlenda]]yê ra dihat bikarandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://books.google.com/books?id=2RlF7sq48n4C&pg=PA16&dq=the+latin+word+scoti+originally+referred+to+ireland&cd=9#v=onepage&q=&f=false |sernav=The History Of Ireland |weşanger= |tarîxa-gihiştinê=17 îlon 2014 }}</ref> [[Wêne:A small loch in the saddle between Beinn an Dothaidh and Beinn Dorain, Scotland 01.jpg|thumb|{{Girêdan|Beinn an Dòthaidh|en}} û {{Girêdan|Beinn Dorain|en}}, li [[Argyll]]]] Di sedsala 11emê ji ''Scotia'' ji bo Skotlendayê li bakurê çemê [[Forth]] (kû gaelî te peyivîn) dahat bikarandin li gel''Albania'' an ''Albany'' wana herdu peyvana ji ''Alba'' ya gaelî da çebûn.<ref name="Brewer">{{Jêder-kitêb |paşnav=Ayto |pêşnav=John |nivîskar2=Ian Crofton |sernav=Brewer's Britain & Ireland: The History, Culture, Folklore and Etymology of 7500 Places in These Islands |sal=2005 |weşanger=WN | url =https://archive.org/details/brewersbritainir0000unse | isbn =0-304-35385-X }}</ref> == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Skotland}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{KY-şitil}} [[Kategorî:Brîtanya Mezin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan]] [[Kategorî:Skotlenda| ]] f2ybo6p33acggv8ozikx4ciqwmnqxea 0 7739 1996918 1980722 2026-04-05T08:40:27Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 1996918 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Wêls'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Kurmancî (kovar)|Kurmancî: Rojameya taybetî ya Enstîtuya kurdî ya Parîsê li ser pirsên zaravê kurmancî]]|paşnav=|pêşnav= |weşanger=Parîs: Enstîtuya kurdî ya Parîsê|sal=1987 |rûpel=1:4}}</ref> an jî '''Wales''' ({{IPA-en|weɪlz}}, bi [[kimrî]]: ''Cymru'' {{IPA-cy|ˈkəmrɨ}}), welatekî (''country'') [[Keyaniya Yekbûyî]] ye. Paytexta Wêlsê [[Kardîf]] (bi wêlsî: ''Caerdydd'') e. Zimanê wêlsiyan [[zimanê wêlsî|wêlsî]] ye. Zimanekî [[Zimanên keltî|keltîk]] e, wekî [[bretonî]] û [[Zimanê îrlendî|îrlendî]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Wales}} {{Kontrola otorîteyê}} {{KY-şitil}} [[Kategorî:Brîtanya Mezin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan]] [[Kategorî:Wêls| ]] mr36crf3bn7hemtqofjwy71pcd42s6c 0 8644 1996913 1980335 2026-04-05T08:35:03Z Avestaboy 34898 1996913 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane | mapframe = na | suppressfields = wêneyê ala | navê rastî = {{Unbulleted list|{{bi-en|Northern Ireland}}|{{bi-ga|Tuaisceart Éireann}}}} | nav = Îrlendaya Bakur | serokdewlet = [[Elizabeth II]] }} '''Îrlendaya Bakur''' ({{Ziman-en|Northern Ireland}}; {{Bi-ga|Tuaisceart Éireann}}; bi [[skotî|zimanê scots ê Ulsterê]]: ''Norlin Airlann'') welat û beşek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] yê li bakurê rojhilatê girava Îrlendayê ye ku wekê [[welat]], [[parêzgeh]] an herêmek bi awayên cûrbecûr hatiye rave kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/d1f39e20edb940d58307a54d6e1045cd/about |sernav=A Beginner's Guide to UK Geography (2023) |malper=geoportal.statistics.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-gb}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:GB |malper=www.iso.org |roja-gihiştinê=2026-02-09|sernav=iso.org}}</ref> Îrlendaya Bakur li başûr û rojava bi [[komara Îrlendayê]] re sinoreke vekirî parve dike. Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Îrlendaya Bakur 1.903.175 kes bû<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/statistics/census/census-2021 |sernav=Census 2021 {{!}} Northern Ireland Statistics and Research Agency |malper=www.nisra.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09}}</ref> ku ji sedî 3 ji nifûsa Keyaniya Yekbûyî û ji sedî 27 ji nifûsa girava Îrlendayê pêk aniye. [[Meclîsa Îrlendaya Bakur]] ku ji aliyê qanûna Îrlendaya Bakur a sala 1998an ve hatiye damezrandin, berpirsiyariya rêzek mijarên siyaseta neqilkirî digire ser xwe û di heman demê de warên din de jî bi hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ve girêdayî ye. Hikûmeta Îrlendaya Bakur li gorî şertên peymana îniya baş di gelek waran de bi hikûmeta Îrlendayê re danûstandinan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacemaker.un.org/en/documents/jury-and-lay-participation-legal-decision-making |sernav=Jury and Lay Participation in Legal Decision-Making {{!}} Peacemaker |malper=peacemaker.un.org |roja-gihiştinê=2026-02-09}}</ref> Di heman demê de [[Komara Îrlendayê]] bi rêya konferansa navdewletî ya Brîtanya û Îrlendayê de di mijarên hikûmetê yên ne-dewrkirî de roleke şêwirmendiyê dilîze.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Forde |pêşnav=Eoin |tarîx=2020-01-01 |sernav=Constitutional Models of a United Ireland |url=https://www.academia.edu/44210367/Constitutional_Models_of_a_United_Ireland |kovar=academia}}</ref> == Binêre == * [[Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û Bakurê Îrlandê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{KY-şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1921ê de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Îrlendaya Bakur| ]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan]] 7ofby8bqbdf34csqgw1ecb81mtsikji 0 10666 1996859 1687387 2026-04-04T23:38:57Z Kurê Acemî 105128 1996859 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''' yek ji şiklên nivîsê ên herî kevn e. Ji aliya [[Sumeriyan]] di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] qv5qhryixew5pcf2odap98xwuutprkt 1996860 1996859 2026-04-04T23:39:10Z Kurê Acemî 105128 1996860 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevn e. Ji aliya [[Sumeriyan]] di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] 042kkcvyyklo2xfs9cz5dwxyeuhc221 1996861 1996860 2026-04-04T23:39:24Z Kurê Acemî 105128 1996861 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ji aliya [[Sumeriyan]] di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] r0wqgzg0wtp4wi16srdaf7mdu5xs6n8 1996862 1996861 2026-04-04T23:39:31Z Kurê Acemî 105128 1996862 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ji aliyê [[Sumeriyan]] di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] noas0tkbiofgdbo9z9u4ilxw2a4i00c 1996863 1996862 2026-04-04T23:39:44Z Kurê Acemî 105128 1996863 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ji aliyê [[sumeriyan]] di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] 5ijd7s0q3bjqjaulmkcviefhkym72sw 1996864 1996863 2026-04-04T23:40:01Z Kurê Acemî 105128 1996864 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di salên navîn a B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] 17m94lbiiwuo3ttxstxnt422v7z9qzi 1996865 1996864 2026-04-04T23:40:17Z Kurê Acemî 105128 1996865 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên B.Z. 3400-3300 hatiye avakirin. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] dt4v1otyt1oxl0pgj0w0q8y8ny49735 1996866 1996865 2026-04-04T23:40:40Z Kurê Acemî 105128 1996866 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê Pîsografîk bû lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] 09q2m4yf63b14onl8jnnc9jvq9gmn64 1996867 1996866 2026-04-04T23:40:57Z Kurê Acemî 105128 1996867 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê xwe adapteyî zimanên din ên herêmê jî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] jgdsj779lno4yfgjyb3q1dsmnfv8hqv 1996868 1996867 2026-04-04T23:41:43Z Kurê Acemî 105128 1996868 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê dişibihe mîxan navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] g0xhru9b6s40lzdmvl9xpx18vm3elzn 1996869 1996868 2026-04-04T23:42:05Z Kurê Acemî 105128 1996869 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî calamos, καλαμος bi erebî qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] 40j88djjltehe3td90k6tzy0m9th7fy 1996870 1996869 2026-04-04T23:42:19Z Kurê Acemî 105128 1996870 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Bi granî bi pênûsekê (bi yewnanî: calamos, καλαμος bi erebî: qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] dcvr0ssiemmls35xr73uqap0uskbgq2 1996871 1996870 2026-04-04T23:42:39Z Kurê Acemî 105128 1996871 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi yewnanî: calamos, καλαμος bi erebî: qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] p78fbds0mnegyp657n8x4dczlbgyrkg 1996872 1996871 2026-04-04T23:43:24Z Kurê Acemî 105128 1996872 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: calamos, καλαμος bi [[Zimanê erebî|erebî]]: qalam) li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] e4p19p4yjkq085khqlbgldkbx916e0g 1996873 1996872 2026-04-04T23:43:37Z Kurê Acemî 105128 1996873 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ''calamos'', καλαμος bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ''qalam'') li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs ji aliyê [[Akadiyan]], [[Elam]]iyan, [[Hîtît]]an û hwd. hat bikaranîn. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] p03tqqj58o062vi3bx5zbu0yju1hldo 1996874 1996873 2026-04-04T23:44:26Z Kurê Acemî 105128 1996874 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ''calamos'', καλαμος bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ''qalam'') li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs herwiha ji aliyê [[akadiyan]], [[elam]]iyan, [[hîtît]]an û gelek gelên kevnar ên din hatiye bikar anîn.{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] c6njv749xnhotue3y1db2zxja5tjx2w 1996875 1996874 2026-04-04T23:44:38Z Kurê Acemî 105128 1996875 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ''calamos'', καλαμος bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ''qalam'') li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs herwiha ji aliyê [[akadiyan]], [[elam]]iyan, [[hîtît]]an û gelek gelên kevnar ên din hatiye bikar anîn. == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] ja5ycqw6gek9v3j8uj0f7eb823bae9l 1996876 1996875 2026-04-04T23:44:52Z Kurê Acemî 105128 1996876 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}[[Wêne:Sumerian 26th c Adab.jpg|thumb|Nivîsa mîxî]] '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ''calamos'', καλαμος bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ''qalam'') li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs herwiha ji aliyê [[akadiyan]], [[elam]]iyan, [[hîtît]]an û gelek gelên kevnar ên din hatiye bikar anîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] rhdem1o3u1qsoy5j1vpu0989jyojt57 1996937 1996876 2026-04-05T10:23:16Z Kurê Acemî 105128 1996937 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ''calamos'', καλαμος bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ''qalam'') li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs herwiha ji aliyê [[akadiyan]], [[elam]]iyan, [[hîtît]]an û gelek gelên kevnar ên din hatiye bikar anîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] oyufe7142asm5lxi0km8bbhr3sf4lty 1996938 1996937 2026-04-05T10:23:51Z Kurê Acemî 105128 1996938 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ''calamos'', καλαμος bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ''qalam'') li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs herwiha ji aliyê [[akadiyan]], [[elam]]iyan, [[hîtît]]an û gelek gelên kevnar ên din hatiye bikar anîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] 9hhbj54q80ccf1rf5ll261xm0ztd22x 1996939 1996938 2026-04-05T10:24:07Z Kurê Acemî 105128 1996939 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Nivîsa mîxî''' an jî '''tîpên bizmarî''', yek ji şiklên nivîsê ên herî kevnar e. Ew nivîs ji aliyê [[sumeriyan]] di navbera salên 3400-3300ê {{Bz}} hatiye bikar anîn. Orjîna sîstema vê nivîsê pîsografîk bû, lê ziman peyvên ji zimanên din ên herêmê jî adapteyî kiribû û berbî sîstemek [[fonetîk]]ê feresînî bû. Ji ber awayê nivîsê ''dişibihe mîxan'' navê wê bû "nivîsa mîxî". Nivîsên mîxî bi piranî bi pênûsekê (bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: ''calamos'', καλαμος bi [[Zimanê erebî|erebî]]: ''qalam'') li ser tabletên ji kîl dihatin nivisandin. Ev nivîs herwiha ji aliyê [[akadiyan]], [[elam]]iyan, [[hîtît]]an û gelek gelên kevnar ên din hatiye bikar anîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 1ê]] [[Kategorî:Nivîs]] [[Kategorî:Nivîsa mîxî| ]] [[Kategorî:Tîp]] [[Kategorî:Zimanê sumerî]] 2y5n7j1e8x8t8zo527ech3llur13zm7 0 11030 1996932 1991248 2026-04-05T09:48:53Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996932 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Îslenda'''{{Efn|Bi navên '''Eysland'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=366}}</ref> û '''Îslanda'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=857}}</ref>, '''Îslande'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=777}}</ref> jî tê nasîn}} (bi [[Zimanê îslendî|îslendî]]: ''Ísland'') [[Dewleta giravî|dewletek giravî]] li ser herêma Nordîk ye, ku di navbera [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîka Bakur]] û [[Okyanûsa Arktîk]] de ye, li ser Kevirê Atlantîka Navîn di navbera [[Amerîkaya Bakur]] û [[Ewropa]]yê de. Ew ji hêla çandî û siyasî ve bi Ewropa û welatê herî kêm niştecîh ê herêmê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statice.is/ |sernav=Statice |malper=web.archive.org |tarîx=1998-12-02 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |roja-arşîvê=1998-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/19981202165021/http://www.statice.is/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Paytext û bajarê wê yê herî mezin [[Reykjavîk]] e, ku dora 36% ji nifûsa 380,000 niştecîhên wî welatî ye. Zimanê fermî yê welêt [[Zimanê îslendî|îslendî]] ye. Îslenda di navbera lewheyên tektonîk de li ser şikestinekê ye, û çalakiya wê ya jeolojîk geyzer û teqînên volkanîkî yên pir caran pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icelandontheweb.com/articles-on-iceland/iceland-regions |sernav=Iceland Regions - Iceland On The Web |malper=www.icelandontheweb.com |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=is |archive-date=2013-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202113224/https://www.icelandontheweb.com/articles-on-iceland/iceland-regions |url-status=dead }}</ref> Navxweyî ji deştek volkanîkî pêk tê ku bi zeviyên qûm û lava, çiya û cemedan ve tê taybetmendîkirin û gelek çemên cemedî di nav deştên nizm re diherikin deryayê. Îslenda ji hêla Çeka Kendavê ve germ dibe û xwedan avhewa nerm e, tevî ku li başûrê çembera Arktîkê ye.<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Iceland#ref10069 |sernav=Iceland {{!}} History, Maps, Flag, Population, Climate, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-09-02 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=en }}</ref> Dirêjbûn û bandora wê ya deryayî havînan sar dihêle, û piraniya giravên wê avhewayek polar heye. Li gorî destnivîsa kevnar Landnámabók, rûniştina Îslendayê di sala 874an de dest pê kir, dema ku serekê [[norwêc]]î Ingólfr Arnarson bû niştecihê yekem ê giravê. Di sedsalên paşerojê de, Norwêcî, û hindiktir jî [[Skandînavya|skandînaviyên]] din, koçî Îslendayê kirin, bi xwe re janên (ango xulam an jî xulam) yên bi eslê xwe ji gelê galî anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nvd.fo/index.php?id=130 |sernav=Studentar siga frá |malper=web.archive.org |tarîx=2007-08-13 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |roja-arşîvê=2007-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070813130254/http://www.nvd.fo/index.php?id=130 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Heya sedsala 20an, Îslenda bi giranî xwe dispêre masîgiriyê û çandiniyê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://guidetoiceland.is/history-culture/history-of-iceland |sernav=A Complete History of Iceland |malper=Guide to Iceland |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=en }}</ref> Pîşesazîkirina masîvaniyê û alîkariya [[Plana Marshall]] piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bextewarî anî, û Îslenda bû yek ji neteweyên herî dewlemend û pêşkeftî yên cîhanê.<ref name=":0" /><ref> {{Jêder-malper |url=https://nordics.info/show/artikel/history-of-iceland-1840s-to-the-second-world-war |sernav=History of Iceland, 1840s to the Second World War |malper=nordics.info |tarîx=2019-09-11 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=en }}</ref> Di sala 1994an de ew bû beşek ji Qada Aborî ya Ewropî, ku aboriya xwe di sektorên wekî darayî, biyoteknolojî, û çêkirinê de bêtir cihêreng kir.<ref> {{Jêder-kitêb |sernav=The Rebellious Ally: Iceland, the United States, and the Politics of Empire 1945-2006 |paşnav=Ingimundarson |pêşnav=Valur |weşanger=Republic of Letters |tarîx=2011 |isbn=978-90-8979-069-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=r6irpwAACAAJ&redir_esc=y }}</ref> Îslenda li gorî welatên din ên OECD,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/document/60/0,2340,en_2649_34533_1942460_1_1_1_1,00.html |sernav=OECD Tax Database |malper=web.archive.org |tarîx=2010-01-25 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |roja-arşîvê=2010-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100125144548/http://www.oecd.org/document/60/0,2340,en_2649_34533_1942460_1_1_1_1,00.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> xwedî aborîya bazarê ye ku bi bacên nisbeten kêm e û her weha endametiya sendîkayên herî bilind li cîhanê. Ew pergalek refaha civakî ya Nordîk diparêze ku lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî û perwerdehiya sêyemîn peyda dike. Îslenda di danberhevên navneteweyî yên performansa neteweyî de, wek qalîteya jiyanê, perwerdehî, parastina azadiyên sivîl, şefafiya hukûmetê, û azadiya aborî, pir rêz digire. Ew xwedî nifûsa herî piçûk a endamên [[NATO]] ye û yekane ye ku bê artêşek domdar e,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aco.nato.int/page142085426.aspx |sernav=ACO - Allied Command Operations {{!}} Air Policing |malper=web.archive.org |tarîx=2010-01-24 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |roja-arşîvê=2010-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100124134809/http://www.aco.nato.int/page142085426.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku tenê xwedan parêzvanek behrê ya sivik e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.bluecarrental.is/blog/why-does-iceland-not-have-an-army/ |sernav=Why does Iceland not have an army? |malper=Blue Car Rental |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=en }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Iceland}} * [http://www.iceland.is/ Rûpelê Îslendayê (bi inglîzî)] {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1944an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Îslenda| ]] tsvp4wxxpn9ziek27jvydtfbjracjit 1996934 1996932 2026-04-05T10:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1996934 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} '''Îslenda'''{{Efn|Bi navên '''Eysland'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1985 |rûpel=366 }}</ref> û '''Îslanda'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=857 }}</ref>, '''Îslande'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Celadet Alî |weşanger=Stokholm: Nûdem |sal=1998 |rûpel=777 }}</ref> jî tê nasîn}} (bi [[Zimanê îslendî|îslendî]]: ''Ísland'') [[Dewleta giravî|dewletek giravî]] li ser herêma Nordîk ye, ku di navbera [[Okyanûsa Atlantîk|Okyanûsa Atlantîka Bakur]] û [[Okyanûsa Arktîk]] de ye, li ser Kevirê Atlantîka Navîn di navbera [[Amerîkaya Bakur]] û [[Ewropa]]yê de. Ew ji hêla çandî û siyasî ve bi Ewropa û welatê herî kêm niştecîh ê herêmê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.statice.is/ |sernav=Statice |malper=web.archive.org |tarîx=1998-12-02 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |roja-arşîvê=1998-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/19981202165021/http://www.statice.is/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Paytext û bajarê wê yê herî mezin [[Reykjavîk]] e, ku dora 36% ji nifûsa 380,000 niştecîhên wî welatî ye. Zimanê fermî yê welêt [[Zimanê îslendî|îslendî]] ye. Îslenda di navbera lewheyên tektonîk de li ser şikestinekê ye, û çalakiya wê ya jeolojîk geyzer û teqînên volkanîkî yên pir caran pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icelandontheweb.com/articles-on-iceland/iceland-regions |sernav=Iceland Regions - Iceland On The Web |malper=www.icelandontheweb.com |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=is |roja-arşîvê=2013-12-02 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131202113224/https://www.icelandontheweb.com/articles-on-iceland/iceland-regions |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Navxweyî ji deştek volkanîkî pêk tê ku bi zeviyên qûm û lava, çiya û cemedan ve tê taybetmendîkirin û gelek çemên cemedî di nav deştên nizm re diherikin deryayê. Îslenda ji hêla Çeka Kendavê ve germ dibe û xwedan avhewa nerm e, tevî ku li başûrê çembera Arktîkê ye.<ref name=":0"> {{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Iceland#ref10069 |sernav=Iceland {{!}} History, Maps, Flag, Population, Climate, & Facts {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-09-02 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=en }}</ref> Dirêjbûn û bandora wê ya deryayî havînan sar dihêle, û piraniya giravên wê avhewayek polar heye. Li gorî destnivîsa kevnar Landnámabók, rûniştina Îslendayê di sala 874an de dest pê kir, dema ku serekê [[norwêc]]î Ingólfr Arnarson bû niştecihê yekem ê giravê. Di sedsalên paşerojê de, Norwêcî, û hindiktir jî [[Skandînavya|skandînaviyên]] din, koçî Îslendayê kirin, bi xwe re janên (ango xulam an jî xulam) yên bi eslê xwe ji gelê galî anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nvd.fo/index.php?id=130 |sernav=Studentar siga frá |malper=web.archive.org |tarîx=2007-08-13 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |roja-arşîvê=2007-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070813130254/http://www.nvd.fo/index.php?id=130 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Heya sedsala 20an, Îslenda bi giranî xwe dispêre masîgiriyê û çandiniyê.<ref> {{Jêder-malper |url=https://guidetoiceland.is/history-culture/history-of-iceland |sernav=A Complete History of Iceland |malper=Guide to Iceland |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=en }}</ref> Pîşesazîkirina masîvaniyê û alîkariya [[Plana Marshall]] piştî [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] bextewarî anî, û Îslenda bû yek ji neteweyên herî dewlemend û pêşkeftî yên cîhanê.<ref name=":0" /><ref> {{Jêder-malper |url=https://nordics.info/show/artikel/history-of-iceland-1840s-to-the-second-world-war |sernav=History of Iceland, 1840s to the Second World War |malper=nordics.info |tarîx=2019-09-11 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=en }}</ref> Di sala 1994an de ew bû beşek ji Qada Aborî ya Ewropî, ku aboriya xwe di sektorên wekî darayî, biyoteknolojî, û çêkirinê de bêtir cihêreng kir.<ref> {{Jêder-kitêb |sernav=The Rebellious Ally: Iceland, the United States, and the Politics of Empire 1945-2006 |paşnav=Ingimundarson |pêşnav=Valur |weşanger=Republic of Letters |tarîx=2011 |isbn=978-90-8979-069-9 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=r6irpwAACAAJ&redir_esc=y }}</ref> Îslenda li gorî welatên din ên OECD,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.oecd.org/document/60/0,2340,en_2649_34533_1942460_1_1_1_1,00.html |sernav=OECD Tax Database |malper=web.archive.org |tarîx=2010-01-25 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |roja-arşîvê=2010-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100125144548/http://www.oecd.org/document/60/0,2340,en_2649_34533_1942460_1_1_1_1,00.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> xwedî aborîya bazarê ye ku bi bacên nisbeten kêm e û her weha endametiya sendîkayên herî bilind li cîhanê. Ew pergalek refaha civakî ya Nordîk diparêze ku lênihêrîna tenduristî ya gerdûnî û perwerdehiya sêyemîn peyda dike. Îslenda di danberhevên navneteweyî yên performansa neteweyî de, wek qalîteya jiyanê, perwerdehî, parastina azadiyên sivîl, şefafiya hukûmetê, û azadiya aborî, pir rêz digire. Ew xwedî nifûsa herî piçûk a endamên [[NATO]] ye û yekane ye ku bê artêşek domdar e,<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aco.nato.int/page142085426.aspx |sernav=ACO - Allied Command Operations {{!}} Air Policing |malper=web.archive.org |tarîx=2010-01-24 |roja-gihiştinê=2024-09-03 |roja-arşîvê=2010-01-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100124134809/http://www.aco.nato.int/page142085426.aspx |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ku tenê xwedan parêzvanek behrê ya sivik e.<ref> {{Jêder-malper |url=https://www.bluecarrental.is/blog/why-does-iceland-not-have-an-army/ |sernav=Why does Iceland not have an army? |malper=Blue Car Rental |roja-gihiştinê=2024-09-03 |ziman=en }}</ref> == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == === Nîşe === {{Notelist}} === Jêder === {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Iceland}} * [http://www.iceland.is/ Rûpelê Îslendayê (bi inglîzî)] {{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewletên komarî]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1944an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Îslenda| ]] kwbzbgw5ca1ng30x4q6i1lt8i5mngz0 0 12327 1996689 1981524 2026-04-04T12:06:33Z ~2026-20835-44 146334 1996689 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|(Bostancık)}} | | valign="top" | * * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}}) * Bisitki ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) | | valign="top" | * |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] 4jrw70b2kc8dn46rwnrjlqqy1zb6ub7 1996690 1996689 2026-04-04T12:08:55Z ~2026-20835-44 146334 1996690 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|(Bostancık)}} | | valign="top" | * * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}}) * Bisitki ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) | |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] rz2z1gmm5kpd2bn70bgfv1f8w3ukejb 1996692 1996690 2026-04-04T12:19:44Z ~2026-20835-44 146334 1996692 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|(Bostancık)}} * Kinyanş( bi tirki pirençeken) | | valign="top" | *şukay(bi tirki dilakli) * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}}) * Bisitki ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) * sinavi(bi tirki kamşli) * Mekan (bi tirki bulakli) * Alakan(bu tirki Adaklı) | |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] fx5r610lorbt16qt3ej4abx0cajsisi 1996693 1996692 2026-04-04T12:20:59Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/1996692|1996692]] yê [[Special:Contributions/~2026-20835-44|~2026-20835-44]] ([[User talk:~2026-20835-44|gotûbêj]]) şûnde kir 1996693 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|(Bostancık)}} | | valign="top" | * * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}}) * Bisitki ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) | |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] rz2z1gmm5kpd2bn70bgfv1f8w3ukejb 1996694 1996693 2026-04-04T12:21:13Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/1996690|1996690]] yê [[Special:Contributions/~2026-20835-44|~2026-20835-44]] ([[User talk:~2026-20835-44|gotûbêj]]) şûnde kir 1996694 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|(Bostancık)}} | | valign="top" | * * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}}) * Bisitki ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) | | valign="top" | * |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] 4jrw70b2kc8dn46rwnrjlqqy1zb6ub7 1996695 1996694 2026-04-04T12:21:50Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/1996689|1996689]] yê [[Special:Contributions/~2026-20835-44|~2026-20835-44]] ([[User talk:~2026-20835-44|gotûbêj]]) şûnde kir. Guhartinên bê sedem. 1996695 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Mexsûdawa]] ({{bi-tr|Kuruköy}}) * [[Pîrzalan]] ({{bi-tr|Yoncalık}}) * [[Piştqesr]] ({{bi-tr|Köşkönü}}) * [[Glord]]({{bi-tr|Bostancık}}) * [[Şaglord]]({{bi-tr|Gürkavak}}) | | valign="top" | * [[Slord]] * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}} * [[Berdereş]] ({{bi-tr|Yeşildere}}) * [[Serangêl]] ({{bi-tr|Tokağaç}}) * [[Memişte]] ({{bi-tr|İkizler}}) * [[weregoz]] ({{bi-tr|Ortakçı}}) * [[Sêgizan]] ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Gewrik]] (tr:Çiçeközü) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) * [[Feqişêx]] ({{bi-tr|Çimenli}}) * [[Berbini]] ({{bi-tr|Dadibi}}) * [[Xanîxeci]] ({{bi-tr|Kurucak}}) * [[Govanê]] ({{bi-tr|Ahırlar}}) * [[Xelkan]]({{bi-tr|Pınargözü}}) * [[Ayîr]]({{bi-tr|İnceyol}}) * [[Baştazin]]({{bi-tr|Kışlacık}})} | | valign="top" | * [[Mêrg]] ({{bi-tr|Yeşilce}}) * [[Bisitki]] (tr:Suretli) * [[Gipe]] ({{bi-tr|Taşyazı}}) * [[Zevesor]] ({{bi-tr|Tarlacık}}) * [[Haciyan]] ({{bi-tr|Tuğlu}}) * [[Mêrgan]] ({{bi-tr|Çayır}}) * [[Rezkê]] ({{bi-tr|Karataş}}) |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] hnj7y2l5ena2tykls1qy1u7coa3roto 1996696 1996695 2026-04-04T12:30:55Z ~2026-20835-44 146334 1996696 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|Bostancık}}) | | valign="top" | * [[Slord]] * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}} * [[Sêgizan|Bifiske]] ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) | |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] 7u16bnm2q3a3nt9y5to3aalb26z3aig 1996698 1996696 2026-04-04T12:46:36Z ~2026-20835-44 146334 1996698 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|Bostancık}}) * sinava(kamşli) * Xaldava(kelimli) | | valign="top" | * [[Slord]] * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}} * [[Sêgizan|Bifiske]] ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) * Bedava(peşpinar) * Alekanan(Adaklı) * Memken(bulakli) * Kinyaniş(perinçaken),,rezuk * şuke(dilakli),,biry,,,şexmema | |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] 4qvu9rb1yn0uplouqozw5cves91s6ts 1996699 1996698 2026-04-04T12:47:19Z ~2026-20835-44 146334 1996699 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|Bostancık}}) * sinava(kamşli) * Xaldava(kelimli) | | valign="top" | * * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}} * [[Sêgizan|Bifiske]] ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) * Bedava(peşpinar) * Alekanan(Adaklı) * Memken(bulakli) * Kinyaniş(perinçaken),,rezuk * şuke(dilakli),,biry,,,şexmema | |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] j9pzlvyfkpevvkrmy45a5z3f41v56oy 1996700 1996699 2026-04-04T12:48:23Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/1996699|1996699]] yê [[Special:Contributions/~2026-20835-44|~2026-20835-44]] ([[User talk:~2026-20835-44|gotûbêj]]) şûnde kir 1996700 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|Bostancık}}) * sinava(kamşli) * Xaldava(kelimli) | | valign="top" | * [[Slord]] * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}} * [[Sêgizan|Bifiske]] ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) * Bedava(peşpinar) * Alekanan(Adaklı) * Memken(bulakli) * Kinyaniş(perinçaken),,rezuk * şuke(dilakli),,biry,,,şexmema | |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] 4qvu9rb1yn0uplouqozw5cves91s6ts 1996701 1996700 2026-04-04T12:48:43Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/1996698|1996698]] yê [[Special:Contributions/~2026-20835-44|~2026-20835-44]] ([[User talk:~2026-20835-44|gotûbêj]]) şûnde kir 1996701 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Gever | navê_din = | navê_fermî = Yüksekova | wêne = Yüksekova 65.JPG | sernavê_wêne = | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Hekarî (parêzgeh)]] | serbajar = Gever | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 3 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 51 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 107.882<ref name="tuik">{{Jêder-malper |url=http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |sernav=tuik, 2008 |tarîxa-gihiştinê=2010-12-08 |tarîxa-arşîvê=2011-09-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110917165052/http://report.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?adnksdb2=&report=idari_yapi_2008.RDF&p_il1=30&p_yil=2008&p_dil=1&desformat=html&ENVID=adnksdb2Env |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2008]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.291 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 47,1 | nifûsa_serbajarê = 60.296 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.875 | koda_postayê = 30300 | koda_telefonê = (+90) 438 | nexşeya_reptiyeyê = Bakurê Kurdistanê#Tirkiye#Hekarî | koordînat = {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|display=inline, title}} }} '''Gever''' ({{bi-tr|Yüksekova}}) yek ji navçeyên [[Colemêrg]]ê ye û navçeya herî mezin a Colemêrgê ye. Gever yek ji navçeyên xwedî nifûsa qerebalixe ku di statuya navçeyê de ye. Gever her çiqas di statuya navçeyê de be jî di salên dawî de bi wergirtina koçberên ji gundên derdorê ji Colemêrgê mezintir bûye. Gever navçeyek [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih girtiye. == Dîrok == Tê texmînkirin ku navçe bajarekî pir kevnar e ku dîroka navçeyê ji i 7000 sal berî zayînê vedigere. Berî zayînê di sala 1000an de Ûrartûyan li herêmê jiyan kirine. Navê navçeyê di tomarkirinên sala 1855an de wek "Gevar" hatiye nivîsandin û di tomarkirinên sala 1898an de jî wek "Dîze" hatiye nivîsandin. Navçe di [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de bajar ji aliyê [[Rûsya]]yê ve tê dagirkirin û di 5ê gulana sala 1918an de jî ji dagirkeriya Rûsyayê tê rizgarkirin. Gever di sedsala 19an de navçeyeke Lîvasiya Hekariyê ku bi ser [[Wan (parêzgeh)|Parêzgeha Wanê]] ve bû. Di sala 1936an de Gever wekî navçe hatiye ragihandin. Navê berê yê navenda navçeyê di wan salan de Dîze bû. Gever di salên 1990î de ku gundên herêmê ji aliyê hikûmetên tirk ve têne valakirin navçe rastî pêleke zêde ya koçberiyê hatiye. Tevî ku di çileya sala 2016an de hatibû rojevê ku navenda parêzgeha [[Colemêrg]]ê di çarçoveya tevdbîrên îdarî de veguhezînin Geverê lê heta niha nehatiye bicihanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/davutoglu-hakkari-ve-sirnak-valilikleri-yuksekova-ve-cizreye-tasinacak,324721 |sernav=Davutoglu: Navendên bajarên Colemêrg û Şirnexê dê derbasî Gever û Cizîrê bibin. |malper=T24 |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Erdnîgarî == [[Wêne:Gawarspring.jpg|thumb|çep|Di demsala biharê de dîmenek ji Deşta Geverê.]] Gever yek ji navçeyên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser sinorên Bakurê Kurdistanê, [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] hatiye avakirin. Li bakur navçeya [[Elbak]] a [[Wan]]ê, li rojhilat sinorê Rojhilata Kurdistanê li aliyê başûr Başûrê Kurdistanê û li rojava jî [[Colemêrg]]ê cih girtiye. Navçe li ser deşteke bilind ê ku di nav çiyayan de ye hatiye ava kirin. Bilindahiya [[Deşta Geverê]] nêzîkî 2000 mêtre ye. Firehiya Deşta Geverê 15 kîlomêtre ye û dirêjahiya deştê 40 kîlomêtre ye. === Avhewa === [[Wêne:Ikiyaka Daglari yuksekova-crop.jpg|thumb|çep|Dîmenek di demsala zivistanê de ji deşta Geverê û çiyayên derdora deştê.]] Ji ber ku Deşta Geverê di nav qadeke girtî de ye bi daketina hewaya sar bi zivistanên sar derbas dibe. Di demsala payîzê de avhewaya sar bi gelemperî li Geverê û li Colemêrgê serdest e. == Navdarên navçeyê == * [[Ayhan Geverî]] * [[ismet Buldan]] * [[Pervin Buldan]] * [[İrfan Aktan]] * [[Savaş Buldan]] * [[Esat Canan]] * [[Necdet Buldan]] == Herêm û gundên Geverê == Bajarokên girêdayî Geverê: [[Xirwate]], [[Bajêrga Mezin]] {| class="wikitable" |+ Gundên Geverê |- ! Gundên navendî !! Mezre (gundên girêdayî) |- | [[Aved]] || [[Dedîn]], [[Tirdêne]] |- | [[Alekanan]] || - |- | [[Anûr]] || - |- | [[Bajêrga Biçûk]] || - |- | [[Bilindbasan]] || - |- | [[Befircan]] || [[Badava]], [[Gewrik, Gever|Gewrik]], [[Xirwateng]], [[Member]] |- | [[Babanis, Gever|Babanis]] || [[Birîcan]], [[Zîve]], [[Deris]], [[Sîsar]], [[Sûyink]], [[Simehîlk]] |- | [[Bêsitkî]] || [[Zevîsora Jêrî]], [[Zevîsora Jorî]], [[Gipe]] |- | [[Bîyan]] || - |- | [[Bolûk]] || [[Arinc, Gever|Arinc]], [[Kelê, Gever|Kelê]] |- | [[Civyan]] || - |- | [[Çilik]] || - |- | [[Darê, Gever|Darê]] || - |- | [[Dêlezî]] || [[Dêrîşk, Gever|Dêrîşk]], [[Bîrbila]], [[Xurekana Jêrî]], [[Xurekana Jorî]], [[Banî, Gever|Banî]] |- | [[Dirbêsan, Gever|Dirbêsan]] || [[Dotkan]] |- | [[Elver]] || - |- | [[Gagewran]] || - |- | [[Gilord]] || - |- | [[Herînk]] || - |- | [[Hês]] || - |- | [[Hacîyan]] || [[Mêrgan, Gever|Mêrgan]], [[Rezkê]] |- | [[Hirmîn]] || [[Alyava]], [[Kendalok]], [[Mitirban]], [[Meşkan]], [[Wargenima]], [[Derav, Gever|Derav]], [[Serişkevtê]] |- | [[Heleyîs]] || [[Herekîsa Jêrî]], [[Koşkê, Gever|Koşkê]], [[Sûlik]] |- | [[Kampa Ertoşê]] || - |- | [[Kûnerûvî]] || [[Şatax]], [[Nêrdan]], [[Mezrayê Kûnerûvî]], [[Hirçgûza Jêrî]], [[Hirçgûza Jorî]] |- | [[Kinyaniş]] || [[Sêvê]], [[Rêzûk]] |- | [[Kerpêl]] || - |- | [[Kaport]] || [[Kûçe]] |- | [[Kertinîs]] || - |- | [[Kiyat]] || - |- | [[Kokeb]] || - |- | [[Metolanis]] || [[Axespî]], [[Mekanis]], [[Dêrik, Gever|Dêrik]], [[Erdal, Gever|Erdal]], [[Helîşik]], [[Niziran, Metolanis|Niziran]], [[Kevlê Melebayî]], [[Veriskî]], [[Kevlê Merebayî]], [[Sekran, Metolanis|Sekran]] |- | [[Memkan]] || - |- | [[Memkava]] || [[Yekmala Jêrî]], [[Kilban]], [[Mûşan]], [[Yekmala Jorî]] |- | [[Manîs]] || [[Dizberan]], [[Gove]] |- | [[Mexsûdava]] || - |- | [[Miçîç]] || - |- | [[Niziran]] || [[Xûlan]], [[Bazîdan]], [[Kanîreş, Gever|Kanîreş]], [[Şimte]] |- | [[Oremar]] || [[Aqar]], [[Avetir]], [[Çeman, Gever|Çeman]], [[Firavînk]], [[Çemparêzan]], [[Zêrê, Gever|Zêrê]], [[Xiyarte]] |- | [[Orşe]] || - |- | [[Pagê]] || - |- | [[Peranîs]] || [[Silord]], [[Gove]], [[Hîsark]], [[Zêvkan]] |- | [[Pîrzalan]] || [[Çardîwar]] |- | [[Piştqesr]] || [[Berbînî]], [[Xanîxecê]], [[Pagê, Piştqesr|Pagê]], [[Erbaş]] |- | [[Peylan]] || [[Nêbar]] |- | [[Qadyan]] || [[Xalidava, Gever|Xalidava]], [[Manûnan]] |- | [[Sat]] || [[Berkevî]], [[Mela Yasîn]], [[Rezûk, Sat|Rezûk]], [[Gundê Jorî]] |- | [[Soryan]] || [[Zêrêl]], [[Rezûk, Soryan|Rezûk]], [[Birdik]], [[Avyan, Gever|Avyan]], [[Basan, Gever|Basan]], [[Okçular]], [[Gulepîr]] |- | [[Silîvana, Gever|Silîvana]] || - |- | [[Sûsyan]] || - |- | [[Serdeşt, Gever|Serdeşt]] || - |- | [[Sêgûzan]] || - |- | [[Sekran]] || [[Navdiyan]] |- | [[Sorê, Gever|Sorê]] || - |- | [[Şahê]] || - |- | [[Sînava, Gever|Sînava]] || - |- | [[Şitazin]] || [[Serpêl]] |- | [[Şakîtan]] || - |- | [[Şîşemzîn]] || [[Mîranava]], [[Xûrekana Jorî]] |- | [[Şavûte]] || [[Şervan, Gever|Şervan]] |- | [[Şahgilord]] || [[Gundê Jîr]], [[Gove]], [[Memişte]], [[Veregoz]], [[Berdereş]], [[Serangêl]] |- | [[Şûke]] || [[Birye]], [[Şêxmeman]] |- | [[Tilorana Jêrî]] || [[Tilorana Jorî]], [[Taxa Nû, Tilorana Jêrî|Taxa Nû]] |- | [[Tekûrava]] || [[Kalanis]] |- | [[Talane]] || [[Elsan]], [[Mate]], [[Midî]], [[Zêrenî]], [[Birîxan]] |- | [[Tivanî]] || - |- | [[Wezîrava]] || - |- | [[Xelkan]] || [[Ayîr]], [[Baştazin]], [[Mêrg, Gever|Mêrg]] |- | [[Xalane]] || - |- | [[Xilxês]] || [[Pîlonk]], [[Gulank, Gever|Gulank]] |- | [[Zîzan]] || - |} {| === Herêma [[Pinyanîş]]iyan === | valign="top" | * [[Xirwate]] ({{bi-tr|Büyükçiftlik}}) * [[Bajêrga Biçûk]] ({{bi-tr|Akalan}}) * [[Kiyat]] ({{bi-tr|Ünlüce}}) * [[Zêvkan]] * [[Sorê]] ({{bi-tr|Keçili}}) * [[Pîlonk]] * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) * [[Dizberan]] ({{bi-tr|Ortaç}}) * [[Şakîtan]] ({{bi-tr|Suüstü}}) * [[Kerpêl]] ({{bi-tr|Köprücük}}) | | valign="top" | * [[Manîs]] ({{bi-tr|Dilektaşı}}) * [[Peranîs]] * [[Kertênîs]] ({{bi-tr|Akçalı}}) * [[Qadyan]] ({{bi-tr|Kadıköy}}) * [[Şatax]] ({{bi-tr|Çatak}}) * [[Hês]] ({{bi-tr|Yaylacık}}) * [[Heleyîs]] ({{bi-tr|Akocak}}) * [[Xilxês]] ({{bi-tr|Beşatlı}}) * [[Gulank]] ({{bi-tr|Çakmak}}) * [[Anûr]] ({{bi-tr|Kandilli}}) | | valign="top" | * [[Simehîlk]] * [[Tekurawa]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Kalanis]] ({{bi-tr|Gökyurt}}) * [[Gagewran]] ({{bi-tr|Aksu}}) * [[Xalane]] ({{bi-tr|İnanlı}}) * [[Niziran]] ({{bi-tr|Salkımlı}}) * [[Hirçgîza Jor]] * [[Hirçgîza Jêr]] * [[Mezra]] * [[Kûneriwî]] ({{bi-tr|Yeniışık}}) |} === Herêma [[oremar]]iyan === * [[Oremar]] ({{bi-tr|Dağlıca}}) * [[Gipe]] * [[Sat]] ({{bi-tr|İkiyaka}}) === Herêma [[Doskî|doskiyan]] === {| | valign="top" * [[Ciwyan]] (tr:Gürdere) * [[Glord]]({{bi-tr|Bostancık}}) | | valign="top" | * [[Slord]] * [[Sûsyan]]({{bi-tr|Çatma}}) * [[Memberê]] ({{bi-tr|Kilimli}}) * [[Befircan]] ({{bi-tr|Karlı}} * [[Sêgizan|Bifiske]] ({{bi-tr|Cevizli}}) * [[Herînk]] ({{bi-tr|Yürekli}}) | | valign="top" | * [[Silivana]] ({{bi-tr|Bataklık}}) * [[Xirvateng]] ({{bi-tr|Karabağ}}) | |} === Herêma [[Dirî|diriyan]] (Gelyê Diriyan) === {| | valign="top" | * [[Bajêrga Mezin]] ({{bi-tr|Esendere}}) * [[Awyan]] * [[Arinc]] * [[Boluk]] * [[Nawdiyan]] ({{bi-tr|Bulgurlu}}) * [[Kelê]] ({{bi-tr|Kalecik}}) * [[Xwrekana Jor]] * [[Xwrekana Jêr]] * [[Çilik]] * [[Elwer]] ({{bi-tr|Altınoluk}}) | | valign="top" | * [[Yêkmala Jêr]] ({{bi-tr|Yukarı Ölçek}}) * [[Yêkmala Jor]] ({{bi-tr|Aşağı Ölçek}}) * [[Darê]] ({{bi-tr|Beşbulak}}) * [[Kaport]] ({{bi-tr|Demirkonak}} ) * [[Pagê]] ({{bi-tr|Çukurca}}) * [[Zîzan]] * [[Çardîwar]] * [[Tiloran]] ({{bi-tr|Uluyol}}) * [[Kûçe]] ({{bi-tr|Yumrutaş}}) * [[Memkawa]] ({{bi-tr|Değerli}}) | | valign="top" | * [[Miçîç]] ({{bi-tr|Örnekköy}}) * [[Orşe]] ({{bi-tr|Küçükdere}}) * [[Nêrdan]] ({{bi-tr|Basamak}}) * [[Nêbari]] ({{bi-tr|Duraklı}}) * [[Mûşan]] ({{bi-tr|Köycük}}) * [[Kilban]] ({{bi-tr|Dişli}}) * [[Alyawa]] * [[Kendalok]] * [[Peylan]] ({{bi-tr|Güçlü}}) * [[Sekran]]({{bi-tr|Güllüce}}) | | valign="top" | * [[Basan]] ({{bi-tr|Ovaiçi}}) * [[Dêlezi]] ({{bi-tr|Kısıklı}}) * [[Şaê]] ({{bi-tr|Güvenli}}) * [[Dirbêsan]] ({{bi-tr|Sarıtaş, Kısıklı}}) * [[Zêrêl]] ({{bi-tr|Altınbaşak}}) * [[Kokeb]] ({{bi-tr|Sarıyıldız}}) * [[Soryan]] |} === Herêma [[ertoş]]iyan === * [[Serdeşt]] ({{bi-tr|Karabey}}) * [[Qampa Ertoşiyan]] ({{bi-tr|Doğanlı köyü}}) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Koord|37|34|17|N|44|16|56|E|type:city|display=title|name=Gewer}} {{Bajar û gundên Geverê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gever| ]] 7u16bnm2q3a3nt9y5to3aalb26z3aig 0 16074 1996839 1978800 2026-04-04T17:48:07Z Kurê Acemî 105128 1996839 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser dewleta [[DYA]]yê ye. Ji bo çemê bi vî navî li [[Tennessee (çem)]] binêre, ji nivîskarî amerîkî li [[Tennessee Williams]] seke.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tênêsî<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/ku/news/di-wilayeta-tenesi-ya-amerikaye-zimane-kurdi-bi-fermi-hate-nasandin|sernav=Di wilayeta “Tênêsî” ya Amerîkayê zimanê Kurdî bi fermî hate nasandin|malper=Kurdistanmedia|ziman=ku}}</ref>''', anku '''Tennessee'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1140|jêgirtin=Tennessee}}</ref> (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Tennessee'' {{IPA-en|tɛnɪˈsiː}}, bi zimanê [[cherokee]]: ᏔᎾᏏ ''Tanasi'') yek ji dewletên [[DYA]]yê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Dewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1796an li DYAyê]] [[Kategorî:Dewletên DYAyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1796an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYAya Parzemînê]] [[Kategorî:Tênêsî| ]] cyjd7323dvnrtg89sjbogxsa0hflios 1996840 1996839 2026-04-04T17:48:22Z Kurê Acemî 105128 1996840 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser dewleta [[DYA]]yê ye. Ji bo çemê bi vî navî li [[Tennessee (çem)]] binêre, ji nivîskarî amerîkî li [[Tennessee Williams]] seke.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tênêsî''','''<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/ku/news/di-wilayeta-tenesi-ya-amerikaye-zimane-kurdi-bi-fermi-hate-nasandin|sernav=Di wilayeta “Tênêsî” ya Amerîkayê zimanê Kurdî bi fermî hate nasandin|malper=Kurdistanmedia|ziman=ku}}</ref>''' anku '''Tennessee'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1140|jêgirtin=Tennessee}}</ref> (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Tennessee'' {{IPA-en|tɛnɪˈsiː}}, bi zimanê [[cherokee]]: ᏔᎾᏏ ''Tanasi'') yek ji dewletên [[DYA]]yê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Dewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1796an li DYAyê]] [[Kategorî:Dewletên DYAyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1796an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYAya Parzemînê]] [[Kategorî:Tênêsî| ]] jdjg2pz0dcy129sivfguj01bum48q9k 1996841 1996840 2026-04-04T17:48:33Z Kurê Acemî 105128 1996841 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser dewleta [[DYA]]yê ye. Ji bo çemê bi vî navî li [[Tennessee (çem)]] binêre, ji nivîskarî amerîkî li [[Tennessee Williams]] seke.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tênêsî''','''<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/ku/news/di-wilayeta-tenesi-ya-amerikaye-zimane-kurdi-bi-fermi-hate-nasandin|sernav=Di wilayeta “Tênêsî” ya Amerîkayê zimanê Kurdî bi fermî hate nasandin|malper=Kurdistanmedia|ziman=ku}}</ref>''' anku '''Tennessee'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1140|jêgirtin=Tennessee}}</ref> (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Tennessee'' {{IPA-en|tɛnɪˈsiː}}, bi zimanê [[cherokee]]: ᏔᎾᏏ ''Tanasi'') yek ji federaldewletên [[DYA]]yê ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Dewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1796an li DYAyê]] [[Kategorî:Dewletên DYAyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1796an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYAya Parzemînê]] [[Kategorî:Tênêsî| ]] e4dilqqmxzskygq16249w97htk1cwbd 1996842 1996841 2026-04-04T17:48:46Z Kurê Acemî 105128 1996842 wikitext text/x-wiki {{ev gotar|li ser dewleta [[DYA]]yê ye. Ji bo çemê bi vî navî li [[Tennessee (çem)]] binêre, ji nivîskarî amerîkî li [[Tennessee Williams]] seke.}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Tênêsî''','''<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/ku/news/di-wilayeta-tenesi-ya-amerikaye-zimane-kurdi-bi-fermi-hate-nasandin|sernav=Di wilayeta “Tênêsî” ya Amerîkayê zimanê Kurdî bi fermî hate nasandin|malper=Kurdistanmedia|ziman=ku}}</ref>''' anku '''Tennessee'''<ref>{{Ferhenga Îzolî, 2007|r=1140|jêgirtin=Tennessee}}</ref> (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Tennessee'' {{IPA-en|tɛnɪˈsiː}}, bi zimanê [[cherokee]]: ᏔᎾᏏ ''Tanasi'') yek ji federaldewletên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Dewletên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1796an li DYAyê]] [[Kategorî:Dewletên DYAyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1796an de hatine avakirin]] [[Kategorî:DYAya Parzemînê]] [[Kategorî:Tênêsî| ]] dvrrysf3xtnhmicc6kyv2g8ex31986m 0 17116 1996844 1977310 2026-04-04T17:49:53Z Kurê Acemî 105128 1996844 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Paytextê federedewletê }} '''Nashville'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/ku/news/di-wilayeta-tenesi-ya-amerikaye-zimane-kurdi-bi-fermi-hate-nasandin |sernav=Di wilayeta “Tênêsî” ya Amerîkayê zimanê Kurdî bi fermî hate nasandin |malper=Kurdistanmedia |ziman=ku }}</ref> paytextê federedewleta [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYAyê]] [[Tênêsî]] ye û di ber rûbara Cumberland de ye. Rûbera wê 1362,6&nbsp;km² ye û bi tenê bajêr li ser 61,8&nbsp;km² yê ava ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} * [http://www.nashville.gov Malpera fermî ya bajêr] {{Paytextên DYAyê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Paytextên DYAyê]] r52fucp9qbj79u1vos4rcr25es3sw56 0 26928 1996827 1778958 2026-04-04T17:43:47Z Kurê Acemî 105128 1996827 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Hin agahiyên bikêr == * Rûber (rûerd): 763,4 km² * Gelhe (nifûs): 680.768 (2005), bi tevayî jî: 1.230.303 (2005) * Koda telefonê: +1 901 * Malpera fermî: http://www.memphistn.gov * Bilindahiya axê: 70 - 110 m * Avabûna bajêr: 1819 * Parêzgeh: [[Shelby]] * Federedewlet: [[Tennessee]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] tpx4iwb7pfgp7lreo2sgmnufu8k1ixi 1996828 1996827 2026-04-04T17:44:00Z Kurê Acemî 105128 1996828 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Hin agahiyên bikêr == * Rûber (rûerd): 763,4 km² * Gelhe (nifûs): 680.768 (2005), bi tevayî jî: 1.230.303 (2005) * Koda telefonê: +1 901 * Malpera fermî: http://www.memphistn.gov * Bilindahiya axê: 70 - 110 m * Avabûna bajêr: 1819 * Parêzgeh: [[Shelby]] * Federedewlet: [[Tennessee]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] sj48wfj8yabkg7f3scnjt29abfx4zf7 1996829 1996828 2026-04-04T17:44:12Z Kurê Acemî 105128 1996829 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] bsb9xw6fogt8413w9f5olg0srxb0e9y 1996830 1996829 2026-04-04T17:44:25Z Kurê Acemî 105128 1996830 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] 4e86f5fs5yafmw7ixtz4kkeyt59yomk 1996831 1996830 2026-04-04T17:44:40Z Kurê Acemî 105128 1996831 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] 8q3pqhi93yidt6i3wqtgln06to0w5ki 1996832 1996831 2026-04-04T17:44:54Z Kurê Acemî 105128 1996832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Çavkanî == == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] hq7grbi8690wyvyz4n31x17mmxap14p 1996833 1996832 2026-04-04T17:45:08Z Kurê Acemî 105128 1996833 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] 2ynj88jymlmp0o3nkdpmsxm2dvxg6tq 1996834 1996833 2026-04-04T17:45:22Z Kurê Acemî 105128 1996834 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Nifûs == == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] 79vedxqvsaerw5l70yr7zabg6in4ra0 1996835 1996834 2026-04-04T17:45:44Z Kurê Acemî 105128 1996835 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''', yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye û mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] 02x5j71cf3ta97h876oulvk1gcztnkp 1996836 1996835 2026-04-04T17:46:27Z Kurê Acemî 105128 1996836 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''' yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye ku mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] 0u9l7c2hm1x25a17kdv1vnmn2pyfhz6 1996837 1996836 2026-04-04T17:46:50Z Kurê Acemî 105128 1996837 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''' yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye ku mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Kesên navdar == == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] cz43ei43pw9icdwsluonebpjpzqwt03 1996838 1996837 2026-04-04T17:47:07Z Kurê Acemî 105128 1996838 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Memphis''' yek ji bajarên mezin ên [[DYA]]yê ye ku mezintirîn bajarê federedewleta [[Tênêsî]] ye. == Nifûs == {{Nifûsa tarîxî/wd}} {{Çepê paqij bike}} == Kesên navdar == Ciwaniya [[Elvis Presley]] li vî bajarî derbas bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Cih ji Tennessee]] [[Kategorî:Memphis (Tennessee)]] [[Kategorî:Parêzgehên Tennessee]] qnqha17dtxpfgfstxminwklrwnwx36m 0 28345 1996917 1691149 2026-04-05T08:39:38Z Avestaboy 34898 1996917 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | wêneyê_asoyê = }} [[Wêne:Gewestenkaart.png|thumb|'''Herêmên Belçîkayê''': <br/>Herêma Brukselê (paytext) (<span style="color: #0000A0">'''şîn'''</span>) <br/> Herêma walonan (<span style="color: #A00000">'''sor'''</span>)<br/> Herêma flemenan (<span style="color: #A0A000">'''zer'''</span>)]] '''Walonya''' (bi [[walonî]]: ''Walonreye'' an jî ''Waloneye'') yek ji sê herêmên [[Belgiya]]ya [[Federasyon|Federal]] e. Di sala [[1980]]an da navê fermî bû [[Herêma Walon]]. Ew herêm 55% ji axa Belçîkayê ye û zimanê fermî [[fransî]] û [[almanî]] ye. Paytext bajarê [[Namûr]] e. == Mijarên têkildar == * [[Flander]] (Flandre) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Belçîka]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Herêmên Belçîkayê]] ml4nctiqewk0yxf2w45jzzz8yb60qcj 0 28943 1996916 1793405 2026-04-05T08:38:49Z Avestaboy 34898 1996916 wikitext text/x-wiki {{Infobox welat | nav = '''Аутономна Покрајина Војводина'''</big><br />Autonomna Pokrajina Vojvodina<br />'''Vajdaság Autonóm Tartomány'''<br />'''Autonómna Pokrajina Vojvodina'''</big><br />'''Provincia Autonomă Voivodina'''</big><br />'''Автономна Покраїна Войводина'''</big><br />'''Autonome Provinz Wojwodina''' </small><br />''' | navê_kurdî = Herêma Otonom a Voyvodînayê | al = Flag of Vojvodina.svg | nîşan = Coat of arms of Vojvodina.png | sirûda_netewî = | cîh = Map of Serbia (Vojvodina).PNG | zimanên_fermî = [[Serbî]], [[Yewnanî]], [[Slovakî]], [[Kroatî]], [[Zimanê Rûmenî|Rûmenî]], [[Rûsî]] | zimanên_tev = | sîstema_siyasî = Herêma otonom di nav Komara Serbistanê de | paytext = Novî Sad |serokê Herêmê=Bojan Pajtić | rûerd = 21.506&nbsp;km² | gelhe = 2.031.992 ({{dîrok|30|Nîsan|2002}}) | berbelavî = 94,51 | dirav = [[Dînarê Serbistanê]] | dem = UTC+1 (UTC+2 (Adar – çiriya pêşîn)) | nîşana_înternetê = .rs | koda_telefonê = +381 | nexşe = | nexşe_sernav = }} [[Wêne:Vojvodina map02.png|thumb|250px]] '''Voyvodîna''' [{{IPA|ˈvɔjvɔdina}}] (bi [[serbî]]: Војводина; bi [[Zimanê mecarî|mecarî]]: Vajdaság) herêmek otonom di nava [[Serbistan|Komara Serbistanê]] de ye. Voyvodîna dikevê bakurê çemên [[Save]] û [[Danûb]]ê. Serbajarê herêma Voyvodînayê [[Novî Sad]] e. Ji aliyê etnîkî Voyvodîna herêmek tevlîheve: ji bilî serba, ku piraniya gelê herêmê pêk tînin, wekê kêmnetewên naskirî [[macar|mecar]], [[slovak]], [[kroat]], [[roman (wêje)|roman]], [[bunjewatz]], [[sokc]], [[rûs]], [[sint]], [[roma (gel)|roma]] û [[alman]] jî dijîn. == Gel û Ol == Hejmara niştecihên Voyvodînayê li gor serjimêra sala [[2002]]a 2.031.992 bû. Li gor sejimêra 2002a (û 1991ê) gelê Herêmê ji van neteweyan pêk dikat: 65,05 (56,79) % serb, 14,28 (16,86) % mecar, 2,79 (3,16) % slovak, 2,78 (3,71) % kroat, 2,45 (8,65) % yûgoslav, 1,75 (2,23) % montenegr, 1,50 (1,93) % roman. Ên din jî (4,4) % bulgar, bunjewatz, goran, mazedon, rûs, sintî û roma, alman, slovên, çekî, ûkraynî und neteweyên din bûn. 68,97 % ji gelê Herêmê [[xirîstiyanî]]yên [[ortodoks]]in, 19,11 % [[katolîk]], 3,55 % [[protestan]]in. '''Bajarên di ser 20.000 de evin:''' * [[Novî Sad]] (bajar) (215,659), * [[Subotica]] (141,524), * [[Zrenjanin]] (79,545), * [[Pančevo]] (76,110), * [[Sombor]] (50,950), * Kikinda (41,825), * Sremska Mitrovica (39,041), * Vršac (36,001), * Ruma (32,125), * Bačka Palanka (29,431), * Inđija (26,244), * Vrbas (25,887), * Bečej (25,703), * Senta (20,363), * Kula (19,293), * Apatin (19,289), * Temerin (19,143). == Serokên Herêmê (ji sala 1991ê) == * [[Radoman Božović]] (1991) * [[Jovan Radić]] (1991 - 1992) * [[Koviljko Lovre]] (1992 - 1993) * [[Boško Perošević]] (1993 - 2000) * [[Damnjan Radenković]] (2000) * [[Đorđe Đukić]] (2000 - 2004) * [[Bojan Pajtić]] (2004 - ta niha) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Vojvodina|Vojvodina}} * [http://www.vojvodina.sr.gov.yu/ Malpera Herêma Vojvodina (serbî/înglîzî)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050407081140/http://www.vojvodina.sr.gov.yu/Srpski/dokumenti/Osnovni_zakon_Vojvodine/Osnovni_zakon_SRL.htm |date=2005-04-07 }} * [http://www.vojvodina.com/html/english.htm Danasîna Herêma Vojvodîna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725033152/http://www.vojvodina.com/html/english.htm |date=2008-07-25 }} * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Vojvodina Atlas of Vojvodina (Wikimedia Commons)] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1944an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Serbistan]] [[Kategorî:Voyvodîna| ]] 4g8nfgo22rn8bce2d3gtqswtz1ogzjt 0 33194 1996780 1960271 2026-04-04T14:33:04Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Hiyeroglîfên misrî]] weke [[Hiyeroglîfên misirî]] guhart 1960271 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misrî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li [[papîrûs|{{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}}]]an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == * [http://en.wikipedia.org/wiki/Egyptian_hieroglyphs Wîkîpediya îngilîzî] * [http://tr.wikipedia.org/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_Hiyeroglifleri Wîkîpediya tirkî] <nowiki> * ...</nowiki>, <nowiki> # ... </nowiki>, <nowiki>[[...]]</nowiki>, <nowiki>{{...}}</nowiki> ([[...]]) {[[...]]} [[[...]]] ([[...]]) {[[...]]} [[[...|...]]] {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] 8m2g0zi9uwtn2e2hmwxfdmj51qdf5wo 1996784 1996780 2026-04-04T14:34:38Z Avestaboy 34898 1996784 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li [[papîrûs|{{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}}]]an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == * [http://en.wikipedia.org/wiki/Egyptian_hieroglyphs Wîkîpediya îngilîzî] * [http://tr.wikipedia.org/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_Hiyeroglifleri Wîkîpediya tirkî] <nowiki> * ...</nowiki>, <nowiki> # ... </nowiki>, <nowiki>[[...]]</nowiki>, <nowiki>{{...}}</nowiki> ([[...]]) {[[...]]} [[[...]]] ([[...]]) {[[...]]} [[[...|...]]] {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] 5tk4fs2h1vrmrub8oc06bp5yfimg5d3 1996785 1996784 2026-04-04T14:35:06Z Avestaboy 34898 1996785 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li [[papîrûs|{{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}}]]an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == * [http://en.wikipedia.org/wiki/Egyptian_hieroglyphs Wîkîpediya îngilîzî] * [http://tr.wikipedia.org/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_Hiyeroglifleri Wîkîpediya tirkî] <nowiki> * ...</nowiki>, <nowiki> # ... </nowiki>, <nowiki>[[...]]</nowiki>, <nowiki>{{...}}</nowiki> ([[...]]) {[[...]]} [[[...]]] ([[...]]) {[[...]]} [[[...|...]]] {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] dwsya5kte0nfyoba1bw2qr9wxgaqhq1 1996808 1996785 2026-04-04T15:53:05Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1996808 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li [[papîrûs|{{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}}]]an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == * [http://en.wikipedia.org/wiki/Egyptian_hieroglyphs Wîkîpediya îngilîzî] * [http://tr.wikipedia.org/wiki/M%C4%B1s%C4%B1r_Hiyeroglifleri Wîkîpediya tirkî] <nowiki> * ...</nowiki>, <nowiki> # ... </nowiki>, <nowiki>[[...]]</nowiki>, <nowiki>{{...}}</nowiki> ([[...]]) {[[...]]} [[[...]]] ([[...]]) {[[...]]} [[[...|...]]] {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî| ]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] 983erv9pmzx3mcfgowsu6f2gm8lw2wm 1996854 1996808 2026-04-04T23:36:16Z Kurê Acemî 105128 1996854 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li [[papîrûs|{{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}}]]an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî| ]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] g3hsyy6l62yunp1z7yl7md9bjlonb2k 1996855 1996854 2026-04-04T23:36:30Z Kurê Acemî 105128 1996855 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li [[papîrûs|{{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}}]]an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Interwiki conflict}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî| ]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] iinmvsuuvhxwr4uxlsuls5ckl4sklau 1996856 1996855 2026-04-04T23:36:39Z Kurê Acemî 105128 1996856 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li [[papîrûs|{{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}}]]an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî| ]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] npgdp3qxq8xvrqqdjlvybqi2qqcd29q 1996857 1996856 2026-04-04T23:37:25Z Kurê Acemî 105128 1996857 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li papîrûs ({{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}})an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî| ]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] 2aaq9hvffx4b3s4yv7b4wtwp9tg39xv 1996858 1996857 2026-04-04T23:38:22Z Kurê Acemî 105128 1996858 wikitext text/x-wiki {{Çend problem}}{{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li papîrûs ({{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}})an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî| ]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] m05hq8r386ph3h7enlfvd4ag7kvn0ey 1996878 1996858 2026-04-05T01:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir.) 1996878 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} {{Çend problem}} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li papîrûs ({{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}})an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî| ]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî| ]] [[Kategorî:Misir]] 3v76y23t9wbiuvso2xujnmhk5msiqce 1996902 1996878 2026-04-05T08:20:30Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Hiyeroglîfên misrî|Hiyeroglîfên misrî]] ber bi [[:Kategorî:Hiyeroglîfên misirî|Hiyeroglîfên misirî]] ve hat beralîkirin 1996902 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} {{Çend problem}} [[Wêne:Egyptian funerary stela.jpg|thumb|200px|Hiyeroglîfên bi ser kevirekî gorê]] '''Hiyeroglîfên misrî''', '''yeroglîfên misrî''', an jî '''wênenivîsa misrî''', anku nivîsa misiriyên kevin, ji sedan [[amblem|sembolan]] pêk tê û mirov kani ku bi sivikî cûdahiyan wan bibîne. Her nîşanek dengek an jî tiştek niman dide. Ev nivîs him hêla ji milê çepê de li hêla rastê an jî ji milê rastê de hêla çepê yan jî li jor û bi jêr tê nivîsandin. Ji bo fehmkirina destpêka nivîsê hêla nêrîna sembola mirov an jî ajal (heywan) girîng e. Li hiyeroglîfên misirî de ji 700 zêdetir sembol hene. Ji bo vî havî rêje ya xwendin û nivîsandin kêm bûye. Ji bo ku hiyeroglîf ne nivîsa tîp bû. Ji bo vana nivîsevanan hebû. Ev mirovan li perwerdeyik dirêj distend. Jê pê ve ev nivîsê wêne hewqas zor bû ku demik dawiyê ev bûn hunerî. Hinek sembolan tîpek, hinek du, hinekan jî sê tipan; hinek sembolan jî dihat wate ya bêjeyek. Xezên ji bo wate ya bêje yên hatî ya nivîsandin xurt û temem bike jî hebû. Mînak wek xêzê zilamê bigoçel wate ya "pîr" temam dike. Ev şêwaza nivîsê li dîwara perestgehan û li goran tê dîtin. {{IPA|[ɬ̙ɜ̟ ʂ͡ə̚ŋ]}} {{IPA|/ʎ/}}, {{IPA|/ʂ/}}, {{IPA|/ⱱ̚/}}, {{IPA|/ʊ/}}, {{IPA|/ɑ̃/}}, {{IPA|/o͜o/}}, {{IPA|/ʃ̈ɹ̊˕/}} and {{IPA|/æ͊ɬ̽/}} === {{IPA|/ŋ̊ʊ̞˔/}} === Sê şêwaza nivîsên din jî heye. Vana pirranî li papîrûs ({{IPA|/p̈æ̊iɾɹ̚ɽ̜ʟ̪/}})an tê dîtin. * [[Hiyeratîk]] an [[yeratîk]]: wek destnivîsên hiyeroglîfê tê fikirîn. Hêla nivîsyar û rahîban heta sala 300'î ya berî zayînê ve hatiye bikaranîn. * [[Demotîk]]: xêza vî şêwaz pirr hesane bû u li hêla gel ve ji bo nivîsên rojane dihat bikaranîn. * [[Koptîk]]: misirî yên bi [[xiristiyan]] ve dihat bikaranîn. Ev, têxistina 6 tîpên din a [[alfabeya yewnanî]] bû. Hîn jî hêla [[Dêra Qiptî]] ve tê bikaranîn. == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 4an b.z.]] [[Kategorî:Dîroka nivîsînê]] [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî| ]] [[Kategorî:Misir]] c3najimoo14nllmuehcza5iq1rpdcty 0 33885 1996797 1801385 2026-04-04T15:20:57Z CommonsDelinker 599 [[c:COM:CDC|Bot]]: Sultan_Kösen_Fingerprint_(4045876833).jpg şonê Fingerprint_(4045876833).jpg 1996797 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} [[Wêne:Sultan Kösen Fingerprint (4045876833).jpg|thumb]] '''Sultan Kosen''' ({{bi-tr|Sultan Kösen}}) merivekî kurd ê ku ji [[Dêrika Çiyayê Mazî]] (Bakurê Kurdistanê) ye û çend salan wek kesê herî dirêj ê cîhanê bû û ji hêla [[Guinness]] ê pirtûka rekordmenî ve hatibû tomarkirin.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/lifestyle/15112020</ref> Sultan, bi 2,51 m î kesê herî dirêj ê cîhanê ye. Endamê malbata Sultan Kosen giş xwedî bejna normal in; bi 3 bira û xweşka xwe ve. Ew ji ber bejna xwe ya her roj ku dirêj dibû neçû dibistanê, lê ew bi xwe hînî xwendinê bû. Kosen, Kinc û pilavan li gor xwe nabînie û ew van alava dide çêkirin. Sultan dibêje: "daxwaziya min ev e ku ez bizewicim, bibim xwedî zarok, seyarkê biajom, [[xêvjimêr]]ê bikar bînim..."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di destpêka 2023an de hate ragihandin ku mirevekî [[gana]]yî yê bi navê [[Silêman Ebdûsemed]] ê 29 salî ji Sultan Kosen bi 2,89 m dirêjtir e.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/lifestyle/02012023</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1982]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ayyjutrzdro02lqwz8853gps95jg3sh 1996807 1996797 2026-04-04T15:52:28Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1996807 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} [[Wêne:Sultan Kösen Fingerprint (4045876833).jpg|thumb]] '''Sultan Kosen''' ({{bi-tr|Sultan Kösen}}) merivekî kurd ê ku ji [[Dêrika Çiyayê Mazî]] (Bakurê Kurdistanê) ye û çend salan wek kesê herî dirêj ê cîhanê bû û ji hêla [[Guinness]] ê pirtûka rekordmenî ve hatibû tomarkirin.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/lifestyle/15112020</ref> Sultan, bi 2,51 m î kesê herî dirêj ê cîhanê ye. Endamê malbata Sultan Kosen giş xwedî bejna normal in; bi 3 bira û xweşka xwe ve. Ew ji ber bejna xwe ya her roj ku dirêj dibû neçû dibistanê, lê ew bi xwe hînî xwendinê bû. Kosen, Kinc û pilavan li gor xwe nabînie û ew van alava dide çêkirin. Sultan dibêje: "daxwaziya min ev e ku ez bizewicim, bibim xwedî zarok, seyarkê biajom, [[xêvjimêr]]ê bikar bînim..."{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} Di destpêka 2023an de hate ragihandin ku mirevekî [[gana]]yî yê bi navê [[Silêman Ebdûsemed]] ê 29 salî ji Sultan Kosen bi 2,89 m dirêjtir e.<ref>https://www.rudaw.net/kurmanci/lifestyle/lifestyle/02012023</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1982]] [[Kategorî:Kesên ji Mêrdînê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ormi5fafo8bfrd7ql6ewa4ngdgcm9ho 0 43641 1996853 1834785 2026-04-04T22:41:13Z VikiAzad 99135 1996853 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Împeratoriya Asûr | nav = | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | sal destpêk = BZ [[934]] | sal dawî = BZ [[608]] | al = | nîşan = | nexşe = Map of Assyria.png | binnexşe = | paytext = [[Asûr]] piştre [[Nînova]] | ziman = [[Zimanê asûrî|Asûrî]] | hikûmet = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Aşûrdan II]] | serokA1 sal = [[935]] - [[912]] | serokA2 = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | SerokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer1 sal = BZ [[28'ê gulanê]] 585 | bûyer2 = | bûyer2 sal = | berê1 = [[Keyaniya Îsraîlê]] | berê1 al = Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg | berê1_rûpel = Keyaniya Îsraîlê | berê2 = [[Elam]] | berê2 al = Elam Map.jpg | berê2_rûpel = Keyaniya Îsraîlê | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = Median Empire.jpg }} Navê împeratoriyeke bihêz a [[serdema hesin]] bû. Serwerê pêşî [[Aşûrdan II]] bû. Paytexta wê pêşî [[Asûr]] piştre jî [[Nînova]] bû. Hemû [[Mezopotamya]] û di bin serweriya qralên Asûrî de bû. Heta BZ 612'an hêza xwe ya geş domand lê bi rêberiya [[Hevexştre|Keyaksar]] Nînova hate zemtkirin û împeratoriya Asûr têk çû û ji dêlve keyaniyên din hatin damezrandin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 7an b.z.]] [[Kategorî:Împeratoriya Asûr| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê|Asûr]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Sedsala 7an b.z.]] [[Kategorî:Sedsala 8an b.z.]] [[Kategorî:Sedsala 9an b.z.]] dvjt0ys3x1molvv3ubqh1cjzmfs243q 1996877 1996853 2026-04-04T23:52:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 1996877 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Împeratoriya Asûr | nav = | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | sal destpêk = BZ [[934]] | sal dawî = BZ [[608]] | al = | nîşan = | nexşe = Map of Assyria.png | binnexşe = | paytext = [[Asûr]] piştre [[Nînova]] | ziman = [[Zimanê asûrî|Asûrî]] | hikûmet = [[Monarşî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Aşûrdan II]] | serokA1 sal = [[935]] - [[912]] | serokA2 = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | SerokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer1 sal = BZ [[28'ê gulanê]] 585 | bûyer2 = | bûyer2 sal = | berê1 = [[Keyaniya Îsraîlê]] | berê1 al = Kingdoms of Israel and Judah map 830.svg | berê1_rûpel = Keyaniya Îsraîlê | berê2 = [[Elam]] | berê2 al = Elam Map.jpg | berê2_rûpel = Keyaniya Îsraîlê | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = Median Empire.jpg }} Navê împeratoriyeke bihêz a [[serdema hesin]] bû. Serwerê pêşî [[Aşûrdan II]] bû. Paytexta wê pêşî [[Asûr]] piştre jî [[Nînova]] bû. Hemû [[Mezopotamya]] û di bin serweriya qralên Asûrî de bû. Heta BZ 612'an hêza xwe ya geş domand lê bi rêberiya [[Hevexştre|Keyaksar]] Nînova hate zemtkirin û împeratoriya Asûr têk çû û ji dêlve keyaniyên din hatin damezrandin. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 7an b.z.]] [[Kategorî:Împeratoriya Asûr| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê|Asûr]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Sedsala 7an b.z.]] [[Kategorî:Sedsala 8an b.z.]] [[Kategorî:Sedsala 9an b.z.]] i3wmic933xs7mc5k4bmqnwjsv4btt25 14 55767 1996925 1702970 2026-04-05T08:48:41Z Avestaboy 34898 1996925 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Transnistria}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Erdnîgariya Moldovayê]] [[Kategorî:Herêmên binîqaş]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Moldova]] tne5ets8a89dsql1vnekkon63wtll3m 14 55807 1996923 1762379 2026-04-05T08:46:39Z Avestaboy 34898 1996923 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Puerto Rico}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dewletên Amerîkayê]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Karîb]] [[Kategorî:Welatên giravî]] a7gatt9rfi8cd319qx829llawzyip4c 14 55832 1996920 1762320 2026-04-05T08:42:28Z Avestaboy 34898 1996920 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Cook Islands}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dewletên Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Welatên giravî]] 78in7d5mzina6b51jmqv5d3l8md48we 14 55833 1996922 1762373 2026-04-05T08:44:34Z Avestaboy 34898 1996922 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Niue}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dewletên Okyanûsyayê]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Welatên giravî]] 0g7iekwr2wu2oh1y04pf5uzd3v0rpwr 14 58932 1996924 1762384 2026-04-05T08:47:59Z Avestaboy 34898 1996924 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Scotland}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Brîtanya Mezin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan| ]] [[Kategorî:Welatên giravî]] kl1g7liugdbcw8ztf09xpcritdsmqvw 0 63090 1996914 1850960 2026-04-05T08:36:00Z Avestaboy 34898 1996914 wikitext text/x-wiki {{Rojanekirin hewce ye}} {{Agahîdank wargeh | nav = Kantona Efrînê | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | statû = yek ji çar kantonên xweseriya ''de facto''<br />ya herêma [[Rojava]] li [[Sûrî]] | wêneyê_alayê = Flag of the Afrin Canton.svg | alt_alayê = | wêneyê_nîşanê = | qism = [[Rojava|Dagirkirin]] | stîla_qism = para | q1 = {{Flagicon image|Flag of Syrian Kurdistan.svg|border}} [[YPG]] * {{Flagicon image|YPJ_Flag.svg|border}} [[YPJ]] * {{Flagicon image|Flag_of_Syrian_Democratic_Forces.svg|border}} [[HSD]] * {{Flagicon image|Emblem_of_Jaysh_al-Thuwar.svg|border}} [[Jaysh al-Thuwar]] * {{Sembola alayê|Sûrî|1932}} [[HSN]] | etîketa_binebeşê = Welat | navê_binebeşê = {{Ala|Rojava}} | etîketa_binebeşê1 = Kanton | navê_binebeşê1 = {{Ala|Efrîn}} | etîketa_avakirinê = Xweserî | dema_avakirinê = {{destpêka dem|2014|01|29}} | etîketa_avakirinê1 = Federasyon | dema_avakirinê1 = {{destpêka dem|2016|03|17}} | etîketa_bidawîbûnê = Îşgalkirin | dema_bidawîbûnê = 2018 | etîketa_merkeza_îdarî = Navenda îdarî | merkeza_îdarî = Efrîn | etîketa_serok = Serokwezîr | navê_serok = [[Hevi Ibrahim]] | etîketa_serok1 = Wezîr | navê_serok1 = {{collapsible list|bullets=yes | sernav = | 1 = [[Remzî Şêxmûs]] <br /> <small>Cîgirê Serokê Meclîsa Rêveber</small><br /> | 2 = [[Ebdil Hemîd Mistefa]] <br /> <small>Cigîrê Serokê Meclîsa Rêveber</small><br /> | 3 = [[Silêman Ceefer]] <br /> <small>Wezîrê Karên Derve</small><br /> | 4 = [[Ebdo Îbrahîm]] <br /> <small>Wezîrê Parastinê</small><br /> | 5 = [[Parêzer Hesen Beyrem]] <br /> <small>Wezîrê Karên Hundir</small><br /> | 6 = [[Dr. Nûrşan Hisên]] <br /> <small>Wezîrê Rêveberiyên Herêmî û Şaredariyan</small><br /> | 7 = [[Remezan Elî]] <br /> <small>Wezîrê Maliyê</small><br /> | 8 = [[Erîfe Bekir]] <br /> <small>Wezîrê Karûbarên Xebat û Karên Civakî</small><br /> | 9 = [[Dr. Riyaz Menle Mehemed]] <br /> <small>Wezîrê Perwerdeyê</small><br /> | 10 = [[Eyûb Mihemed]] <br /> <small>Wezîrê Çandiniyê</small><br /> | 11 = [[Dr. Xelîl Şêx Hesen]] <br /> <small>Wezîrê Tenduristiyê</small><br /> | 12 = [[Dr. Ehmed Yûsif]] <br /> <small>Wezîrê Bazirganî û Aboriyê</small><br /> | 13 = [[Ebdilhenan Şêxo]] <br /> <small>Wezîrê Malbatên Şehîdan</small><br /> | 14 = [[Hêvîn Şêxo]] <br /> <small>Wezîrê Çandê</small><br /> | 15 = [[Welîd Selame]] <br /> <small>Wezîrê Veguhestinê</small><br /> | 16 = [[Fazil Robcî]] <br /> <small>Wezîrê Ciwan û Werzîşê</small><br /> | 17 = [[Reşîd Ehmed]] <br /> <small>Wezîra Turîzm û Şûnwariyê</small><br /> | 18 = [[Mihemed Hemîd Qasim]] <br /> <small>Wezîrê Karûbarên Olî</small><br /> | 19 = [[Fatme Lekto]] <br /> <small>Wezîra Karûbarên Jin û Malbatê</small><br /> | 20 = [[Dr. Xelîl Sîno]] <br /> <small>Wezîrê Mafên Mirovan</small><br /> | 21 = [[Etûf Ebdo]] <br /> <small>Wezîrê Çavdêriyê</small><br /> | 22 = [[Ebdil Rehman Selman]] <br /> <small>Wezîrê Enformasyonê</small><br /> | 23 = [[Seîd Esmet Xûbarî]] <br /> <small>Wezîrê Dadê</small><br /> | 24 = [[Kamîran Ehmed Şefîi Bilal]] <br /> <small>Wezîrê Enerjiyê</small><br /> }} | tercîha_yekeyê = Metric | texmîna_nifûsê = 172095<ref>http://www.cbssyr.sy/General%20census/census%202004/pop-man.pdf</ref> | sala_texmîna_nifûsê = 2004 | berbelaviya_nifûsê_km2 = auto | dem1 = [[EET]] | hejmara_utc1 = +2 | dem1_havîn = [[EEST]] | hejmara_utc1_havîn = +3 | cureyê_koda_telefonê = Koda heremî | koda_telefonê = +963 21 | malper = [http://cantonafrin.com/ku/ Kantona Efrînê] | jêrenot = }} '''Rêveberiya kantona Efrînê ya rojava ya xweser''', di 29ê kanûna paşîn de rêveberîya xweser a herêma Efîrnê ragihand. Rêveberî, di civîna Meclîsa Zagonsaz a Rêveberiya Xweseriya Demokratîk a Kantona Efrînê de, rêveberiya kantonê, hate denezendin. Hikûmeta rêveberiya Efrînê weke ya Cizîr û Kobaniyê, ji 22 wezir û wezeretan pêk tê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Serokwezirê hikimetê û rêveberiya demkî Hêvî Îbrahîm Mistefa ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2024}} Du jî alîkarên wê ne. == Wezir û Wezeretên hikûmeta herêma Efrînê == * Cîgirê Seroka Meclîsa Rêveber : Remzî Şêxmûs * Cigîrê Seroka Meclîsa Rêveber: Ebdil Hemîd Mistefa * Serokê Desteya Têkiliyên Derve: Silêman Ceefer * Serokê Desteya Parastinê: Ebdo Îbrahîm * Serokê Desteya Karên Hundirîn: Parêzer Hesen Beyrem * Seroka Desteya Rêveberiyên Herêmî û Şaredariyan/Komîtiya Plankirin û Jimartinê: Dr. Nûrşan Hisên * Seroka Desteya Maliye: Remezan Elî * Seroka Desteya Karûbarên Xebat û Karên Civakî: Erîfe Bekir * Serokê Desteya Perwerdeyê: Dr. Riyaz Menle Mehemed * Serokê Desteya Çandiniyê: Eyûb Mihemed * Serokê Desteya Tenduristiyê: Dr. Xelîl Şêx Hesen * Serokê Desteya Bazirganî û Aboriyê: Dr. Ehmed Yûsif * Serokê Desteya Malbatên Şehîdan: Ebdilhenan Şêxo * Seroka Desteya Çandê: Hêvîn Şêxo * Serokê Desteya Veguhestinê: Welîd Selame * Serokê Desteya Ciwan û Werzîşê: Fazil Robcî * Serokê Desteya Tûrîstîk û Şûnwariyê: Reşîd Ehmed * Serokê Desteya Karûbarên Olî: Mihemed Hemîd Qasim * Seroka Desteya Karûbarên Jin û Malbatê: Fatme Lekto * Serokê Desteya Mafê Mirovan: Dr. Xelîl Sîno * Serokê Desteya Çavdêriyê: Etûf Ebdo * Seroka Desteya Enformasyonê: Ebdil Rehman Selman * Serokê Desteya Dadê: Seîd Esmet Xûbarî * Serokê Desteya Enerjiyê: Kamîran Ehmed Şefîi Bilal == Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdistanê == [[Wêne:De_facto_cantons_of_Rojava.png|thumb|250px|Nexşeya Kantonên Rojavayê Kurdîstanê. Kantona Efrînê (zer), [[Kantona Şehbayê|Kantona Şehbayê (pembe)]], [[Kantona Kobaniyê|Kantona Kobaniyê (sor)]] û [[Kantona Cizîrê|Kantona Cizîrê (kesk)]]]] {| style="background-color:transparent; border:solid grey 1px" | valign="top" | {{Nexşeya Kantonên Efrîn/Şehba/Kobanê|float=center}} | valign="top" | * [[Efrîn]] - Kantona Efrînê * [[Bab]] - Kantona Efrînê * [[Kobanê]] - [[Kantona Kobaniyê]] * [[Ezaz]] - Kantona Efrînê * [[Cerablus]] - [[Kantona Kobaniyê]] * [[Mabuk]] - [[Kantona Şehbayê]] |} <gallery> Wêne:The situation in Afrin district.svg|Rewşa Efrînê Wêne:Syrian Civil War map (November 24, 2023).svg|Herêmên bi rengê zer di bin kontrola kurdan de ne </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Rojavayê Kurdistanê]] * [[Kantona Cizîrê]] * [[Kantona Kobaniyê]] * [[Kantona Şehbayê]] * [[Berxwedana Efrînê]] * [[Efrîn]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Mijarên Rojavaya Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2016an li Sûriyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2016an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2017an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 2018an de hilweşiyan]] [[Kategorî:Heleb]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] fy1f5blospf5tbtf1q06qhpcalvaooy 0 71746 1996940 1791012 2026-04-05T10:25:30Z Kurê Acemî 105128 1996940 wikitext text/x-wiki {{Sernavê îtalîk}}{{Agahîdanka giştî}} '''''Almagest''''' pirtûka [[Betlemyûs]] a herî navdar e. Ku li ser [[Stêrnasî|stêrnasiyê]] ye, pirtûk ji sê cildan pêk tê. Berê matematîk çiqilekî stêrnasiyê bû ji ber vê yekê navê pirtûkê bi matematîkî derbas dibe. Navê pirtûkê ê rastî {{bi-grc|Μαθηματικὴ Σύνταξις|Mathēmatikē Súntaxis}} û {{bi-la|Syntaxis Mathematica}}. Piştra pirtûkê navê xwe di de {{bi-grc|Ἡ Μεγάλη Σύνταξις|Hē Megalē Súntaxis}} û {{bi-la|Magna Syntaxis}} girt. Navê "''Almagest''" ({{bi-la|Almagestum}}) ji navê tê {{bi-ar|المجسطي|al-majisṭī}}. Navê erebî tê ji {{bi-grc|μεγίστη|megístē}}. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Pirtûkên sedsala 2an]] [[Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] [[Kategorî:Pirtûkên yewnanî]] fanbhsvfffaziq4iqapp7z24na617ml 0 74952 1996848 1921955 2026-04-04T20:51:41Z ~2026-20790-69 146421 1996848 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Map_of_participants_in_World_War_II.png|thumb|280x280px|Yên kesk nîşanî Hêzên Hevpeymaniyê û yên şîn jî nîşanî Hêzên Tewereyê dide.]] '''Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem''' an jî bi kurtasî '''Hevpeymanî''', di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de komek bû ku li dijî welatên tewereyê şer dikirin. Ew di şerî de bi ser ketin. Jiber ku di vê komê de [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetan]] cih digirtin, wekî '''''Sisiyê Mezin''''' jî dihatin binavkirin. [[Welat]]ên li xwarê, di nava Hevpeymaniyan de cih digirtin: {{columns-list|colwidth=15em| * {{Ala|Hindistan}} * {{Ala|Polonya}} * {{Ala|Awistralya}} * {{Ala|Fransa}} * {{Ala|Zelanda Nû}} * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * {{Ala|Efrîqaya Başûr}} * {{Ala|Kanada|1921}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Belçîka}} * {{Ala|Lûksembûrg}} * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Yewnanistan}} * {{flagicon image|Flag of the Soviet Union.svg}} [[Sovyet]] * {{Ala|Panama}} * {{Ala|Kosta Rîka}} * {{Ala|Komara Domînîk}} * {{Ala|El Salvador}} * {{Ala|Haîtî}} * {{Ala|Honduras}} * [[Nîkaragua]] * [[Dewletên Yekbûyî]] * {{Ala|Çîn|1921}} * [[Guatemala]] * [[Kuba]] * [[Filîpîn]] * [[Meksîk]] * [[Brezîlya]] * [[Etiyopya]] * [[Iraq]] * [[Bolîvya]] * [[Kolombiya]] * [[Iran]] * {{Ala|Yûgoslavya}} * [[Lîberya]] * [[Romanya]] * [[Bulgaristan]] * [[Fînlenda]] * [[San Marîno]] * [[Albanya]] * [[Ekwador]] * [[Paraguay]] * [[Uruguay]] * [[Venezûela]] * [[Tirkiye]] * [[Misir]] * [[Libnan]] * {{Ala|Suriye}} * {{Ala|Erebistana Siyûdî}} * {{Ala|Arjentîn}} * {{Ala|Şîle}} }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şerê cîhanî yê duyem]] qi7fg5ksiyc9wd09bxa7fkh7pzh3cd2 1996849 1996848 2026-04-04T21:50:54Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/1996848|1996848]] yê [[Special:Contributions/~2026-20790-69|~2026-20790-69]] ([[User talk:~2026-20790-69|gotûbêj]]) şûnde kir 1996849 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Map_of_participants_in_World_War_II.png|thumb|280x280px|Yên kesk nîşanî Hêzên Hevpeymaniyê û yên şîn jî nîşanî Hêzên Tewereyê dide.]] '''Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem''' an jî bi kurtasî '''Hevpeymanî''', di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de komek bû ku li dijî welatên tewereyê şer dikirin. Ew di şerî de bi ser ketin. Jiber ku di vê komê de [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetan]] cih digirtin, wekî '''''Sisiyê Mezin''''' jî dihatin binavkirin. [[Welat]]ên li xwarê, di nava Hevpeymaniyan de cih digirtin: {{columns-list|colwidth=15em| * [[Hindistan]] * {{Ala|Polonya}} * [[Awistralya]] * {{Ala|Fransa}} * [[Zelanda Nû]] * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * [[Efrîqaya Başûr]] * {{Ala|Kanada|1921}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Belçîka}} * [[Lûksembûrg]] * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Yewnanistan}} * {{flagicon image|Flag of the Soviet Union.svg}} [[Sovyet]] * [[Panama]] * [[Kosta Rîka]] * [[Komara Domînîk]] * [[El Salvador]] * [[Haîtî]] * [[Honduras]] * [[Nîkaragua]] * [[Dewletên Yekbûyî]] * [[Çîn]] * [[Guatemala]] * [[Kuba]] * [[Filîpîn]] * [[Meksîk]] * [[Brezîlya]] * [[Etiyopya]] * [[Iraq]] * [[Bolîvya]] * [[Kolombiya]] * [[Iran]] * {{Ala|Yûgoslavya}} * [[Lîberya]] * [[Romanya]] * [[Bulgaristan]] * [[Fînlenda]] * [[San Marîno]] * [[Albanya]] * [[Ekwador]] * [[Paraguay]] * [[Uruguay]] * [[Venezûela]] * [[Tirkiye]] * [[Misir]] * [[Libnan]] * [[Suriye]] * [[Erebistana Siyûdî]] * [[Arjentîn]] * [[Şîle]] }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şerê cîhanî yê duyem]] pk5i06izk5qkwesc2jrpld7q8vkjx3o 1996850 1996849 2026-04-04T21:51:28Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/1921955|1921955]] yê [[Special:Contributions/46.2.15.34|46.2.15.34]] ([[User talk:46.2.15.34|gotûbêj]]) şûnde kir 1996850 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Map_of_participants_in_World_War_II.png|thumb|280x280px|Yên kesk nîşanî Hêzên Hevpeymaniyê û yên şîn jî nîşanî Hêzên Tewereyê dide.]] '''Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem''' an jî bi kurtasî '''Hevpeymanî''', di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de komek bû ku li dijî welatên tewereyê şer dikirin. Ew di şerî de bi ser ketin. Jiber ku di vê komê de [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetan]] cih digirtin, wekî '''''Sisiyê Mezin''''' jî dihatin binavkirin. [[Welat]]ên li xwarê, di nava Hevpeymaniyan de cih digirtin: {{columns-list|colwidth=15em| * [[Hindistan]] * {{Ala|Polonya}} * [[Awistralya]] * {{Ala|Fransa}} * [[Zelanda Nû]] * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * [[Efrîqaya Başûr]] * {{Ala|Kanada|1921}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Belçîka}} * [[Lûksembûrg]] * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Yewnanistan}} * [[Sovyet]] * [[Panama]] * [[Kosta Rîka]] * [[Komara Domînîk]] * [[El Salvador]] * [[Haîtî]] * [[Honduras]] * [[Nîkaragua]] * [[Dewletên Yekbûyî]] * [[Çîn]] * [[Guatemala]] * [[Kuba]] * [[Filîpîn]] * [[Meksîk]] * [[Brezîlya]] * [[Etiyopya]] * [[Iraq]] * [[Bolîvya]] * [[Kolombiya]] * [[Iran]] * {{Ala|Yûgoslavya}} * [[Lîberya]] * [[Romanya]] * [[Bulgaristan]] * [[Fînlenda]] * [[San Marîno]] * [[Albanya]] * [[Ekwador]] * [[Paraguay]] * [[Uruguay]] * [[Venezûela]] * [[Tirkiye]] * [[Misir]] * [[Libnan]] * [[Suriye]] * [[Erebistana Siyûdî]] * [[Arjentîn]] * [[Şîle]] }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şerê cîhanî yê duyem]] a9107oeybokjv6p5u8vjf2x72i9u4jx 1996851 1996850 2026-04-04T21:51:55Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/1914574|1914574]] yê [[Special:Contributions/46.2.7.58|46.2.7.58]] ([[User talk:46.2.7.58|gotûbêj]]) şûnde kir 1996851 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Map_of_participants_in_World_War_II.png|thumb|280x280px|Yên kesk nîşanî Hêzên Hevpeymaniyê û yên şîn jî nîşanî Hêzên Tewereyê dide.]] '''Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem''' an jî bi kurtasî '''Hevpeymanî''', di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de komek bû ku li dijî welatên tewereyê şer dikirin. Ew di şerî de bi ser ketin. Jiber ku di vê komê de [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetan]] cih digirtin, wekî '''''Sisiyê Mezin''''' jî dihatin binavkirin. [[Welat]]ên li xwarê, di nava Hevpeymaniyan de cih digirtin: {{columns-list|colwidth=15em| * [[Hindistan]] * {{Ala|Polonya}} * [[Awistralya]] * {{Ala|Fransa}} * [[Zelanda Nû]] * {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} * [[Efrîqaya Başûr]] * {{Ala|Kanada|1921}} * {{Ala|Norwêc}} * {{Ala|Belçîka}} * [[Lûksembûrg]] * {{Ala|Holenda}} * {{Ala|Yewnanistan}} * {{Ala|Sovyet}} * [[Panama]] * [[Kosta Rîka]] * [[Komara Domînîk]] * [[El Salvador]] * [[Haîtî]] * [[Honduras]] * [[Nîkaragua]] * [[Dewletên Yekbûyî]] * [[Çîn]] * [[Guatemala]] * [[Kuba]] * [[Filîpîn]] * [[Meksîk]] * [[Brezîlya]] * [[Etiyopya]] * [[Iraq]] * [[Bolîvya]] * [[Kolombiya]] * [[Iran]] * {{Ala|Yûgoslavya}} * [[Lîberya]] * [[Romanya]] * [[Bulgaristan]] * [[Fînlenda]] * [[San Marîno]] * [[Albanya]] * [[Ekwador]] * [[Paraguay]] * [[Uruguay]] * [[Venezûela]] * [[Tirkiye]] * [[Misir]] * [[Libnan]] * [[Suriye]] * [[Erebistana Siyûdî]] * [[Arjentîn]] * [[Şîle]] }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şerê cîhanî yê duyem]] crxg7phx4w6l091q7xk7ga5qz0islbt 1996852 1996851 2026-04-04T21:52:26Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/1914573|1914573]] yê [[Special:Contributions/46.2.7.58|46.2.7.58]] ([[User talk:46.2.7.58|gotûbêj]]) şûnde kir 1996852 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Map_of_participants_in_World_War_II.png|thumb|280x280px|Yên kesk nîşanî Hêzên Hevpeymaniyê û yên şîn jî nîşanî Hêzên Tewereyê dide.]] '''Hêzên Hevpeymaniyê yên Şerê Cîhanî yê Duyem''' an jî bi kurtasî '''Hevpeymanî''', di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de komek bû ku li dijî welatên tewereyê şer dikirin. Ew di şerî de bi ser ketin. Jiber ku di vê komê de [[Keyaniya Yekbûyî]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetan]] cih digirtin, wekî '''''Sisiyê Mezin''''' jî dihatin binavkirin. [[Welat]]ên li xwarê, di nava Hevpeymaniyan de cih digirtin: {{columns-list|colwidth=15em| * [[Hindistan]] * [[Polonya]] * [[Awistralya]] * [[Fransa]] * [[Zelanda Nû]] * [[Keyaniya Yekbûyî]] * [[Efrîqaya Başûr]] * [[Kanada]] * [[Norwêc]] * [[Belçîka]] * [[Lûksembûrg]] * [[Holenda]] * [[Yewnanistan]] * [[Sovyet]] * [[Panama]] * [[Kosta Rîka]] * [[Komara Domînîk]] * [[El Salvador]] * [[Haîtî]] * [[Honduras]] * [[Nîkaragua]] * [[Dewletên Yekbûyî]] * [[Çîn]] * [[Guatemala]] * [[Kuba]] * [[Filîpîn]] * [[Meksîk]] * [[Brezîlya]] * [[Etiyopya]] * [[Iraq]] * [[Bolîvya]] * [[Kolombiya]] * [[Iran]] * [[Yûgoslavya]] * [[Lîberya]] * [[Romanya]] * [[Bulgaristan]] * [[Fînlenda]] * [[San Marîno]] * [[Albanya]] * [[Ekwador]] * [[Paraguay]] * [[Uruguay]] * [[Venezûela]] * [[Tirkiye]] * [[Misir]] * [[Libnan]] * [[Suriye]] * [[Erebistana Siyûdî]] * [[Arjentîn]] * [[Şîle]] }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Şerê cîhanî yê duyem]] nbwa6ofxk343p463fm3mlrqk7me5fc1 0 75134 1996906 1764028 2026-04-05T08:22:27Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996906 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Çiyayê Perestgehê | navê_din = הַר הַבַּיִת, Har HaBayit<br />الحرم الشريف, al-Ḥaram ash-Šarīf, | wêne = Israel-2013(2)-Aerial-Jerusalem-Temple Mount-Temple Mount (south exposure).jpg | wêne_sernav = Nêrîna ji ezmanê ya başûrê Çiyayê Perestgehê | bilindayî = 740 | cih = [[Orşelîm]] | zincîreçiya = [[Çiyayên Cihûstanê|Cihûstan]] | nexşeya_cihan = Orşelîma kevn | lat_deg = 31 | lat_min = 46 | lat_sec = 40.7 | lat_dir = N | lon_deg = 35 | lon_min = 14 | lon_sec = 8.9 | lon_dir = E | cure = [[Melekî|Semeberd]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount |sernav=New Jerusalem Finds Point to the Temple Mount |xebat=cbn.com |roja-gihiştinê=2017-07-23 |archive-date=2016-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160823113604/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount/ |url-status=dead }}</ref> | çalakbûna_dawî = | yekem = }} '''Çiyayê Perestgehê''' ({{bi-he|הַר הַבַּיִת}}, ''Har HaBáyit'', "Çiyayê malê [ya Xwedê, di Perestgehê de]"), Ji aliyê Misilmanan re wek '''Harem-î Şerîf''' tê zanîn ({{bi-ar|الحرم الشريف}}, ''al-Ḥaram al-Šarīf'', "Perestgeha esîl", an {{ziman|la|الحرم القدسي الشريف}}, ''al-Ḥaram [[al-Quds]]ī al-Šarīf'', "Perestgeha eslî ya Orşelîmê"), çiyayê li ser [[Orşelîma kevn]] e, ku li cîhanê yek ji navnîşên dînî yên girîng e. Ew bi hezar salan ji aliyê kesên [[Cihû]], [[Xiristiyan]] û [[Misilman]]an ve hate pîroz kirin. Di vê malperê de sê serdestên avahiyên sereke yên ji destpêka [[Xanedana Emewiyan|Heyama Emewiyan]] heye: [[Mescîda Eqsa]], [[Qubeya Zinarê]], [[Qubeya Xelekê]] û herwisa jî [[Mînareyên Çiyayê Perestgehê|çar mînare]] hene. [[Xanedana Herodîwan|Herodiyan]] dîwar û dergehên nû yên paşîn diavêjin [[Împaratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] û demên îslamî yên di nav hestiyên Çiyayê de mane. Niha mirov dikare bi riya gihîştin [[Dergeha Çiyayê Perestgehê|yanzdeh dergeh]], deh mîsogerkirî ye ji bo misilmanan û yek ji bo kesên ne-misilman in, di nav deverên cerdevan ên [[polîsên Îsraîlê] di her deverê de hatine parastin. Li gor [[Încîl]]ê, Cihûyan [[Perestgeha li Orşelîmê|Perestgehên]] li ser Çiyayê Perestgehê rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/horizon/solomon_qa.shtml |sernav=BBC - Science & Nature - Horizon |xebat=bbc.co.uk }}</ref> Li gor kevneşopiya Cihûyan û Nivîsara Cihûyan,<ref>{{Bibleverse|2 Chron.|3:1-2|HE}}.</ref> [[Perestgeha Silêmanê|perestgeha yekemîn]] Keya Pêxemberê [[Dawid]] li Qudaxa 957 BZ çêkirin û di 586 BZ de li [Babîl]]ê hatiye winda kirin. Di [[Perestgeha duyemîn|duyemîn]] perestgeha di bin sîwanê [[Zerûbabîl]]ê ya di 516 BZ de hatibû avakirin û ji aliyê [[Împaratoriya Romê]] ya li 70 CE rûxandin. Kevneşopiya cihûyan dipeyivîn, ku ew [[Perestgeha sêyemîn|Perestgeh û sernavê dawîn]] wê ava kirin. Cihê di Cihûstanê de cihan eşkere ye û ew e cihûyên li ser dua bikin. Ji ber ku pîrozbahiya xwe ya tundî, gelek Cihûyan dê di çiyayê xwe de ne, da ku ji derveyî herêman ketin cihê li [[Pîrozweriya Pîroz]] û rawestandin, ji ber ku hiqûqê Rabînîkal hinek perçeya [[Şêxinah|pêşengiya devê]] li ser vê malperê ye.<ref>[[Maimonides]], [[Mishneh Torah]], Avoda (Divine Service): The laws of the Temple in Jerusalem, chapter 6, rule 14</ref> <br><gallery class=center caption="Çiyayê Perestgehê"> Jerusalem-Al-Aqsa-Moschee-08-Al-Fakhriyya-Minarett-2010-gje.jpg Jerusalem-Klagemauer-20-Frauen-2010-gje.jpg Jerusalem-Al-Aqsa-Moschee-30-Moslems-2010-gje.jpg Jerusalem-Felsendom-46-Palme-2010-gje.jpg Jerusalem-Tempelberg-20-Ghawanima-Minarett-Geisterdom-1985-gje.jpg Jerusalem-Tempelberg-58-Bab-al-Silsila-Minarett-Erloeserkirchturm-Grabeskirche-2010-gje.jpg Jerusalem-Tempelberg-64-Yusufdom-2010-gje.jpg Jerusalem-Tempelberg-86-Arkaden-2010-gje.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Îsraêl]] 9abtqc7uq4zy15bqxduk9juihdq4mub 1996928 1996906 2026-04-05T09:12:25Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1996928 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank çiya | nav = Çiyayê Perestgehê | navê_din = הַר הַבַּיִת, Har HaBayit<br />الحرم الشريف, al-Ḥaram ash-Šarīf, | wêne = Israel-2013(2)-Aerial-Jerusalem-Temple Mount-Temple Mount (south exposure).jpg | wêne_sernav = Nêrîna ji ezmanê ya başûrê Çiyayê Perestgehê | bilindayî = 740 | cih = [[Orşelîm]] | zincîreçiya = [[Çiyayên Cihûstanê|Cihûstan]] | nexşeya_cihan = Orşelîma kevn | lat_deg = 31 | lat_min = 46 | lat_sec = 40.7 | lat_dir = N | lon_deg = 35 | lon_min = 14 | lon_sec = 8.9 | lon_dir = E | cure = [[Melekî|Semeberd]]<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount |sernav=New Jerusalem Finds Point to the Temple Mount |xebat=cbn.com |roja-gihiştinê=2017-07-23 |roja-arşîvê=2016-08-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160823113604/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | çalakbûna_dawî = | yekem = }} '''Çiyayê Perestgehê''' ({{bi-he|הַר הַבַּיִת}}, ''Har HaBáyit'', "Çiyayê malê [ya Xwedê, di Perestgehê de]"), Ji aliyê Misilmanan re wek '''Harem-î Şerîf''' tê zanîn ({{bi-ar|الحرم الشريف}}, ''al-Ḥaram al-Šarīf'', "Perestgeha esîl", an {{ziman|la|الحرم القدسي الشريف}}, ''al-Ḥaram [[al-Quds]]ī al-Šarīf'', "Perestgeha eslî ya Orşelîmê"), çiyayê li ser [[Orşelîma kevn]] e, ku li cîhanê yek ji navnîşên dînî yên girîng e. Ew bi hezar salan ji aliyê kesên [[Cihû]], [[Xiristiyan]] û [[Misilman]]an ve hate pîroz kirin. Di vê malperê de sê serdestên avahiyên sereke yên ji destpêka [[Xanedana Emewiyan|Heyama Emewiyan]] heye: [[Mescîda Eqsa]], [[Qubeya Zinarê]], [[Qubeya Xelekê]] û herwisa jî [[Mînareyên Çiyayê Perestgehê|çar mînare]] hene. [[Xanedana Herodîwan|Herodiyan]] dîwar û dergehên nû yên paşîn diavêjin [[Împaratoriya Bîzansê|Bîzansiyan]] û demên îslamî yên di nav hestiyên Çiyayê de mane. Niha mirov dikare bi riya gihîştin [[Dergeha Çiyayê Perestgehê|yanzdeh dergeh]], deh mîsogerkirî ye ji bo misilmanan û yek ji bo kesên ne-misilman in, di nav deverên cerdevan ên [[polîsên Îsraîlê] di her deverê de hatine parastin. Li gor [[Încîl]]ê, Cihûyan [[Perestgeha li Orşelîmê|Perestgehên]] li ser Çiyayê Perestgehê rawestandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/sn/tvradio/programmes/horizon/solomon_qa.shtml |sernav=BBC - Science & Nature - Horizon |xebat=bbc.co.uk }}</ref> Li gor kevneşopiya Cihûyan û Nivîsara Cihûyan,<ref>{{Bibleverse|2 Chron.|3:1-2|HE}}.</ref> [[Perestgeha Silêmanê|perestgeha yekemîn]] Keya Pêxemberê [[Dawid]] li Qudaxa 957 BZ çêkirin û di 586 BZ de li [Babîl]]ê hatiye winda kirin. Di [[Perestgeha duyemîn|duyemîn]] perestgeha di bin sîwanê [[Zerûbabîl]]ê ya di 516 BZ de hatibû avakirin û ji aliyê [[Împaratoriya Romê]] ya li 70 CE rûxandin. Kevneşopiya cihûyan dipeyivîn, ku ew [[Perestgeha sêyemîn|Perestgeh û sernavê dawîn]] wê ava kirin. Cihê di Cihûstanê de cihan eşkere ye û ew e cihûyên li ser dua bikin. Ji ber ku pîrozbahiya xwe ya tundî, gelek Cihûyan dê di çiyayê xwe de ne, da ku ji derveyî herêman ketin cihê li [[Pîrozweriya Pîroz]] û rawestandin, ji ber ku hiqûqê Rabînîkal hinek perçeya [[Şêxinah|pêşengiya devê]] li ser vê malperê ye.<ref>[[Maimonides]], [[Mishneh Torah]], Avoda (Divine Service): The laws of the Temple in Jerusalem, chapter 6, rule 14</ref> <br><gallery class=center caption="Çiyayê Perestgehê"> Jerusalem-Al-Aqsa-Moschee-08-Al-Fakhriyya-Minarett-2010-gje.jpg Jerusalem-Klagemauer-20-Frauen-2010-gje.jpg Jerusalem-Al-Aqsa-Moschee-30-Moslems-2010-gje.jpg Jerusalem-Felsendom-46-Palme-2010-gje.jpg Jerusalem-Tempelberg-20-Ghawanima-Minarett-Geisterdom-1985-gje.jpg Jerusalem-Tempelberg-58-Bab-al-Silsila-Minarett-Erloeserkirchturm-Grabeskirche-2010-gje.jpg Jerusalem-Tempelberg-64-Yusufdom-2010-gje.jpg Jerusalem-Tempelberg-86-Arkaden-2010-gje.jpg </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Îslam-şitil}} [[Kategorî:Îslam]] [[Kategorî:Îsraêl]] rafs8dclecx0p7s071qxti1jhujrtbu 0 84286 1996900 1947426 2026-04-05T06:36:33Z CommonsDelinker 599 Wêneyê bi navê Rewşan_genis_aci.png ji gotarê hate jêbirin, ji ber ku ew li Commonsê ji aliyê [[c:User:Krd|Krd]] ve hate jêbirin. Sedema jêbirinê: No permission since 28 March 2026 1996900 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = | wêne = | paşbingeh = solo_singer | navê_jidayikbûnê = Rewşan Çeliker | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|11|9|1980|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Tetwan]], [[Bêdlîs]] | cure = [[World Music]], [[Prograssive Folk]], [[Balad]] | pîşe = {{Hlist|[[Stranbêj]]|[[bestekar]]|[[kemanjen]]}} | amûr = {{Hlist|Vokal|keman|ukelele|viyola<ref>{{YouTube|ZduldzsQJk8|Hevpeyvîn bi hunurmend û sitranbêja Kurd a jêhatî Rewşan Çelîker re|time=34m05s}}</ref>}} | malper = {{URL|https://rewshan.com/}} | salên_çalak = 2017- îro | şirketa_muzîkê = [[CK Music Production]], [[Digitalent Production]], [[Aynalı Record]] }} '''Rewşan Çeliker''' (jdb: 11e îlona 1980an [[Tetwan]], [[Bidlîs]]) [[stranbêj]], strannivîs, berhevkar û [[keman]]jeneke [[kurd]] e. == Jînenîgarî == Rewşan Çeliker li navçeya [[Tetwan]] a girêdayî [[Bidlîs]]ê ye ji dayik bûye û heta 13 saliya xwe li Bedlîsê maye. Di temenê biçûk de bi muzîkê re eleqedar dibe. Heman salan bi tevî malbata xwe koçî [[Mêrsîn]]ê dike û perwerdehiya xwe ya lîseyê li wir qedandiye. Piştê qedandina lîseyê li [[Zanîngeha Enqereyê]] Beşa Şêwirmendî û Rêhberiyê ya Derûniyê dixwîne. Rewşan di dema xwendina xwe ya lîsansê de perwerdeya muzîk û şanoyê jî werdigire.<ref name = "rewsanceliker.com">{{Jêder-malper |url=http://www.rewsanceliker.com/ |sernav=CELIKER MUSIC |ziman=tr-TR |tarîxa-gihiştinê=2020-03-21 |tarîxa-arşîvê=2020-03-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200321132329/http://www.rewsanceliker.com|rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Kariyera muzîkê == [[Wêne: Rewşan 2.jpg|çep|thumb|Rewşan Çeliker]] Rewşan yek ji damezrînera Orkestraya Muzîka Fîlman a Stenbolê (IFMO) e û bi Orkestraya Pera Jazz, Orkestraya Odeyê ya ITU, Koma Muzîka Hemdem, Orkestraya Semfonî ya Melodiyên Aştiyê û Muzîka Fîlman a Stenbolê re di gelek festîval û çalakiyan de wek kemanjen beşdarî konseran bûye.<ref name="rewsanceliker.com" /> Di heman salê de di Projeya çandî ya [[Ewropayê]] de bi Orkestraya Senfonî ya Melodiyên Aştiyê li [[Ermenistan]] ê xebatên xwe berdewam kirine.<ref name="rewsanceliker.com" /> == Dîskografî == === Albûm === {{Albûm | sernav = Ax Lê Wesê | sal = 2018 | naverok = # Lo Berde # Ax Lê Wêse # Oror # Ximximê Torevanê # Selimo Lawo # Sînê # Nubar Nubar # Sari Sirun Yar }} {{Albûm | sernav = Tov | sal = 2020 | label = [[CK Music Production|CK Music]] | naverok = # Ax eman # Gulîzera min # Gulê # Yar Bêzarê # Wext Lazim Bû # Bavê'm # Taxa Filla # Diçim Diçim # Wisa Dixwazim # Dinya Haye }}{{Albûm | sernav = Live Session Vo.1 | sal = 2023 | naverok = # Ax eman # Lo Berde # Keçê Canê # Wext Lazim Bû # Taxa Filla # Kirasê Te # Gulê # Bavê'm # Yar Bêzarê # Şalik Şînokê - Mayro # Kavir # Hay Lê Lê }}{{Albûm | sernav = Live Session Vo.2 | sal = 2024 | naverok = # Nayê # Erebo # Hîzane # Dîlo Malê Min Dîlo # Destmala Min # Yarê # Mala Te Li Kêrê Ye # Yağmur Yağar Taş Üstüne }}{{Albûm | sernav = Hinar | sal = 2024 | label = [[Aynalı Record]] | naverok = # Lalixan # Ev Der Stenbol e # Tu Bi Xêr Hatî # Hechecîk # Dil Miqabilê Dil e # Bêrî # Ez Li Vir im # Çarmedor # Şeşê Sibê }} === Single === *''Kirasê Te (2019)'' *''Azîzakam (2019)'' *''Bingol (2019)'' *''Desmala Min (2019)'' *''Şalik Şînokê (2021)'' *''Kavir (2022)'' *''Xuçê (2022)'' *''Yarê (2022)'' *''Dîlo Malê Min Dîlo (2022)'' == Fîlmografî == === Belgefîlm === * ''Dengên Bakûr'' (2014) * ''Kilama Dayika Min'' (2014) * ''Al Shafaq'' (2019) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Tetwanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 5djq5imaqjwe0097poaxflt9pj38pgj 0 85067 1996688 1996684 2026-04-04T12:02:22Z Kurê Acemî 105128 1996688 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} [[Wêne:Chinese New Year market.jpg|thumb|Dema sala nû ya Çînê]] '''Sala Nû ya Çînê''' (bi [[Zimanê çînî|çînî]]: 春节, ''Chūnjié'') mîhrîcaneke girîng a [[Çîn]]ê ku di destpêka [[salname]]ya kevneşopî ya [[salnameya heyvrojê|heyvrojê]] ya çînî da tê pîrozkirin. Pîrozbahî ji êvara roja yekem dest pê dike û heta 15ê meha yekem berdevam dike. Roja yekem a sala nû di navbera 21ê [[kanûna paşîn]] û 20ê sibat ê da, gorî heyva nû tê tespîtkirin. Mîhrîcana Sala Nû xwedî paşînek sedsalî, mîtolojî û kevneşopiyên cûda ye. Mîhrîcan ji bilî Çînê, li welatên ku çînî tê da hene jî tê pîrozkirin. Ango li [[Hong Kong]], [[Makao]], [[Taywan]], [[Singapûr]], [[Taylenda]], [[Kamboca]], [[Îndonezya]], [[Malezya]], [[Maurîtius]] û [[Fîlîpîn]]ê jî tê pîrozkirin. Sala nû ya Çînê ji hêla çîniyan ve wekî betlaneyeke girîng tê hesibandin. == Çavkanî == * http://www.history.com/topics/chinese-new-year * http://www.discoverhongkong.com/eng/events/festivals-guide.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120707052411/http://www.discoverhongkong.com/eng/events/festivals-guide.html |date=2012-07-07 }} * https://web.archive.org/web/20160426094912/http://www.tourism-mauritius.mu/en/festivals.html * http://ph.news.yahoo.com/philippines-adds-chinese-holidays-171626435.html {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Asyaya Rojhilat]] [[Kategorî:Başûr-rojhilatê Asyayê]] [[Kategorî:Çînî]] [[Kategorî:Festîvalên li Çînê]] [[Kategorî:Salname]] r86gna9ge7ydn6o9u4bebgtb9p7zn9e 0 87120 1996911 1927824 2026-04-05T08:33:48Z Avestaboy 34898 1996911 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank welat | nav = Landskapet Åland {{sv}}<br/>Ahvenanmaan maakunta (fînî) | navê_kurdî = Herêma Ålendayê | al = Flag_of_Åland.svg | nîşan = Coat_of_arms_of_Åland.svg | sirûda_netewî = ''Ålänningens sång'' | cîh = Alandmunicipalities.png | zimanên_fermî = [[Swêdî]] | zimanên_tev = [[Fînî]] | rewş = Herêma xweser ya Fînlendayê | sîstema_siyasî = Parlementerî, eyalet benavendîkirî xweserî | serok_komar = Marine Holm-Johansson | serok_wezîr = Veronica Thörnroos | serxwebûn = 7 gulan 1920 | paytext = [[Mariehamn]] | rûerd = 1.580 | gelhe = 29.884 <small>(2020)</small><ref>https://www.asub.ax/sites/www.asub.ax/files/attachments/page/statistisk_arsbok_for_aland_2019_1.pdf</ref> | berbelavî = 18,36 | dirav = Ewro ([[EUR]]) | dem = [[Dema Gerdûnî ya Bisazûmankirî|UTC]]+2 <small>[[Dema rojhilatê Ewropa|EET]]</small> /<br> UTC+3 <small>[[Demjimêra havînê|EEST]]</small> | nîşana_înternetê = .fi | koda_telefonê = +358 18 }} '''Ålenda''' an '''giravên Ålenda''' ([[swêdî]] ''Åland'', [[fînî]] ''Ahvenanmaa'') eyalet behra giravan di navbera Deryaya Baltîk û Kendava Botniayê de li [[Fînlenda]]yê ye. Ew herêma tenê xweser, bêleşkerkirî û yekzimanî, axaftina swêdî li Fînlenda. Ew jî herî biçûk herêma Fînlendayê. Girava herî mezin [[Fasta Åland]] e. Ålenda ji 6.500 giravan pêk tê. [[Märket]]a Ålendayê giravek e ku tê de birc û [[panoseke deryayê]] ye û sinorê Fînlenda û Swêdê jî ye. Ålenda xwedan statû xweser e û wî hikûmeta xwe hezên deveriyê dixebitîne. {{bar box |title=Zimanên giravên Ålendayê (2019) |titlebar=#ddd |left1=Ziman |right1=% |float=right |bars= {{bar percent|Swêdî|darkgreen|86.5}} {{bar percent|Fînî|purple|4.7}} {{bar percent|Cuda|red|8.8}} }} == Etîmolojî == Navê orijînala yê Ålenda ji zimana Proto-Norse ''Ahvaland'', ku maneya wê "axa avê". ''Ahva'' ji peyva latînî ''aqua'', av e. Navên fînî û [[estonî]], ''Ahvenanmaa'' û ''Ahvenamaa'', formên nava kev hildigirin, ku maneya wan "axa perkan", "axa [[sûf]]an" e (bi [[tirk]] ''tatlısu levreği'', bi [[erebî]] فرخ أوروبي, bi [[farsî]] لوتی اروپایی). == Dîroka nûjen û xweserî == Fînlenda û giravên Ålenda, beşek bû ji axa ku ji hêla Swêdê ve di bin [[Peymana Fredrikshamnê]] ku di îlona 1809an de ji Rûsyayê re hatibû dayîn. Di encama peyamê de Ålenda di navbera 1809 û 1917an de bû beşeke welatê nîvxweser ê [[Dûkatiya Mezin ya Fînlenda]]. Di 1832'an de Rûsya giravan dest pê kir ku kelehê bike, lê asêgehê mezin ya Bomarsund ne bi dawî bû. Di [[Şerê Qirîmê]] de li operasyona di heremê Baltîka de dijî Rûsya, hevbendîya hezên yan [[Fransa]] û [[Keyaniya Yekbûyî]] giravan dîl girt û asêgehê hilweşand. Peymana [[Parîs]] (1856) hemû behra giravan Ålenda bêleşkerkir. Heta 1917 Fînlenda di bin desthilatiya [[Rûsyaya Çarî]]yê de bû, lê kengi ew ket piştî şoreşê, desthilatdarên rûsîya kontrola xwe winda kir. Komara Sosyalîst Sovyêt Federalî ya Rûsî piştî [[Şoreşa Çiriya Pêşîn|Şoreşa Cotmehê]] dayka bû (1917) û ew derket ji Fînlenda. Di [[şerê navxweyî]] de, leşkerên swêdî mîna aştîparêzên di navbera leşkerên Rûsî, leşkerên Sor û leşkeren Sipî fînî de hatin dest xwe di şerê wan wernede. Di nav çend hefteyan de, wek Senato ya Fînlenda (sipî, parêzker, burjuwa) daxwaz kir, leşkerên almanî li rex swêdî hat dagirkirin. Kengi Fînlendaya serxwebûna wergirt, piştî [[Şerê Navxweyî Fînî]] (1917-1918) gelên Ålendayê xweserî xwest, ê debat di sala 1919'an û 1920'an de çêbû. Di 1917'an de rûniştvanên giravan xwest ku bi Swêd re yekîtiyê bikim. Di 1919'an de, 96,4% dengdêrên giravan daxwaznameya cudabûn ji Fînlenda û yekkirin bi Swêd re nîşan kir. Hestên neteweperwer swêdî bi taybetî qayîmkirî, ji ber hestên antiswêdî li Fînlenda û netwerperwer fînî. Lêbelê, Fînlenda qebûlnekirî ku giravan dest jê berde û statû xweserî ji rûniştvanên re pêşkêşkirî. - Rûniştvanên pêşniyaz qebûlnekirî û birryar li ser girêdana Ålendaya berpirsiyarîya yê Komala Neteweyan (piştî [[Neteweyên Yekbûyî]]) ye. Komala Neteweyan biryar da ku Ålenda xweserî û beşeka Fînlendayê ye. Bi qanûnê Ålenda bêalî têkildarî siyasetê û bêleşkerkirî bi temamî, û nîştecihên bexşandî ji serbazkirina kotekî li cem Hêzên Parastina Fînî ne. Giravan xweserî berfirehê ju [[Parlamena Fînlendayê]] di 1920'an de li ''Belgename li ser Xeserîya Ålendayê'' wergirtin. Bi belgameyê, Ålenda bi xumalî axaftina-swêdî dimîne. == Siyaset == Birêvebirina Giravên Ålenda bi ''Belgenameya li ser Xeserîya Ålendayê'' û peymanên navneteweyan xebat dike. Van qanûnan xweseriya giravan ji Fînlenda û statûya bêleşkerkirin garantî dide. Dawiya dawîn, Fînlenda serweriya li ser giravan heye. Hikûmeta Ålenda (''Landskapsregering'') ji hêla prensîbên parlamenterîzmê ve bersiva Parlamena Ålenda (''Lagting'') dide. Ålenda temsîl li Parlamena Fînî heye, û temsîlkarek hildibijêre. Pergala partiyên siyasî ji bej cûda ye. Ålenda ala xwe heye. Ew endama Encumena Bakurî ye. Ålenda polîsa xwe heye, lê artêşa xwe wê tune. <div class="overflowbugx" style="overflow: auto">{{Panorama|Färjsundet from Höga C tower.jpg|600px|Färjsundet from Höga C tower}}</div> == Girêdanên derve == * {{wikiatlas|Åland}} * [http://www.aland.ax/ Åland official site] {{en}} * [http://www.regeringen.ax/ Government of Åland] {{sv}} * [http://www.b7.org/ B7 Baltic Islands Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213193331/http://www.b7.org/ |date=2008-02-13 }} * [http://finland.fi/public/default.aspx?contentid=160122&contentlan=2&culture=en-US The example of Åland, autonomy as a minor protector] The Åland example: autonomy protects a minority * [http://www.alandstidningen.ax/ Ålandstidningen] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1920an li Ewropayê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Fînlenda]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Herêmên Fînlendayê]] [[Kategorî:Ålenda| ]] 44ohbe21rp44qsfxe8melxu4bamk8hl 0 88498 1996884 1866948 2026-04-05T04:51:52Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996884 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Yang Guangxian''' ({{bi-zh|楊光先}}, jdb. 1597 - m. 1669 [[Şantung]], [[Çîn]]) [[astronom|stêrnasê]] [[çîn]]î bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wdl.org/en/item/7090/ |sernav=Refuting Heresy |tarîx=1650 |malper=www.wdl.org |tarîxa-gihiştinê=2020-06-18 }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Di salên 1665an û hetanî demên dawiyê rêveberiya nivîsgeha stêrnasiya çînê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnas-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1597]] [[Kategorî:Kesên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1669]] [[Kategorî:Stêrnas]] [[Kategorî:Stêrnasên çînî]] 4p7o3xpzxy730nrg2nlb71798pwxdo8 1996886 1996884 2026-04-05T05:22:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1996886 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Yang Guangxian''' ({{bi-zh|楊光先}}, jdb. 1597 - m. 1669 [[Şantung]], [[Çîn]]) [[astronom|stêrnasê]] [[çîn]]î bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wdl.org/en/item/7090/ |sernav=Refuting Heresy |tarîx=1650 |malper=www.wdl.org |tarîxa-gihiştinê=2020-06-18 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Di salên 1665an û hetanî demên dawiyê rêveberiya nivîsgeha stêrnasiya çînê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Stêrnas-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1597]] [[Kategorî:Kesên sedsala 17an]] [[Kategorî:Mirin 1669]] [[Kategorî:Stêrnas]] [[Kategorî:Stêrnasên çînî]] fto3kfah9qkqu82jmksertebjs6zm5b 0 94015 1996929 1835422 2026-04-05T09:19:08Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996929 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Îbrahîm Xelîl | wêne = Ibrahim_Khalil_(singer).jpg | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2000|05|05}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hesîçe]], [[Sûrî]] | cure = Muzîka [[kurdi]] | amûr = [[Stran]] | malper = {{URL|https://ibrahim-khalil.com/}} }} '''Îbrahîm Xelîl''' (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: ''Ibrahim Khalil'', z. 5ê gulana 2000, [[Hesîçe]], [[Sûrî]]) strannivîs û stranbêjekî kurd e. == Jînenîgarî == Îbrahîm Xelîl di 5ê gulana 2000î de li [[Hesîçe]] li Rojavayê kurdistanê di malbateke muzîkjenan de ji dayik bûye. Wî di 9 saliya xwe de gavên xwe yên muzîkê yên herî pêşî avêtin. Di 11 saliya xwe de li Dibistaneke muzîkî ya li Hesîçeyê^{''[Kîjan?]''} dest bi xwendina muzîkê dike. Îbrahîm ji sala 2012an û pê de li Almanyayê dijî. Wî li wir Dibistana Ewropî ya Clemens-Brentano xwendiye. == Albûm == Îbrahîm Xelîl di sala 2012an de yekemîn vîdyoya xwe ya muzîkê bi navê "Beje beje" derxist. Dûv re herdû stranên "Heyo" û "Bivinm" derxistin. Wî ji stranbêjên weke [[Jangir Broyan]] û [[Arthur Safoyan]] re jî stran nivîsandine. Şêwazeyên wî ya muzîkê cûrbicûr in, ku tê de [[ballad]]ên pop û her weha muzîka gelêrî ya kevneşopa êzdiyan jî dibêje. === Dîskografî === ==== Stran ==== * 2016 Feb - "Ay Dil" * 2016 Feb - "Keçka Êzidî" * 2016 Sep - "Shems Xayeme" * 2017 Feb - "Êz Çi Bikîm Min Hez Bikî" * 2017 Jun - "Seva Te" * 2017 Oct - "Tu Tu Tu" (li gel Amar Zakharov, David Odi) * 2018 Jan - "Şaya Artur" * 2018 Jun - "Ez Berfim" * 2018 Dec -  "Potpori/Govend" * 2019 May - "Romanci" * 2019 Jun - "Yazidi Mashup" (li gel Ishkhan Dengbêj) * 2019 Oct - "Ezdixana Mine" * 2019 Dec - "Bvinm" * 2019 Mar - "Le Le Le" (li gel Khaloyan) * 2020 Jun - "Kûda Ez Herîm" * 2020 Julc - "Miran & Anna" ==== Vîdeoklîp ==== {| class="wikitable" |'''Sal''' |'''Navê stranê''' |'''Stranbêj''' |- |2017 |Lalisha Nurani |Ibrahim Khalil   |- |2017 |Şaya Şemoyê |Ibrahim Khalil (li gel Arthur Safoyan) |- |2017 |De u Bave Te |Ibrahim Khalil |- |2018 |Heyo |Ibrahim Khalil |- |2018 |Dil Deşe   |Ibrahim Khalil |- |2018 |Eman |Ibrahim Khalil (li gel Hamik Tamoyan) |- |2020 |Were Dilo |Ibrahim Khalil |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * {{ku}} 1. https://ezidi24.com/ku/?p=3818 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017221719/https://ezidi24.com/ku/?p=3818 |date=2020-10-17 }} * {{ar}} 2. https://ezidi24.com/ar/?p=29021 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716124654/https://ezidi24.com/ar/?p=29021 |date=2020-07-16 }} * {{en}} 3. http://yazidis.info/en/news/967/ibrahim-khalil-is-a-talented-yazidi-musician {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126060210/http://yazidis.info/en/news/967/ibrahim-khalil-is-a-talented-yazidi-musician |date=2020-11-26 }} * {{en}} 4. https://open.spotify.com/artist/0OUAAlYlXWXrhzlCPUiWXe?si=qSg5AgjyR6aIsgyrsEQ4Nw * {{de}} 5. https://armenopole.com/daykamin.html * {{hy}} 6. https://m.shamshyan.com/hy/article/2020/02/18/1147727/{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|11742971|Ibrahim Khalil}} * [https://www.youtube.com/channel/UC091qHZtfULRk6e99OmaB7Q Ibrahim Khalil li ser YouTube] * [https://www.discogs.com/de/artist/8007708-Ibrahim-Khalil Ibrahim Khelil] li ser [[Discogs]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Êzîdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] 4vfxsl0cxwkkzapz6dpmgwpbhonpe8o 1996936 1996929 2026-04-05T10:22:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1996936 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Îbrahîm Xelîl | wêne = Ibrahim_Khalil_(singer).jpg | paşbingeh = solo_singer | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|2000|05|05}} | cihê_jidayikbûnê = [[Hesîçe]], [[Sûrî]] | cure = Muzîka [[kurdi]] | amûr = [[Stran]] | malper = {{URL|https://ibrahim-khalil.com/}} }} '''Îbrahîm Xelîl''' (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: ''Ibrahim Khalil'', z. 5ê gulana 2000, [[Hesîçe]], [[Sûrî]]) strannivîs û stranbêjekî kurd e. == Jînenîgarî == Îbrahîm Xelîl di 5ê gulana 2000î de li [[Hesîçe]] li Rojavayê kurdistanê di malbateke muzîkjenan de ji dayik bûye. Wî di 9 saliya xwe de gavên xwe yên muzîkê yên herî pêşî avêtin. Di 11 saliya xwe de li Dibistaneke muzîkî ya li Hesîçeyê^{''[Kîjan?]''} dest bi xwendina muzîkê dike. Îbrahîm ji sala 2012an û pê de li Almanyayê dijî. Wî li wir Dibistana Ewropî ya Clemens-Brentano xwendiye. == Albûm == Îbrahîm Xelîl di sala 2012an de yekemîn vîdyoya xwe ya muzîkê bi navê "Beje beje" derxist. Dûv re herdû stranên "Heyo" û "Bivinm" derxistin. Wî ji stranbêjên weke [[Jangir Broyan]] û [[Arthur Safoyan]] re jî stran nivîsandine. Şêwazeyên wî ya muzîkê cûrbicûr in, ku tê de [[ballad]]ên pop û her weha muzîka gelêrî ya kevneşopa êzdiyan jî dibêje. === Dîskografî === ==== Stran ==== * 2016 Feb - "Ay Dil" * 2016 Feb - "Keçka Êzidî" * 2016 Sep - "Shems Xayeme" * 2017 Feb - "Êz Çi Bikîm Min Hez Bikî" * 2017 Jun - "Seva Te" * 2017 Oct - "Tu Tu Tu" (li gel Amar Zakharov, David Odi) * 2018 Jan - "Şaya Artur" * 2018 Jun - "Ez Berfim" * 2018 Dec -  "Potpori/Govend" * 2019 May - "Romanci" * 2019 Jun - "Yazidi Mashup" (li gel Ishkhan Dengbêj) * 2019 Oct - "Ezdixana Mine" * 2019 Dec - "Bvinm" * 2019 Mar - "Le Le Le" (li gel Khaloyan) * 2020 Jun - "Kûda Ez Herîm" * 2020 Julc - "Miran & Anna" ==== Vîdeoklîp ==== {| class="wikitable" |'''Sal''' |'''Navê stranê''' |'''Stranbêj''' |- |2017 |Lalisha Nurani |Ibrahim Khalil   |- |2017 |Şaya Şemoyê |Ibrahim Khalil (li gel Arthur Safoyan) |- |2017 |De u Bave Te |Ibrahim Khalil |- |2018 |Heyo |Ibrahim Khalil |- |2018 |Dil Deşe   |Ibrahim Khalil |- |2018 |Eman |Ibrahim Khalil (li gel Hamik Tamoyan) |- |2020 |Were Dilo |Ibrahim Khalil |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} * {{ku}} 1. https://ezidi24.com/ku/?p=3818 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201017221719/https://ezidi24.com/ku/?p=3818 |date=2020-10-17 }} * {{ar}} 2. https://ezidi24.com/ar/?p=29021 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200716124654/https://ezidi24.com/ar/?p=29021 |date=2020-07-16 }} * {{en}} 3. http://yazidis.info/en/news/967/ibrahim-khalil-is-a-talented-yazidi-musician {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201126060210/http://yazidis.info/en/news/967/ibrahim-khalil-is-a-talented-yazidi-musician |date=2020-11-26 }} * {{en}} 4. https://open.spotify.com/artist/0OUAAlYlXWXrhzlCPUiWXe?si=qSg5AgjyR6aIsgyrsEQ4Nw * {{de}} 5. https://armenopole.com/daykamin.html * {{hy}} 6. https://m.shamshyan.com/hy/article/2020/02/18/1147727/{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|11742971|Ibrahim Khalil}} * [https://www.youtube.com/channel/UC091qHZtfULRk6e99OmaB7Q Ibrahim Khalil li ser YouTube] * [https://www.discogs.com/de/artist/8007708-Ibrahim-Khalil Ibrahim Khelil] li ser [[Discogs]] {{Kontrola otorîteyê}} {{Stranbêj-kurd-şitil}} [[Kategorî:Êzîdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2000]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên kurd]] ctphkkrfk40jfdl6ta2d74pf8mc9bzx 0 98105 1996901 1976188 2026-04-05T07:46:28Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996901 wikitext text/x-wiki [[Wêne:New_crops-Chicago_urban_farm.jpg|thumb|250px|Baxçeyek çandiniya bajarî li [[Chicago]]yê.]] '''Çandiniya bajarî''', yan jî '''baxçevaniya bajarokî''', [[Cot|pratîkiya çandinî]], pêvekirin û belavkirina [[Xurek|xwarinê]] ye ku li der-dora bajaran e.<ref>Bailkey, M., and J. Nasr. 2000. "From Brownfields to Greenfields: Producing Food in North American Cities," ''Community Food Security News''. Fall 1999/Winter 2000:6</ref> Di heman demê de çandiniya bajarî peyvek e ku ji bo xwedîkirina sewalan, avjenî, daristanî û baxçevanî tê bikar anîn. Ev çalakî li deverên bajaran- dorpêç jî rû didin.<ref name="otherurbanag">{{Jêder-malper |url=https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |sernav=The role of urban agriculture in addressing household poverty and food security: the case of Zambia |paşnav=Hampwaye, G. |paşnav2=Nel, E. |weşanger=Gdnet.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |paşnav3=Ingombe, L. |tarîxa-arşîvê=14 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180414010747/https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çandiniya bajarî dikare astên cihêreng ên pêşkeftina aborî û civakî nîşan bide. Ev dibe ku tevgera civakî ya ji bo civakên domdar, ku benqeyan de organîk li ser destîşankirin hevbeş ya xwezayê û holism civaka avakirin. Van torgilokan dikarin pêşve biçin dema ku piştgiriya sazûmanî ya fermî werdigirin, di nav plansazkirina bajaroka herêmî de bibin yek ku ji bo geşedana bajar a domdar tevgerek "bajarokê veguhêz" bibe yek. Ji bo yên din, ewlehiya xwarinê, xwarin û hilberîna hatiniyê ji bo pratîkê motîvasyonên sereke ne. Di her du senaryoyan de, gihîştina bêtir rasterast bi sebzeyên nû, fêkî, û hilberên goştî bi riya çandiniya bajarî dikare ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê baştir bike. == Dîrok == Li bajarên nîv-[[Wahe|çolî]] yên [[Wahe|Farisê]], [[wahe]] bi saya kewçêrên ku ava çiyê hildigirt dihatin têr kirin da ku piştgiriyê bidin hilberîna zexm a xwarinê, ku ji hêla bermahiyên civakan ve dihatin şandin.<ref name="André2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Continuous productive urban landscapes : designing urban agriculture for sustainable cities |paşnav=André. |pêşnav=Viljoen |tarîx=2005 |weşanger=Architectural Press |kesên-din=Bohn, Katrin., Howe, J. (Joe) |isbn=9780750655439 |cih=Oxford |oclc=60533269 }}</ref> Li [[Machu Picchu]], av hate parzûn kirin û ji nû ve hate bikar anîn wekî beşek ji mîmariya gavavêtinê ya bajêr, û nivînên sebzeyan hatin dîzayn kirin ku rojê berhev bikin da ku demsala mezinbûnê dirêj bike. [[Wêne:City_experiment_in_gardening,_New_York_City_LCCN93501876.jpg|çep|thumb| Xwepêşandanek baxçevaniyê li New York, 1922]] Fikra hilberîna xurekî ya pêvek ji derveyî karûbarên çandiniya gundewarî û îthalatên dûr ne nû ye. Ew di dema şer û depresyonê de dema ku pirsgirêkên kêmbûna xwarinê çêdibûn, û her weha di demên pirbûna nisbî de hate bikar anîn. Baxçeyên dabeşkirinê di destpêka sedsala 19an de li [[Almanya]] wekî bersivek li dijî hejarî û bêewlehiya xwarinê derketin holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |sernav=untitles |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719034258/http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2009 }}</ref> Di 1893 de ji hemwelatiyên [[Detroit]] -a depresiyon hatiye xwestin ku gelek deverên vala bikar bînin da ku berhemanîna sebzeyan zêde bikin. Navê wan şaredar, Hazen S. Pingree, yê ku ramanek derxist, navê Pingree's Potato Patches lê kirin. Wî ji bo van baxçeyan armanc kir ku di demên tengasiyê de dahat, dabînkirina xwarinê çêbikin û serxwebûnê zêde bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://historicdetroit.org/building/hazen-s-pingree-monument/ |sernav=Hazen S. Pingree Monument |malper=historicdetroit.org/ |weşanger=DAN AUSTIN }}</ref> Baxçeyên serkeftinê di dema Şerê Cîhanî yê Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem de şîn bûn û li DY, [[Kanada]] û Înglistanê baxçeyên fêkî, sebze û giyayan bûn. Vê hewldanê ji hêla welatiyan ve hate girtin da ku zexta li ser hilberîna xwarinê ya ku piştgirî bide hewldana şer kêm bike. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, serokdewlet [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] bang li hemwelatiyên amerîkî kir ku her mezinbûna xwarina vekirî ya heyî bikar bînin, vê yekê wekî rêyek dîtina wan ji rewşa potansiyel zirarê dibîne. Ji ber ku pirraniya Ewrlpa bi şer hate xerckirin, wan nekarîn pêdiviyên xwarinê yên têra xwe hilberandin da ku werin şandin DY û nexşeyek nû ya bi armanca têrkirina DY û heta zêdepelek ji bo welatên din ên hewcedar pêk hat. Di sala 1919an de, li ser penc mîlyon parçe xwarin mezin dibû û zêdeyî 200 mîlyon kîlo berhem dihat berhev kirin. [[Wêne:MONTREUIL_-_Le_clos_des_peches.jpg|thumb| Mêwe li Montreuil, Seine-Saint-Denis, [[Fransa|France]]]] Pratîkek pir dişibe dema Depresyona Mezin a ku armanc, kar û xwarinek pêşkêşî kesên ku wekî din di demên wiha dijwar de bêyî tiştek bimînin, hat bikar anîn. Van hewldanan bûn alîkar ku giyan zêde bibin û mezinbûna aborî zêde bikin. Di dema Depresiyonê de ji baxçeyên jîngehê bi qasî 2,8 mîlyon dolar xwarin hate çêkirin. Bi [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Rêvebiriya/Xwarinê Bernameyek Baxçeyê Serkeftina Neteweyî saz kir ku destnîşan kir ku di nav bajaran de çandiniya bi rêk û pêk saz dike. Di çalakiyê de bi vê plana nû re, bi qasî 5,5 mîlyon amerîkî beşdarî tevgera baxçeyê serfiraziyê bûn û salê li ser çar mîlyon kîlo fêkî û sebze hatin çandin, ku di wê demê de ji% 44 hilberên Dewletên Yekbûyî mezin bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/07/15/magazine/victory-gardens-world-war-II.html |sernav=Victory Gardens Were More About Solidarity Than Survival |paşnav=Steinhauer |pêşnav=Jennifer |tarîx=2020-07-15 |malper=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |tarîxa-gihiştinê=2020-12-06 }}</ref> == Cûreyên sereke == [[Wêne:Mudchute_farm_cow_head.jpg|rast|thumb|250x250px| Cawek li Tower Hamlets, London]] Ji bo komployên çandiniyê yên li bajarên bajaran ti peyvek giştî tune. Baxçe û zevî-wek pênasekirina wan hêsan nîne-du celebên sereke ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://slate.com/human-interest/2014/02/farm-vs-garden-the-definition-depends-on-whether-you-ask-the-usda-or-the-waldorf-astoria.html |sernav=What’s the Difference Between a Garden and a Farm? |paşnav=Crawford |pêşnav=Andrea |tarîx=2014-02-12 |malper=Slate Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}</ref> Li gorî USDA, çandiniyek "her deverek e ku ji wê $1000 an bêtir hilberên çandiniyê hatine hilberandin û firotin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |sernav=USDA ERS - Glossary |malper=www.ers.usda.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |roja-arşîvê=2020-11-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201112002756/https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cityfarms.org/ |sernav=European Federation of City Farms |malper=cityfarms.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}</ref> === Baxçe === Piraniya civakan baxçevaniyê ji raya giştî re guncan dikin, ji welatiyan re cih peyda dikin da ku ji bo xwarinê an şahiyê nebatan biçînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/p-patch-community-gardening |sernav=P-Patch Community Gardening - Neighborhoods {{!}} seattle.gov |malper=www.seattle.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> Tevgera permaculture ya bingehin di vejîna çandiniya bajaran de li seranserê cîhanê pir bibandor e. Di salên 1960ê de hejmarek ji baxçeyên hevpar di hatin damezrandin [[Keyaniya Yekbûyî]], bandora tevgera baxçe civaka li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Patman |pêşnav=Suzanne |tarîx=Winter 2015 |sernav=A New Direction in Garden History |kovar=Garden History |cild=43 |hejmar=2 |rr=273–283 |jstor=24636254 }}</ref> Projeya Severn a Bristol di 2010an de bi £2500 hate damezrandin û salê 34 ton berhem peyda dike, û mirovên ji paşmayiyên dezavantaj dixebitin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thesevernproject.org/our-story/ |sernav=The Severn Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180516062641/http://www.thesevernproject.org/our-story/ |tarîxa-arşîvê=16 gulan 2018 |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2016 }}</ref> === Çandinî === Yekemîn rêbaza çandiniya bajarî ya mezinbûnê dema ku cotkarên malbatî zeviyên xwe diparêzin her ku bajar li dora wê mezin dibe pêk hatiye. Qadên çandiniyên bajarî zeviyên çandiniyê yên li herêmên bajarî ne ku ji bo hilberîna xwarinê têne bikaranîn. Ew bi gelemperî baxçeyên birêvebirî yên civatî ne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nicva.org/organisation/federation-of-city-farms-and-community-gardens |sernav=Federation of City Farms and Community Gardens |paşnav=fcfcg@mickmarston.plus.com |tarîx=2014-07-04 |malper=NICVA |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> ku dixwazin têkiliyên civatê baştir bikin û hişmendiya [[çandinî]] û [[Çandinî|cotkariyê]] pêşkêşî mirovên ku li deverên bajarî dijîn bikin. Ew ji bo gelek civakên li dora cîhanê çavkaniyên girîng ên ewlehiya xwarinê ne. Çandiniyên bajêr di mezinahiya xwe de ji pariyên piçûk ên li hewşên taybetî bigire heya mezrayên mezin ên ku hejmarek donim dagir dikin diguhere. Di sala 1996an de, raporek [[Neteweyên Yekbûyî]] texmîn kir ku li seranserê cîhanê 800 mîlyon kes hene ku li bajaran xwarinê mezin dikin û heywandariyê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawson |pêşnav=Laura |tarîx=2016-12-22 |sernav=Agriculture: Sowing the city |kovar=Nature |ziman=en |cild=540 |hejmar=7634 |rr=522–524 |bibcode=2016Natur.540..522L |doi=10.1038/540522a |issn=0028-0836 |pmid=30905945 |doi-access=free }}</ref> Her çend hin çandiniyên bajêr heqdestê karmendan dane jî, piranî xwe dispêrin keda dildar, û hin jî tenê ji hêla dildaran ve têne rêve kirin. Zeviyên din ên bajêr wekî hevkariyên bi rayedarên herêmî re dixebitin. Yekem çandiniya bajêr di 1972an de li Kentish Town, [[London]], [[London|hate saz kirin]]. Ew heywanên çandiniyê û qada baxçevaniyê ve girêdide, lêzêdekirinek ji hêla çandiniyên zarokan ve li [[Holenda]]yê. Çandiniyên bajarên din li seranserê London û Keyaniya Yekbûyî şopandin. Li Awistralya, gelek çandiniyên bajaran li gelek paytext bajaran hene. Li Melbourne, Çandiniya Zarokan a Collingwood di 1979an de li Abbotsford Precinct Heritage Landlands Farm (APHF),<ref>{{Jêder-malper |url=https://cityfarmer.info/collingwood-childrens-farm-in-melbourne-australia-established-in-1979/ |sernav=Collingwood Children’s Farm in Melbourne, Australia, established in 1979 — City Farmer News |malper=cityfarmer.info |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> erda herî kevnare ya ku li Victoria dom kirî hate damezrandin, ji 1838 ve hatî çandin. Di sala 2010an de, Bajarê New York avahî û vekirina mezintirîn çandiniya banê çiyayî ya xwedan xwedîkirin û xebitandin dît, û dûv re di 2012 de cihek hêj mezintir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-york-could-grown-all-its-own-food-180949748/ |sernav=History, Travel, Arts, Science, People, Places - Smithsonian |malper=smithsonianmag.com }}</ref> Li [[Singapûr]], çandiniyên banê hîdroponîk (ku ew jî xwe dispêrin çandiniya vertical) xuya dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medium.com/@JoeSwartz1966/new-rooftop-farms-to-sprout-in-singapore-8a9877707464 |sernav=New Rooftop Farms to Sprout in Singapore! |paşnav=Swartz |pêşnav=Joe |tarîx=2018-02-02 |malper=Medium |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-09-17 }}</ref> Armanca li paş vana nûvekirina qad û hêza karker e ku bi vî rengî heya niha hatine paşguh kirin. Di heman demê de hilberînerê bê dermanên di asta jor de dê were çandin û dirûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://comcrop.com/ |sernav=ComCrop - Singapore's first and only commercial rooftop farming company |malper=Comcrop |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Wêne:Aretxabaleta-apts-and-garden-4618.jpg|rast|thumb|250x250px| Li Aretxabaleta, [[Spanya]], gul û hewşek sebzeyên hewşa pêşîn a rêkûpêk]] == Nêrîn == === Çavkanî û aborî === Tora Çandiniya Bajêr çandiniya bajarî wiha destnîşan kiriye:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban agriculture: food, jobs, and sustainable cities |tarîx=1996 |weşanger=United Nations Development Programme |kesên-din=Cheema, G. Shabbir., Smit, Jac., Ratta, Annu., Nasr, Joe., United Nations Development Programme., Urban Agriculture Network. |isbn=9789211260472 |cih=New York, N.Y. |oclc=34575217 }}</ref><blockquote>[A] pîşesaziya ku xwarin, sotemenî û hilberên din hilberîne, pêvajo û bazarê dike, bi piranî li bersiva daxwaziya rojane ya xerîdaran a li bajarokek, bajarokek, an metropol, gelek cûreyên avî û erdên avî yên bi taybetî û gelemperî têne girtin li seranserê deverên nav-bajarî û per-bajarokî têne dîtin. Bi gelemperî çandiniya bajaran rêbazên hilberîna dijwar bikar tîne, ku bi gelemperî û çavkaniyên xwezayî û bermayiyên bajaran bikar tîne û ji nû ve bikar tîne, da ku celebek cihêreng a fauna û flora-bingeha erdê, avê-û hewayê peyda bike û bibe sedema ewlehiya xwarinê, tenduristî, zindîbûn û hawîrdora kes, mal û civak.</blockquote>Globalbûnê di hilberîna xwarina wan de pêdivî û qabîliyeta dezgeheke civakekê ji holê rakir. Di encamê de ev yek nekarîne ku neheqiya xwarinê li ser pîvanek piçûktir, birêvebibe. Ev taybetî li bajaran rast e. Ro, li piraniya bajaran ji ber belavbûna bajaran û desteserkirina xaniyan zeviyek pir vala heye. Ev erd dikare were bikar anîn da ku bêewlehiya xwarinê were çareser kirin. Lêkolînek Cleveland nîşan dide ku bajar bi rastî dikare ji sedî 100% hewceya hilberîna xweya nû peyda bike. Ev ê heya 115 mîlyon dolarê di herikîna aborî ya salane de asteng bike. Bikaranîna qada banê New York City-ê jî dê bikaribe bi qasî du carî mîqdara valahiya pêdivî ye ku ji bo hilberîna sebzeyên kesk ên New York-ê hewce bike. Valahî dikare bi karanîna hilberîna hîdroponîkî an kargeha hundirîn a xwarinê hê çêtir were optimîzekirin. Di nav bajaran de baxçeyên mezin dibin dê di heman demê de mîqdara avêtina xwarinê jî kêm bibe. Ji bo fînansekirina van projeyan, ew ê sermayeya darayî di forma pargîdaniyên taybetî an fonên hikûmetê de hewce bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grewal |pêşnav=Sharanbir S. |paşnav2=Grewal |pêşnav2=Parwinder S. |sal=2012 |sernav=Can cities become self-reliant in food? |kovar=Cities |cild=29 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.cities.2011.06.003 }}</ref> === Hawirdorparêzî === [[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_05.jpg|alt=Close up of plants|thumb| Nivînek baxçe ya têkel a nebatan ji bo xwarinê û ji bo hingiv û kêzikan li çandiniya bajaran a li [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] ya bingeh civak.]] Konseya Zanist û Teknolojiya Çandiniyê (CAST) çandiniya bajêr diyar dike ku aliyên tenduristiya jîngehê, çakkirin û şahiyê vehewîne:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cast-science.org |sernav=Urban and Agriculture Communities: Opportunities for Common Ground |paşnav=Butler, L. and D.M. Moronek (eds.) |tarîx=May 2002 |weşanger=Council for Agricultural Science and Technology |cih=Ames, Iowa |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref><blockquote>Çandiniya bajarî pergaleke tevlihev e ku pêhnek berjewendiyan li xwe digire, ji navokek kevneşopî ya çalakiyên ku bi hilberîn, pêvajo, bazirganî, belavkirin û vexwarinê ve girêdayî ne, heya pirbûna sûd û karûbarên din ên ku kêmtir têne pejirandin û belge kirin. Vana şahî û vala ye; zindîtiya aborî û karsaziya karsaziyê, tenduristî û başbûna kesane; tenduristî û başiya civakê; xemilandina dîmenê; û vejandin û çakkirina jîngehê.</blockquote>Pêşniyarên plansazî û sêwirana nûjen bi gelemperî ji vê modela çandiniya bajarvaniyê re bêtir bersivdar in ji ber ku ew dikeve nav qada heyî ya sêwirana berdewam. Danasîn di nav çand û demê de gelek şîroveyan dihêle. Pir caran ew bi biryarên polîtîkayê ve girêdayî ye ku bajarên domdar ava bikin.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=Evan D.G. |sal=2002 |sernav=Urban Ecology in Bangkok Thailand: Community Participation, Urban Agriculture and Forestry |kovar=Environments |cild=30 |rûpel=1 }}</ref> Her wiha çandiniyên bajaran ji bo kesan, bi taybetî jî yên li bajaran dijîn, ji bo ku bi hemwelatiya ekolojîk bi rengek çalak têkildar bibin derfetên bêhempa peyda dikin. Bi têkiliya bi hilberîna xwarinê û xwezayê re, baxçevaniya civaka bajar hûrgelên ku ji bo beşdarî civakek demokratîk bibin pêwîstî dide mirovan. Ji bo ku çandinî were meşandin divê biryar li ser bingeha kom-kom bêne girtin. Encamên herî bibandor dema ku ji niştecîhên civakekê tê xwestin ku di çandiniyê de rolên çalaktir bigirin, pêk tê.<ref>Katharine Travaline & Christian Hunold (2010) Urban agriculture and ecological citizenship in Philadelphia, Local Environment, 15:6, 581-590, DOI: 10.1080/13549839.2010.487529</ref> === Ewlekariya xwarinê === Hem ji hêla aborî û hem ji aliyê erdnîgarî ve gihîştina xwarina zexm, perspektîfek din e di nav hewldana peydakirina hilberîna zad û ajalên li bajaran. Hatina berbiçav a nifûsa cîhanê ya ber bi bajaran ve hewcedariya xwarinên nû û ewledar zêde kiriye. Hevpeymana Ewlekariya Xurekê ya Civakî (CFSC) ewlehiya xwarinê wiha destnîşan dike:<blockquote>Hemî kesên di civakekê de ku her dem bi çavkaniyên herêmî, ne-acîl ve bi çanda pejirandî, xwarina têra xwe peyda dibin heye.</blockquote>Li deverên ku bi pirsgirêkên ewlehiya xwarinê re rû bi rû dimînin vebijarkên wan kêm in, timûtim xwe dispêrin [[Xwarina bilez|xwarina bilez a]] pir pêvajoyî an xwarinên firotana hêsaniyê yên ku di wan de gelek kalorîk û kêm xwarin hene, ku dibe ku bibe sedema zêdebûna rêjeyên nexweşiyên girêdayî parêzê yên wekî şekir. Van pirsgirêkan têgeha edaleta xwarinê anîne zimên ku Alkon û Norgaard (2009; 289) rave dikin ku, "gihiştina xwarina tendurist, bi arzanî, çandî ya guncan di warên nîjadperestiya sazûmanî, damezrandina nijadî û erdnîgariyên nijadperest de cîh digire. . . Edaleta xwarinê di navbera bûrs û çalakvaniya li ser çandiniya domdar, bêewlehiya xwarinê û dadmendiya hawîrdorê de pirek teorîk û siyasî ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alkon |pêşnav=Alison Hope |paşnav2=Norgaard |pêşnav2=Kari Marie |sal=2009 |sernav=Breaking the Food Chains: An Investigation of Food Justice Activism |url=https://semanticscholar.org/paper/00d3910d9866d8da288e1751a9836983ac658735 |kovar=Sociological Inquiry |cild=79 |hejmar=3 |rr=289–305 |doi=10.1111/j.1475-682x.2009.00291.x }}</ref> Hin nirxandinên sîstematîkî berê tevkariya çandiniya bajarî ya ji bo ewlehiya xwarinê û diyarkerên din ên encamên tenduristiyê lêkolîn kirine.<ref name="Audate PP, Fernandez MA, Cloutier G, Lebel A 2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Audate |pêşnav=PP |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=MA |paşnav3=Cloutier |pêşnav3=G |paşnav4=Lebel |pêşnav4=A |sal=2018 |sernav=Impacts of Urban Agriculture on the Determinants of Health: Scoping Review Protocol |kovar=Journal of Medical Internet Research |cild=7 |hejmar=3 |rr=e89 |doi=10.2196/resprot.9427 |pmc=5893886 |pmid=29588270 }} http://www.researchprotocols.org/2018/3/e89</ref> == Tesîr == [[Wêne:Sprouting_mung_beans_in_a_jar.jpg|thumb|Kasa camek şînkirî ku tê de fasûlî mung heye]] === Aborî === Çandiniya bajarî û {{girêdan|pêr-bajarî|en|Peri-urban agriculture}} ({{bi-en|''Urban and Peri-urban agriculture''}}, UPA) bingeha aborî ya bajêr bi hilberîn, pêvekirin, pakkirin û bazirganiya hilberên berxwar berfireh dike. Ev encam di zêdebûna çalakiyên karsaziyê û afirandina karan de, û her weha lêçûnên xwarinê kêm dike û kalîteyê baştir dike.<ref name=":4">Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. <nowiki>https://doi.org/10.1177/095624789200400214</nowiki></ref> UPA ji bo nifûsa bajaran kar, hatinî, û gihîştina xwarinê peyda dike, ku dibe alîkar da ku ewlehiya xwarina kronîk û acîl were rakirin. Bêbaweriya xwarina kronîk behsa xwarina bi arzanî kêmtir û mezinbûna [[Xizanî|hejariya bajêr dike]], dema ku bêewlehiya xwarina acîl têkildarî têkçûnên di zincîra belavkirina xwarinê de ye. UPA di çêkirina xwarinê de bihatir û di dabînkirina pêdiviyên acîl ên xwarinê de roleke girîng dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |sernav=Urban and Peri-urban Agriculture, Household Food Security and Nutrition |paşnav=Food and Agriculture Organization of the United Nations |weşanger=FAO |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2017-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229121327/http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolîna li ser nirxên sûkê ji bo hilberên ku li baxçeyên bajarokî hatine çandin ji berhemek baxçeyê civakê re nirxek hilberîna navîn a di navbera hema hema $200 û $500 (ji bo enflasyonê verastkirî) hate vegotin. === Civatî === [[Wêne:Kstovo-hay-1536.jpg|thumb|Pêdiviyên peyzajên bajaran bi hewcedariya cotkarên sewalkariya bejahiyê re dikare were yek kirin. (Kstovo, Rûsya).]] Çandiniya bajêr dikare bandorek mezin li ser xweşhaliya civakî, hestyarî ya kesan bike,<ref name="Wakefield, S. 2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Wakefield |pêşnav=S. |paşnav2=Yeudall |pêşnav2=F. |paşnav3=Taron |pêşnav3=C. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=J. |paşnav5=Skinner |pêşnav5=A. |sal=2007 |sernav=Growing urban health: Community gardening in South-East Toronto |kovar=Health Promotion International |cild=22 |hejmar=2 |rr=92–101 |doi=10.1093/heapro/dam001 |pmid=17324956 |doi-access=free }}</ref> û dikare bi giştî bandorek erênî li tenduristiya civakê bike, ku rasterast bandora xwe li ser başbûna civakî û hestyarî dike. Baxçeyên bajarokî timûtim cîh in ku têkiliya civakî ya erênî hêsan dikin, ku ew jî dibe alîkar ji bo tevahî başbûna civakî û hestyarî. Gelek baxçe baştirkirina tevnên civakî yên di nav civakên ku ew lê ne, asan dikin. Ji bo gelek taxan, baxçe "navendek sembolîk" peyda dikin, ku dibe sedema serbilindiya taxê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong |pêşnav=Donna |sal=2000 |sernav=A survey of community gardens in upstate New York: Implications for health promotion and community development |kovar=Health & Place |cild=6 |hejmar=4 |rr=319–27 |doi=10.1016/S1353-8292(00)00013-7 |pmid=11027957 }}</ref> Çandiniya bajaran bi navgîniya atolyeyên teşxîskirinê an komîsyonên cihêreng ên di qada baxçeyên sebzeyan de beşdarî civakê zêde dike. Çalakiyên ku bi sedan mirov tê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |sernav=Increased community participation. [Social Impact]. Cities Without Hunger - Community Gardens: Sao Paulo (2003-2009). |malper=SIOR, Social Impact Open Repository |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170905140756/http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2017 }}</ref> Dema ku kes li dora li hev dicivin, astên çalakiya laşî pir caran zêde dibin. Ev di heman demê de dikare asta serotonîn a dişibe xebata li salona sporê jî bilind bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Simon N. |tarîx=November 2007 |sernav=How to increase serotonin in the human brain without drugs |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2077351/ |kovar=Journal of Psychiatry & Neuroscience : JPN |cild=32 |hejmar=6 |rr=394–399 |issn=1180-4882 |pmc=2077351 |pmid=18043762 }}</ref> Li baxçeyan hêmana zêdekirin/bîsîkletê heye, hêj bêtir çalakiya fizîkî û feydeyên hebûna li derve zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kingsley |pêşnav=Jonathan 'Yotti' |paşnav2=Townsend |pêşnav2=Mardie |paşnav3=Henderson‐Wilson |pêşnav3=Claire |sal=2009 |sernav=Cultivating health and wellbeing: Members' perceptions of the health benefits of a Port Melbourne community garden |kovar=Leisure Studies |cild=28 |hejmar=2 |rr=207–19 |doi=10.1080/02614360902769894 }}</ref> UPA dikare wekî navgînek baştirkirina debara mirovên li bajarên û derdora wan dijîn. Beşdariya di pratîkên bi vî rengî de piranî wekî çalakiyek nefermî tê dîtin, lê li gelek bajarên ku gihîştina xwarinê ya ne bes, nebawer û bêserûber pirsgirêkek dubare ye, çandiniya bajaran ji bo çareserkirina pirsgirêkên xwarinê bûye bersivek erênî. Ji ber ewlehiya xwarinê ku bi UA re tê, hestên serxwebûn û hêzdariyê timûtim radibin. Theiyana hilberandin û mezinkirina xwarinê ji bo xwe jî ragihandiye ku asta xwe-rûmeta an xweser-bandorbûnê baştir dike.<ref name="Wakefield, S. 2007"/> Mal û civakên piçûk ji erdên vala sûd werdigirin û ne tenê ji hewcedariyên xwarinê yên malê re di heman demê de hewcedariyên bajarê niştecihê wan jî digirin.<ref name="Hales">[http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ Hales et al. (2016). "Urban Agriculture: Urban agriculture, positive impact"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229232711/http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ |date=2019-12-29 }} ''My Green Hobby''</ref> CFSC diyar dike ku:<blockquote>Baxçevaniya civak û niştecihbûnê, û her weha cotyariya piçûk-piçûk, dolarên xwarina malê xilas dikin. Ew xwarin û dravê belaş ji bo xwarinên ne-baxçe û tiştên din pêşve dixin. Wekî mînakek, hûn dikarin mirîşkên xwe li ser zeviyek bajarî mezin bikin û hêkên teze bi tenê ji her dozen $0.44 bigirin.</blockquote>Ev dihêle ku malbat dahatên mezintir bifroşin firoşgehên herêmî an bazarên herêmî yên derve dema ku ji malbata xwe re têrkirina guncan a hilberên nû û têrker peyda bikin. [[Wêne:Ezhou-train-station-0109.jpg|rast|thumb|250x250px| Baxçeyek sebzeyan li meydana li ber stasyona trênê ya li [[Ezhou]], Çînê]] Hin çandiniyên bajaran ên civak dikarin pir bi bandor bibin û alîkariya jinan bikin ku kar bibînin, ku di hin rewşan de ji dîtina kar di aboriya fermî de marjînal in.<ref>FAO. (1999). "Issues in Urban Agriculture," ''FAO Spotlight Magazine,'' January.</ref> Lêkolînan destnîşan kir ku beşdarbûna jinan xwedan rêjeyek hilberînê ye, ji ber vê yekê ji bo vexwarina malê hejmar têr çêdike dema ku bêtir ji bo firotana bazarê peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |sernav=Mahbuba Kaneez Hasna. IDRC. CFP Report 21: NGO Gender Capacity in Urban Agriculture: Case Studies from Harare (Zimbabwe), Kampala (Uganda), and Accra (Ghana) 1998 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071218171756/http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2007 }}</ref> Ji ber ku piraniya çalakiyên UA li ser erdên vala yên şaredariyê têne meşandin, li ser dabeşkirina mafên ax û milkê fikar zêde bûne. IDRC û FAO Rêbernameyên Siyasetmedariya Municipalaredariyê li ser Çandiniya Bajêr weşandine, û bi hikûmetên şaredariyê re dixebitin ku tedbîrên siyaseta serkeftî biafirînin ku di plansaziya bajarvaniyê de werin bicîh kirin.<ref>IDRC/ UN-HABITAT".Guidelines for Municipal Policymaking on Urban Agriculture" Urban Agriculture: Land Management and Physical Planning (2003) [http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414011131/http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf |date=2018-04-14 }} 1.3</ref> Zêdeyî sêyem malbatên Dewletên Yekbûyî, bi qasî 42 mîlyon kes, beşdarî baxçeyê xwarinê dibin. Di heman demê de ji hêla hezarsalan ve ji 2008-2013an ve bi cotkariyê 63% beşdarbûn zêde bûye. Malbatên Dewletên Yekbûyî yên ku beşdarî baxçeyê baxçevaniyê dibin jî di wê çarçoveyê de ji 1 ber 3 mîlyonî ye. Çandiniya bajaran derfetên bêhempa peyda dike da ku civakên cihêreng bi hev re bikin yek. Wekî din, ew ji bo peydakirên lênêrîna tenduristiyê derfetan peyda dike ku bi nexweşên xwe re têkiliyê daynin. Ji ber vê yekê, çêkirina her baxçeyê civakê hubek ku ji civakê re berbiçav e.<ref>Alaimo, K., Beavers, A.W., Crawford, C. et al. Curr Envir Health Rpt (2016) 3: 302. https://doi.org/10.1007/s40572-016-0105-0 </ref> === Enerjiya enerjiyê === [[Wêne:Mushroom_growing_kit,_BTTR_Ventures.jpg|thumb|Mushrooms Oyster Edible li ser erdên kafir ên bikar anîn mezin dibin]] Pergala çandiniya pîşesaziyê ya heyî ji bo lêçûnên mezin ên enerjiyê ji bo veguhastina xurekan berpirsiyar e. Li gorî lêkolînek ji hêla Rich Pirog ve, derhênerê hevkarê Navenda Leopoldê ya Çandiniya Domdar a Zanîngeha Dewletê ya Iowa, hilberîna kevneşopî ya navînî {{Convert|1500|mi}},<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |sernav=Pirog, R. and A. Benjamin. ''"Checking the food odometer: Comparing food miles for local versus conventional produce sales to Iowa institutions"'', Leopold Center for Sustainable Agriculture, 2003 |weşanger=Leopold.iastate.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120514150840/http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |tarîxa-arşîvê=14 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> karanîn, heke ji hêla traktor-trailer ve were şandin, {{Convert|1|USgal}} sotemeniya fosîla serê {{Convert|100|lb}}.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/07/AR2008030702520.html |sernav=Eat Locally, Ease Climate Change Globally |tarîx=9 adar 2008 |malper=The Washington Post |tarîxa-gihiştinê=27 gulan 2010 }}</ref> Enerjiya ku ji bo veguhastina xwarinê tê bikar anîn kêm dibe dema ku çandiniya bajarvanî dikare bajaran bi xwarinên li herêmê mezinbûyî peyda bike. Pirog dît ku pergala belavkirina xwarinê ya kevneşopî, ne-herêmî, 4 heya 17 carî zêdetir sotemenî bikar tîne û 5 heya 17 carî zêdetir CO2 ji veguhastina herêmî û herêmî.<ref>Pirog, Rich S.; Van Pelt, Timothy; Enshayan, Kamyar; and Cook, Ellen, "Food, Fuel, and Freeways: An Iowa perspective on how far food travels, fuel usage, and greenhouse gas emissions" (2001). Leopold Center Pubs and Papers. 3. <nowiki>http://lib.dr.iastate.edu/leopold_pubspapers/3</nowiki></ref> Bi heman awayî, di lêkolîna Marc Xuereb û Herêma Tenduristiya Gel a Waterloo de, hate texmîn kirin ku veguherîna xwarina herêmî-mezin dibe ku emîsyonên têkildarî veguhastinê bi hema hema 50,000 metrîk ton CO2, an jî wekheviya rakirina 16,191 otomobîlan ji rê.<ref name="autogenerated2005">Xuereb, Marc. (2005). "Food Miles: Environmental Implications of Food Imports to Waterloo Region." Public Health Planner Region of Waterloo Public Health. November. https://web.archive.org/web/20180128180314/http://chd.region.waterloo.on.ca/en/researchResourcesPublications/resources/FoodMiles_Report.pdf</ref> [[Wêne:The_WindowFarms_Project_(Drainage)_@_MakerFaire.jpg|rast|thumb| Zeviyek pencereyê, şûşeyên plastîkî yên avêtî nav şûşeyên ji bo çandiniya hîdroponîk di şibakên bajaran de]] === Opa karbonê === Wekî ku li jor hate behs kirin, xwezaya çandiniya bajarî ya bi enerjî-kêrhatî dikare bi kêmkirina mîqdara veguhastinê ya ku ji bo gihandina kelûmêlên xerîdar radibe, şopa karbonê ya her bajarî kêm dike. Deverên wusa dikarin wekî lavaboyên karbonê<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–2110 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}</ref> tevnegerin û hin kombûna karbonê ya ku ji deverên bajarî re xwezayî ye, ku li wir peyade û avahî ji nebatan pirtir in. Nebat karbondîoksîta atmosferê (CO₂ û berdim oksîjenê breathable (O₂₎ bi riya [[Fotosentez]]. Pêvajoya Qedexekirina Karbon dikare bi têkelkirina teknîkên din ên çandiniyê re ji bo zêdekirina rakirina ji atmosferê û pêşîgirtina li berdana CO₂ di dema dirûnê de. Lêbelê, vê pêvajoyê piranî xwe dispêre celebên nebatên hatine hilbijartin û rêbaza çandiniyê.<ref name="autogenerated2005"/> Bi taybetî, hilbijartina nebatên ku pelên xwe winda nakin û tevahiya salê kesk dimînin dikare kapasîteya çandiniyê ya veqetandina karbonê zêde bike. === Kêmkirina ozon û madeyên kumikî === Kêmkirina ozon û din mijarê particulate dikarin tenduristiya mirovan werbigirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mayer |pêşnav=Helmut |sal=1999 |sernav=Air pollution in cities |kovar=Atmospheric Environment |cild=33 |hejmar=24–25 |rr=4029–37 |bibcode=1999AtmEn..33.4029M |doi=10.1016/s1352-2310(99)00144-2 }}</ref> Kêmkirina van partîkul û gazên ozonê dikare rêjeyên mirinê li deverên bajarî kêm bike û digel vê yekê jî tenduristiya kesên li bajaran dijîn zêde bike. Li gorî gotarê, tenê yek metir çargoşe banê kesk hewce ye ku salixdana xwerû partîsiyonên salane bide sekinandin.<ref>Environmental Affairs Department, City of Los Angeles. 2006. "Green Roofs - Cooling Los Angeles: A Resource Guide". http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212001835/http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf |date=2017-02-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–10 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}</ref> === Paqijkirina axê === Pir deverên vala yên bajaran bi gelemperî dibin qurbanên avêtina neqanûnî ya kîmyewiyên xeternak û bermahiyên din. Di heman demê de dibe ku ew ava sekinî û "ava gewr " berhev bikin, ku dibe ku ji tenduristiya gel re xeternak be, nemaze ji bo demên dirêj bêdeng bimîne. Pêkanîna çandiniya bajarî li van deverên vala dikare ji bo rakirina van kîmyewiyan bibe rêbazek lêhatî. Di pêvajoya ku wekî Phytoremediation tê zanîn de, nebat û mîkroorganîzmayên têkildar ji bo kapasîteya kîmyewî ya hilweşîner, pejirandin, veguhertina teşeyek bêveng, û rakirina toksînên ji axê têne hilbijartin.<ref>Black, H. "Absorbing Possibilities: Phytoremediation." Environ Health Perspectives 103.12 (1995): 1106-108.</ref> Gelek kîmyewî dikarin werin rakirin hedef, metalên giran jî (di nav de merkur û rêber), pêkhateyên neorganîk (mînak arsenik û uranium), û pêkhatên organîk (mînak mînak neft û pêkhatên klorandî mîna PBC).<ref>Comis, Don. (2000). "Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils." Agricultural Research: n. pag. Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils. USDA-ARS, 13 August 2004. Web. 25 March 2013.</ref> Phytoremeditation hem pîvanek jîngehparêzî, lêçûn- lêker û enerjiyê-bandor e ku ji bo kêmkirina qirêjiyê. Phytoremediation bi tenê li ser $5–40 per ton ji mesrefa axa ku decontaminated.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lasat |pêşnav=M. M. |sal=2000 |sernav=Phytoextraction of metals from contaminated soil: a review of plant /soil/metal interaction and assessment of pertinent agronomic issues |kovar=Journal of Hazardous Substance Research |cild=2 |rr=1–25 }}</ref><ref>[http://www.bioteach.ubc.ca/Journal/V02I01/phytoremediation.pdf Cluis, C. (2004). "Junk-greedy Greens: phytoremediation as a new option for soil decontamination,"] BioTech J. '''2''': 61-67</ref> Pêkanîna vê pêvajoyê di heman demê de mîqyasa axê ya ku divê di zeviyek çopên xeternak de were avêtin jî kêm dike.<ref name="phytoremediation1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=H |sal=1995 |sernav=Absorbing possibilities: Phytoremediation |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=103 |hejmar=12 |rr=1106–8 |doi=10.2307/3432605 |jstor=3432605 |pmc=1519251 |pmid=8747015 }}</ref> Çandiniya bajaran wekî rêbaza navbeynkariya qirêjiya kîmyewî dikare di pêşîgirtina li belavbûna van kîmyewiyan li hawîrdora derdorê bi bandor be. Rêbazên din ên çakkirinê timûtim axê tevlihev dikin û kîmyewiyên kîmyewî yên di hundurê wê de hene zor didin hewa an avê. Nebat dikarin wekî rêbaza rakirina kîmyewiyan û hem jî ragirtina axê û rêgirtina li ber hilweşîna axê ya pîskirî belavbûna qirêj û xetera ku ji hêla van lotoyan ve tê pêşandin, bêne bikar anîn.<ref name="phytoremediation1995"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |sernav=Managing Urban Runoff &#124; Polluted Runoff &#124; US EPA |weşanger=Water.epa.gov |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2015-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151019063321/http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awayek destnîşankirina qirêjiya axê bi karanîna nebatên jixwe baş-sazkirî wekî bioindicatorên tenduristiya axê ye. Bikaranîna nebatên baş-xwendî girîng e ji ber ku jixwe cûrbecûr xebata ceribandinê heye ku wan di şert û mercên cûrbecûr de biceribîne, ji ber vê yekê bersiv dikarin bi teqezî werin rastandin. Nebatên wusa di heman demê de hêja ne ku ji ber ku ew bi genetîkî wek dexlên li dijî variyantên xwezayî yên heman celeb in. Bi gelemperî axê bajarî axê topavêjî jêkirine û bûye sedema axek bi hewayî, porosît û şibakî. Tedbîrên tîpîk ên tenduristiya axê biyomasî û çalakiya mîkrobî, enzîm, madeya organîk a axê (SOM), azotê tevahî, xurekên heyî, porozî, aramiya gişkî, û tîrbûn in. Pîvanek nû karbonê çalak (AC) e, ku di axê de para herî bikêr a karbonê organîk a tevayî (TOC) e. Ev gelek bi fonksiyoneliya tevna xwarina axê re dibe alîkar. Bikaranîna hilberên hevpar, ku bi gelemperî baş têne xwendin, wekî bioindicators dikarin bikar bînin ku ji bo destpêkirina çandiniyê kalîteya zeviyek çandiniya bajarî bi bandor biceribînin.<ref>Alaimo K, Beavers AW, Crawford C, et al. (2016) Amplifying Health Through Community Gardens: A Framework for Advancing Multicomponent, Behaviorally Based Neighborhood Interventions. Current Environmental Health Reports 3:302–312. doi: 10.1007/s40572-016-0105-0</ref> === Qirêjiya dengê === Piraniya qirêjiya dengî ne tenê dibe sedema nirxên malî yên kêmtir û xemgîniyek mezin, ew dikarin ji bihîst û tenduristiya mirovan re zirarê bibînin.<ref name="pass">{{Jêder-kovar |paşnav=Passchier-Vermeer |pêşnav=W. |paşnav2=Passchier |pêşnav2=W.F. |sal=2000 |sernav=Noise exposure and public health |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=108 |hejmar=1 |rr=123–131 |doi=10.1289/ehp.00108s1123 |pmc=1637786 |pmid=10698728 }}</ref> Lêkolîna "Dabîna deng û tenduristiya giştî", dît ku rûdana bi dengê domdar re pirsgirêkek tenduristiya gel e. Mînakên zirara dengê domdar ê li ser mirovan ku ev in: "kêmbûna bihîstinê, tansiyon û nexweşiya dil a îshemîk, acizî, tevliheviya xewê û kêmkirina performansa dibistanê." Ji ber ku piraniya banî an gelek deverên vala ji rûkên zexm ên zexm pêk tê ku pêlên deng li şûna ku wan werbigirin nîşanî wan didin, zêdekirina nebatên ku dikarin van pêlan bişkînin potansiyel e ku bibe sedema kêmkirinek mezin a qirêjiya dengî. === Xwarin û kalîteya xwarinê === Vexwarina rojane ya cûrbecûr fêkî û zebzeyan bi xetereya kêmkirina nexweşiyên kronîk ên di nav wan de şekir, nexweşiya dil, û penceşêr ve girêdayî ye. Çandiniya bajêr bi vexwarina zêde ya fêk û sebze<ref name="autogenerated94">Alaimo, K., Packnett, E., Miles, R., Kruger, D. (2008). "Fruit and Vegetable Intake among Urban Community Gardeners". Journal of Nutrition Education and Behavior. (1499-4046),40 (2), p. 94.</ref> têkildar e ku ev xetereya nexweşiyê kêm dike û dikare bibe awayek lêçûnek bi bandor ku ji bo welatiyan hilberînek bi kalîte, nû li deverên bajarî peyda bike.<ref name="autogenerated2004">{{Jêder-malper |url=http://foodsecurity.org |sernav="Health Benefits of Urban Agriculture" (paper and research conducted by members of the Community Food Security Coalition's North American Initiative on Urban Agriculture) |paşnav=Bellows, Anne C., Katherine Brown, Jac Smit |weşanger=Foodsecurity.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Hilbera ji baxçeyên bajarvanî dikare ji hilberên kirîn ên firotanê çêtir û xweştir were hesibandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hale |pêşnav=James |paşnav2=Knapp |pêşnav2=Corrine |paşnav3=Bardwell |pêşnav3=Lisa |paşnav4=Buchenau |pêşnav4=Michael |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Julie |paşnav6=Sancar |pêşnav6=Fahriye |paşnav7=Litt |pêşnav7=Jill S. |sal=2011 |sernav=Connecting food environments and health through the relational nature of aesthetics: Gaining insight through the community gardening experience |kovar=Social Science & Medicine |cild=72 |hejmar=11 |rr=1853–63 |doi=10.1016/j.socscimed.2011.03.044 |pmc=3114166 |pmid=21596466 }}</ref> ku ev jî dibe ku bibe sedema pejirandinek firehtir û vexwarinek mezintir. Lêkolînek Flint, Michigan diyar kir ku ewên ku beşdarî baxçeyên civatê dibin rojane 1,4 carî zêde fêkî û sebze dixwin û 3,5 carî jî dibe ku rojane herî kêm 5 carî fêkî an sebze bikar bînin. Perwerdehiya li ser baxçe di heman demê de dikare li zarokan feydeyên xwarinê bide. Lêkolînek Idaho ragihand ku di navbera baxçeyên dibistanan de û di nav pola şeşemîn de zêdebûna fêkî, sebze, vîtamîna A, vîtamîna C û fîber komeleyek erênî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McAleese |pêşnav=Jessica D. |paşnav2=Rankin |pêşnav2=Linda L. |sal=2007 |sernav=Garden-Based Nutrition Education Affects Fruit and Vegetable Consumption in Sixth-Grade Adolescents |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=107 |hejmar=4 |rr=662–5 |doi=10.1016/j.jada.2007.01.015 |pmid=17383272 }}</ref> Hilberîna fêkî û sebzeyan pêvajoya enzîmatîk a xerakirina xurekê dide dest pê kirin ku bi taybetî zirarê dide vîtamînên di avê de yên wekî ascorbic acid û thiamin.<ref name="autogenerated2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Rickman |pêşnav=Joy C |paşnav2=Barrett |pêşnav2=Diane M |paşnav3=Bruhn |pêşnav3=Christine M |sal=2007 |sernav=Nutritional comparison of fresh, frozen and canned fruits and vegetables. Part 1. Vitamins C and B and phenolic compounds |url=https://semanticscholar.org/paper/9785f84f3205a623f2c0057b2467b5b75de2c791 |kovar=Journal of the Science of Food and Agriculture |cild=87 |hejmar=6 |rr=930–44 |doi=10.1002/jsfa.2825 }}</ref> Pêvajoya hilberîna blançê da ku cemidîne an dikare naveroka xurekê hinekî kêm bike, lê ne hema hema bi qasî dema ku di embarê de derbas kirî. Hilberîna berhemê ji baxçeyê civaka xwe, demên depokirinê bi girîngî paşve dixe. Di heman demê de çandiniya bajarok ji bo malbatên kêm dahat jî xurek bi kalîte peyda dike. Lêkolîn nîşan didin ku her $1 veberhênanek li baxçeyek civakê $6 dolaba zebzeyan dide, heke ked wekî faktorê veberhênanê neyê hesibandin.<ref name="autogenerated2004"/> Gelek baxçeyên bajaran bi bexşandina berhema xwe û dabînkirina hilberên nû li deverên ku wekî din çolên xwarinê ne, barê bankên xwarinê û peydakirên din ên xwarinên acîl kêm dikin. Bernameya têrkeriya pêvek Jin, Pitik û Zarok (WIC) û her weha Bernameya Alîkariya Xurekê ya Zêdekirî (SNAP) bi gelek baxçeyên bajaran re li seranserê welêt re hevkarî kir da ku di berdêla çend demjimêrên karê baxçevaniya xwebexş de berdestbûna hilberînê baştir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Swartz |pêşnav=S.H. |paşnav2=Ranum |pêşnav2=O.J. |paşnav3=Phillips |pêşnav3=O.K. |paşnav4=Cavanaugh |pêşnav4=J.J. |paşnav5=Bennett |pêşnav5=A.E. |sal=2003 |sernav=Urban Gardening Yields Benefits for Low Income Families |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=103 |rr=94–5 |doi=10.1016/s0002-8223(08)70150-0 }}</ref> Çandiniya bajaran diyar kir ku encamên tenduristiyê zêde dike. Baxçevan ji ne baxçevanan du qat fêkî û sebze dixwin. Astên çalakiya laşî jî bi erênî bi çandiniya bajarî re têkildar in. Van encaman nerasterast têne dîtin û ji hêla tevlêbûna civakî ve di civakek kesek de wekî endamek çandiniya civakê dikare piştgirî bide. Vê tevlêbûna civakî bû alîkar ku banga estetîkî ya cîrantiyê bilind bibe, motîvasyon an bandora civakê bi tevahî zêde bike. Vê bandorbûna zêde hate nîşandan ku girêdana taxê zêde dibe. Ji ber vê yekê, encamên tenduristiyê yên erênî yên çandiniya bajarok bi beşek ji hêla faktorên navneteweyî û civakî yên ku tenduristiyê mezin dikin ve têne vegotin. Fokuskirina li ser xweşkirina estetîk û têkiliyên civakê û ne tenê li ser berhema nebat, awayê herî çêtirîn e ku bandora erênî ya çandiniyên bajaran li ser taxekê zêde bike.<ref>Litt, J.s., et al. “Exploring Ecological, Emotional, and Social Levers of Self-Rated Health for Urban Gardeners and Non-Gardeners: A Path Analysis.” ''Social Science & Medicine'', vol. 144, 2015, pp. 1–8., doi:10.1016/j.socscimed.2015.09.004. </ref> === Aboriya pîvanê === Bi karanîna çandiniya bajaran a bi çandiniyên vertical an serayên pelçiqandî, gelek feydeyên hawîrdorê li ser pîvangehek bajarvaniyê têne bidestxistin ku bi rengek din ne gengaz e. Van pergalên hanê ne tenê xwarinê peyda dikin, lê di heman demê de ava vexwarinê jî ji ava çolê çêdikin, û dikarin paşmayên organîkî vegerînin enerjî û xurekan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.except.nl/consult/largescaleurbanargriculture/largescaleurbanagriculture1.html |sernav=Bosschaert, T ''"Large Scale Urban agriculture Essay"'', Except Consultancy, 2007 |paşnav=Tom Bosschaert |tarîx=15 kanûna pêşîn 2007 |weşanger=Except.nl |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Di heman demê de, ew dikarin veguhastina têkildarî xwarinê bi kêmî kêm bikin dema ku ji bo civakên mezin hema hema li her avhewa xwarina nû bidin. === Neheqiyên tenduristî û dadmendiya xwarinê === Di raporek 2009an de ji hêla USDA ve, diyar kir ku "Delîl hem pir têr û qewîn in ji bo me ku em encamê bigirin ku Amerîkîyên ku li deverên kêm-dahat û hindikahî jiyan dikin xwediyê gihîştina kêm a xwarina tendurist in", û ku "newekheviyên avahiyê" di van de cîran "beşdarî neheqiyên di parêz û encamên têkildarî parêzê dibin".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=USDA |paşnav2=Economic Research Service |tarîx=June 2009 |sernav=Access to Affordable and Nutritious Food: Measuring and Understanding Food Deserts and Their Consequences: A Report to Congress. |url=http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |kovar=Administrative Publication No. (AP-036) |rûpel=160 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130406185309/http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}</ref> Van encamên têkildarî parêzê, qelewbûn û şekir jî di nav de, di hawîrdorên bajaran ên kêm dahat ên Dewletên Yekbûyî de bûne epidemîk.<ref>Designed for Disease: The Link Between Local Food Environments and Obesity and Diabetes. [[California Center for Public Health Advocacy]], PolicyLink, and the UCLA Center for Health Policy Research. April 2008.</ref> Her çend pênas û rêbazên diyarkirina " çolên xwarinê " cûr be cûr bin jî, lêkolînan diyar dikin ku, qe nebe li Dewletên Yekbûyî, li hawîrdora xwarinê cûdahiyên nijadî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raja |pêşnav=S. |paşnav2=Changxing Ma |paşnav3=Yadav |pêşnav3=P. |sal=2008 |sernav=Beyond Food Deserts: Measuring and Mapping Racial Disparities in Neighborhood Food Environments |url=https://semanticscholar.org/paper/bdfd2af3ca1683a8942ea60280fd807f8212c47e |kovar=Journal of Planning Education and Research |cild=27 |hejmar=4 |rr=469–82 |doi=10.1177/0739456X08317461 }}</ref> Bi vî rengî pênasekirina hawîrdorê wekî cîhê ku mirov lê dimîne, dixebite, dilîze û dua dike, cûdahiyên xwarinê dibe mijara edaleta hawîrdorê.<ref name="Cultivating Food Justice - Growing Food and Justice">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Morales, Alfonso |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=149–177 |beş=Growing Food and Justice: Dismantling Racism through Sustainable Food Systems |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}</ref> Ev bi taybetî di nav bajarên hundurîn ên amerîkî de ku dîroka pratîkên nijadperestî bûne alîkar ji bo pêşkeftina çolên xwarinê li deverên kêm-dahat, hindikahiyên bingeha bajar.<ref name="cultivating food justice - from industrial garden">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Nathan McClintock |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=89–121 |beş=From Industrial Garden to Food Desert: Demarcated Devaluation in the Flatlands of Oakland, California |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}</ref> Pirsgirêka newekheviyê ji mijarên gihîştina xwarin û tenduristiyê ewqasî entegre ye ku Initnsiyatîfa Growing Food & Justice ji bo Hemiyan bi mîsyona "hilweşandina nijadperestiyê" wekî perçeyek pêkhatî ya afirandina ewlehiya xwarinê hate damezrandin.<ref name="growing food and justice for all">{{Jêder-malper |url=http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |sernav=Growing Food and Justice for All |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130315104816/http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |tarîxa-arşîvê=15 adar 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}</ref> Ne tenê çandiniya bajêr dikare vebijarkên xwarinê yên tendurist û nû peyda bike, lê di heman demê de dikare bibe sedema hesta civak, başkirina estetîkî, kêmkirina tawan, hêzdarkirina hûrgelan û xweseriyê, û hetta çandê biparêze bi karanîna rêbazên çandiniyê û tovên miradê ji herêmên reh.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Teresa M. Mares, Devon G. Pena |weşanger=MIT Press |sal=2011 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon, Julian Agyeman |rr=197–221 |beş=Environmental and Food Justice: Toward Local, Slow, and Deep Food Systems }}</ref> === Edaleta jîngehê === Çandiniya bajêr dibe ku edaleta hawîrdor û edaleta xwarinê ji bo civakên ku li çolên xwarinê jiyan dikin pêşde bibe. Ya yekem, çandiniya bajêr dibe ku di gihîştina xwarina tendurist de cûdahiyên nîjadî û çînî kêm bike. Gava çandiniya bajarî dibe sedema ku hilberînên nû yên herêmî li çolên xwarinê bi bihayekî erzan têne firotin, gihîştina xwarina tendurist ne tenê ji bo kesên ku li deverên dewlemend dijîn heye, lewma dibe sedema dadperweriya mezintir li taxên dewlemend û xizan. Di hêla çandiniya bajarvaniyê de gihîştina çêtir a xwarinê dikare di civakên xizan de jî bibe sedema sivikkirina stresên derûnî-civakî. Endamên civakê yên ku bi çandiniya bajaran re mijûl dibin, di derbarê awayên tendurist ên bicihanîna hewcedariyên parêz de, zanîna herêmî baştir dikin. Her weha çandiniya bajarî dikare tenduristiya giyanî ya endamên civakê baştir bike. Kirîn û firotina hilberên bi kalîte ji hilberîner û xerîdarên herêmî re dihêle endamên civatê piştgiriya hev bikin, ku dibe ku stresê kêm bike. Ji ber vê yekê, çandiniya bajêr dikare di civakên xizan de, ku niştecîh ji ber kêmasiya têgihiştina kontrolê ya li ser kalîteya jiyana xwe, astên stresê mezintir dibin, baştir bike.<ref name="4Sapolsky">[[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert]], "Sick of Poverty," Scientific American, Dec. 2005, pp: 93-99.</ref> Dibe ku çandiniya bajarî li civakên ku ji supermarket û binesaziya din kêm in ji ber hebûna bêkariyek mezin a ji ber deindustrialîzasyonê livîn û jîngeha çêkirî çêtir dike. Cotkarên bajarî yên ku rêbazên çandinî yên domdar dişopînin ne tenê dikarin ji bo avakirina binesaziya pergala xwarina herêmî bibin alîkar, lê di heman demê de dikarin ji bo baştirkirina hewa, û av û kalîteya axê jî bibin alîkar.<ref name="2GOTTLIEB">{{Jêder-kovar |paşnav=Gottlieb |pêşnav=Robert |sal=2009 |sernav=Where We Live, Work, Play . . . And Eat: Expanding the Environmental Justice Agenda |kovar=Environmental Justice |cild=2 |rr=7–8 |doi=10.1089/env.2009.0001 }}</ref> Dema ku hilberên çandiniyê di nav civakê de bi herêmî têne hilberandin, ew ne hewce ne ku werin veguheztin, ku {{girêdan|{{CO2}}|en|Carbon dioxide in Earth's atmosphere}} rêjeyên belavkirinê û qirêjkerên din ên ku li herêmên jêrîn ên sosyoekonomîk dibin sedema rêjeyên astimê. Çandiniya bajarî ya domdar di heman demê de dikare parastina karker û mafên xerîdar jî pêş bixe. Mînakî, civakên li [[New York City|Bajarê New York]], [[Illinois]], û [[Richmond (Virginia)|Richmond, Virginia]] bi rêgezên çandiniya bajarvaniyê verastkirinên hawîrdorên xweyên herêmî nîşan dane.<ref name="3ACC">Alternatives for Community & Environment. Environmental Justice and the Green Economy. A Vision Statement and Case Studies for Just and Sustainable Solutions. Rep. Roxbury, MA: Alternatives for Community & Environment, 2010. Print.</ref> Lêbelê, heke axa ku ji bo çandiniya bajaran tê bikaranîn qirêj bibe, cotkarên bajarî di heman demê de dikare xeterên tenduristiyê jî li cotkarên bajaran bide. Tevî ku hilberên herêmî bi gelemperî tê bawer kirin ku paqij û saxlem in, gelek cotkarên bajarî ji cotkarê bajarî yê New York Frank Meushke <ref>[https://www.nytimes.com/2009/05/14/garden/14lead.html?pagewanted=all&_r=0 Murphy, Kate. "Lead Is a Concern for Urban Gardens."] The New York Times. The New York Times, 13 May 2009. Web. 9 April 2014.</ref> heya Michelle Obama <ref>[http://www.therightperspective.org/2009/07/11/lead-found-in-michelle-obamas-garden/ NewsGuy. "Lead Found In Michelle Obama's Garden."] Lead Found In Michelle Obama's Garden. N.p., n.d. Web. 9 April 2014.</ref> dît ku ji ber qirêjiya axê di hilberên wan de astên bilind ên rêberê hene, ku dema ku tê xwarin ji tenduristiya mirovan re zirar e. Axa ku bi astên pêşîn ên bilind ve hatî qirêj kirin, timûtim ji boyaxa xaniyê kevn ku tê de rêber, xilasbûna wesayîtê, an depozekirina atmosferê çêdibe. Bêyî perwerdehiya guncan a li ser metirsiyên çandiniya bajarî û pêkanînên ewle, dibe ku xerîdarên bajarî yên hilberîna çandiniya bajêr bi pirsgirêkên pêwendîdar ên tenduristiyê re rû bi rû bimînin.<ref name="MCC">McClintock, Nathan. (2008). From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of urban agriculture in Oakland, California. UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.</ref> == Pêkanîn == [[Wêne:Urban_agriculture_in_Amsterdam.jpg|çep|thumb| Li [[Amsterdam]] çandiniyek bajarî ya piçûk]] [[Wêne:Foodrooffarm.jpg|thumb|Çandiniya bajarî ya banî li Food Roof Farm li navenda St. Louis]] Afirandina binesaziyek civak-bingeh ji bo çandiniya bajarî tê wateya damezrandina pergalên herêmî yên mezin kirin û pêvajoyê xwarinê û veguheztina wê ji cotkar bo xerîdar. Ji bo hêsankirina hilberîna xwarinê, bajaran projeyên çandiniyê yên li ser civakê ava kirin. Hin projeyên hanê bi hevra cotkarên civatî yên li ser erdê hevpar, pir mîna ya Boston Common ya sedsala hîjdehan mêldar kirine. Yek ji wan çandiniyên civatî Çandiniya Zarokan a Collingwood a li Melbourne, [[Awistralya]] ye. Projeyên din ên baxçeyê civakê modela baxçeyê dabeşkirinê bikar tînin, ku tê de baxçevan li deverên baxçê mezintir ji bo nexşeyên kesane lênihêrin, bi gelemperî pargîdaniyek alav û pêdiviyên din parve dikin. Baxçeyên P-Patchê yên Seattle vê modelê bikar tînin, wekî Çandiniya Navendî ya Başûr li Los Angeles û Food Roof Farm li St. Louisbajarên serbixwe di hewşên takekesî û ser banan de jî xwarinê çêdikin. Projeyên parvekirina baxçe hewl didin ku hilberîneran bi axê, bi gelemperî, qada hewşa niştecîhkirinê bi hev bikin. Baxçeyên banê destûrê dide ku niştecihên bajarî qadên kesk ên li bajêr biparêzin bêyî ku zeviyek ji erdê pêşkeftî veqetînin. Çandiniyên banî dihêlin ku baxçeyê pîşesaziyê yê bê karanîn bi awayekî hilberîner were bikar anîn, kar û qezencê diafirîne. Projeyên li seranserê cîhanê hewl didin ku bajaran bibin 'dîmenên hilberîner ên domdar' bi çandiniya erdên vala yên bajaran û baxçeyên metbexa demkî an daîmî.<ref name="cpul">André Viljoen, Katrin Bohn and Joe Howe, 2005, ''Continuous Productive Urban Landscapes: Designing Urban Agriculture for Sustainable Cities'', Oxford: Architectural Press</ref> [[Wêne:HuertoRomita03.JPG|çep|thumb|200x200px| Projeya çandiniya bajarî li beşa La Romita ya Colonia Roma, [[Meksîko|Bajarê Mexiko]]]] [[Wêne:Tomato_plants_growing_July_2013_in_garbage_cans.JPG|thumb| Nebatên tomatoyê ku li tenişt xaniyek piçûk a li [[New Jersey]] di panzdeh tenekeyên zibil ên ku bi [[ax]]ê dagirtî de li cotyarek pot diçin, di havîna 2013an de li ser 700 tomato mezin bûn.]] Pêvajoya xwarinê li ser asta civatî ji hêla navendîkirina çavkaniyan ve di nav dezgehên amûrên civakê û dezgehên pêvajoyê de ji bo cotkaran tê vehewandin. Bernameya Hevkariya Bernameya Baxçe ku li Detroit e û xwedan bankên amûreyên komê ye. Li deverên cihêreng ên bajêr bankên amûran hene ku çavkaniyên mîna amûran, zibil, zevî, pişkên tomato, tov, û perwerde dikarin bi baxçevanên wê komê re werin parve kirin û belav kirin. Hevkariya Bernameya Çavkaniya Baxçeyê ya Detroit di heman demê de civaka baxçevaniya wan xurt dike bi peydakirina gihîştina neqla endamên wan; li ser baxçevanî, polîtîka û pirsgirêkên xwarinê perwerde; û bi avakirina pêwendiya di navbera bexçevanan de bi komên xebatê, potlucks, geştan, geştên zeviyê, û rojên xebata komxebat. Li Brezîl, "Bajarên Bê Birçî" ji bo jinûveavakirina deverên terikandî bi hilberîna xwarinê re polîtîkayek gelemperî çêkir û qadên kesk ên civakê baştir kir. Sûkên cotkaran, wekî mînak bazara cotkaran li Los Angeles, erdek hevpar peyda dikin ku cotkar dikarin hilberîna xwe bifroşin serfkaran. Bajarên mezin di dawiya hefteyê û rojek di nîvê hefteyê de bazarên cotkarên xwe vedikin. Mînakî, sûka cotkaran a Boulevard Richard-Lenoir a li [[Parîs|Parîs, Fransa]], Yekşem û Pêncşem vekirî ye. Lêbelê, ji bo afirandina pêbaweriyek xerîdar bi çandiniya bajaran û danasîna hilberîna xwarina herêmî ji bo cotkaran wekî pîşeyek domdar, pêdivî ye ku bazar bi rêkûpêk vekirî bin. Mînakî, Sûka Cotkarên Los Angeles-ê heftê heft rojan vekirî ye û çend xurekên herêmî bi hev ve girêdane da ku hilberên xwarinên cûda peyda bikin. Cihê navendî yê sûkê li navenda Los Angeles-ê ji bo komek cûrbecûr firoşyar ji bo ku xwe bigihînin xerîdarên xwe, têkiliya bêkêmasî peyda dike. === Arjentîn === Bajarê [[Rosario]] (nifûs: 1,3 mîlyon) çandinî bi tevahî xist nav stratejiya xweya karanîna axê û stratejiya geşepêdana bajarvaniyê. Plana Wê ya Bikaranîna Erdê 2007-2017 ji bo karanîna çandiniyê ya erdê giştî dabînek taybetî dike. Di bin Plana Stratejîk a Bajarê Mezin a 2008-2018an de, Rosario "çerxa kesk" ava dike, di nav bajêr û derdora wê re derbas dibe, ku ji baxçeyên malbat û civakê, baxçeyên sebzeyan û baxçeyên mezin, parkên baxçeyên pir fonksiyonel û "bariyoyên hilberîner" pêk tê”, ku çandinî di nav bernameyên ji bo avakirina xaniyên giştî û nûjenkirina kavilan de ye. Di 2014an de, çerxa kesk ji zêdetirî 30 ha erd pêk dihat ku ji bo mezinkirina sebze, fêkî, û nebatên derman û aromatîk dihat bikar anîn. Li bajêr pênc parkên baxçeyan hene - qadên kesk ên mezin û xemilandî bi tevahî 72 ha erd vedigire, ku ji bo çandiniyê û ji bo çalakiyên çandî, werzîşî û perwerdehî tê bikar anîn.<ref>Food and Agriculture Organization (2014) [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html Growing greener cities in Latin America and the Caribbean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119230758/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html |date=2020-11-19 }}.</ref> === Awistralya === Li Queensland gelek kesan dest bi meyla çandiniya bajaran û karanîna akuaponîk û konteynerên xwe-avdan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |sernav=Localising Food Production: Urban Agriculture in Australia |tarîx=2015-05-27 |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210408180858/https://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Kanada === ==== Kolumbiya Brîtanî ==== Cotkarekî bajarî yê Kanadî li [[Kolumbiya Brîtanî]] hûrguliyên li ser pergala nirxa berhemê (CVR) ku cotkarên bajarî dikarin bikar bînin da ku diyar bikin ka kîjan zevî mezin dibin, li ser bingeha arîkariya her çandî ji bo piştgiriya aborî ya çandiniyê, weşand.<ref name="Stone2016">{{Jêder |paşnav=Stone |pêşnav=Curtis A. |sal=2016 |sernav=The Urban Farmer: Growing Food for Profit on Leased and Borrowed Land |weşanger=New Society Publishers |url=http://theurbanfarmer.co/ |isbn=978-0865718012 |postscript=. }}</ref> Ev tê wateya ku dev ji hin berheman berdaye yên din, lê ew diyar dike ku cotkarên bajarî dikarin tora karsaziyê bi cotkarên gundan re pêşve bibin da ku hin ji wan hilberên din bigihînin xala firotanê ya bajar. Mînakî, cotkarê bajarvanî nekare aboriya xwe mezin bike ku şînkaya şirîn mezin bibe (li ser bingeha rojên dirêj heya gihîştinê û tîrbûna hilberîna kêm a lingê rêza rêzê), lê aranjmanek torgilokê bi hev re feyde ye, ji ber ku ew dihêle ku cotyarek şêrîn a gundî di bihayê firotanê de xalek firotanê ya din jî bi dest bixin û di heman demê de bila cotyarê bajarokê valahiya pêşniyara xeta hilbera xwe dagire. Gelek projeyên civakî yên li Victoria, Kolumbiya Brîtanî çêbûn ku ji bo pêşvebirina pratîkên çandiniya bajarî wekî bernameya Sharing Backyards. Ev bername heye ku ji bo kesên li bajaran dijîn bi kesên din ên ku di hewşên wan de ji bo armanca çandiniya bajaran deverek zêde heye ve girêdayî bibin. Rêxistin her weha hene ku bi rêvekirina baxçeyên xwepêşandanên giştî mirovên ku li bajarên Vancouver dijîn li ser çandinî û mezinkirina xwarinê li deverek bajarî fêr bibin. Nixumandina banê avahiya rojava ya Navenda Peymana Vancouver banê kesk yê herî mezin e li Kanada û yek ji 10 banê kesk ê herî mezin e li cîhanê. Bi dora şeş donim qada jiyanê, li wê derê zêdeyî 400,000 nebat û gihayên xwecihî hene ku îzolasyonê peyda dikin. Di heman demê de çar heb mêşên hingiv ên rojavayî jî hene ku nebatên li ser banî polen dikin û hingiv peyda dikin. Jîngeh pratîkên mayînde yên wekî vejelîn û ji nû ve karanîna avê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |sernav=ENVIRONMENT FUNCTIONAL, BEAUTIFUL AND 'GREEN' |malper=Vancouver Convention Centre |weşanger=Vancouver Convention Centre |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181125073834/https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bajarê Kamloops, British Columbia bi rengek çalak pratîkên çandiniya bajarî di nav civaka xwe de pêş dixe. Ew girîngiya ewlehiya xwarinê û bandora wê li ser aborî û hem jî ekolojiyê radiwestînin. Wan Plana Çandinî ya Xwarin û Bajar (FUAP), ku di 2014an de hatî destpê kirin, çêkir, ku armanc û stratejiyên pêkanîna pergala xwarina domdar destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kamloops.ca/sites/default/files/docs/city-hall/15-09-food_urban_agriculture_plan_2015_285947.pdf |sernav=Food and Urban Agriculture Plan Harvesting Our Potential |malper=Kamloops |weşanger=City of Kamloops |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ==== Ontario ==== Ontario duyemîn parêzgeha herî mezin e û li Kanada yek ji bajarên herî bajarî ye. Hikûmeta parêzgeha Ontario malperek heye ku ji bo agahdariya kesên ku dixwazin damezrandina çandiniyek bajarokî an jî yên ku tenê dixwazin li ser çandiniya bajaran a li Ontario fêr bibin re peyda dike. Bajarê [[Ottawa]] mezintirîn çandiniya bajarî ya li neteweyê, Zeviya Ceriban a Navendî (CEF) e. Li navenda bajêr û dorpêçkirî ji hêla bajêr ve, çandiniya 4 kîlometrên çargoşe (1,5 sq mi) avahiyek çandiniyê, çandiniya karker, û navenda lêkolînê ya Çandinî û Agri-Food Kanada ye. Li Bajarê Ottawa di nav 203,5 kîlometrên çargoşe kîlometr çargoşe (78,6 sq mi) kesk de gelek çandiniyên bajarî jî hene. Li gel gelek bajarên din ên Ontario, Bajarê [[Toronto]] rê dide niştecihên mafdar ên li 4 beşan li seranserê bajêr ku herî zêde 4 mirîşkan (tu dîk tune) ji bo armancê kêfê an vexwarina kesane ya tenê hêkan biparêzin. Pêdiviyên din jî hene ku bi xwedîkirina van mirîşkan ve di binê vê bernameyê de ne wekî zon û rêbernameyên ji bo avakirina dorpêçê, avêtin û avêtinê. Di wargehên ku ji malpera UrbanHensTo ve ji bo vê bernameyê mafdar in de ardaredariya 13 (Parkdale-High Park), ardaredariya 21 (St Paul), ardaxa 5 (Etobicoke-Lakeshore), û ardaxa 32 (Beaches-East York) hene. Di heman demê de atolye ji bo kesên ku dixwazin mêşên bajarî mezin bikin re heye. Lêbelê, pabendbûna bi van rêgez û rêziknameyan dikare bibe sedema cezayan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tfpc.to/urbanhensto-pilot |sernav=Urban Hens TO Pilot |malper=TFPC |weşanger=Toronto Food Policy Council |tarîxa-gihiştinê=25 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808113018/https://tfpc.to/urbanhensto-pilot/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Quebec ==== [[Wêne:Lufa_Farms_Aerial_view_of_Montreal_rooftop_greenhouse3.jpg|thumb|Germavên Lufa Farms li ser banê Greater Montreal-ê têne çêkirin.]] Li Montreal, li dor 100 baxçeyên civatan qadên ku welatî dikarin fêkî, sebze, giha û kulîlkan biçînin peyda dikin. Li baxçeyê civata herî mezin nêzîkê 255 parçe parvekirin hene, lê di malpera herî piçûk de jî nêzê 25 parçe hene. Ji 2 mîlyon mirovên ku li deverên bajarîbûyî yên Montrealê dijîn, nêzîkê 10,000 niştecîhên bexçeyên baxçe parve dikin. Bername ji 1975an ve ye û ji hêla navçeyan ve tê rêvebirin. Hinek ji navçeyan mamosteyek baxçeyê baxçe heye ku bi rêkûpêk serdana baxçeyan dike da ku şîretan bide baxçevanan. Ax, avdana avê, cîhek ji bo amûr, qûm, têl, û boyax ji hêla bajêr ve têne peyda kirin, ku ji hêla Daîreya Werzîş, Nûvekirin û Pêşkeftina Civakî ve tê rêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cityfarmer.org/canadaCC.html |sernav=Community Gardening in Major Canadian Cities: Toronto, Montreal and Vancouver Compared |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Sean |weşanger=City Farmer, Canada's Office of Urban Agriculture |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://felix.geog.mcgill.ca/other/environ/1999b/food/irp4/history.html#4.0%20Montreal%20Historical%20setting |sernav=A Social History of Urban Agriculture in Montreal |paşnav=Davidson |pêşnav=Thomas |paşnav2=Krause |pêşnav2=Kathryn |weşanger=McGill |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ville.montreal.qc.ca/portal/page?_pageid=5977,68887600&_dad=portal&_schema=PORTAL |sernav=Ville de Montreal - Official city portal - Community gardens |malper=montreal.qc.ca }}</ref> Kanada xwedan gelek pargîdaniyên ku li ser teknolojiya çandiniya bajaran dixebitin, li Montreal jî hene. Ya herî girîng Lufa Farms e, pargîdaniyek taybetî ye ku li taxa Saint-Laurent a Montrealê ya ku tê ragihandin seraya herî mezin a banê cîhanê vekir. Ev çaremîn serara serşûştî ya Lufa li Montreal e û li ser banê depoya Sears Canada ya berê hatî çêkirin. Serara banê yekem ê Lufa-yê di serê sala 2011an de, serayek serşokê ya hîdroponîk 2880 metrekareyî li ser depoyek ku wekî navenda wan hatî diyarkirin hate çêkirin. Wan di sala 2013 de (4,000 sq metr) û 2017 (5,850 sq meter) du mezintir serayên banê mezin li ser Montreal ava kirin, ji bo sê avahiyan hema hema $10 mîlyon xerc kirin. Di 2017an de, supermarketek IGA-ya li Saint-Laurent-a li Montreal-ê banê kesk bi qasî 25,000 metrekare qada kesk û hilberên ji hêla Ecocert Canada ve hatine pejirandin vekir. Ew dibêjin ku ew dikarin li ser 30 cûre hilbera organîkî ya li banî tê mezin kirin, digel hingivê ku ji heşt kewarên mêşên hingiv ên li banî tê hilberandin û peyda bikin, peyda bikin. Lufa û IGA hem ji bo hin hilberên xwe xwe dispêrin hilberîna ne-rooftop. Tenê nebatên kûr-kûr dikarin li ser banan mezin bibin, hilberên wekî kartol û genim ji holê rabikin. Hin cotkarên herêmî diyar dikin ku pergalên pîşesaziyê têne dravdan kirin û pêşbaziyek neheq e. === Çîn === Zêdebûna Pekînê li rûbera erdê di sala 1956an de sala 1958an bû sedema pejirandina zêde ya çandiniya bajaran-bajarî. Wiha "çandiniya bejahî" bû sedem ku ji 70% xwarina bêserûber a li Pekînê, bi giranî ji sebze û şîran pêk tê, ku ji hêla bajêr ve di salên 1960 û 1970 de were hilberandin. Di van demên dawî de, bi ewlehiya xwarina nisbî ya li Çînê, çandiniya bajarkî bû sedema çêtirkirinên di kalîteya xwarina heyî de, berevajî hêjmariyê. Yek ji ceribandinên vê paşîn ên di çandiniya bajaran de Parka Nîşandana Zanista Çandiniyê ya Modern a li Xiaotangshan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jianming |pêşnav=Cai |tarîx=1 nîsan 2003 |sernav=Periurban Agriculture Development in China |url=http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |kovar=Urban Agriculture Magazine |cild=9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927195253/http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |tarîxa-arşîvê=27 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2007 }}</ref> Bi kevneşopî, bajarên Çînî têne zanîn ku çalakiyên çandiniyê di nav bajêr de tevlihev dikin. Shenzhen, ku berê civakek cotyarî ya piçûk bû, ji ber ku ji hêla hikûmeta Çînî ve wekî herêmek aborî ya vekirî ve hatî destnîşankirin, niha metropoleke bilez mezin dibe. Ji ber nifûsa li Çînê mezin û zêde dibe, hikûmet di hilberîna xwarinê de piştgiriyê dide xweseriya bajaran. Avahiya gundê Shenzhen, rêbazên domdar, û pêşkeftinên nû yên çandiniyê yên ku ji hêla hikûmetê ve hatine destpêkirin ji bo ku ji vî bajarî re mezin dibe xwarinê peyda dike hatine veavakirin.<ref name="Pepall, Jennifer 1997">Pepall, Jennifer. New Challenges for Chinas Urban Farms IDRC Report (1997) 21.3</ref> Çandiniyên bajêr bi qasî {{Convert|10|km}} ji pergala bajêr di pergalek du tebeqe de. Asta yekem a ku ji navenda bajêr nêz dibe tiştên hilweşîner hilberîne. Zebzeyên hişktir ên li derveyî van zeviyan bicîhkirî ne, wekî kartol, gêzer û pîvaz têne çandin. Vê pergalê dihêle hilberîner piştî hilbijartinê çend demjimêrên kurt li bazarên bajêr werin firotin. Rêbazek din a bibandor a ku di pratîka çandinî û avjeniyê ya Çînî de tê bikar anîn pergala gûzê masîvaniyê mulberry-dike ye, ku bersivek e ji bo vezîvirandina bermahiyan û zayîna axê. Ev pergal dikare wiha were vegotin: <blockquote>Darên mişmişan ji bo ku kermirrên hevrîşim şîn bibin têne çandin û zibilxiravê kurmikê hevrîşimê di masiyan de ji masiyan re tê şandin. Di heman demê de masî bi bermahiyên heywanên din, wekî beraz, mirîşk, û bufalan, jî dixwin. Heywanan, berê xwe didin zeviyên ku ji hêla golê ve ji devê golikan ve hatine fêr kirin. Ev pergalek sofîstîke wekî çerxa domdar a avê, avêtinê, û xwarinê ye ... bi zilamek re di wêneyê de hatî çêkirin.</blockquote>Her ku nifûs mezin dibe û pîşesazî pêş dikeve, bajar bi ceribandina rêbazên nû yên çandiniyê hewl dide ku mezinbûna çandiniyê ya potansiyel têxe nav xwe. Fong Lau Chee Experimental Farm li Dongguan, Guangdong di hilberîna lîçê de digel pêşveçûnên nû yên çandiniyê xebitiye. Ev çandinî bi daxwazên hilberandina mîqdarên mezin û lîseyên pir-kalîte, bi domandina domandina şekir û tovên wan, hate damezrandin. Vê lêkolîna ku ji hêla zanîngehên çandiniyê yên herêmî ve hatî çêkirin, rê dide ku rêbazên nû bi hêviya ku bigihîjin hewcedariyên xerîdarên bajêr.<ref>Yeung, Yue-man. Urban Agriculture Research in East and Southeast Asia: Record, Capacities, and Opportunities Cities Feeding People CFP Report 6 (1993) The Chinese University of Hong Kong</ref> Lêbelê, ji ber zêdebûna astên mezinbûna aborî û qirêjbûnê, hin çandiniyên bajaran hatine tehdît kirin. Hikûmet hewl dide ku gav bavêje û di warê çandiniyê de pêşveçûnên nû yên teknolojîkî biafirîne da ku astên çandiniya bajaran bidomîne. "Bajar plan dike ku 8,82 mîlyar yuan li 39 projeyên çandinî veberhêne bike, di nav de bingehek çandinî ya ewledar, parkek teknolojiya bilind a çandinî, pêvajokirin û belavkirina çandinî, daristanî, turîzma ekolojîk, ku dê çandiniya bajarî ya bi taybetmendiyên typicalenzîn ên xwerû pêk bîne" digel vê bernameyê, tê çaverê kirin ku bajar Sûka Piraniya Hilbera Hilbera Çandiniyê ya Buji berfireh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |sernav=Shenzhen Government Online Economic Structure: Urban Agriculture 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080416053328/http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2008 }}</ref> Li gorî Buroya Çandinî, Daristanî û Masîvaniyê ya Municipalaredariyê dê 600 mîlyon yuan veberhênana bajêr li çandiniyên li derdora bajêr, bi hêviya cotkaran bike ku "ji sedî 60 goşt, zebze û hilberên avî li sûka Shenzhen" peyda bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hydroponickheti.blogspot.com/ |sernav=Hydroponic Kheti |tarîx=28 çiriya pêşîn 2019 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2019-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191028053435/https://hydroponickheti.blogspot.com/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her weha wekî bersivek ji qirêjî û dermanên kêzikan ên ku di kiryarên cotkariyê de têne bikar anîn, çûnek kesk û organîk jî heye. Pêdivî ye ku dabînkerên sebzeyan hin venêranên ku ji hêla Buroya Çandiniyê ya bajêr ve têne kirin derbas bibin berî ku ew wekî "kesk" werin firotin.<ref>Shenzhen Government Online Shenzhen store embraces green 2007</ref> === Kûba === [[Wêne:AJM_034_Havana_urban_agriculture_business.JPG|thumb|Pargîdaniya çandiniyê li Havana, Kuba (2015)]] Di 2002 de, {{Convert|35000|acre}} ji baxçeyên bajarî {{Convert|3400000|short ton}} hilberandin ya xwarinê. Li Havana,% 90ê hilberên nû yên bajêr ji çandinî û baxçeyên bajaran ên herêmî tê. Di 2003 de, zêdeyî 200,000 Kubayî di berfirehkirina sektora çandiniya bajaran de xebitîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cubaagriculture.com/agriculture-today.htm |sernav=Cuban Ministry of Agriculture |paşnav=cubaagriculture.com |weşanger=Cubaagriculture.com |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> === Misir === Li Misirê, pêşkeftina baxçeyên banî di 1990an de dest pê kir. Di destpêka salên 1990an de, li Zanîngeha Ain Shams, komek profesorên çandiniyê înîsiyatîfek li ser mezinkirina sebzeyên organîk ku li gora bajarên Misirê pir qelebalix be pêş xistin. Thensiyatîf di astek piçûk de hate sepandin; heya ku ew bi fermî di 2001 de, ji hêla Rêxistina Xwarin û Çandiniyê (FAO) ve hate pejirandin.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations. "[http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ Climate-Smart Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325222350/http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ |date=2012-03-25 }}" Retrieved January 18th 2016.</ref> === Fransa === Di 2014 de, Mayoraredara Parîsê Anne Hidalgo soz da ku 100 hektar (247 donim) Parîs ji qada kesk re veqetîne, û 30 hektar di çandiniya bajaran de pispor e. Di pênc salên paşîn de li Parîsê zêdeyî 60 rêxistinên çandiniya bajarî derketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |sernav=Green City Growers {{!}} Urban Farming {{!}} Urban Farming in Paris |malper=greencitygrowers.com |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 |roja-arşîvê=2020-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201025165049/https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hat ragihandin ku dê bihara 2020an li herêma 15-an a Parîsê vebe, çandiniya herî mezin a banê cîhanê ya 14,000 m dê li ber avahiya şeş-qatî ya li Expo Porte de Versailles rûne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/cities/2019/aug/13/worlds-largest-urban-farm-to-open-on-a-paris-rooftop |sernav=World's largest urban farm to open – on a Paris rooftop |paşnav=Harrap |pêşnav=Caroline |tarîx=2019-08-13 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}</ref> Zeviya pargîdaniya nûjen Viparis a li Parîsê bi pargîdaniyên fransî Agripolis re, ku di çandiniyên li ser banî an rûyên deşta pispor, û pargîdaniya lêkolînê / ekosîstem-ji nû ve çêkirina Cultures en Villes de bûne yek, da ku vê projeyê bigihîne rastiyê. Agripolis plan dike ku çandiniyê bi kar bîne dema ku Cultures en Ville dê bûyerên taybetî plan bike. Zevî hêvî dike ku di demsalekê de, her rojê bi zêdeyî 30 guherînên nebatan, her roj 2000 lîre fêkî û sebze hilberîne. Ji bilî ku li cîhanê çandiniya herî mezin a bajaran e, baxçeyê banê avê dê% 10 ê mîqdara avê ya baxçeyên kevneşopî hewce dike bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/agripolis-urban-farm-paris |sernav=Paris takes urban farming to new heights with the world's largest rooftop farm |paşnav=Brady |pêşnav=Sasha |malper=Lonely Planet |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}</ref> Armanca çandiniyê peydakirina xwarinê ji karsaziyên başûrê Parîsê re ye û geştên perwerdehî û rahênanên hevkariyê ji bo pargîdaniyan peyda dike. === Hindistan === Pêşkeftina aborî li [[Mumbaî|Mumbai]] mezinbûnek nifûsê anî ku bi taybetî ji ber koçberiya karkeran ji herêmên din ên welêt. Hejmara niştecihên li bajêr di sedsala borî de ji donzdeh caran zêdetir bû. [[Mumbaî|Mumbai ya Mezin]], ku ji hêla Girava Bajêr û Girava Salsette ve hatî damezrandin, li gorî daneyên ku ji hêla serjimêriya 2001 ve hatine berhev kirin, li Hindistanê bajarê herî mezin e ku nifûsa wê 16,4 mîlyon e. Mumbai yek ji bajarên herî qelebalix ê cîhanê ye, di km² de 48215 kes û li herêmên bejahî jî 16,082 per km². Di vê senaryoyê de, çandiniya bajarokî ne gengaz e ku were pratîk kirin ji ber ku ew ji bo gihiştin û karanîna deverên vala divê bi pêşdebirên nekêşbar re hevrikiyê bike. Rêbazên çandiniyê yên alternatîf wekî bersivek li dijî kêmasiya ax, av û çavkaniyên aborî yên li UPA dixebitin derket holê. Rêbazên baxçeyê bajarokê Dr. Doshi ji bo guncan in ku li cîhên kêmkirî wekî teras û eywanan, heta li ser dîwarên avahiyên sivîl bêne bicîh kirin, û ji bo veberhênanên mezin ên sermayeyê an demjimêrên dirêj ên xebatê ne hewce ne. Pratîka wî ya cotkariyê tenê organîk e û bi piranî ber bi mezaxtina navmalî ve tê rêve birin. Amûrên wî yên baxçevaniyê ji materyalên ku li hawîrdora herêmî hene hene: bermayiyên kaniya şekir, torbeyên polîetilen, lastîk, konteyner û sîlîndêr û ax. Konteyne û torbeyên (li her du seriyan vekirî) bi şanikên nîska şekir, zibil û axê baxçe dagirtî ne, ku gengaz dike ku karanîna hûrgelek avê bi qadên vekirî re were qiyas kirin. Dr. Doshi diyar dike ku enerjiya rojê dikare şûna axê li bajaran bigire. Ew herweha ramana plansazkirina zincîrê, an mezinkirina nebatan di navberê de û di mîqdarên piçûk de ji yekcar û di mîqdarên mezin de pêşniyar dike. Wî di teraziya xweya {{Convert|1200|sqft|m2}} fêkiyên cûda yên wekî mangos, hêjîr, guvaş, mûz û darikên şekir mezin kir li Bandra. Têgiha çandiniya bajêr a ku ji hêla Dr. Ew dûv re di peydakirina xwarinê de malbatê xwe têr dike: {{Convert|5|kg}} fêkî û sebze salê 300 roj rojane têne hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |sernav=RUAF Foundation. ''Handouts on Case Studies'' |tarîx=11 kanûna paşîn 2010 |weşanger=Iwmi.cgiar.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110718024007/http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Armancên sereke yên projeya pîlot a li çandiniya bajêr li Rosary High School, Dockyard Road, pêşvebirina piştgiriya aborî ji bo zarokên kolanê, xweşikkirina dîmenê bajêr, dabînkirina xwarina organîk a hilberîner a herêmî ji niştecihên bajarî re (bi taybetî yên li xanîkan dimînin), û li bajarekî domdar çopên organîk birêve bibin. Proje li dibistana Rosary, li Mumbai, bi beşdariya zarokên kolanê di dema 2004 de hate meşandin. Zeviyek bajêr li qada {{Convert|400|sqft|m2}} a teras hate afirandin Beşdar di teknîkên çandiniya bajarî de hatin perwerdekirin. Çandiniyê sebze, fêkî û kulîlk çêdikir. Fikrê têgeha çandiniya bajêr li dibistanên din ên li bajêr belav kiriye. Metbexa navendî ya Mumbai Port Trust (MBPT) rojane li ser 3,000 karmendan xwarinê belav dike, mîqdarên girîng ên avêtina organîk çê dike. Baxçeyek terasê ku ji hêla karmendan ve hatî afirandin ji sedî not û nehsên vê hilberê di hilberîna zebze û fêkiyan de vedigire. Preeti Patil, ku li MBPT karmendê xwarinê ye, armanca pargîdaniyê şîrove dike:<ref>Roshni Udyavar et al., "Development of City Farms by Street Children"</ref><blockquote>Mumbai Port Trust li terasa metbexa xweya navendî çandiniyek organîk pêş xist, ku rûbera wê bi qasî {{Convert|3000|sqft|m2}} Çalakiya çandiniya bajêr di destpêkê de ji bo avêtina bermahiyên organîk ên metbexê bi rengek eko-heval hate destpê kirin. Endamên karmendan, piştî xebata xweya rojane di mitbaxê de, baxçeyê ku nêzîkê 150 nebatên wê lê ne, diçînin.</blockquote> [[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_06.jpg|thumb|Li Wellington, Zelanda Nû çandiniya bajarî ya Kaicycle]] Li paytext Wellington çandiniyek bajarî ya bi navê Kaicycle di 2015 de hate damezrandin. Ew wekî awayek berhevkirina avêtina xwarina herêmî dest pê kir, şopên xwarinê bi duçerxeyê têne berhev kirin. Di pîvanên wan de çopa organîk a heftane heya 60 lître ji mal û kargehên herêmî hene. Armanca wan "veguheztina çopên xwarinê ji zeviyê zeviyê û vegerandina van xurekan dîsa li nav axên herêmî ye". Ew bi berhevoka ku çêdikin li çandiniya xweya bajarî baxçe dikin û dilxwazan vedixwînin ku bi rêkûpêk alîkariyê bikin. Ew hin berheman difroşin ku alîkariya dravdanên karûbarên kompostasyonê dike, ew jî bi dilxwazan re parve dikin û bexşê projeyên xwarinê yên civakê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/environment/83500178/pedalling-wellingtons-food-scraps-into-compost |sernav=Pedalling Wellington's food scraps into compost |paşnav=Flahive |pêşnav=Brad |tarîx=2016-08-24 |malper=Stuff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |sernav=Kaicycle |malper=WasteMINZ |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 |roja-arşîvê=2020-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201022094005/https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kaicycle.org.nz/ |sernav=Kaicycle |malper=Kaicycle |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-11-16 }}</ref> Di sala 2020an de ew tevlî torgilokek nû ya navendên berhevkirina ku ji hêla Baweriya Domdarî ve tê rêve birin bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sustaintrust.org.nz/blog/community-compost-wellington |sernav=Let's get Wellington Composting - Sustainability Trust Wellington |malper=Sustainability Trust |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}</ref> === Taywan === [[Wêne:山陇全景_-_Full_View_of_Shanlong_(Jieshou)_Village_-_2016.04_-_panoramio.jpg|thumb| Parka Sebzeyan a Shanlong li [[Taywan]]ê.]] Li Giravên Matsu, hikûmeta herêmî li navenda bajarê Nangan zeviyek çandiniyê ya zebzeyan ava kir. === Taylenda === Di destpêka 2000an de, baxçeyên bajarî di bin rêberiya NGO-yê, Enstîtuya Hawirdorê ya Taylendayê (TEI) de, dest pê kirin da ku bibin alîkar ku pêşengiya ropdareyên Bajarê Mezin ên Bangkok (BMA) ya Taylenda "kesk" bigirin. Bi nifûsa 12 mîlyon û 39% erdê li bajêr ji ber berfirehbûna bilez a salên 1960- 80-an vala ye Bangkok ji bo baxçeyên bajarî ku navenda wê tevlêbûna civakê ye, ceribandinek e.<ref name="ReferenceA"/> Du baxçeyên bajarvaniyê yên ku ji hêla TEI ve hatine destpêkirin li Bangkok Noi û Bangkapi ne û peywirên sereke ev in: * Feydeyên qada kesk a bajarvaniyê fêrî endamên civakan bikin. * Çarçoveya civakî ya plansazî, pêkanîn û domandina qada kesk a bajarî biafirînin. * Pêvajoyek rêbazê biafirînin ku hewcedariyên civakê û hewcedariyên mezintirîn derdorên hawîrdorê hevseng bike. Gava ku armancên NGO di çarçoveyek cîhanî de girîng in, armancên civakê bi xebata damezrandina baxçeyên bajaran bixwe têne pêşwazî kirin. Di vê wateyê de, afirandin, bicihanîn û xwedîkirina baxçeyên bajaran ji hêla daxwazên civakên têkildar ve pir têne diyar kirin. Lêbelê, pîvanên ku TEI serfiraziya wan dipîve qada sûdên civakek ku çandiniya bajarvaniyê dike nîşan dike. Nîşaneyên serketinê yên TEI ev bûn: * Avakirina Plana Kesk a Bajêr * Avakirina Kapasîteya Civakî * Kêmkirina Xizaniyê * Bi Hikûmatê re zencîre * Ji bo Civakên Din Modêlek Pêşdixin === Keyaniya Yekbûyî === Todmorden li Yorkshire, [[Keyaniya Yekbûyî]] bi modela çandiniya bajarî ya serfiraz bajarek e ku bi 17,000 şêniyên wê re ye. Projeya ku di sala 2008an de dest pê kir, tê vê wateyê ku li çil deveran li seranserê bajêr dexlên xwarinê hatine çandin.<ref>Paull, John (2013) [http://orgprints.org/24956/28/24956.pdf "Please Pick Me" – How Incredible Edible Todmorden is repurposing the commons for open-source food and agricultural biodiversity], In J. Franzo, D. Hunter, T. Borelli & F. Mattei (Eds.). Diversifying Foods and Diets: Using Agricultural Biodiversity to Improve Nutrition and Health. Oxford: Earthscan, Routledge, pp.336-345.</ref> Hilber hemî belaş e, kar ji hêla dilxwazan ve tê kirin, û ji rêwî û mêvanan têne vexwendin ku hilberan hilbijêrin û bikar bînin.<ref name="Tod">Paull, John (2011) [http://orgprints.org/19523/1/Paull2011TodmordenFM.pdf "Incredible Edible Todmorden: Eating the Street"], Farming Matters, 27(3):28-29.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.incredible-edible-todmorden.co.uk/ |sernav=Incredible Edible Todmorden - The Future Of Local Food In Todmorden |malper=incredible-edible-todmorden.co.uk }}</ref> Hin komployên Todmorden bûne pîlanên destûrê hinekên din jî bûne nimûneyên baxçeyê gerîla. Hemî "baxçeyên propagandayê" ne ku niştecîhan pêşniyar dikin ku herêmî mezin bikin, demsalî bixwin, pêzanîna xwarina xwe bihesibînin û kêfxweş bibin. Li kolanê, li parka gerîdeyê ya navenda tenduristiyê, li stasyona hesinî, li polîsxaneyê, li goristanê û li hemû dibistanên bajêr pîlanên xwarinê hene. === Dewletên Yekbûyî === ==== Vebijarkên Lêkolîna Neteweyî ==== Li gorî USDA, çandiniyek wekî cîhek tête diyar kirin ku herî kêm bi qasî $1000 berhem çêdike û difroşe. Lêkolînek li ser çandiniyên bajaran di sala 2012an de li ser 315 mezrayên ku wekî bajarî hatine destnîşankirin lêkolîn kir. Ji wan, ji 32% li Bakûrê rojhilat, ji 26% li Başûr, 22% li Rojava, û ji 19% kêmtir li Midwest dîtin. Di anketê de hat dîtin ku piraniya çandiniyên bajaran ên li Dewletên Yekbûyî wekî ne-kêrhatî an jî tenê xwedî têne damezrandin. Çandiniyên bajaran bi gelemperî teknîkan bikar tînin ku dihêlin ew li ser erdek piçûk bi xurtî hilberînê bikin. Di serî de, van kiryaran nivînên rakirî, sera, û baxçeyên konteyner hene. Ji hilberên hatine çêkirin, piraniya piraniya çandiniyên bajaran li ser sebzeyên teze, û dûv re giha û kulîlkan disekinin. Ger çandiniyek bajarî li ser ajalan bisekine, heywana bingehîn mirîşk in. Mêş û berx heywanên çandiniya bajaran a duyemîn in.<ref name="Oberholtzer2016">{{Jêder-malper |url=http://www.attractive.ncat.org |sernav=Urban Agriculture in the United States: Baseline Findings of a Nationwide Survey |paşnav=Oberholtzer |pêşnav=Lydia |tarîx=November 2016 |malper=National Center for Appropriate Technology |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021101093149/http://www/ |tarîxa-arşîvê=1 çiriya paşîn 2002 }}</ref> Hema bêje nîvê çandiniyên bajaran ên ku beşdarî anketê bûn firotanek tevahî ya tevahî kir ku ji $10,000 kêmtir kir. Piraniya van firotanan ji bazarên cotkaran, Çandiniya Piştgiriya Civakî (CSA), û xwaringehan tê. Li gorî îstatîstîkên firotana tevahî ya nesax jî 5% ê çandiniyên bajarvaniyê nehate hesibandin. Piraniya çandiniyên bajaran li ser dijwariya sereke ya ku ew pê re rû bi rû ne; lêçûnên hilberînê, birêvebirina zirarê, birêvebirina gihayan, û avhewa. Ew her weha qezencê, fînansekirinê, û keda çandiniyê wekî zehmetiyên mezin ên birêvebirina zeviyek bajarî dibînin.<ref name="Oberholtzer2016"/> ==== Nûyork ==== [[Wêne:Lower_East_Side_in_Adam_Purple's_Garden_1984..jpg|çep|thumb| Baxçeyê Adam Purple, aliyê rojhilat-jêrîn, Bajarê New York, 1984]] Gelek niştecihên kêm-dahat ji rêjeyên zêde qelewbûn û şekir û çavkaniyên kêm ên hilberên nû êş dikişînin. Bajar û komên nehfî yên herêmî ax, perwerde û teşwîqkirina darayî peyda dikin, lê teşwîqa çandiniya bajarî rastî cotkaran hatiye, ku dema ku roja karê wan a rêkûpêk pêk tê, pir caran dilxwaz in. Wekî din, Daîreya Parastina Hawirdorê ya Bajarê New York-ê ji bo xwedan milkê taybet li deverên kanalîzasyona hevgirtî ya Bajarê New York-ê bernameyek bexşînê pêşkêş dike. Pêdiviya herî kêm ev e ku meriv ji qada bêserûber a ku tevkariyê dike, 1 ”ya herikîna bahozê birêve bibe. Projeyên mafdar banê kesk, çandiniyên banî, û berhevkirina ava baranê li milkê taybet li qadên kanalîzasyonê yên hevgirtî hene. Ji ber vê bernameya bexşînê, niha li Bajarê New York xwedan çandiniyên herî mezin ên banê banî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.treehugger.com/sustainable-agriculture/rooftop-farm-brooklyn.html |sernav=One of the world's largest rooftop farms is in Brooklyn |malper=TreeHugger }}</ref> Hin baxçevanên bajaran ji bo destpêkirina civakek an baxçeyên bajaran gelek deverên vala bikar anîn. Lêbelê, pêdivî ye ku ax ji ber qirêjiya wesayîtê û bermahiyên avahiya kevn ji bo pîsbûna giran di nav axa bajêr de were ceribandin. Di heman demê de li Bajar bernameyek berhevkirinê jî heye, ku ji baxçevan û cotkaran re heye. Grûbek, GreenThumb, şitlên belaş peyda dike. Bernameyek din, projeya Bajarvaniya Bajarvaniyê ku ji hêla nehêja Just Food ve tê xebitandin, qursên mezinbûn û firotina xwarinê pêşkêşî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2008/05/07/dining/07urban.html |sernav=Urban Farmers' Crops Go From Vacant Lot to Market (Published 2008) |paşnav=McMillan |pêşnav=Tracie |tarîx=7 gulan 2008 |via=NYTimes.com }}</ref> Du awayên alternatîf ên mezinbûnê ev in: baxçeyên banî û mezinbûna hîdroponîkî (bê ax). ''New York Times'' gotarek li ser yek ji yekem baxçeyên Manhattan nivîsand ku ev her du teknîk tê de ne.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/07/28/dining/28roof.html From Roof To Table],</ref> ==== Kalîforniya ==== Di bersiva paşvemayîna 2008an de, koalîsyonek rêxistinên civak-bingeh, cotkar û saziyên akademîk ên li Geliyê Pomona ya Kalîforniyayê thenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley ava kirin. Piştî derbasbûna Peymana Bazirganiya Serbest a Amerîkaya Bakur, genimê erzan ê Dewletên Yekbûyî Meksîka di bin avê de hişt, cotkarên gundî ji erdê xwe derxistin. Gelek koçberî Geliyê Pomona bûn û di pîşesaziya avahiyê de kar dîtin. Bi paşketina 2008an re, pîşesaziya avahiyê jî li herêmê êş kişand. Ne mimkune ku hêza xweya berê ji nû ve bistîne ji ber kêmbûna avê ya giran li vê herêma çolê û her weha qelsbûna aboriya herêmî. Van koçberan li welatê xwe ji hêla cotkar ve organîkên erdên hişk bûn ji ber ku wan negihaştî dermanên kêzikan û gubreyên bingeha petrolê. Naha, wan xwe li tixûbê du wîlayetan dît: Los Angeles County ku nifûsa wê 10 mîlyon e û hema bêje zeviyek çandinî tune, û San Bernardino County ku li eyaleta gihîştina herî xirab a xwarina tendurist heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publichealthadvocacy.org/ |sernav=California Center for Public Health Advocacy |malper=publichealthadvocacy.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2018-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180115073410/http://www.publichealthadvocacy.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li her du wîlayetan, ji bo hilberên organîk ên li herêmê mezin dibin daxwazek zêde dibe. Li bersiva van mercan, Uncommon Good, rêxistinek nehfdar a bingeha civakê ku bi malbatên cotyarên koçber re dixebite, forûmek ku bû Komeleya Cotkarên Bajar civand. Komeleya Cotyarên Bajar ji bo cotkarên koçberên belengaz li Geliyê Pomona rêxistina yekem e. Armanca wê pêşxistina derfetan e ku endamên wê bi çandiniya bajarvaniyê debara xwe û malbatên xwe bikin. Bi Xweya Nekandî, ew endamê damezrînerê iativenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley (PVUAI) e. PVUAI bi zanîngeh û zanîngehên herêmî re dixebite ku lêkolînek nirxandina xwarinê ya ku li Bajarê Pomona hatî çêkirin berfireh bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Algert |pêşnav=Susan J. |paşnav2=Agrawal |pêşnav2=Aditya |paşnav3=Lewis |pêşnav3=Douglas S. |sal=2006 |sernav=Disparities in Access to Fresh Produce in Low-Income Neighborhoods in Los Angeles |kovar=American Journal of Preventive Medicine |cild=30 |hejmar=5 |rr=365–70 |doi=10.1016/j.amepre.2006.01.009 |pmid=16627123 }}</ref> ==== Oakland ==== Çandiniya bajaran li West Oakland rengek radîkal girtiye ku meriv dikare vegerîne destpêşxeriyên baxçeyê civakê yên di 1970an de li bajarên Berkeley û [[Oakland, Kalîforniya|Oakland dest pê kirin]], û mîrata Afrîkî-amerîkî ya bajêr.<ref name="nm">McClintock, Nathan. (2011). "Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California." 2011. PDF file.</ref> Pîşesaziya çêkirinê ya Oakland di dema WCII de niştecihên nû kişand. Ji bo kêmkirina tengezariya nijadî, Desthilatiya Xanî ya Oakland projeyên xanî ji bo reşikên li West Oakland û spiyan li Oakland Rojhilata ava kir. Bi peymanên veqetandî û ji nû ve xêzkirina bankan, sermiyanê geşedanê ji West Oakland hate hiştin dema ku nifûsa Afrîkî-amerîkî xwedî derfetên kirê an kirîna xaniyên derveyî Oakland-a West bû.<ref name="mc">McClintock, Nathan. (2008). [http://escholarship.org/uc/item/1wh3v1sj From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of Urban Agriculture in Oakland, California.] UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.</ref> Partiya Pantherê Reş (BPP) di tovkirina kiryarên çandiniya bajarî yên li Oakland-West-ê de rol lîst.<ref name="nm">McClintock, Nathan. (2011). "Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California." 2011. PDF file.</ref> Yek ji bernameyên wê yên civakî armanc bû ku bi dabînkirina taştê li dibistanên herêmî, dêr û navendên civakî, gihîştina xwarina tendurist ji bo nifûsa reş a bajêr baştir bike. Kêmek ji vê xwarinê ji baxçeyên herêmî yên piçûk ên ku ji hêla endamên BPP ve hatine çandin hat. Li gorî Prof. Nathan McClintock, "Panthers baxçevanî wekî mekanîzmayek liberçavgirtinê û navgînek lêzêdekirina parêzên xwe bikar anîn, û her weha wekî navgînek ji bo xurtkirina endamên civakê yên ku li dijî zordariyê têkoşîn kirin." Tora Keskan a Rengîn a Rengîn (PCGN) di 1990an de hate afirandin. Komê li West Oakland li zeviyên vala û vala çandin. Wekî din, dibistanên li derdora Alameda County dest bi hînkirina behreyên baxçeyê bingehîn û perwerdehiya xwarinê kirin. Komên din ew mîrat hildigirtin, wekî Nûçegihanên Gel <ref name="js">{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2012 |sernav=Growing food justice by planting an anti-oppression foundation: Opportunities and obstacles for a budding social movement |kovar=Agriculture and Human Values |cild=29 |hejmar=4 |rr=455–66 |doi=10.1007/s10460-012-9363-0 }}</ref> û Dadweriya Çandinî.<ref name="sj">{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2016 |sernav=These Bars Can't Hold Us Back: Plowing Incarcerated Geographies with Restorative Food Justice |url=https://semanticscholar.org/paper/8cb408737e117a7787028d188d92619278b02a91 |kovar=Antipode |cild=48 |hejmar=5 |rr=1359–79 |doi=10.1111/anti.12247 }}</ref> Di 1998an de, Ofîsa Saredariya Bajarê Oaklandê ya Berdewamiyê ji bo pêşkeftina domdar Initnîsiyatîfa Pêşkeftina Civaka Domdar pêşniyar kir.<ref>Floyd, Ceda [http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf "Resolution Authorizing The City Of Oakland To Adopt Part Three Of The 'City Of Oakland Sustainable Community Development Initiative.'”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209013558/http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf |date=2021-02-09 }} Oakland City Council Resolution No. 74678. 1 December 1998. PDF file.</ref> Ji ber nebûna gihîştina West Oakland ji xwarinên têr û tendurist, rêxistinên din PCGN û Bajarên Slicker Farms jî di nav de daxwaz kirin ku nexşe stratejiyên afirandina bandorek domdar li ser pergala xwarina herêmî bicîh bîne. City Slicker Farms di sala 2001an de li bersiva nebûna gihîştina hilberên nû li West Oakland hate damezrandin. Bi saya bexşînên erdên ji niştecihên herêmî, bi navgîniya Bernameya Çandiniyên Bazara Civakî torek çandiniyên bajarok hate afirandin, û di 2005 de rêxistinê Bernameya Baxçeyê Paşê ava kir da ku alîkariya niştecîhên West Oakland bike ku xwarina xwe li malê mezin bikin. Ev bername nuha bi jor 30,000 mezin dibe&nbsp;lbs. ya xwarinê her sal. Di 2005an de, Jeraredar Jerry Brown Peymana Jîngehparêziya Bajêr a Roja Jîngehê ya Cîhanê îmze kir, soz da ku Oakland sala 2012 bibe bajarekî domdar.<ref>[http://www2.oaklandnet.com/Government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm "Adopted Sustainability City Policies."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318152646/http://www2.oaklandnet.com/government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm |date=2021-03-18 }} City of Oakland - Official City Website. City of Oakland, 2014. Web. 11 March 2014.</ref> Vê yekê biryarên Encûmena Bajêr a Oakland, wekî hejmar 76980 û hejmar 80332 ku alîkariya pêşxistina Encûmena Siyaseta Xwarinê kir, da. Ew bi Tenduristiya Gel û Hawirdora Oakland (H HV) re Hevkar e, ku ji bo baştirkirina tenduristî û xweşiya niştecîhên Oakland dixebite.<ref name="mc"/> Di 2009 de Meclîsa Siyaseta Xwarinê ya Oakland dest bi plansazkirina çandiniya bajaran li Oakland kir. ==== [[Detroit]] ==== Ji 2010an ve, çandiniya bajarî li bajarê Detroit bilez berfireh bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yesmagazine.org/social-justice/2019/11/05/food-community-detroit-garden-agriculture/ |sernav=In Detroit, A New Type of Agricultural Neighborhood Has Emerged |paşnav=Adams |pêşnav=Biba |malper=yes! }}</ref> Gava ku nêzê 2 mîlyon mirov lê diman, niha li bajarê Detroit nifûsa wê di bin 700,000 de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/scottbeyer/2018/07/31/why-has-detroit-continued-to-decline/?sh=754e544e3fbe |sernav=Why Has Detroit Continued To Decline? |paşnav=Beyer |pêşnav=Scott |malper=Forbes |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Windabûna nifûsê di gelek war û milkên vala de derket. Di hewildana peydakirina xwarinên bi tendurist û xweşikkirina taxê de, niştecihan dest bi ji nû ve armanc kirina erdê û çêkirina çandiniyên bajaran kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metrotimes.com/detroit/on-urban-farming-and-colonialism-in-detroits-north-end-neighborhood/Content?oid=7950059 |sernav=On urban farming and 'colonialism' in Detroit's North End neighborhood |paşnav=Perkins |pêşnav=Tom |malper=Detroit Website Times |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Baxçeyên civaka piçûk di nav projeyên mezintir de mezin bûn ku gelek ne-qezenc çêbûn da ku hem pirsgirêkên çolên xwarinê û milkên vala çareser bikin. Li seranserê bajarên amerîkî, hin baxçeyên bajarî û însiyatîfên kesk teşe girtiye jîngehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/ejas/11316#tocto1n5 |sernav=What Can Urban Gardening Really Do About Gentrification? A Case-Study of Three San Francisco Community Gardens |paşnav=Marche |pêşnav=Guillaume |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Projeyên baxçe û çandiniyê hatine dîtin ku buhayên kirê zêde dikin û niştecîhên dewlemendtir dikişînin, û di encamê de jicîhûwarkirina fizîkî û çandî, û her weha guhertinên demografîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/environmental-economics/working-paper-moving-beyond-cleanup-identifying-crucibles-environmental |sernav=Moving Beyond Cleanup: Identifying the Crucibles of Environmental Gentrification |paşnav=Banzhaf |pêşnav=Spencer |paşnav2=McCormick |pêşnav2=Eleanor }}</ref> Lêbelê, Detroit bêhempa ye ji ber ku gelek înîsiyatîfên çandiniya bajarî ji hêla mirovên rengîn ve têne rêve kirin, erdê vala bikar tînin û ji niştecîhên cîran re bêtir peyda dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aesoptorino2015.it/content/download/480/2529/version/1/file/44_T4B_734_richtr_A.pdf |sernav=FARMING AS A TOOL OF URBAN REBIRTH? URBAN AGRICULTURE IN DETROIT 2015: A CASE STUDY |paşnav=Matthew |pêşnav=Potteiger |paşnav2=Jan |pêşnav2=Richtr |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Farnsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Michigan (MUFI) rêxistinek nehf e ku çandiniya bajêr wekî rêyek ji bo pêşvebirina perwerde û dadmendiya civakî û bihêzkirina civakên bajaran bikar tîne.<ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://www.miufi.org/ |malper=Michigan Urban Farming Initiative |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> MUFI ji North End of Detroit-ê bingeh digire û kampusek wê ya bi qasî sê hektar heye. Ji 2011an ve, MUFI bi arîkariya zêdeyî 10,000 dilxwazan cîh veguherand û zêdeyî 50,000 lîreyên hilberînê mezin kir. Vêga, rêxistin dixebite ku bi riya hilberên dabeşkirî yên ji bo niştecîhên herêmê û avakirina navenda civaka sê-çîrok, zeviya MUFI bi civakê ve girêbide. Keep Growing Detroit (KGD), ku di 2013 de hate damezrandin, hewl dide ku bi civakên tendurist û aboriyên herêmî yên berxwedêr re Detroitek serwerî, xweser-domdar a xwarinê çêbike.<ref name="auto4">{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/ |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Rêxistin ji gelek bernameyan pêk tê wekî Bernameya Çavkaniya Baxçe, ku 1600 çandiniyên bajarî piştgirî dike, û Grown in Detroit, ku cotkarên bajarî bi bazar û xwaringehên herêmî ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |sernav=Grown in Detroit |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201030064635/http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rêxistin di heman demê de bi gelek komên ciwanan re hevkar e û xwedî bernameyek 7-hefteyî ya şagirtan a havînê ye ku li ser çandinî, karsazî, darayî û rêberiya rêberiyê disekine. Di 2019 de, KGD alîkariya sed cotkarên nû kir ku zevî ewle bikin û di derheqê sûd û keysên çandiniya bajarî de wan fêr kir. Hantz Woodlands, anku wekî Farmanên Hantz jî tê zanîn, çandiniyek daristanên bajarî ye ku li aliyê rojhilatê Detroit e. Hantz Woodlands projeyek Koma Hantz e, ku serokatiya wê karsaz û Detroit-dayik John Hantz dike.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |sernav=Hantz Woodlands |malper=Hantz Woodlands |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2021-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210921075341/http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Projeyê zêdeyî 2,000 valahiyên vala yên xwedan bajar paqij kir û xaniyên şewitandî hilweşand da ku rê li çandiniya darên hişk veke. Vêga li Dewletên Yekbûyî mezintirîn çandiniya darên bajarî ye <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deadlinedetroit.com/articles/6859/construction_of_hantz_woodlands_begins |sernav=Hantz Woodlands Gets State OK For Biggest U.S. Urban Farm |malper=Deadline Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Heya nuha, Hantz Woodlands li ser 1 mîlyon dolaran li civakê veberhênan kir û li ser 140 donimî 25,000 dar çandin. Ji înîsiyatîfê re nirxên xaniyan% 482 bilind kirin û taxa derdorê xweşik kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.landgrabfilm.com/ |sernav=Land Grab |malper=Land Grab |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210330212117/https://www.landgrabfilm.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê, nîqaş û guman hîn jî projeya Çandiniyên Hantz dorpêç dike. Rexnevan bi salan piştî stendina donim erd ji Detroit-ê digotin, Hantz dikaribû milkê ji bo pêşkeftinê li nekêşbara bilind û bazirganî bifroşe. Vê çalakiyê dê ji bo Koma Hantz qezencên mezin çêbike dema ku hevgirtina civakê diêşîne û ji bo niştecihên demdirêj berdêl nahêle. The Greening of Detroit di The Detroit Partnership de bernameyek daristanî ya bajarvanî ye û ne hevkar e.<ref name="auto3">{{Jêder-malper |url=https://www.greeningofdetroit.com/ |malper=The Greening of Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Ji Mijdara 2020an ve, rêxistinê li seranserê Detroit li ser 130,000 dar çandin. Ji bilî çandina daran li herêma Detroit, Keskbûna Detroit bi perwerdehiya daristanên bajarî, perwerdehiya kar, û bernameyên din ên civakê re mijûl dibe. Rêxistin di çandiniya bajaran de jî mijûl dibe û niha serpereştiya Lafayette Keskan dike. Qada kesk, ku li navenda bajarê Detroit e, fêkiyên fêkiyan, sebze, giha û kulîlkên bê kîmyewî mezin dike da ku gel kêfxweş bike. Vê paşiya paşîn, bajarê Detroit dest bi veberhênanên înîsiyatîfa kesk a bajarî kir. Di 2019 de, Mike Duggan, şaredarê Detroit, planên zêdekirina hilweşandina milkên şewitandî li bajêr diyar kir. Yek awayek pêşniyazkirî ya vejandina Detroit bi afirandina baxçeyên civakê, qadên kesk, û baxçeyên bajaran bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlive.com/news/2016/06/mayor_duggan_plans_for_20_minu.html |sernav=Mayor Duggan plans for '20 minute' neighborhoods, 'uniquely Detroit' improvements |paşnav=Thibodeau |pêşnav=Ian |malper=mLive |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Projeya pêşerojê ya herî mezin a Detroit Joe Louis Greenway (JLG) e, xelekek ne-motorî ya 32 mîlî ku dê ji navenda Detroit Riverfront heya Highland Park dirêj bibe. Riya tê texmîn kirin ku 50 mîlyon $ mesref dike ku ji niştecîhên ku hest dikin ku drav dikare çêtir were xerckirin ji bo xetimandin û bêkariyê li bajêr.<ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |sernav=The latest updates on the Joe Louis Greenway as end of planning phase nears |paşnav=Mondry |pêşnav=Aaron |malper=Curbed Detroit |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210205113702/https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rêberên projeyê dibêjin ku JLG dê aramî û pêşkeftina taxê bîne û di encamê de xanî û kar bi arzanî peyda dibin. Zanyar ji bo projeyê du rêgezên potansiyel destnîşan dikin: Gentrifikasyona kesk, ku "cîhê vekirî dê bikeve destên taybetî, ji dêvla ku ji civak an karanîna giştî re were veqetandin", an telafîkirinên kesk ên ku "proje dê bi mebestek taybetî ya gihîştina dadmendiya civakî bêne kirin. ” <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Draus |pêşnav=Paul |paşnav2=Haase |pêşnav2=Dagmar |paşnav3=Napieralski |pêşnav3=Jacob |paşnav4=Sparks |pêşnav4=Alec |paşnav5=Qureshi |pêşnav5=Salman |paşnav6=Roddy |pêşnav6=Juliette |tarîx=31 tîrmeh 2020 |sernav=Wastelands, Greenways and Gentrification: Introducing a Comparative Framework with a Focus on Detroit, USA |kovar=Sustainability |cild=12 |hejmar=15 |rûpel=6189 |doi=10.3390/su12156189 |doi-access=free }}</ref> Karbidestên giştî yên Detroit xwedan derfet û hêz in ku JLG bi rê ve her yek ji rêyan bimeşînin, tenê yek ji wan bi kêrî civakên piranî hindikahî û warên veberhênana dîrokî tê. ==== [[Illinois]] ==== Initiativenîsiyatîfên çandiniya bajarî yên li Eyaleta Illinois, Chicago jî di nav de, ji hêla komên parêzer ve hatin pêşeng kirin. Wekî din, HB3418 dihêle ku şaredarî û wîlayetên li eyaletê, Chicago jî tê de, herêmên çandiniya bajaran (UAZ) ava bikin, ku ji hêla teşwîqên darayî yên wekî rêjeyên avê kêmkirî, lêçûnên karûbar, û kêmkirina baca malî têne piştgirî kirin. Wekî din, USDA Alîkariya Derve û Alîkariya Teknîkî ya Bernameya Çandinî û Ranchers a Civakî Belengaz û Veteran (Bernameya 2501) ku ji Enstîtuya Neteweyî ya Xurek û Çandiniyê ya USDA ve hatî veguheztin pêk anî. Armanca bingehîn a Bernameya 2501 ew e ku hevrêziya derveyî, alîkariya teknîkî, û xebatên perwerdehiyê zêde bike, da ku bigihîje cotyarên belengaz ên civakî, kevnar, û xwedan erdên daristanan û baştirkirina beşdariya wan di navfirehiya bernameyên USDA de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |sernav=A FOOD AND AGRICULTURE ROADMAP FOR ILLINOIS |tarîx=19 gulan 2015 |malper=www.learnbioscience.com/blog |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210414113649/https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Farm_on_ogden.jpg|alt=|thumb| Çandinî li ser Odgen ji hêla Baxçeyê Botan ê Chicago ve.]] === Zîmbabwe === Harare bi taybetî ji bo çandiniya bajaran guncan e, ji ber ku topografiya wê bi giranî xwedan ''vleis'', pergalên ''qutkirina'' axê ye ku di demsala baranê de dibin av. Gava baran dibare derbasbûna wan dijwar e, û di demsala zuwa de ew piçûk dibin û diqerisin, ku dibe sedema xisara avahiyê ya binesaziyê, her çend vleis hê jî avê di binê erdê de hiltînin. Ji ber vê yekê, van deverên dewlemend-şil bi piranî nehiştî têne hiştin, û dihêlin ku çandiniya bajarvaniyê were meşandin. Ji xeynî vleis û xaniyê niştecihbûnê yê taybet ku Harare cot dikin, erdek giştî ya berbiçav ji bo çandiniyê li Harare tê bikar anîn: li rex rêyên giştî, xetên hesinî, zeviyên neçêkirî, keviyên rê û kenarên xendekan.<ref name="Mudimu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Mudimu |pêşnav=Godfrey |tarîx=1996 |sernav=Urban Agricultural Activities and Women's Strategies in Sustaining Family Livelihoods in Harare, Zimbabwe |kovar=Singapore Journal of Tropical Geography |cild=17 |hejmar=2 |rr=179–194 |doi=10.1111/j.1467-9493.1996.tb00092.x |pmid=12322325 }}</ref><ref name="DrakakisSmith1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Drakakis-Smith |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=Urban Poverty and Urban Agriculture: An Overview of the Linkages in Harare |url=https://archive.org/details/sim_habitat-international_1995_19_2/page/183 |kovar=Habitat International |cild=19 |hejmar=2 |rr=183–193 |doi=10.1016/0197-3975(94)00065-A }}</ref> Zevî bi piranî ji bo maç, findiq, kartolên şirîn, sebzeyên kesk, fêkî, paprika, û kulîlkan tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |sernav=City Harvests: Urban and Peri-Urban Agriculture in Harare, Zimbabwe |url=https://www.academia.edu/9507035 |ziman=en }}</ref> Vê çandiniya neçêkirî xwedan dîrokek pêdivî ye: di demên kolonyalîzmê de, karkeran bajarên ku ew bikaribin mîna li malên xweyên gundewarî çandiniyê bikin, û bi dahata wan a pir hindik, hewce bûn ku pêdiviya xweya xwarinê zêde bikin, dixwestin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |tarîx=1994 |sernav=Institutional Responses to Uncontrolled Urban Cultivation in Harare: Prohibitive or Accommodative? |kovar=Environment and Urbanization |cild=6 |rr=188–202 |doi=10.1177/095624789400600116 }}</ref> Lêbelê, çandiniya bajarokê li Harare zirarê dide jîngehê. Pratîkê ji sedî 28,5 ketina ava baranê ya nav axê kêm kiriye û cihêrengiya cûreyên daran kêm kiriye. Wekî din, piraniya cotkarên nefermî yên bajaran gubreyên kîmyewî yên ziyandar bikar tînin. Her weha çandiniya bajarî li Harare bi neyînî hatiye nerîtandin ji ber ku ew li xanî û geşepêdana bajar dibe asteng. Li ber zagonên Zimbabwe, çandinî ne çalakiyek "bajarî" bû an teşeyek rewa ya karanîna axê li bajaran bû. Di sala 1983an de, digel ku hewildanên wê yên ji bo dorpêçkirina çandiniya bajêr bi tevahî têk çûn, Komîteya Çandiniya Qaçax a Mezin a Harare hate damezrandin. Di salên 1990an de, têkçûna Bernameyên Guhertina Avahî bû sedema bêkariyê mezintir, bihayên zêde, û hatiniyên kêmtir, ji ber vê yekê bêtir mirovan dest bi mezinkirina xwarina xwe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |sernav=The Impact of the Economic Meltdown on Urban Agriculture in Harare |paşnav=Toriro |pêşnav=Percy |tarîx=January 2009 |malper=Urban Agriculture |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2017-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003030740/http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera 1990 û 1994 de, qada çandiniyê ya Harare ji sedî 92,6 zêde bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taru |pêşnav=J. |paşnav2=Basure |pêşnav2=H.S. |sal=2013 |sernav=CONFLICTS, CONTESTATION, AND MARGINALIZATION IN URBAN AGRICULTURE: EXPERIENCES FROM KUWADZANA EXTENSION, HARARE (PDF Download Available) |url=https://www.researchgate.net/publication/286348362 |kovar=Russian Journal of Agricultural and Socio-Economic Sciences |ziman=en |cild=18 |hejmar=6 |rr=15–26 |doi=10.18551/rjoas.2013-06.03 |tarîxa-gihiştinê=2017-10-02 |doi-access=free }}</ref> Bûyîna çandiniya bajaran hem ewlehiya xurekê û hem têrkirina pratîkên wê, hem jî dahata zêde ya ji firotina hilberên zêde çêtir kir. Pratîk di salên 2000an de dema ku paşvedanek mezin xizanî, bêkarî, û enflasyonek mezin peyda kir berdewam kir. Di dawiyê de, Danezana Nyanga ya li ser Çandiniya Bajarî ya li Zimbabwe ya 2002an bi zelalî qîmeta çandiniya bajêr a ji bo ewlehiya xwarinê û kêmkirina xizaniyê pejirand. Qebûl dike ku gelek kes bi jiyanê ve girêdayî ne, hukûmetê ji bo armancên çandiniyê şêst hezar hektar erd li Harare veqetand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chaminuka |pêşnav=Nyasha |paşnav2=Makaye |pêşnav2=Peter |tarîx=2015-04-23 |sernav=The Resilience of Urban Agriculture in the Face of Adversity from the City Authorities: The Case of Mkoba |url=https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |kovar=Global Journal of Human-Social Science Research |ziman=en |issn=2249-460X |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210209110519/https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Feydeyên == Sûdên ku UPA bi xwe re tîne bajarên ku vê pratîkê pêk tînin pir in. Veguheztina bajaran ji tenê xerîdarên xwarinê ji bo hilberînerên hilberên çandiniyê dibe sedema domdarî, tenduristî baştir, û kêmkirina xizaniyê. * UPA arîkar dike ku pergala dorpêçê ya vekirî li bajarên bajarî ku ji hêla anîna xwarinê ji herêmên gundewarî û hinardekirina çopê ji bo herêmên derveyî bajar an bajarokê tête taybetmendî kirin. * Ava avê û bermahiyên hişk ên organîk dikarin ji bo mezinbûna hilberên çandiniyê veguherin çavkaniyan: ya yekem dikare ji bo avdaniyê, ya duyemîn jî wekî zibil were bikar anîn. * Deverên vala yên bajarî dikarin ji bo hilberîna çandiniyê werin bikar anîn. * Çavkaniyên din ên xwezayî dikarin werin parastin. Bikaranîna kanalîzasyona ji bo avdanê rêveberiya avê baştir dike û hebûna ava teze ji bo vexwarin û vexwarina malê zêde dike. * UPA dikare bibe alîkar ku ekolojiyên biyeverjiyanî ji zeviyên çandî neyêne veguheztin. * Çandiniya bajar enerjiyê teserûf dike (mînakî enerjiya ku di veguhastina xwarinê de ji gundan ber bi bajaran ve tê xerckirin). * Hilberîna herêmî ya xwarinê di heman demê de di lêçûnên veguhastinê, depokirin, û di windabûna hilberê de, ya ku di kêmkirina lêçûna xwarinê de dide, dide. * UPA bi keskbûnê û bi vî rengî, kêmkirina qirêjiyê, kalîteya jîngeha bajar baştir dike. * Her wiha çandiniya bajarî bi başkirina kalîteya jîngehê bajar dike cihekî tenduristtir ê jiyanê. * UPA amûrek pir bi bandor e ku li dijî birçîbûn û tinebûnê şer bike ji ber ku ew gihîştina xwarinê ji hêla sektora xizan a nifûsa bajaran ve hêsan dike. Rakirina belengaziyê: Tê zanîn ku beşek mezin ji mirovên ku tevlî çandiniya bajaran dibin xizanên bajêr in. Li welatên ku pêşve diçin, piraniya hilberîna çandiniya bajarî ji bo xwe-xerckirinê ye, bi zêdeyî li sûkê têne firotin. Li gorî FAO (Rêxistina Xurek û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî), xerîdarên belengaz ên bajarok di navbera 60 û 80 ji sedî dahata xwe li ser xwarinê didin, wan li hember bihabûna bihayên xwarinê pir zehf dikin. * UPA xwarinê peyda dike û di lêçûnên malê de li ser materyalên serfkar teserûfê diafirîne, bi vî awayî mîqdara dahata ku ji bo karanînên din ve hatî veqetandin zêde dike. * Zêdeyî yên UPA dikarin li bazarên herêmî bêne firotin, ji bo belengazên bajarok bêtir dahat çêbibe.<ref name=":4">Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. <nowiki>https://doi.org/10.1177/095624789200400214</nowiki></ref> Navendên civak û baxçeyan civakê fêr dikin da ku çandinî wekî perçeyek jîngeha bajarvaniyê bibîne. Enstîtuya Florida House ji bo Pêşkeftina Domdar li Sarasota, Florida, wekî civakek gelemperî û navendek perwerdehiyê ya ku nûkerên xwedan ramanên domdar, teserûfa enerjiyê dikarin wan bicîh bînin û biceribînin. Navendên civatî yên mîna Florida House, cîhek navendî li deverên bajarî peyda dikin da ku li ser çandiniya bajarî fêr bibin û dest bi yekkirina çandiniyê bi şêwaza jiyana bajarî bikin.<ref name="ReferenceB">Smit, Jack, et al. "Urban Agriculture for Sustainable Cities: Using Wastes and Idle Land and Water Bodies as Resources"</ref> Zeviyên bajarokî jî amûrek perwerdehiyê ya bibandor a îsbatkirî ne ku ji bo zarokan fêrî xwarina tendurist û çalakiya laşî ya watedar bikin.<ref>Can a hands-on teaching tool affect students' attitudes and behavior regarding fruit and vegetables? by Lineberger Sarah E. and J. M. Zajicek, HortTechnology 10 (3) 593-596 -2000</ref> == Bazirganî == * Li bajaran cîh di bihayê de ye û li gorî wê biha ye û ewlehiya wê dijwar e. * Bikaranîna ava qirêj a neçareserkirî ji bo avdana çandiniya bajarvaniyê dikare belavkirina nexweşiyên bi avê di nav gelheya mirov de hêsan bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rojas-Valencia |pêşnav=M.N. |paşnav2=Velásquez |pêşnav2=M.T. Orta de |paşnav3=Franco |pêşnav3=Víctor |sal=2011 |sernav=Urban agriculture, using sustainable practices that involve the reuse of wastewater and solid waste |kovar=Agricultural Water Management |cild=98 |hejmar=9 |rr=1388–94 |doi=10.1016/j.agwat.2011.04.005 }}</ref> * Her çend lêkolînan li bajaran têkildarî zêdebûna baxçeyên bajaran kalîteya hewayê ya çêtir nîşan dane jî, di heman demê de jî hat xuyakirin ku zêdebûna qirêjiya bajaran (têkildar bi zêdebûna tûj a di hejmara otomobîlên li ser rê de), bûye sedema zêdebûna kêzikên kêzikan, ku nebatên ku ji hêla çandiniya bajaran ve têne hilberandin dixwe. Ew tê bawer kirin ku guherînên avahiya laşî ya nebatan bixwe, ku bi zêdebûna astên qirêjiya hewayê re têkildar bûne, xweşmayîna nebatan ji kêzikên kêzikan re zêde dike. Hilberên kêmkirî yên di nav baxçeyên bajêr de mîqdara xwarinê ya ji bo vexwarina mirovan peyda dike kêm dike.<ref name="autogenerated226">{{Jêder-kovar |paşnav=Bell |pêşnav=J. N.B. |paşnav2=Power |pêşnav2=S. A. |paşnav3=Jarraud |pêşnav3=N. |paşnav4=Agrawal |pêşnav4=M. |paşnav5=Davies |pêşnav5=C. |sal=2011 |sernav=The effects of air pollution on urban ecosystems and agriculture |kovar=International Journal of Sustainable Development & World Ecology |cild=18 |hejmar=3 |rr=226–35 |doi=10.1080/13504509.2011.570803 }}</ref> * Lêkolîn diyar dikin ku dema ku nebatên genim ên bajarok li ber tîrêjên nîtrojen dîoksîtê û dîoksîdê kewkurtê radibin kalîteya xurekê ya genim dikişîne. Ev pirsgirêk bi taybetî li cîhana pêşkeftî giran e, ku tê de dîmenên kewkurtê yên dervayî zêde ne û ji sedî mezin a nifûsê xwe dispêrin çandiniya bajaran wekî çavkaniya bingehîn a xwarinê. Van lêkolînan ji bo kalîteya xurekê ya hilberên din ên ku di warên bajaran de têne çandin bandorên wan hene. * Çalakiyên çandiniyê yên li ser erdên ku qirêj bûne (bi metelokên wekî rêber) xetereyên potansiyel ên tenduristiya mirovan çêdike. Van metirsiyan hem bi rasterast xebitandina li ser erdên qirêj û hem jî bi xerckirina xwarina ku di axê qirêjkirî de hate çandin ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McClintock |pêşnav=Nathan |sal=2012 |sernav=Assessing soil lead contamination at multiple scales in Oakland, California: Implications for urban agriculture and environmental justice |url=http://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1093&context=usp_fac |kovar=Applied Geography |cild=35 |hejmar=1–2 |rr=460–73 |doi=10.1016/j.apgeog.2012.10.001 }}</ref> Armancên siyaseta keskkirina şaredariyê dikare nakokiyan derxîne. Mînakî, polîtîkayên ku dara bajarvaniyê pêş dixin ji baxçeyê sebzeyan re dilnizm in ji ber siya kûr a daran avêtin. Lêbelê, hin belediyên mîna Portland, Oregon, û Davenport, Iowa cesaretê didin pêkanîna darên fêkî-berdar (wekî darên kolanan an wekî baxçeyên parkan) da ku hem armancên keskbûn û hilberîna xwarinê bigirin. == Çavkanî == {{Çavkanî|35em}} == Nîşe == * {{Jêder-malper |url=http://www.mlive.com/auto/index.ssf/2013/08/gm_expanding_urban_garden_prog.html |sernav=GM expanding urban gardening program in Detroit |paşnav=Wayland, Michael |tarîx=29 tebax 2013 |weşanger=MLive |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2013 }} * [https://money.cnn.com/2007/09/10/technology/farming_vertical.biz2/index.htm?postversion=2007091105 Çandinî Vertical Dikeve] * [http://nymag.com/news/features/30020/ Skyfarming] ({{Dîrok|2|nîsan|2007}}). Kovara New York. * Gotara li ser Çandiniya Bajêr a Chicago, Farm [https://web.archive.org/web/20080904113839/http://www.chitowndailynews.org/Culture/City_Farm_grows_jobs_knowledge_and_tomatoes,15388 ''Farm Grows Jobs, Knowledge, and Tomatoes''] == Bêtir xwendin == * {{Jêder-malper |url=http://www.sustainable-everyday-project.net/urbact-sustainable-food/ |sernav=URBACT - Sustainable food in urban communities }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JsrimdDwqEsC&q=urban+gardening&pg=PA207 |sernav=''Alternative Urban Futures: Planning for sustainable development in cities throughout the world.'' |paşnav=Pinderhughes, Raquel |weşanger=Lanham: Rowman & Littlefield |sal=2004 |isbn=9780742523678 |rr=185–217 |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2012 }} {{ISBN|0-7425-2366-7}} == Girêdanên derve == * [http://www.farmgarden.org.uk Federasyona Çandiniyên Bajêr & Baxçeyên Civakê] * [https://web.archive.org/web/20060615180037/http://efcf.vgc.be/ Federasyona Çandiniyên Bajêr a Ewropî] * [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ Bernameyên FAO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617050038/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ |date=2020-06-17 }} * [http://www.interscience.wiley.com.lp.hscl.ufl.edu/cgi-bin/fulltext/104557853/PDFSTART/ Av, Erd, û Tenduristiya hilberîna xwarinê ya Bajar û Perî-Bajar] * [https://web.archive.org/web/20150924132404/http://www.smithsonianmag.com/ist/?next=%2Finnovation%2Fturning-shipping-containers-into-urban-farms-180953295%2F Zivirandina Konteynerên Gihandinê Li Zeviyên Bajêr] * [http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1068/a39382 Rorişa Avakirî û Qada Bajêrvanî: Berawirdekirina Çil Bajarên Ewropî.] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aborî]] [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Çandiniya bajarî| ]] [[Kategorî:Çandinî]] [[Kategorî:Jîngeh]] [[Kategorî:Mîmarî]] 38ppgd3iuuzs9ntd190vx2gxd5t7wvp 1996907 1996901 2026-04-05T08:23:18Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1996907 wikitext text/x-wiki [[Wêne:New_crops-Chicago_urban_farm.jpg|thumb|250px|Baxçeyek çandiniya bajarî li [[Chicago]]yê.]] '''Çandiniya bajarî''', yan jî '''baxçevaniya bajarokî''', [[Cot|pratîkiya çandinî]], pêvekirin û belavkirina [[Xurek|xwarinê]] ye ku li der-dora bajaran e.<ref>Bailkey, M., and J. Nasr. 2000. "From Brownfields to Greenfields: Producing Food in North American Cities," ''Community Food Security News''. Fall 1999/Winter 2000:6</ref> Di heman demê de çandiniya bajarî peyvek e ku ji bo xwedîkirina sewalan, avjenî, daristanî û baxçevanî tê bikar anîn. Ev çalakî li deverên bajaran- dorpêç jî rû didin.<ref name="otherurbanag">{{Jêder-malper |url=https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |sernav=The role of urban agriculture in addressing household poverty and food security: the case of Zambia |paşnav=Hampwaye, G. |paşnav2=Nel, E. |weşanger=Gdnet.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |paşnav3=Ingombe, L. |tarîxa-arşîvê=14 nîsan 2018 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180414010747/https://www.fanrpan.org/archive/documents/d00780/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çandiniya bajarî dikare astên cihêreng ên pêşkeftina aborî û civakî nîşan bide. Ev dibe ku tevgera civakî ya ji bo civakên domdar, ku benqeyan de organîk li ser destîşankirin hevbeş ya xwezayê û holism civaka avakirin. Van torgilokan dikarin pêşve biçin dema ku piştgiriya sazûmanî ya fermî werdigirin, di nav plansazkirina bajaroka herêmî de bibin yek ku ji bo geşedana bajar a domdar tevgerek "bajarokê veguhêz" bibe yek. Ji bo yên din, ewlehiya xwarinê, xwarin û hilberîna hatiniyê ji bo pratîkê motîvasyonên sereke ne. Di her du senaryoyan de, gihîştina bêtir rasterast bi sebzeyên nû, fêkî, û hilberên goştî bi riya çandiniya bajarî dikare ewlehiya xwarinê û ewlehiya xwarinê baştir bike. == Dîrok == Li bajarên nîv-[[Wahe|çolî]] yên [[Wahe|Farisê]], [[wahe]] bi saya kewçêrên ku ava çiyê hildigirt dihatin têr kirin da ku piştgiriyê bidin hilberîna zexm a xwarinê, ku ji hêla bermahiyên civakan ve dihatin şandin.<ref name="André2005">{{Jêder-kitêb |sernav=Continuous productive urban landscapes : designing urban agriculture for sustainable cities |paşnav=André. |pêşnav=Viljoen |tarîx=2005 |weşanger=Architectural Press |kesên-din=Bohn, Katrin., Howe, J. (Joe) |isbn=9780750655439 |cih=Oxford |oclc=60533269 }}</ref> Li [[Machu Picchu]], av hate parzûn kirin û ji nû ve hate bikar anîn wekî beşek ji mîmariya gavavêtinê ya bajêr, û nivînên sebzeyan hatin dîzayn kirin ku rojê berhev bikin da ku demsala mezinbûnê dirêj bike. [[Wêne:City_experiment_in_gardening,_New_York_City_LCCN93501876.jpg|çep|thumb| Xwepêşandanek baxçevaniyê li New York, 1922]] Fikra hilberîna xurekî ya pêvek ji derveyî karûbarên çandiniya gundewarî û îthalatên dûr ne nû ye. Ew di dema şer û depresyonê de dema ku pirsgirêkên kêmbûna xwarinê çêdibûn, û her weha di demên pirbûna nisbî de hate bikar anîn. Baxçeyên dabeşkirinê di destpêka sedsala 19an de li [[Almanya]] wekî bersivek li dijî hejarî û bêewlehiya xwarinê derketin holê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |sernav=untitles |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110719034258/http://www2.gtz.de/Dokumente/oe44/ecosan/nl/en-allotment-gardens-cagayan-de-oro-2005.pdf |tarîxa-arşîvê=19 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=13 adar 2009 }}</ref> Di 1893 de ji hemwelatiyên [[Detroit]] -a depresiyon hatiye xwestin ku gelek deverên vala bikar bînin da ku berhemanîna sebzeyan zêde bikin. Navê wan şaredar, Hazen S. Pingree, yê ku ramanek derxist, navê Pingree's Potato Patches lê kirin. Wî ji bo van baxçeyan armanc kir ku di demên tengasiyê de dahat, dabînkirina xwarinê çêbikin û serxwebûnê zêde bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://historicdetroit.org/building/hazen-s-pingree-monument/ |sernav=Hazen S. Pingree Monument |malper=historicdetroit.org/ |weşanger=DAN AUSTIN }}</ref> Baxçeyên serkeftinê di dema Şerê Cîhanî yê Yekem û Şerê Cîhanî yê Duyem de şîn bûn û li DY, [[Kanada]] û Înglistanê baxçeyên fêkî, sebze û giyayan bûn. Vê hewldanê ji hêla welatiyan ve hate girtin da ku zexta li ser hilberîna xwarinê ya ku piştgirî bide hewldana şer kêm bike. Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, serokdewlet [[Thomas Woodrow Wilson|Woodrow Wilson]] bang li hemwelatiyên amerîkî kir ku her mezinbûna xwarina vekirî ya heyî bikar bînin, vê yekê wekî rêyek dîtina wan ji rewşa potansiyel zirarê dibîne. Ji ber ku pirraniya Ewrlpa bi şer hate xerckirin, wan nekarîn pêdiviyên xwarinê yên têra xwe hilberandin da ku werin şandin DY û nexşeyek nû ya bi armanca têrkirina DY û heta zêdepelek ji bo welatên din ên hewcedar pêk hat. Di sala 1919an de, li ser penc mîlyon parçe xwarin mezin dibû û zêdeyî 200 mîlyon kîlo berhem dihat berhev kirin. [[Wêne:MONTREUIL_-_Le_clos_des_peches.jpg|thumb| Mêwe li Montreuil, Seine-Saint-Denis, [[Fransa|France]]]] Pratîkek pir dişibe dema Depresyona Mezin a ku armanc, kar û xwarinek pêşkêşî kesên ku wekî din di demên wiha dijwar de bêyî tiştek bimînin, hat bikar anîn. Van hewldanan bûn alîkar ku giyan zêde bibin û mezinbûna aborî zêde bikin. Di dema Depresiyonê de ji baxçeyên jîngehê bi qasî 2,8 mîlyon dolar xwarin hate çêkirin. Bi [[Şerê Cîhanî yê Duyem]], Rêvebiriya/Xwarinê Bernameyek Baxçeyê Serkeftina Neteweyî saz kir ku destnîşan kir ku di nav bajaran de çandiniya bi rêk û pêk saz dike. Di çalakiyê de bi vê plana nû re, bi qasî 5,5 mîlyon amerîkî beşdarî tevgera baxçeyê serfiraziyê bûn û salê li ser çar mîlyon kîlo fêkî û sebze hatin çandin, ku di wê demê de ji% 44 hilberên Dewletên Yekbûyî mezin bû.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2020/07/15/magazine/victory-gardens-world-war-II.html |sernav=Victory Gardens Were More About Solidarity Than Survival |paşnav=Steinhauer |pêşnav=Jennifer |tarîx=2020-07-15 |malper=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 |tarîxa-gihiştinê=2020-12-06 }}</ref> == Cûreyên sereke == [[Wêne:Mudchute_farm_cow_head.jpg|rast|thumb|250x250px| Cawek li Tower Hamlets, London]] Ji bo komployên çandiniyê yên li bajarên bajaran ti peyvek giştî tune. Baxçe û zevî-wek pênasekirina wan hêsan nîne-du celebên sereke ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://slate.com/human-interest/2014/02/farm-vs-garden-the-definition-depends-on-whether-you-ask-the-usda-or-the-waldorf-astoria.html |sernav=What’s the Difference Between a Garden and a Farm? |paşnav=Crawford |pêşnav=Andrea |tarîx=2014-02-12 |malper=Slate Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}</ref> Li gorî USDA, çandiniyek "her deverek e ku ji wê $1000 an bêtir hilberên çandiniyê hatine hilberandin û firotin."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |sernav=USDA ERS - Glossary |malper=www.ers.usda.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 |roja-arşîvê=2020-11-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201112002756/https://www.ers.usda.gov/topics/farm-economy/farm-household-well-being/glossary.aspx#farm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cityfarms.org/ |sernav=European Federation of City Farms |malper=cityfarms.org |tarîxa-gihiştinê=2020-12-05 }}</ref> === Baxçe === Piraniya civakan baxçevaniyê ji raya giştî re guncan dikin, ji welatiyan re cih peyda dikin da ku ji bo xwarinê an şahiyê nebatan biçînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.seattle.gov/neighborhoods/programs-and-services/p-patch-community-gardening |sernav=P-Patch Community Gardening - Neighborhoods {{!}} seattle.gov |malper=www.seattle.gov |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> Tevgera permaculture ya bingehin di vejîna çandiniya bajaran de li seranserê cîhanê pir bibandor e. Di salên 1960ê de hejmarek ji baxçeyên hevpar di hatin damezrandin [[Keyaniya Yekbûyî]], bandora tevgera baxçe civaka li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Patman |pêşnav=Suzanne |tarîx=Winter 2015 |sernav=A New Direction in Garden History |kovar=Garden History |cild=43 |hejmar=2 |rr=273–283 |jstor=24636254 }}</ref> Projeya Severn a Bristol di 2010an de bi £2500 hate damezrandin û salê 34 ton berhem peyda dike, û mirovên ji paşmayiyên dezavantaj dixebitin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.thesevernproject.org/our-story/ |sernav=The Severn Project |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180516062641/http://www.thesevernproject.org/our-story/ |tarîxa-arşîvê=16 gulan 2018 |tarîxa-gihiştinê=15 îlon 2016 }}</ref> === Çandinî === Yekemîn rêbaza çandiniya bajarî ya mezinbûnê dema ku cotkarên malbatî zeviyên xwe diparêzin her ku bajar li dora wê mezin dibe pêk hatiye. Qadên çandiniyên bajarî zeviyên çandiniyê yên li herêmên bajarî ne ku ji bo hilberîna xwarinê têne bikaranîn. Ew bi gelemperî baxçeyên birêvebirî yên civatî ne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nicva.org/organisation/federation-of-city-farms-and-community-gardens |sernav=Federation of City Farms and Community Gardens |paşnav=fcfcg@mickmarston.plus.com |tarîx=2014-07-04 |malper=NICVA |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> ku dixwazin têkiliyên civatê baştir bikin û hişmendiya [[çandinî]] û [[Çandinî|cotkariyê]] pêşkêşî mirovên ku li deverên bajarî dijîn bikin. Ew ji bo gelek civakên li dora cîhanê çavkaniyên girîng ên ewlehiya xwarinê ne. Çandiniyên bajêr di mezinahiya xwe de ji pariyên piçûk ên li hewşên taybetî bigire heya mezrayên mezin ên ku hejmarek donim dagir dikin diguhere. Di sala 1996an de, raporek [[Neteweyên Yekbûyî]] texmîn kir ku li seranserê cîhanê 800 mîlyon kes hene ku li bajaran xwarinê mezin dikin û heywandariyê dikin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawson |pêşnav=Laura |tarîx=2016-12-22 |sernav=Agriculture: Sowing the city |kovar=Nature |ziman=en |cild=540 |hejmar=7634 |rr=522–524 |bibcode=2016Natur.540..522L |doi=10.1038/540522a |issn=0028-0836 |pmid=30905945 |doi-access=free }}</ref> Her çend hin çandiniyên bajêr heqdestê karmendan dane jî, piranî xwe dispêrin keda dildar, û hin jî tenê ji hêla dildaran ve têne rêve kirin. Zeviyên din ên bajêr wekî hevkariyên bi rayedarên herêmî re dixebitin. Yekem çandiniya bajêr di 1972an de li Kentish Town, [[London]], [[London|hate saz kirin]]. Ew heywanên çandiniyê û qada baxçevaniyê ve girêdide, lêzêdekirinek ji hêla çandiniyên zarokan ve li [[Holenda]]yê. Çandiniyên bajarên din li seranserê London û Keyaniya Yekbûyî şopandin. Li Awistralya, gelek çandiniyên bajaran li gelek paytext bajaran hene. Li Melbourne, Çandiniya Zarokan a Collingwood di 1979an de li Abbotsford Precinct Heritage Landlands Farm (APHF),<ref>{{Jêder-malper |url=https://cityfarmer.info/collingwood-childrens-farm-in-melbourne-australia-established-in-1979/ |sernav=Collingwood Children’s Farm in Melbourne, Australia, established in 1979 — City Farmer News |malper=cityfarmer.info |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}</ref> erda herî kevnare ya ku li Victoria dom kirî hate damezrandin, ji 1838 ve hatî çandin. Di sala 2010an de, Bajarê New York avahî û vekirina mezintirîn çandiniya banê çiyayî ya xwedan xwedîkirin û xebitandin dît, û dûv re di 2012 de cihek hêj mezintir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.smithsonianmag.com/smart-news/new-york-could-grown-all-its-own-food-180949748/ |sernav=History, Travel, Arts, Science, People, Places - Smithsonian |malper=smithsonianmag.com }}</ref> Li [[Singapûr]], çandiniyên banê hîdroponîk (ku ew jî xwe dispêrin çandiniya vertical) xuya dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://medium.com/@JoeSwartz1966/new-rooftop-farms-to-sprout-in-singapore-8a9877707464 |sernav=New Rooftop Farms to Sprout in Singapore! |paşnav=Swartz |pêşnav=Joe |tarîx=2018-02-02 |malper=Medium |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-09-17 }}</ref> Armanca li paş vana nûvekirina qad û hêza karker e ku bi vî rengî heya niha hatine paşguh kirin. Di heman demê de hilberînerê bê dermanên di asta jor de dê were çandin û dirûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://comcrop.com/ |sernav=ComCrop - Singapore's first and only commercial rooftop farming company |malper=Comcrop |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-12-08 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> [[Wêne:Aretxabaleta-apts-and-garden-4618.jpg|rast|thumb|250x250px| Li Aretxabaleta, [[Spanya]], gul û hewşek sebzeyên hewşa pêşîn a rêkûpêk]] == Nêrîn == === Çavkanî û aborî === Tora Çandiniya Bajêr çandiniya bajarî wiha destnîşan kiriye:<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban agriculture: food, jobs, and sustainable cities |tarîx=1996 |weşanger=United Nations Development Programme |kesên-din=Cheema, G. Shabbir., Smit, Jac., Ratta, Annu., Nasr, Joe., United Nations Development Programme., Urban Agriculture Network. |isbn=9789211260472 |cih=New York, N.Y. |oclc=34575217 }}</ref><blockquote>[A] pîşesaziya ku xwarin, sotemenî û hilberên din hilberîne, pêvajo û bazarê dike, bi piranî li bersiva daxwaziya rojane ya xerîdaran a li bajarokek, bajarokek, an metropol, gelek cûreyên avî û erdên avî yên bi taybetî û gelemperî têne girtin li seranserê deverên nav-bajarî û per-bajarokî têne dîtin. Bi gelemperî çandiniya bajaran rêbazên hilberîna dijwar bikar tîne, ku bi gelemperî û çavkaniyên xwezayî û bermayiyên bajaran bikar tîne û ji nû ve bikar tîne, da ku celebek cihêreng a fauna û flora-bingeha erdê, avê-û hewayê peyda bike û bibe sedema ewlehiya xwarinê, tenduristî, zindîbûn û hawîrdora kes, mal û civak.</blockquote>Globalbûnê di hilberîna xwarina wan de pêdivî û qabîliyeta dezgeheke civakekê ji holê rakir. Di encamê de ev yek nekarîne ku neheqiya xwarinê li ser pîvanek piçûktir, birêvebibe. Ev taybetî li bajaran rast e. Ro, li piraniya bajaran ji ber belavbûna bajaran û desteserkirina xaniyan zeviyek pir vala heye. Ev erd dikare were bikar anîn da ku bêewlehiya xwarinê were çareser kirin. Lêkolînek Cleveland nîşan dide ku bajar bi rastî dikare ji sedî 100% hewceya hilberîna xweya nû peyda bike. Ev ê heya 115 mîlyon dolarê di herikîna aborî ya salane de asteng bike. Bikaranîna qada banê New York City-ê jî dê bikaribe bi qasî du carî mîqdara valahiya pêdivî ye ku ji bo hilberîna sebzeyên kesk ên New York-ê hewce bike. Valahî dikare bi karanîna hilberîna hîdroponîkî an kargeha hundirîn a xwarinê hê çêtir were optimîzekirin. Di nav bajaran de baxçeyên mezin dibin dê di heman demê de mîqdara avêtina xwarinê jî kêm bibe. Ji bo fînansekirina van projeyan, ew ê sermayeya darayî di forma pargîdaniyên taybetî an fonên hikûmetê de hewce bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Grewal |pêşnav=Sharanbir S. |paşnav2=Grewal |pêşnav2=Parwinder S. |sal=2012 |sernav=Can cities become self-reliant in food? |kovar=Cities |cild=29 |hejmar=1 |rr=1–11 |doi=10.1016/j.cities.2011.06.003 }}</ref> === Hawirdorparêzî === [[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_05.jpg|alt=Close up of plants|thumb| Nivînek baxçe ya têkel a nebatan ji bo xwarinê û ji bo hingiv û kêzikan li çandiniya bajaran a li [[Nû Zelenda|Zelanda Nû]] ya bingeh civak.]] Konseya Zanist û Teknolojiya Çandiniyê (CAST) çandiniya bajêr diyar dike ku aliyên tenduristiya jîngehê, çakkirin û şahiyê vehewîne:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cast-science.org |sernav=Urban and Agriculture Communities: Opportunities for Common Ground |paşnav=Butler, L. and D.M. Moronek (eds.) |tarîx=May 2002 |weşanger=Council for Agricultural Science and Technology |cih=Ames, Iowa |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref><blockquote>Çandiniya bajarî pergaleke tevlihev e ku pêhnek berjewendiyan li xwe digire, ji navokek kevneşopî ya çalakiyên ku bi hilberîn, pêvajo, bazirganî, belavkirin û vexwarinê ve girêdayî ne, heya pirbûna sûd û karûbarên din ên ku kêmtir têne pejirandin û belge kirin. Vana şahî û vala ye; zindîtiya aborî û karsaziya karsaziyê, tenduristî û başbûna kesane; tenduristî û başiya civakê; xemilandina dîmenê; û vejandin û çakkirina jîngehê.</blockquote>Pêşniyarên plansazî û sêwirana nûjen bi gelemperî ji vê modela çandiniya bajarvaniyê re bêtir bersivdar in ji ber ku ew dikeve nav qada heyî ya sêwirana berdewam. Danasîn di nav çand û demê de gelek şîroveyan dihêle. Pir caran ew bi biryarên polîtîkayê ve girêdayî ye ku bajarên domdar ava bikin.<ref name="ReferenceA">{{Jêder-kovar |paşnav=Fraser |pêşnav=Evan D.G. |sal=2002 |sernav=Urban Ecology in Bangkok Thailand: Community Participation, Urban Agriculture and Forestry |kovar=Environments |cild=30 |rûpel=1 }}</ref> Her wiha çandiniyên bajaran ji bo kesan, bi taybetî jî yên li bajaran dijîn, ji bo ku bi hemwelatiya ekolojîk bi rengek çalak têkildar bibin derfetên bêhempa peyda dikin. Bi têkiliya bi hilberîna xwarinê û xwezayê re, baxçevaniya civaka bajar hûrgelên ku ji bo beşdarî civakek demokratîk bibin pêwîstî dide mirovan. Ji bo ku çandinî were meşandin divê biryar li ser bingeha kom-kom bêne girtin. Encamên herî bibandor dema ku ji niştecîhên civakekê tê xwestin ku di çandiniyê de rolên çalaktir bigirin, pêk tê.<ref>Katharine Travaline & Christian Hunold (2010) Urban agriculture and ecological citizenship in Philadelphia, Local Environment, 15:6, 581-590, DOI: 10.1080/13549839.2010.487529</ref> === Ewlekariya xwarinê === Hem ji hêla aborî û hem ji aliyê erdnîgarî ve gihîştina xwarina zexm, perspektîfek din e di nav hewldana peydakirina hilberîna zad û ajalên li bajaran. Hatina berbiçav a nifûsa cîhanê ya ber bi bajaran ve hewcedariya xwarinên nû û ewledar zêde kiriye. Hevpeymana Ewlekariya Xurekê ya Civakî (CFSC) ewlehiya xwarinê wiha destnîşan dike:<blockquote>Hemî kesên di civakekê de ku her dem bi çavkaniyên herêmî, ne-acîl ve bi çanda pejirandî, xwarina têra xwe peyda dibin heye.</blockquote>Li deverên ku bi pirsgirêkên ewlehiya xwarinê re rû bi rû dimînin vebijarkên wan kêm in, timûtim xwe dispêrin [[Xwarina bilez|xwarina bilez a]] pir pêvajoyî an xwarinên firotana hêsaniyê yên ku di wan de gelek kalorîk û kêm xwarin hene, ku dibe ku bibe sedema zêdebûna rêjeyên nexweşiyên girêdayî parêzê yên wekî şekir. Van pirsgirêkan têgeha edaleta xwarinê anîne zimên ku Alkon û Norgaard (2009; 289) rave dikin ku, "gihiştina xwarina tendurist, bi arzanî, çandî ya guncan di warên nîjadperestiya sazûmanî, damezrandina nijadî û erdnîgariyên nijadperest de cîh digire. . . Edaleta xwarinê di navbera bûrs û çalakvaniya li ser çandiniya domdar, bêewlehiya xwarinê û dadmendiya hawîrdorê de pirek teorîk û siyasî ye."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Alkon |pêşnav=Alison Hope |paşnav2=Norgaard |pêşnav2=Kari Marie |sal=2009 |sernav=Breaking the Food Chains: An Investigation of Food Justice Activism |url=https://semanticscholar.org/paper/00d3910d9866d8da288e1751a9836983ac658735 |kovar=Sociological Inquiry |cild=79 |hejmar=3 |rr=289–305 |doi=10.1111/j.1475-682x.2009.00291.x }}</ref> Hin nirxandinên sîstematîkî berê tevkariya çandiniya bajarî ya ji bo ewlehiya xwarinê û diyarkerên din ên encamên tenduristiyê lêkolîn kirine.<ref name="Audate PP, Fernandez MA, Cloutier G, Lebel A 2018">{{Jêder-kovar |paşnav=Audate |pêşnav=PP |paşnav2=Fernandez |pêşnav2=MA |paşnav3=Cloutier |pêşnav3=G |paşnav4=Lebel |pêşnav4=A |sal=2018 |sernav=Impacts of Urban Agriculture on the Determinants of Health: Scoping Review Protocol |kovar=Journal of Medical Internet Research |cild=7 |hejmar=3 |rr=e89 |doi=10.2196/resprot.9427 |pmc=5893886 |pmid=29588270 }} http://www.researchprotocols.org/2018/3/e89</ref> == Tesîr == [[Wêne:Sprouting_mung_beans_in_a_jar.jpg|thumb|Kasa camek şînkirî ku tê de fasûlî mung heye]] === Aborî === Çandiniya bajarî û {{girêdan|pêr-bajarî|en|Peri-urban agriculture}} ({{bi-en|''Urban and Peri-urban agriculture''}}, UPA) bingeha aborî ya bajêr bi hilberîn, pêvekirin, pakkirin û bazirganiya hilberên berxwar berfireh dike. Ev encam di zêdebûna çalakiyên karsaziyê û afirandina karan de, û her weha lêçûnên xwarinê kêm dike û kalîteyê baştir dike.<ref name=":4">Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. <nowiki>https://doi.org/10.1177/095624789200400214</nowiki></ref> UPA ji bo nifûsa bajaran kar, hatinî, û gihîştina xwarinê peyda dike, ku dibe alîkar da ku ewlehiya xwarina kronîk û acîl were rakirin. Bêbaweriya xwarina kronîk behsa xwarina bi arzanî kêmtir û mezinbûna [[Xizanî|hejariya bajêr dike]], dema ku bêewlehiya xwarina acîl têkildarî têkçûnên di zincîra belavkirina xwarinê de ye. UPA di çêkirina xwarinê de bihatir û di dabînkirina pêdiviyên acîl ên xwarinê de roleke girîng dilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |sernav=Urban and Peri-urban Agriculture, Household Food Security and Nutrition |paşnav=Food and Agriculture Organization of the United Nations |weşanger=FAO |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2017-12-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229121327/http://www.fao.org/fcit/upa/en/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolîna li ser nirxên sûkê ji bo hilberên ku li baxçeyên bajarokî hatine çandin ji berhemek baxçeyê civakê re nirxek hilberîna navîn a di navbera hema hema $200 û $500 (ji bo enflasyonê verastkirî) hate vegotin. === Civatî === [[Wêne:Kstovo-hay-1536.jpg|thumb|Pêdiviyên peyzajên bajaran bi hewcedariya cotkarên sewalkariya bejahiyê re dikare were yek kirin. (Kstovo, Rûsya).]] Çandiniya bajêr dikare bandorek mezin li ser xweşhaliya civakî, hestyarî ya kesan bike,<ref name="Wakefield, S. 2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Wakefield |pêşnav=S. |paşnav2=Yeudall |pêşnav2=F. |paşnav3=Taron |pêşnav3=C. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=J. |paşnav5=Skinner |pêşnav5=A. |sal=2007 |sernav=Growing urban health: Community gardening in South-East Toronto |kovar=Health Promotion International |cild=22 |hejmar=2 |rr=92–101 |doi=10.1093/heapro/dam001 |pmid=17324956 |doi-access=free }}</ref> û dikare bi giştî bandorek erênî li tenduristiya civakê bike, ku rasterast bandora xwe li ser başbûna civakî û hestyarî dike. Baxçeyên bajarokî timûtim cîh in ku têkiliya civakî ya erênî hêsan dikin, ku ew jî dibe alîkar ji bo tevahî başbûna civakî û hestyarî. Gelek baxçe baştirkirina tevnên civakî yên di nav civakên ku ew lê ne, asan dikin. Ji bo gelek taxan, baxçe "navendek sembolîk" peyda dikin, ku dibe sedema serbilindiya taxê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Armstrong |pêşnav=Donna |sal=2000 |sernav=A survey of community gardens in upstate New York: Implications for health promotion and community development |kovar=Health & Place |cild=6 |hejmar=4 |rr=319–27 |doi=10.1016/S1353-8292(00)00013-7 |pmid=11027957 }}</ref> Çandiniya bajaran bi navgîniya atolyeyên teşxîskirinê an komîsyonên cihêreng ên di qada baxçeyên sebzeyan de beşdarî civakê zêde dike. Çalakiyên ku bi sedan mirov tê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |sernav=Increased community participation. [Social Impact]. Cities Without Hunger - Community Gardens: Sao Paulo (2003-2009). |malper=SIOR, Social Impact Open Repository |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170905140756/http://sior.ub.edu/jspui/cris/socialimpact/socialimpact00444 |tarîxa-arşîvê=5 îlon 2017 }}</ref> Dema ku kes li dora li hev dicivin, astên çalakiya laşî pir caran zêde dibin. Ev di heman demê de dikare asta serotonîn a dişibe xebata li salona sporê jî bilind bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Simon N. |tarîx=November 2007 |sernav=How to increase serotonin in the human brain without drugs |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2077351/ |kovar=Journal of Psychiatry & Neuroscience : JPN |cild=32 |hejmar=6 |rr=394–399 |issn=1180-4882 |pmc=2077351 |pmid=18043762 }}</ref> Li baxçeyan hêmana zêdekirin/bîsîkletê heye, hêj bêtir çalakiya fizîkî û feydeyên hebûna li derve zêde dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kingsley |pêşnav=Jonathan 'Yotti' |paşnav2=Townsend |pêşnav2=Mardie |paşnav3=Henderson‐Wilson |pêşnav3=Claire |sal=2009 |sernav=Cultivating health and wellbeing: Members' perceptions of the health benefits of a Port Melbourne community garden |kovar=Leisure Studies |cild=28 |hejmar=2 |rr=207–19 |doi=10.1080/02614360902769894 }}</ref> UPA dikare wekî navgînek baştirkirina debara mirovên li bajarên û derdora wan dijîn. Beşdariya di pratîkên bi vî rengî de piranî wekî çalakiyek nefermî tê dîtin, lê li gelek bajarên ku gihîştina xwarinê ya ne bes, nebawer û bêserûber pirsgirêkek dubare ye, çandiniya bajaran ji bo çareserkirina pirsgirêkên xwarinê bûye bersivek erênî. Ji ber ewlehiya xwarinê ku bi UA re tê, hestên serxwebûn û hêzdariyê timûtim radibin. Theiyana hilberandin û mezinkirina xwarinê ji bo xwe jî ragihandiye ku asta xwe-rûmeta an xweser-bandorbûnê baştir dike.<ref name="Wakefield, S. 2007"/> Mal û civakên piçûk ji erdên vala sûd werdigirin û ne tenê ji hewcedariyên xwarinê yên malê re di heman demê de hewcedariyên bajarê niştecihê wan jî digirin.<ref name="Hales">[http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ Hales et al. (2016). "Urban Agriculture: Urban agriculture, positive impact"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229232711/http://www.mygreenhobby.com/urban-agriculture-why-it-has-a-positive-impact/ |date=2019-12-29 }} ''My Green Hobby''</ref> CFSC diyar dike ku:<blockquote>Baxçevaniya civak û niştecihbûnê, û her weha cotyariya piçûk-piçûk, dolarên xwarina malê xilas dikin. Ew xwarin û dravê belaş ji bo xwarinên ne-baxçe û tiştên din pêşve dixin. Wekî mînakek, hûn dikarin mirîşkên xwe li ser zeviyek bajarî mezin bikin û hêkên teze bi tenê ji her dozen $0.44 bigirin.</blockquote>Ev dihêle ku malbat dahatên mezintir bifroşin firoşgehên herêmî an bazarên herêmî yên derve dema ku ji malbata xwe re têrkirina guncan a hilberên nû û têrker peyda bikin. [[Wêne:Ezhou-train-station-0109.jpg|rast|thumb|250x250px| Baxçeyek sebzeyan li meydana li ber stasyona trênê ya li [[Ezhou]], Çînê]] Hin çandiniyên bajaran ên civak dikarin pir bi bandor bibin û alîkariya jinan bikin ku kar bibînin, ku di hin rewşan de ji dîtina kar di aboriya fermî de marjînal in.<ref>FAO. (1999). "Issues in Urban Agriculture," ''FAO Spotlight Magazine,'' January.</ref> Lêkolînan destnîşan kir ku beşdarbûna jinan xwedan rêjeyek hilberînê ye, ji ber vê yekê ji bo vexwarina malê hejmar têr çêdike dema ku bêtir ji bo firotana bazarê peyda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |sernav=Mahbuba Kaneez Hasna. IDRC. CFP Report 21: NGO Gender Capacity in Urban Agriculture: Case Studies from Harare (Zimbabwe), Kampala (Uganda), and Accra (Ghana) 1998 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071218171756/http://www.idrc.ca/fr/ev-2490-201-1-DO_TOPIC.html#gender%20and%20land |tarîxa-arşîvê=18 kanûna pêşîn 2007 }}</ref> Ji ber ku piraniya çalakiyên UA li ser erdên vala yên şaredariyê têne meşandin, li ser dabeşkirina mafên ax û milkê fikar zêde bûne. IDRC û FAO Rêbernameyên Siyasetmedariya Municipalaredariyê li ser Çandiniya Bajêr weşandine, û bi hikûmetên şaredariyê re dixebitin ku tedbîrên siyaseta serkeftî biafirînin ku di plansaziya bajarvaniyê de werin bicîh kirin.<ref>IDRC/ UN-HABITAT".Guidelines for Municipal Policymaking on Urban Agriculture" Urban Agriculture: Land Management and Physical Planning (2003) [http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf PDF] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180414011131/http://www.ruaf.org/sites/default/files/Guideline%203%20Urban%20agriculture%20-%20Land%20Management%20and%20Physical%20Planning.pdf |date=2018-04-14 }} 1.3</ref> Zêdeyî sêyem malbatên Dewletên Yekbûyî, bi qasî 42 mîlyon kes, beşdarî baxçeyê xwarinê dibin. Di heman demê de ji hêla hezarsalan ve ji 2008-2013an ve bi cotkariyê 63% beşdarbûn zêde bûye. Malbatên Dewletên Yekbûyî yên ku beşdarî baxçeyê baxçevaniyê dibin jî di wê çarçoveyê de ji 1 ber 3 mîlyonî ye. Çandiniya bajaran derfetên bêhempa peyda dike da ku civakên cihêreng bi hev re bikin yek. Wekî din, ew ji bo peydakirên lênêrîna tenduristiyê derfetan peyda dike ku bi nexweşên xwe re têkiliyê daynin. Ji ber vê yekê, çêkirina her baxçeyê civakê hubek ku ji civakê re berbiçav e.<ref>Alaimo, K., Beavers, A.W., Crawford, C. et al. Curr Envir Health Rpt (2016) 3: 302. https://doi.org/10.1007/s40572-016-0105-0 </ref> === Enerjiya enerjiyê === [[Wêne:Mushroom_growing_kit,_BTTR_Ventures.jpg|thumb|Mushrooms Oyster Edible li ser erdên kafir ên bikar anîn mezin dibin]] Pergala çandiniya pîşesaziyê ya heyî ji bo lêçûnên mezin ên enerjiyê ji bo veguhastina xurekan berpirsiyar e. Li gorî lêkolînek ji hêla Rich Pirog ve, derhênerê hevkarê Navenda Leopoldê ya Çandiniya Domdar a Zanîngeha Dewletê ya Iowa, hilberîna kevneşopî ya navînî {{Convert|1500|mi}},<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |sernav=Pirog, R. and A. Benjamin. ''"Checking the food odometer: Comparing food miles for local versus conventional produce sales to Iowa institutions"'', Leopold Center for Sustainable Agriculture, 2003 |weşanger=Leopold.iastate.edu |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120514150840/http://www.leopold.iastate.edu/pubs/staff/files/food_travel072103.pdf |tarîxa-arşîvê=14 gulan 2012 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> karanîn, heke ji hêla traktor-trailer ve were şandin, {{Convert|1|USgal}} sotemeniya fosîla serê {{Convert|100|lb}}.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/07/AR2008030702520.html |sernav=Eat Locally, Ease Climate Change Globally |tarîx=9 adar 2008 |malper=The Washington Post |tarîxa-gihiştinê=27 gulan 2010 }}</ref> Enerjiya ku ji bo veguhastina xwarinê tê bikar anîn kêm dibe dema ku çandiniya bajarvanî dikare bajaran bi xwarinên li herêmê mezinbûyî peyda bike. Pirog dît ku pergala belavkirina xwarinê ya kevneşopî, ne-herêmî, 4 heya 17 carî zêdetir sotemenî bikar tîne û 5 heya 17 carî zêdetir CO2 ji veguhastina herêmî û herêmî.<ref>Pirog, Rich S.; Van Pelt, Timothy; Enshayan, Kamyar; and Cook, Ellen, "Food, Fuel, and Freeways: An Iowa perspective on how far food travels, fuel usage, and greenhouse gas emissions" (2001). Leopold Center Pubs and Papers. 3. <nowiki>http://lib.dr.iastate.edu/leopold_pubspapers/3</nowiki></ref> Bi heman awayî, di lêkolîna Marc Xuereb û Herêma Tenduristiya Gel a Waterloo de, hate texmîn kirin ku veguherîna xwarina herêmî-mezin dibe ku emîsyonên têkildarî veguhastinê bi hema hema 50,000 metrîk ton CO2, an jî wekheviya rakirina 16,191 otomobîlan ji rê.<ref name="autogenerated2005">Xuereb, Marc. (2005). "Food Miles: Environmental Implications of Food Imports to Waterloo Region." Public Health Planner Region of Waterloo Public Health. November. https://web.archive.org/web/20180128180314/http://chd.region.waterloo.on.ca/en/researchResourcesPublications/resources/FoodMiles_Report.pdf</ref> [[Wêne:The_WindowFarms_Project_(Drainage)_@_MakerFaire.jpg|rast|thumb| Zeviyek pencereyê, şûşeyên plastîkî yên avêtî nav şûşeyên ji bo çandiniya hîdroponîk di şibakên bajaran de]] === Opa karbonê === Wekî ku li jor hate behs kirin, xwezaya çandiniya bajarî ya bi enerjî-kêrhatî dikare bi kêmkirina mîqdara veguhastinê ya ku ji bo gihandina kelûmêlên xerîdar radibe, şopa karbonê ya her bajarî kêm dike. Deverên wusa dikarin wekî lavaboyên karbonê<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–2110 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}</ref> tevnegerin û hin kombûna karbonê ya ku ji deverên bajarî re xwezayî ye, ku li wir peyade û avahî ji nebatan pirtir in. Nebat karbondîoksîta atmosferê (CO₂ û berdim oksîjenê breathable (O₂₎ bi riya [[Fotosentez]]. Pêvajoya Qedexekirina Karbon dikare bi têkelkirina teknîkên din ên çandiniyê re ji bo zêdekirina rakirina ji atmosferê û pêşîgirtina li berdana CO₂ di dema dirûnê de. Lêbelê, vê pêvajoyê piranî xwe dispêre celebên nebatên hatine hilbijartin û rêbaza çandiniyê.<ref name="autogenerated2005"/> Bi taybetî, hilbijartina nebatên ku pelên xwe winda nakin û tevahiya salê kesk dimînin dikare kapasîteya çandiniyê ya veqetandina karbonê zêde bike. === Kêmkirina ozon û madeyên kumikî === Kêmkirina ozon û din mijarê particulate dikarin tenduristiya mirovan werbigirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mayer |pêşnav=Helmut |sal=1999 |sernav=Air pollution in cities |kovar=Atmospheric Environment |cild=33 |hejmar=24–25 |rr=4029–37 |bibcode=1999AtmEn..33.4029M |doi=10.1016/s1352-2310(99)00144-2 }}</ref> Kêmkirina van partîkul û gazên ozonê dikare rêjeyên mirinê li deverên bajarî kêm bike û digel vê yekê jî tenduristiya kesên li bajaran dijîn zêde bike. Li gorî gotarê, tenê yek metir çargoşe banê kesk hewce ye ku salixdana xwerû partîsiyonên salane bide sekinandin.<ref>Environmental Affairs Department, City of Los Angeles. 2006. "Green Roofs - Cooling Los Angeles: A Resource Guide". http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170212001835/http://environmentla.org/pdf/EnvironmentalBusinessProgs/Green%20Roofs%20Resource%20Guide%202007.pdf |date=2017-02-12 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rowe |pêşnav=D. Bradley |sal=2011 |sernav=Green roofs as a means of pollution abatement |url=https://zenodo.org/record/1027905 |kovar=Environmental Pollution |cild=159 |hejmar=8–9 |rr=2100–10 |doi=10.1016/j.envpol.2010.10.029 |pmid=21074914 }}</ref> === Paqijkirina axê === Pir deverên vala yên bajaran bi gelemperî dibin qurbanên avêtina neqanûnî ya kîmyewiyên xeternak û bermahiyên din. Di heman demê de dibe ku ew ava sekinî û "ava gewr " berhev bikin, ku dibe ku ji tenduristiya gel re xeternak be, nemaze ji bo demên dirêj bêdeng bimîne. Pêkanîna çandiniya bajarî li van deverên vala dikare ji bo rakirina van kîmyewiyan bibe rêbazek lêhatî. Di pêvajoya ku wekî Phytoremediation tê zanîn de, nebat û mîkroorganîzmayên têkildar ji bo kapasîteya kîmyewî ya hilweşîner, pejirandin, veguhertina teşeyek bêveng, û rakirina toksînên ji axê têne hilbijartin.<ref>Black, H. "Absorbing Possibilities: Phytoremediation." Environ Health Perspectives 103.12 (1995): 1106-108.</ref> Gelek kîmyewî dikarin werin rakirin hedef, metalên giran jî (di nav de merkur û rêber), pêkhateyên neorganîk (mînak arsenik û uranium), û pêkhatên organîk (mînak mînak neft û pêkhatên klorandî mîna PBC).<ref>Comis, Don. (2000). "Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils." Agricultural Research: n. pag. Phytoremediation: Using Plants To Clean Up Soils. USDA-ARS, 13 August 2004. Web. 25 March 2013.</ref> Phytoremeditation hem pîvanek jîngehparêzî, lêçûn- lêker û enerjiyê-bandor e ku ji bo kêmkirina qirêjiyê. Phytoremediation bi tenê li ser $5–40 per ton ji mesrefa axa ku decontaminated.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lasat |pêşnav=M. M. |sal=2000 |sernav=Phytoextraction of metals from contaminated soil: a review of plant /soil/metal interaction and assessment of pertinent agronomic issues |kovar=Journal of Hazardous Substance Research |cild=2 |rr=1–25 }}</ref><ref>[http://www.bioteach.ubc.ca/Journal/V02I01/phytoremediation.pdf Cluis, C. (2004). "Junk-greedy Greens: phytoremediation as a new option for soil decontamination,"] BioTech J. '''2''': 61-67</ref> Pêkanîna vê pêvajoyê di heman demê de mîqyasa axê ya ku divê di zeviyek çopên xeternak de were avêtin jî kêm dike.<ref name="phytoremediation1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Black |pêşnav=H |sal=1995 |sernav=Absorbing possibilities: Phytoremediation |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=103 |hejmar=12 |rr=1106–8 |doi=10.2307/3432605 |jstor=3432605 |pmc=1519251 |pmid=8747015 }}</ref> Çandiniya bajaran wekî rêbaza navbeynkariya qirêjiya kîmyewî dikare di pêşîgirtina li belavbûna van kîmyewiyan li hawîrdora derdorê bi bandor be. Rêbazên din ên çakkirinê timûtim axê tevlihev dikin û kîmyewiyên kîmyewî yên di hundurê wê de hene zor didin hewa an avê. Nebat dikarin wekî rêbaza rakirina kîmyewiyan û hem jî ragirtina axê û rêgirtina li ber hilweşîna axê ya pîskirî belavbûna qirêj û xetera ku ji hêla van lotoyan ve tê pêşandin, bêne bikar anîn.<ref name="phytoremediation1995"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |sernav=Managing Urban Runoff &#124; Polluted Runoff &#124; US EPA |weşanger=Water.epa.gov |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 |roja-arşîvê=2015-10-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151019063321/http://water.epa.gov/polwaste/nps/urban.cfm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Awayek destnîşankirina qirêjiya axê bi karanîna nebatên jixwe baş-sazkirî wekî bioindicatorên tenduristiya axê ye. Bikaranîna nebatên baş-xwendî girîng e ji ber ku jixwe cûrbecûr xebata ceribandinê heye ku wan di şert û mercên cûrbecûr de biceribîne, ji ber vê yekê bersiv dikarin bi teqezî werin rastandin. Nebatên wusa di heman demê de hêja ne ku ji ber ku ew bi genetîkî wek dexlên li dijî variyantên xwezayî yên heman celeb in. Bi gelemperî axê bajarî axê topavêjî jêkirine û bûye sedema axek bi hewayî, porosît û şibakî. Tedbîrên tîpîk ên tenduristiya axê biyomasî û çalakiya mîkrobî, enzîm, madeya organîk a axê (SOM), azotê tevahî, xurekên heyî, porozî, aramiya gişkî, û tîrbûn in. Pîvanek nû karbonê çalak (AC) e, ku di axê de para herî bikêr a karbonê organîk a tevayî (TOC) e. Ev gelek bi fonksiyoneliya tevna xwarina axê re dibe alîkar. Bikaranîna hilberên hevpar, ku bi gelemperî baş têne xwendin, wekî bioindicators dikarin bikar bînin ku ji bo destpêkirina çandiniyê kalîteya zeviyek çandiniya bajarî bi bandor biceribînin.<ref>Alaimo K, Beavers AW, Crawford C, et al. (2016) Amplifying Health Through Community Gardens: A Framework for Advancing Multicomponent, Behaviorally Based Neighborhood Interventions. Current Environmental Health Reports 3:302–312. doi: 10.1007/s40572-016-0105-0</ref> === Qirêjiya dengê === Piraniya qirêjiya dengî ne tenê dibe sedema nirxên malî yên kêmtir û xemgîniyek mezin, ew dikarin ji bihîst û tenduristiya mirovan re zirarê bibînin.<ref name="pass">{{Jêder-kovar |paşnav=Passchier-Vermeer |pêşnav=W. |paşnav2=Passchier |pêşnav2=W.F. |sal=2000 |sernav=Noise exposure and public health |kovar=Environmental Health Perspectives |cild=108 |hejmar=1 |rr=123–131 |doi=10.1289/ehp.00108s1123 |pmc=1637786 |pmid=10698728 }}</ref> Lêkolîna "Dabîna deng û tenduristiya giştî", dît ku rûdana bi dengê domdar re pirsgirêkek tenduristiya gel e. Mînakên zirara dengê domdar ê li ser mirovan ku ev in: "kêmbûna bihîstinê, tansiyon û nexweşiya dil a îshemîk, acizî, tevliheviya xewê û kêmkirina performansa dibistanê." Ji ber ku piraniya banî an gelek deverên vala ji rûkên zexm ên zexm pêk tê ku pêlên deng li şûna ku wan werbigirin nîşanî wan didin, zêdekirina nebatên ku dikarin van pêlan bişkînin potansiyel e ku bibe sedema kêmkirinek mezin a qirêjiya dengî. === Xwarin û kalîteya xwarinê === Vexwarina rojane ya cûrbecûr fêkî û zebzeyan bi xetereya kêmkirina nexweşiyên kronîk ên di nav wan de şekir, nexweşiya dil, û penceşêr ve girêdayî ye. Çandiniya bajêr bi vexwarina zêde ya fêk û sebze<ref name="autogenerated94">Alaimo, K., Packnett, E., Miles, R., Kruger, D. (2008). "Fruit and Vegetable Intake among Urban Community Gardeners". Journal of Nutrition Education and Behavior. (1499-4046),40 (2), p. 94.</ref> têkildar e ku ev xetereya nexweşiyê kêm dike û dikare bibe awayek lêçûnek bi bandor ku ji bo welatiyan hilberînek bi kalîte, nû li deverên bajarî peyda bike.<ref name="autogenerated2004">{{Jêder-malper |url=http://foodsecurity.org |sernav="Health Benefits of Urban Agriculture" (paper and research conducted by members of the Community Food Security Coalition's North American Initiative on Urban Agriculture) |paşnav=Bellows, Anne C., Katherine Brown, Jac Smit |weşanger=Foodsecurity.org |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Hilbera ji baxçeyên bajarvanî dikare ji hilberên kirîn ên firotanê çêtir û xweştir were hesibandin<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hale |pêşnav=James |paşnav2=Knapp |pêşnav2=Corrine |paşnav3=Bardwell |pêşnav3=Lisa |paşnav4=Buchenau |pêşnav4=Michael |paşnav5=Marshall |pêşnav5=Julie |paşnav6=Sancar |pêşnav6=Fahriye |paşnav7=Litt |pêşnav7=Jill S. |sal=2011 |sernav=Connecting food environments and health through the relational nature of aesthetics: Gaining insight through the community gardening experience |kovar=Social Science & Medicine |cild=72 |hejmar=11 |rr=1853–63 |doi=10.1016/j.socscimed.2011.03.044 |pmc=3114166 |pmid=21596466 }}</ref> ku ev jî dibe ku bibe sedema pejirandinek firehtir û vexwarinek mezintir. Lêkolînek Flint, Michigan diyar kir ku ewên ku beşdarî baxçeyên civatê dibin rojane 1,4 carî zêde fêkî û sebze dixwin û 3,5 carî jî dibe ku rojane herî kêm 5 carî fêkî an sebze bikar bînin. Perwerdehiya li ser baxçe di heman demê de dikare li zarokan feydeyên xwarinê bide. Lêkolînek Idaho ragihand ku di navbera baxçeyên dibistanan de û di nav pola şeşemîn de zêdebûna fêkî, sebze, vîtamîna A, vîtamîna C û fîber komeleyek erênî heye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McAleese |pêşnav=Jessica D. |paşnav2=Rankin |pêşnav2=Linda L. |sal=2007 |sernav=Garden-Based Nutrition Education Affects Fruit and Vegetable Consumption in Sixth-Grade Adolescents |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=107 |hejmar=4 |rr=662–5 |doi=10.1016/j.jada.2007.01.015 |pmid=17383272 }}</ref> Hilberîna fêkî û sebzeyan pêvajoya enzîmatîk a xerakirina xurekê dide dest pê kirin ku bi taybetî zirarê dide vîtamînên di avê de yên wekî ascorbic acid û thiamin.<ref name="autogenerated2007">{{Jêder-kovar |paşnav=Rickman |pêşnav=Joy C |paşnav2=Barrett |pêşnav2=Diane M |paşnav3=Bruhn |pêşnav3=Christine M |sal=2007 |sernav=Nutritional comparison of fresh, frozen and canned fruits and vegetables. Part 1. Vitamins C and B and phenolic compounds |url=https://semanticscholar.org/paper/9785f84f3205a623f2c0057b2467b5b75de2c791 |kovar=Journal of the Science of Food and Agriculture |cild=87 |hejmar=6 |rr=930–44 |doi=10.1002/jsfa.2825 }}</ref> Pêvajoya hilberîna blançê da ku cemidîne an dikare naveroka xurekê hinekî kêm bike, lê ne hema hema bi qasî dema ku di embarê de derbas kirî. Hilberîna berhemê ji baxçeyê civaka xwe, demên depokirinê bi girîngî paşve dixe. Di heman demê de çandiniya bajarok ji bo malbatên kêm dahat jî xurek bi kalîte peyda dike. Lêkolîn nîşan didin ku her $1 veberhênanek li baxçeyek civakê $6 dolaba zebzeyan dide, heke ked wekî faktorê veberhênanê neyê hesibandin.<ref name="autogenerated2004"/> Gelek baxçeyên bajaran bi bexşandina berhema xwe û dabînkirina hilberên nû li deverên ku wekî din çolên xwarinê ne, barê bankên xwarinê û peydakirên din ên xwarinên acîl kêm dikin. Bernameya têrkeriya pêvek Jin, Pitik û Zarok (WIC) û her weha Bernameya Alîkariya Xurekê ya Zêdekirî (SNAP) bi gelek baxçeyên bajaran re li seranserê welêt re hevkarî kir da ku di berdêla çend demjimêrên karê baxçevaniya xwebexş de berdestbûna hilberînê baştir bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Swartz |pêşnav=S.H. |paşnav2=Ranum |pêşnav2=O.J. |paşnav3=Phillips |pêşnav3=O.K. |paşnav4=Cavanaugh |pêşnav4=J.J. |paşnav5=Bennett |pêşnav5=A.E. |sal=2003 |sernav=Urban Gardening Yields Benefits for Low Income Families |kovar=Journal of the American Dietetic Association |cild=103 |rr=94–5 |doi=10.1016/s0002-8223(08)70150-0 }}</ref> Çandiniya bajaran diyar kir ku encamên tenduristiyê zêde dike. Baxçevan ji ne baxçevanan du qat fêkî û sebze dixwin. Astên çalakiya laşî jî bi erênî bi çandiniya bajarî re têkildar in. Van encaman nerasterast têne dîtin û ji hêla tevlêbûna civakî ve di civakek kesek de wekî endamek çandiniya civakê dikare piştgirî bide. Vê tevlêbûna civakî bû alîkar ku banga estetîkî ya cîrantiyê bilind bibe, motîvasyon an bandora civakê bi tevahî zêde bike. Vê bandorbûna zêde hate nîşandan ku girêdana taxê zêde dibe. Ji ber vê yekê, encamên tenduristiyê yên erênî yên çandiniya bajarok bi beşek ji hêla faktorên navneteweyî û civakî yên ku tenduristiyê mezin dikin ve têne vegotin. Fokuskirina li ser xweşkirina estetîk û têkiliyên civakê û ne tenê li ser berhema nebat, awayê herî çêtirîn e ku bandora erênî ya çandiniyên bajaran li ser taxekê zêde bike.<ref>Litt, J.s., et al. “Exploring Ecological, Emotional, and Social Levers of Self-Rated Health for Urban Gardeners and Non-Gardeners: A Path Analysis.” ''Social Science & Medicine'', vol. 144, 2015, pp. 1–8., doi:10.1016/j.socscimed.2015.09.004. </ref> === Aboriya pîvanê === Bi karanîna çandiniya bajaran a bi çandiniyên vertical an serayên pelçiqandî, gelek feydeyên hawîrdorê li ser pîvangehek bajarvaniyê têne bidestxistin ku bi rengek din ne gengaz e. Van pergalên hanê ne tenê xwarinê peyda dikin, lê di heman demê de ava vexwarinê jî ji ava çolê çêdikin, û dikarin paşmayên organîkî vegerînin enerjî û xurekan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.except.nl/consult/largescaleurbanargriculture/largescaleurbanagriculture1.html |sernav=Bosschaert, T ''"Large Scale Urban agriculture Essay"'', Except Consultancy, 2007 |paşnav=Tom Bosschaert |tarîx=15 kanûna pêşîn 2007 |weşanger=Except.nl |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Di heman demê de, ew dikarin veguhastina têkildarî xwarinê bi kêmî kêm bikin dema ku ji bo civakên mezin hema hema li her avhewa xwarina nû bidin. === Neheqiyên tenduristî û dadmendiya xwarinê === Di raporek 2009an de ji hêla USDA ve, diyar kir ku "Delîl hem pir têr û qewîn in ji bo me ku em encamê bigirin ku Amerîkîyên ku li deverên kêm-dahat û hindikahî jiyan dikin xwediyê gihîştina kêm a xwarina tendurist in", û ku "newekheviyên avahiyê" di van de cîran "beşdarî neheqiyên di parêz û encamên têkildarî parêzê dibin".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=USDA |paşnav2=Economic Research Service |tarîx=June 2009 |sernav=Access to Affordable and Nutritious Food: Measuring and Understanding Food Deserts and Their Consequences: A Report to Congress. |url=http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |kovar=Administrative Publication No. (AP-036) |rûpel=160 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130406185309/http://www.ers.usda.gov/publications/ap-administrative-publication/ap-036.aspx#.UVH-XehVfog |tarîxa-arşîvê=6 nîsan 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}</ref> Van encamên têkildarî parêzê, qelewbûn û şekir jî di nav de, di hawîrdorên bajaran ên kêm dahat ên Dewletên Yekbûyî de bûne epidemîk.<ref>Designed for Disease: The Link Between Local Food Environments and Obesity and Diabetes. [[California Center for Public Health Advocacy]], PolicyLink, and the UCLA Center for Health Policy Research. April 2008.</ref> Her çend pênas û rêbazên diyarkirina " çolên xwarinê " cûr be cûr bin jî, lêkolînan diyar dikin ku, qe nebe li Dewletên Yekbûyî, li hawîrdora xwarinê cûdahiyên nijadî hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Raja |pêşnav=S. |paşnav2=Changxing Ma |paşnav3=Yadav |pêşnav3=P. |sal=2008 |sernav=Beyond Food Deserts: Measuring and Mapping Racial Disparities in Neighborhood Food Environments |url=https://semanticscholar.org/paper/bdfd2af3ca1683a8942ea60280fd807f8212c47e |kovar=Journal of Planning Education and Research |cild=27 |hejmar=4 |rr=469–82 |doi=10.1177/0739456X08317461 }}</ref> Bi vî rengî pênasekirina hawîrdorê wekî cîhê ku mirov lê dimîne, dixebite, dilîze û dua dike, cûdahiyên xwarinê dibe mijara edaleta hawîrdorê.<ref name="Cultivating Food Justice - Growing Food and Justice">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Morales, Alfonso |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=149–177 |beş=Growing Food and Justice: Dismantling Racism through Sustainable Food Systems |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}</ref> Ev bi taybetî di nav bajarên hundurîn ên amerîkî de ku dîroka pratîkên nijadperestî bûne alîkar ji bo pêşkeftina çolên xwarinê li deverên kêm-dahat, hindikahiyên bingeha bajar.<ref name="cultivating food justice - from industrial garden">{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Nathan McClintock |weşanger=MIT Press |sal=2011 |isbn=9780262300223 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon |rr=89–121 |beş=From Industrial Garden to Food Desert: Demarcated Devaluation in the Flatlands of Oakland, California |paşnavê-edîtor2=Julian Agyeman }}</ref> Pirsgirêka newekheviyê ji mijarên gihîştina xwarin û tenduristiyê ewqasî entegre ye ku Initnsiyatîfa Growing Food & Justice ji bo Hemiyan bi mîsyona "hilweşandina nijadperestiyê" wekî perçeyek pêkhatî ya afirandina ewlehiya xwarinê hate damezrandin.<ref name="growing food and justice for all">{{Jêder-malper |url=http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |sernav=Growing Food and Justice for All |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130315104816/http://www.growingfoodandjustice.org/About_Us.html |tarîxa-arşîvê=15 adar 2013 |tarîxa-gihiştinê=28 adar 2013 }}</ref> Ne tenê çandiniya bajêr dikare vebijarkên xwarinê yên tendurist û nû peyda bike, lê di heman demê de dikare bibe sedema hesta civak, başkirina estetîkî, kêmkirina tawan, hêzdarkirina hûrgelan û xweseriyê, û hetta çandê biparêze bi karanîna rêbazên çandiniyê û tovên miradê ji herêmên reh.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cultivating Food Justice: Race, Class, and Sustainability |paşnav=Teresa M. Mares, Devon G. Pena |weşanger=MIT Press |sal=2011 |paşnavê-edîtor=Alison Hope Alkon, Julian Agyeman |rr=197–221 |beş=Environmental and Food Justice: Toward Local, Slow, and Deep Food Systems }}</ref> === Edaleta jîngehê === Çandiniya bajêr dibe ku edaleta hawîrdor û edaleta xwarinê ji bo civakên ku li çolên xwarinê jiyan dikin pêşde bibe. Ya yekem, çandiniya bajêr dibe ku di gihîştina xwarina tendurist de cûdahiyên nîjadî û çînî kêm bike. Gava çandiniya bajarî dibe sedema ku hilberînên nû yên herêmî li çolên xwarinê bi bihayekî erzan têne firotin, gihîştina xwarina tendurist ne tenê ji bo kesên ku li deverên dewlemend dijîn heye, lewma dibe sedema dadperweriya mezintir li taxên dewlemend û xizan. Di hêla çandiniya bajarvaniyê de gihîştina çêtir a xwarinê dikare di civakên xizan de jî bibe sedema sivikkirina stresên derûnî-civakî. Endamên civakê yên ku bi çandiniya bajaran re mijûl dibin, di derbarê awayên tendurist ên bicihanîna hewcedariyên parêz de, zanîna herêmî baştir dikin. Her weha çandiniya bajarî dikare tenduristiya giyanî ya endamên civakê baştir bike. Kirîn û firotina hilberên bi kalîte ji hilberîner û xerîdarên herêmî re dihêle endamên civatê piştgiriya hev bikin, ku dibe ku stresê kêm bike. Ji ber vê yekê, çandiniya bajêr dikare di civakên xizan de, ku niştecîh ji ber kêmasiya têgihiştina kontrolê ya li ser kalîteya jiyana xwe, astên stresê mezintir dibin, baştir bike.<ref name="4Sapolsky">[[Robert Sapolsky|Sapolsky, Robert]], "Sick of Poverty," Scientific American, Dec. 2005, pp: 93-99.</ref> Dibe ku çandiniya bajarî li civakên ku ji supermarket û binesaziya din kêm in ji ber hebûna bêkariyek mezin a ji ber deindustrialîzasyonê livîn û jîngeha çêkirî çêtir dike. Cotkarên bajarî yên ku rêbazên çandinî yên domdar dişopînin ne tenê dikarin ji bo avakirina binesaziya pergala xwarina herêmî bibin alîkar, lê di heman demê de dikarin ji bo baştirkirina hewa, û av û kalîteya axê jî bibin alîkar.<ref name="2GOTTLIEB">{{Jêder-kovar |paşnav=Gottlieb |pêşnav=Robert |sal=2009 |sernav=Where We Live, Work, Play . . . And Eat: Expanding the Environmental Justice Agenda |kovar=Environmental Justice |cild=2 |rr=7–8 |doi=10.1089/env.2009.0001 }}</ref> Dema ku hilberên çandiniyê di nav civakê de bi herêmî têne hilberandin, ew ne hewce ne ku werin veguheztin, ku {{girêdan|{{CO2}}|en|Carbon dioxide in Earth's atmosphere}} rêjeyên belavkirinê û qirêjkerên din ên ku li herêmên jêrîn ên sosyoekonomîk dibin sedema rêjeyên astimê. Çandiniya bajarî ya domdar di heman demê de dikare parastina karker û mafên xerîdar jî pêş bixe. Mînakî, civakên li [[New York City|Bajarê New York]], [[Illinois]], û [[Richmond (Virginia)|Richmond, Virginia]] bi rêgezên çandiniya bajarvaniyê verastkirinên hawîrdorên xweyên herêmî nîşan dane.<ref name="3ACC">Alternatives for Community & Environment. Environmental Justice and the Green Economy. A Vision Statement and Case Studies for Just and Sustainable Solutions. Rep. Roxbury, MA: Alternatives for Community & Environment, 2010. Print.</ref> Lêbelê, heke axa ku ji bo çandiniya bajaran tê bikaranîn qirêj bibe, cotkarên bajarî di heman demê de dikare xeterên tenduristiyê jî li cotkarên bajaran bide. Tevî ku hilberên herêmî bi gelemperî tê bawer kirin ku paqij û saxlem in, gelek cotkarên bajarî ji cotkarê bajarî yê New York Frank Meushke <ref>[https://www.nytimes.com/2009/05/14/garden/14lead.html?pagewanted=all&_r=0 Murphy, Kate. "Lead Is a Concern for Urban Gardens."] The New York Times. The New York Times, 13 May 2009. Web. 9 April 2014.</ref> heya Michelle Obama <ref>[http://www.therightperspective.org/2009/07/11/lead-found-in-michelle-obamas-garden/ NewsGuy. "Lead Found In Michelle Obama's Garden."] Lead Found In Michelle Obama's Garden. N.p., n.d. Web. 9 April 2014.</ref> dît ku ji ber qirêjiya axê di hilberên wan de astên bilind ên rêberê hene, ku dema ku tê xwarin ji tenduristiya mirovan re zirar e. Axa ku bi astên pêşîn ên bilind ve hatî qirêj kirin, timûtim ji boyaxa xaniyê kevn ku tê de rêber, xilasbûna wesayîtê, an depozekirina atmosferê çêdibe. Bêyî perwerdehiya guncan a li ser metirsiyên çandiniya bajarî û pêkanînên ewle, dibe ku xerîdarên bajarî yên hilberîna çandiniya bajêr bi pirsgirêkên pêwendîdar ên tenduristiyê re rû bi rû bimînin.<ref name="MCC">McClintock, Nathan. (2008). From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of urban agriculture in Oakland, California. UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.</ref> == Pêkanîn == [[Wêne:Urban_agriculture_in_Amsterdam.jpg|çep|thumb| Li [[Amsterdam]] çandiniyek bajarî ya piçûk]] [[Wêne:Foodrooffarm.jpg|thumb|Çandiniya bajarî ya banî li Food Roof Farm li navenda St. Louis]] Afirandina binesaziyek civak-bingeh ji bo çandiniya bajarî tê wateya damezrandina pergalên herêmî yên mezin kirin û pêvajoyê xwarinê û veguheztina wê ji cotkar bo xerîdar. Ji bo hêsankirina hilberîna xwarinê, bajaran projeyên çandiniyê yên li ser civakê ava kirin. Hin projeyên hanê bi hevra cotkarên civatî yên li ser erdê hevpar, pir mîna ya Boston Common ya sedsala hîjdehan mêldar kirine. Yek ji wan çandiniyên civatî Çandiniya Zarokan a Collingwood a li Melbourne, [[Awistralya]] ye. Projeyên din ên baxçeyê civakê modela baxçeyê dabeşkirinê bikar tînin, ku tê de baxçevan li deverên baxçê mezintir ji bo nexşeyên kesane lênihêrin, bi gelemperî pargîdaniyek alav û pêdiviyên din parve dikin. Baxçeyên P-Patchê yên Seattle vê modelê bikar tînin, wekî Çandiniya Navendî ya Başûr li Los Angeles û Food Roof Farm li St. Louisbajarên serbixwe di hewşên takekesî û ser banan de jî xwarinê çêdikin. Projeyên parvekirina baxçe hewl didin ku hilberîneran bi axê, bi gelemperî, qada hewşa niştecîhkirinê bi hev bikin. Baxçeyên banê destûrê dide ku niştecihên bajarî qadên kesk ên li bajêr biparêzin bêyî ku zeviyek ji erdê pêşkeftî veqetînin. Çandiniyên banî dihêlin ku baxçeyê pîşesaziyê yê bê karanîn bi awayekî hilberîner were bikar anîn, kar û qezencê diafirîne. Projeyên li seranserê cîhanê hewl didin ku bajaran bibin 'dîmenên hilberîner ên domdar' bi çandiniya erdên vala yên bajaran û baxçeyên metbexa demkî an daîmî.<ref name="cpul">André Viljoen, Katrin Bohn and Joe Howe, 2005, ''Continuous Productive Urban Landscapes: Designing Urban Agriculture for Sustainable Cities'', Oxford: Architectural Press</ref> [[Wêne:HuertoRomita03.JPG|çep|thumb|200x200px| Projeya çandiniya bajarî li beşa La Romita ya Colonia Roma, [[Meksîko|Bajarê Mexiko]]]] [[Wêne:Tomato_plants_growing_July_2013_in_garbage_cans.JPG|thumb| Nebatên tomatoyê ku li tenişt xaniyek piçûk a li [[New Jersey]] di panzdeh tenekeyên zibil ên ku bi [[ax]]ê dagirtî de li cotyarek pot diçin, di havîna 2013an de li ser 700 tomato mezin bûn.]] Pêvajoya xwarinê li ser asta civatî ji hêla navendîkirina çavkaniyan ve di nav dezgehên amûrên civakê û dezgehên pêvajoyê de ji bo cotkaran tê vehewandin. Bernameya Hevkariya Bernameya Baxçe ku li Detroit e û xwedan bankên amûreyên komê ye. Li deverên cihêreng ên bajêr bankên amûran hene ku çavkaniyên mîna amûran, zibil, zevî, pişkên tomato, tov, û perwerde dikarin bi baxçevanên wê komê re werin parve kirin û belav kirin. Hevkariya Bernameya Çavkaniya Baxçeyê ya Detroit di heman demê de civaka baxçevaniya wan xurt dike bi peydakirina gihîştina neqla endamên wan; li ser baxçevanî, polîtîka û pirsgirêkên xwarinê perwerde; û bi avakirina pêwendiya di navbera bexçevanan de bi komên xebatê, potlucks, geştan, geştên zeviyê, û rojên xebata komxebat. Li Brezîl, "Bajarên Bê Birçî" ji bo jinûveavakirina deverên terikandî bi hilberîna xwarinê re polîtîkayek gelemperî çêkir û qadên kesk ên civakê baştir kir. Sûkên cotkaran, wekî mînak bazara cotkaran li Los Angeles, erdek hevpar peyda dikin ku cotkar dikarin hilberîna xwe bifroşin serfkaran. Bajarên mezin di dawiya hefteyê û rojek di nîvê hefteyê de bazarên cotkarên xwe vedikin. Mînakî, sûka cotkaran a Boulevard Richard-Lenoir a li [[Parîs|Parîs, Fransa]], Yekşem û Pêncşem vekirî ye. Lêbelê, ji bo afirandina pêbaweriyek xerîdar bi çandiniya bajaran û danasîna hilberîna xwarina herêmî ji bo cotkaran wekî pîşeyek domdar, pêdivî ye ku bazar bi rêkûpêk vekirî bin. Mînakî, Sûka Cotkarên Los Angeles-ê heftê heft rojan vekirî ye û çend xurekên herêmî bi hev ve girêdane da ku hilberên xwarinên cûda peyda bikin. Cihê navendî yê sûkê li navenda Los Angeles-ê ji bo komek cûrbecûr firoşyar ji bo ku xwe bigihînin xerîdarên xwe, têkiliya bêkêmasî peyda dike. === Arjentîn === Bajarê [[Rosario]] (nifûs: 1,3 mîlyon) çandinî bi tevahî xist nav stratejiya xweya karanîna axê û stratejiya geşepêdana bajarvaniyê. Plana Wê ya Bikaranîna Erdê 2007-2017 ji bo karanîna çandiniyê ya erdê giştî dabînek taybetî dike. Di bin Plana Stratejîk a Bajarê Mezin a 2008-2018an de, Rosario "çerxa kesk" ava dike, di nav bajêr û derdora wê re derbas dibe, ku ji baxçeyên malbat û civakê, baxçeyên sebzeyan û baxçeyên mezin, parkên baxçeyên pir fonksiyonel û "bariyoyên hilberîner" pêk tê”, ku çandinî di nav bernameyên ji bo avakirina xaniyên giştî û nûjenkirina kavilan de ye. Di 2014an de, çerxa kesk ji zêdetirî 30 ha erd pêk dihat ku ji bo mezinkirina sebze, fêkî, û nebatên derman û aromatîk dihat bikar anîn. Li bajêr pênc parkên baxçeyan hene - qadên kesk ên mezin û xemilandî bi tevahî 72 ha erd vedigire, ku ji bo çandiniyê û ji bo çalakiyên çandî, werzîşî û perwerdehî tê bikar anîn.<ref>Food and Agriculture Organization (2014) [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html Growing greener cities in Latin America and the Caribbean] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201119230758/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/en/GGCLAC/rosario.html |date=2020-11-19 }}.</ref> === Awistralya === Li Queensland gelek kesan dest bi meyla çandiniya bajaran û karanîna akuaponîk û konteynerên xwe-avdan kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |sernav=Localising Food Production: Urban Agriculture in Australia |tarîx=2015-05-27 |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210408180858/https://www.futuredirections.org.au/publication/localising-food-production-urban-agriculture-in-australia/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Kanada === ==== Kolumbiya Brîtanî ==== Cotkarekî bajarî yê Kanadî li [[Kolumbiya Brîtanî]] hûrguliyên li ser pergala nirxa berhemê (CVR) ku cotkarên bajarî dikarin bikar bînin da ku diyar bikin ka kîjan zevî mezin dibin, li ser bingeha arîkariya her çandî ji bo piştgiriya aborî ya çandiniyê, weşand.<ref name="Stone2016">{{Jêder |paşnav=Stone |pêşnav=Curtis A. |sal=2016 |sernav=The Urban Farmer: Growing Food for Profit on Leased and Borrowed Land |weşanger=New Society Publishers |url=http://theurbanfarmer.co/ |isbn=978-0865718012 |postscript=. }}</ref> Ev tê wateya ku dev ji hin berheman berdaye yên din, lê ew diyar dike ku cotkarên bajarî dikarin tora karsaziyê bi cotkarên gundan re pêşve bibin da ku hin ji wan hilberên din bigihînin xala firotanê ya bajar. Mînakî, cotkarê bajarvanî nekare aboriya xwe mezin bike ku şînkaya şirîn mezin bibe (li ser bingeha rojên dirêj heya gihîştinê û tîrbûna hilberîna kêm a lingê rêza rêzê), lê aranjmanek torgilokê bi hev re feyde ye, ji ber ku ew dihêle ku cotyarek şêrîn a gundî di bihayê firotanê de xalek firotanê ya din jî bi dest bixin û di heman demê de bila cotyarê bajarokê valahiya pêşniyara xeta hilbera xwe dagire. Gelek projeyên civakî yên li Victoria, Kolumbiya Brîtanî çêbûn ku ji bo pêşvebirina pratîkên çandiniya bajarî wekî bernameya Sharing Backyards. Ev bername heye ku ji bo kesên li bajaran dijîn bi kesên din ên ku di hewşên wan de ji bo armanca çandiniya bajaran deverek zêde heye ve girêdayî bibin. Rêxistin her weha hene ku bi rêvekirina baxçeyên xwepêşandanên giştî mirovên ku li bajarên Vancouver dijîn li ser çandinî û mezinkirina xwarinê li deverek bajarî fêr bibin. Nixumandina banê avahiya rojava ya Navenda Peymana Vancouver banê kesk yê herî mezin e li Kanada û yek ji 10 banê kesk ê herî mezin e li cîhanê. Bi dora şeş donim qada jiyanê, li wê derê zêdeyî 400,000 nebat û gihayên xwecihî hene ku îzolasyonê peyda dikin. Di heman demê de çar heb mêşên hingiv ên rojavayî jî hene ku nebatên li ser banî polen dikin û hingiv peyda dikin. Jîngeh pratîkên mayînde yên wekî vejelîn û ji nû ve karanîna avê vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |sernav=ENVIRONMENT FUNCTIONAL, BEAUTIFUL AND 'GREEN' |malper=Vancouver Convention Centre |weşanger=Vancouver Convention Centre |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-11-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181125073834/https://www.vancouverconventioncentre.com/about-us/environment |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Bajarê Kamloops, British Columbia bi rengek çalak pratîkên çandiniya bajarî di nav civaka xwe de pêş dixe. Ew girîngiya ewlehiya xwarinê û bandora wê li ser aborî û hem jî ekolojiyê radiwestînin. Wan Plana Çandinî ya Xwarin û Bajar (FUAP), ku di 2014an de hatî destpê kirin, çêkir, ku armanc û stratejiyên pêkanîna pergala xwarina domdar destnîşan dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kamloops.ca/sites/default/files/docs/city-hall/15-09-food_urban_agriculture_plan_2015_285947.pdf |sernav=Food and Urban Agriculture Plan Harvesting Our Potential |malper=Kamloops |weşanger=City of Kamloops |tarîxa-gihiştinê=24 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ==== Ontario ==== Ontario duyemîn parêzgeha herî mezin e û li Kanada yek ji bajarên herî bajarî ye. Hikûmeta parêzgeha Ontario malperek heye ku ji bo agahdariya kesên ku dixwazin damezrandina çandiniyek bajarokî an jî yên ku tenê dixwazin li ser çandiniya bajaran a li Ontario fêr bibin re peyda dike. Bajarê [[Ottawa]] mezintirîn çandiniya bajarî ya li neteweyê, Zeviya Ceriban a Navendî (CEF) e. Li navenda bajêr û dorpêçkirî ji hêla bajêr ve, çandiniya 4 kîlometrên çargoşe (1,5 sq mi) avahiyek çandiniyê, çandiniya karker, û navenda lêkolînê ya Çandinî û Agri-Food Kanada ye. Li Bajarê Ottawa di nav 203,5 kîlometrên çargoşe kîlometr çargoşe (78,6 sq mi) kesk de gelek çandiniyên bajarî jî hene. Li gel gelek bajarên din ên Ontario, Bajarê [[Toronto]] rê dide niştecihên mafdar ên li 4 beşan li seranserê bajêr ku herî zêde 4 mirîşkan (tu dîk tune) ji bo armancê kêfê an vexwarina kesane ya tenê hêkan biparêzin. Pêdiviyên din jî hene ku bi xwedîkirina van mirîşkan ve di binê vê bernameyê de ne wekî zon û rêbernameyên ji bo avakirina dorpêçê, avêtin û avêtinê. Di wargehên ku ji malpera UrbanHensTo ve ji bo vê bernameyê mafdar in de ardaredariya 13 (Parkdale-High Park), ardaredariya 21 (St Paul), ardaxa 5 (Etobicoke-Lakeshore), û ardaxa 32 (Beaches-East York) hene. Di heman demê de atolye ji bo kesên ku dixwazin mêşên bajarî mezin bikin re heye. Lêbelê, pabendbûna bi van rêgez û rêziknameyan dikare bibe sedema cezayan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://tfpc.to/urbanhensto-pilot |sernav=Urban Hens TO Pilot |malper=TFPC |weşanger=Toronto Food Policy Council |tarîxa-gihiştinê=25 çiriya paşîn 2018 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808113018/https://tfpc.to/urbanhensto-pilot/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Quebec ==== [[Wêne:Lufa_Farms_Aerial_view_of_Montreal_rooftop_greenhouse3.jpg|thumb|Germavên Lufa Farms li ser banê Greater Montreal-ê têne çêkirin.]] Li Montreal, li dor 100 baxçeyên civatan qadên ku welatî dikarin fêkî, sebze, giha û kulîlkan biçînin peyda dikin. Li baxçeyê civata herî mezin nêzîkê 255 parçe parvekirin hene, lê di malpera herî piçûk de jî nêzê 25 parçe hene. Ji 2 mîlyon mirovên ku li deverên bajarîbûyî yên Montrealê dijîn, nêzîkê 10,000 niştecîhên bexçeyên baxçe parve dikin. Bername ji 1975an ve ye û ji hêla navçeyan ve tê rêvebirin. Hinek ji navçeyan mamosteyek baxçeyê baxçe heye ku bi rêkûpêk serdana baxçeyan dike da ku şîretan bide baxçevanan. Ax, avdana avê, cîhek ji bo amûr, qûm, têl, û boyax ji hêla bajêr ve têne peyda kirin, ku ji hêla Daîreya Werzîş, Nûvekirin û Pêşkeftina Civakî ve tê rêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cityfarmer.org/canadaCC.html |sernav=Community Gardening in Major Canadian Cities: Toronto, Montreal and Vancouver Compared |paşnav=Cosgrove |pêşnav=Sean |weşanger=City Farmer, Canada's Office of Urban Agriculture |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://felix.geog.mcgill.ca/other/environ/1999b/food/irp4/history.html#4.0%20Montreal%20Historical%20setting |sernav=A Social History of Urban Agriculture in Montreal |paşnav=Davidson |pêşnav=Thomas |paşnav2=Krause |pêşnav2=Kathryn |weşanger=McGill |tarîxa-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2018 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tîrmeh 2025 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://ville.montreal.qc.ca/portal/page?_pageid=5977,68887600&_dad=portal&_schema=PORTAL |sernav=Ville de Montreal - Official city portal - Community gardens |malper=montreal.qc.ca }}</ref> Kanada xwedan gelek pargîdaniyên ku li ser teknolojiya çandiniya bajaran dixebitin, li Montreal jî hene. Ya herî girîng Lufa Farms e, pargîdaniyek taybetî ye ku li taxa Saint-Laurent a Montrealê ya ku tê ragihandin seraya herî mezin a banê cîhanê vekir. Ev çaremîn serara serşûştî ya Lufa li Montreal e û li ser banê depoya Sears Canada ya berê hatî çêkirin. Serara banê yekem ê Lufa-yê di serê sala 2011an de, serayek serşokê ya hîdroponîk 2880 metrekareyî li ser depoyek ku wekî navenda wan hatî diyarkirin hate çêkirin. Wan di sala 2013 de (4,000 sq metr) û 2017 (5,850 sq meter) du mezintir serayên banê mezin li ser Montreal ava kirin, ji bo sê avahiyan hema hema $10 mîlyon xerc kirin. Di 2017an de, supermarketek IGA-ya li Saint-Laurent-a li Montreal-ê banê kesk bi qasî 25,000 metrekare qada kesk û hilberên ji hêla Ecocert Canada ve hatine pejirandin vekir. Ew dibêjin ku ew dikarin li ser 30 cûre hilbera organîkî ya li banî tê mezin kirin, digel hingivê ku ji heşt kewarên mêşên hingiv ên li banî tê hilberandin û peyda bikin, peyda bikin. Lufa û IGA hem ji bo hin hilberên xwe xwe dispêrin hilberîna ne-rooftop. Tenê nebatên kûr-kûr dikarin li ser banan mezin bibin, hilberên wekî kartol û genim ji holê rabikin. Hin cotkarên herêmî diyar dikin ku pergalên pîşesaziyê têne dravdan kirin û pêşbaziyek neheq e. === Çîn === Zêdebûna Pekînê li rûbera erdê di sala 1956an de sala 1958an bû sedema pejirandina zêde ya çandiniya bajaran-bajarî. Wiha "çandiniya bejahî" bû sedem ku ji 70% xwarina bêserûber a li Pekînê, bi giranî ji sebze û şîran pêk tê, ku ji hêla bajêr ve di salên 1960 û 1970 de were hilberandin. Di van demên dawî de, bi ewlehiya xwarina nisbî ya li Çînê, çandiniya bajarkî bû sedema çêtirkirinên di kalîteya xwarina heyî de, berevajî hêjmariyê. Yek ji ceribandinên vê paşîn ên di çandiniya bajaran de Parka Nîşandana Zanista Çandiniyê ya Modern a li Xiaotangshan e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jianming |pêşnav=Cai |tarîx=1 nîsan 2003 |sernav=Periurban Agriculture Development in China |url=http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |kovar=Urban Agriculture Magazine |cild=9 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070927195253/http://www.ruaf.org/system/files?file=Periurban%20Agriculture%20Development%20in%20China.pdf |tarîxa-arşîvê=27 îlon 2007 |tarîxa-gihiştinê=12 tîrmeh 2007 }}</ref> Bi kevneşopî, bajarên Çînî têne zanîn ku çalakiyên çandiniyê di nav bajêr de tevlihev dikin. Shenzhen, ku berê civakek cotyarî ya piçûk bû, ji ber ku ji hêla hikûmeta Çînî ve wekî herêmek aborî ya vekirî ve hatî destnîşankirin, niha metropoleke bilez mezin dibe. Ji ber nifûsa li Çînê mezin û zêde dibe, hikûmet di hilberîna xwarinê de piştgiriyê dide xweseriya bajaran. Avahiya gundê Shenzhen, rêbazên domdar, û pêşkeftinên nû yên çandiniyê yên ku ji hêla hikûmetê ve hatine destpêkirin ji bo ku ji vî bajarî re mezin dibe xwarinê peyda dike hatine veavakirin.<ref name="Pepall, Jennifer 1997">Pepall, Jennifer. New Challenges for Chinas Urban Farms IDRC Report (1997) 21.3</ref> Çandiniyên bajêr bi qasî {{Convert|10|km}} ji pergala bajêr di pergalek du tebeqe de. Asta yekem a ku ji navenda bajêr nêz dibe tiştên hilweşîner hilberîne. Zebzeyên hişktir ên li derveyî van zeviyan bicîhkirî ne, wekî kartol, gêzer û pîvaz têne çandin. Vê pergalê dihêle hilberîner piştî hilbijartinê çend demjimêrên kurt li bazarên bajêr werin firotin. Rêbazek din a bibandor a ku di pratîka çandinî û avjeniyê ya Çînî de tê bikar anîn pergala gûzê masîvaniyê mulberry-dike ye, ku bersivek e ji bo vezîvirandina bermahiyan û zayîna axê. Ev pergal dikare wiha were vegotin: <blockquote>Darên mişmişan ji bo ku kermirrên hevrîşim şîn bibin têne çandin û zibilxiravê kurmikê hevrîşimê di masiyan de ji masiyan re tê şandin. Di heman demê de masî bi bermahiyên heywanên din, wekî beraz, mirîşk, û bufalan, jî dixwin. Heywanan, berê xwe didin zeviyên ku ji hêla golê ve ji devê golikan ve hatine fêr kirin. Ev pergalek sofîstîke wekî çerxa domdar a avê, avêtinê, û xwarinê ye ... bi zilamek re di wêneyê de hatî çêkirin.</blockquote>Her ku nifûs mezin dibe û pîşesazî pêş dikeve, bajar bi ceribandina rêbazên nû yên çandiniyê hewl dide ku mezinbûna çandiniyê ya potansiyel têxe nav xwe. Fong Lau Chee Experimental Farm li Dongguan, Guangdong di hilberîna lîçê de digel pêşveçûnên nû yên çandiniyê xebitiye. Ev çandinî bi daxwazên hilberandina mîqdarên mezin û lîseyên pir-kalîte, bi domandina domandina şekir û tovên wan, hate damezrandin. Vê lêkolîna ku ji hêla zanîngehên çandiniyê yên herêmî ve hatî çêkirin, rê dide ku rêbazên nû bi hêviya ku bigihîjin hewcedariyên xerîdarên bajêr.<ref>Yeung, Yue-man. Urban Agriculture Research in East and Southeast Asia: Record, Capacities, and Opportunities Cities Feeding People CFP Report 6 (1993) The Chinese University of Hong Kong</ref> Lêbelê, ji ber zêdebûna astên mezinbûna aborî û qirêjbûnê, hin çandiniyên bajaran hatine tehdît kirin. Hikûmet hewl dide ku gav bavêje û di warê çandiniyê de pêşveçûnên nû yên teknolojîkî biafirîne da ku astên çandiniya bajaran bidomîne. "Bajar plan dike ku 8,82 mîlyar yuan li 39 projeyên çandinî veberhêne bike, di nav de bingehek çandinî ya ewledar, parkek teknolojiya bilind a çandinî, pêvajokirin û belavkirina çandinî, daristanî, turîzma ekolojîk, ku dê çandiniya bajarî ya bi taybetmendiyên typicalenzîn ên xwerû pêk bîne" digel vê bernameyê, tê çaverê kirin ku bajar Sûka Piraniya Hilbera Hilbera Çandiniyê ya Buji berfireh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |sernav=Shenzhen Government Online Economic Structure: Urban Agriculture 2007 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080416053328/http://english.sz.gov.cn/economy/200708/t20070824_229911.htm |tarîxa-arşîvê=16 nîsan 2008 }}</ref> Li gorî Buroya Çandinî, Daristanî û Masîvaniyê ya Municipalaredariyê dê 600 mîlyon yuan veberhênana bajêr li çandiniyên li derdora bajêr, bi hêviya cotkaran bike ku "ji sedî 60 goşt, zebze û hilberên avî li sûka Shenzhen" peyda bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hydroponickheti.blogspot.com/ |sernav=Hydroponic Kheti |tarîx=28 çiriya pêşîn 2019 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2019-10-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191028053435/https://hydroponickheti.blogspot.com/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her weha wekî bersivek ji qirêjî û dermanên kêzikan ên ku di kiryarên cotkariyê de têne bikar anîn, çûnek kesk û organîk jî heye. Pêdivî ye ku dabînkerên sebzeyan hin venêranên ku ji hêla Buroya Çandiniyê ya bajêr ve têne kirin derbas bibin berî ku ew wekî "kesk" werin firotin.<ref>Shenzhen Government Online Shenzhen store embraces green 2007</ref> === Kûba === [[Wêne:AJM_034_Havana_urban_agriculture_business.JPG|thumb|Pargîdaniya çandiniyê li Havana, Kuba (2015)]] Di 2002 de, {{Convert|35000|acre}} ji baxçeyên bajarî {{Convert|3400000|short ton}} hilberandin ya xwarinê. Li Havana,% 90ê hilberên nû yên bajêr ji çandinî û baxçeyên bajaran ên herêmî tê. Di 2003 de, zêdeyî 200,000 Kubayî di berfirehkirina sektora çandiniya bajaran de xebitîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cubaagriculture.com/agriculture-today.htm |sernav=Cuban Ministry of Agriculture |paşnav=cubaagriculture.com |weşanger=Cubaagriculture.com |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> === Misir === Li Misirê, pêşkeftina baxçeyên banî di 1990an de dest pê kir. Di destpêka salên 1990an de, li Zanîngeha Ain Shams, komek profesorên çandiniyê înîsiyatîfek li ser mezinkirina sebzeyên organîk ku li gora bajarên Misirê pir qelebalix be pêş xistin. Thensiyatîf di astek piçûk de hate sepandin; heya ku ew bi fermî di 2001 de, ji hêla Rêxistina Xwarin û Çandiniyê (FAO) ve hate pejirandin.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations. "[http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ Climate-Smart Agriculture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120325222350/http://www.fao.org/climatechange/climatesmartpub/66250/en/ |date=2012-03-25 }}" Retrieved January 18th 2016.</ref> === Fransa === Di 2014 de, Mayoraredara Parîsê Anne Hidalgo soz da ku 100 hektar (247 donim) Parîs ji qada kesk re veqetîne, û 30 hektar di çandiniya bajaran de pispor e. Di pênc salên paşîn de li Parîsê zêdeyî 60 rêxistinên çandiniya bajarî derketin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |sernav=Green City Growers {{!}} Urban Farming {{!}} Urban Farming in Paris |malper=greencitygrowers.com |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 |roja-arşîvê=2020-10-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201025165049/https://greencitygrowers.com/blog/urban-farming-in-paris/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hat ragihandin ku dê bihara 2020an li herêma 15-an a Parîsê vebe, çandiniya herî mezin a banê cîhanê ya 14,000 m dê li ber avahiya şeş-qatî ya li Expo Porte de Versailles rûne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/cities/2019/aug/13/worlds-largest-urban-farm-to-open-on-a-paris-rooftop |sernav=World's largest urban farm to open – on a Paris rooftop |paşnav=Harrap |pêşnav=Caroline |tarîx=2019-08-13 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}</ref> Zeviya pargîdaniya nûjen Viparis a li Parîsê bi pargîdaniyên fransî Agripolis re, ku di çandiniyên li ser banî an rûyên deşta pispor, û pargîdaniya lêkolînê / ekosîstem-ji nû ve çêkirina Cultures en Villes de bûne yek, da ku vê projeyê bigihîne rastiyê. Agripolis plan dike ku çandiniyê bi kar bîne dema ku Cultures en Ville dê bûyerên taybetî plan bike. Zevî hêvî dike ku di demsalekê de, her rojê bi zêdeyî 30 guherînên nebatan, her roj 2000 lîre fêkî û sebze hilberîne. Ji bilî ku li cîhanê çandiniya herî mezin a bajaran e, baxçeyê banê avê dê% 10 ê mîqdara avê ya baxçeyên kevneşopî hewce dike bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/agripolis-urban-farm-paris |sernav=Paris takes urban farming to new heights with the world's largest rooftop farm |paşnav=Brady |pêşnav=Sasha |malper=Lonely Planet |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-20 }}</ref> Armanca çandiniyê peydakirina xwarinê ji karsaziyên başûrê Parîsê re ye û geştên perwerdehî û rahênanên hevkariyê ji bo pargîdaniyan peyda dike. === Hindistan === Pêşkeftina aborî li [[Mumbaî|Mumbai]] mezinbûnek nifûsê anî ku bi taybetî ji ber koçberiya karkeran ji herêmên din ên welêt. Hejmara niştecihên li bajêr di sedsala borî de ji donzdeh caran zêdetir bû. [[Mumbaî|Mumbai ya Mezin]], ku ji hêla Girava Bajêr û Girava Salsette ve hatî damezrandin, li gorî daneyên ku ji hêla serjimêriya 2001 ve hatine berhev kirin, li Hindistanê bajarê herî mezin e ku nifûsa wê 16,4 mîlyon e. Mumbai yek ji bajarên herî qelebalix ê cîhanê ye, di km² de 48215 kes û li herêmên bejahî jî 16,082 per km². Di vê senaryoyê de, çandiniya bajarokî ne gengaz e ku were pratîk kirin ji ber ku ew ji bo gihiştin û karanîna deverên vala divê bi pêşdebirên nekêşbar re hevrikiyê bike. Rêbazên çandiniyê yên alternatîf wekî bersivek li dijî kêmasiya ax, av û çavkaniyên aborî yên li UPA dixebitin derket holê. Rêbazên baxçeyê bajarokê Dr. Doshi ji bo guncan in ku li cîhên kêmkirî wekî teras û eywanan, heta li ser dîwarên avahiyên sivîl bêne bicîh kirin, û ji bo veberhênanên mezin ên sermayeyê an demjimêrên dirêj ên xebatê ne hewce ne. Pratîka wî ya cotkariyê tenê organîk e û bi piranî ber bi mezaxtina navmalî ve tê rêve birin. Amûrên wî yên baxçevaniyê ji materyalên ku li hawîrdora herêmî hene hene: bermayiyên kaniya şekir, torbeyên polîetilen, lastîk, konteyner û sîlîndêr û ax. Konteyne û torbeyên (li her du seriyan vekirî) bi şanikên nîska şekir, zibil û axê baxçe dagirtî ne, ku gengaz dike ku karanîna hûrgelek avê bi qadên vekirî re were qiyas kirin. Dr. Doshi diyar dike ku enerjiya rojê dikare şûna axê li bajaran bigire. Ew herweha ramana plansazkirina zincîrê, an mezinkirina nebatan di navberê de û di mîqdarên piçûk de ji yekcar û di mîqdarên mezin de pêşniyar dike. Wî di teraziya xweya {{Convert|1200|sqft|m2}} fêkiyên cûda yên wekî mangos, hêjîr, guvaş, mûz û darikên şekir mezin kir li Bandra. Têgiha çandiniya bajêr a ku ji hêla Dr. Ew dûv re di peydakirina xwarinê de malbatê xwe têr dike: {{Convert|5|kg}} fêkî û sebze salê 300 roj rojane têne hilberandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |sernav=RUAF Foundation. ''Handouts on Case Studies'' |tarîx=11 kanûna paşîn 2010 |weşanger=Iwmi.cgiar.org |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110718024007/http://www.iwmi.cgiar.org/southasia/ruaf/CD/ho1.html |tarîxa-arşîvê=18 tîrmeh 2011 |tarîxa-gihiştinê=1 nîsan 2013 }}</ref> Armancên sereke yên projeya pîlot a li çandiniya bajêr li Rosary High School, Dockyard Road, pêşvebirina piştgiriya aborî ji bo zarokên kolanê, xweşikkirina dîmenê bajêr, dabînkirina xwarina organîk a hilberîner a herêmî ji niştecihên bajarî re (bi taybetî yên li xanîkan dimînin), û li bajarekî domdar çopên organîk birêve bibin. Proje li dibistana Rosary, li Mumbai, bi beşdariya zarokên kolanê di dema 2004 de hate meşandin. Zeviyek bajêr li qada {{Convert|400|sqft|m2}} a teras hate afirandin Beşdar di teknîkên çandiniya bajarî de hatin perwerdekirin. Çandiniyê sebze, fêkî û kulîlk çêdikir. Fikrê têgeha çandiniya bajêr li dibistanên din ên li bajêr belav kiriye. Metbexa navendî ya Mumbai Port Trust (MBPT) rojane li ser 3,000 karmendan xwarinê belav dike, mîqdarên girîng ên avêtina organîk çê dike. Baxçeyek terasê ku ji hêla karmendan ve hatî afirandin ji sedî not û nehsên vê hilberê di hilberîna zebze û fêkiyan de vedigire. Preeti Patil, ku li MBPT karmendê xwarinê ye, armanca pargîdaniyê şîrove dike:<ref>Roshni Udyavar et al., "Development of City Farms by Street Children"</ref><blockquote>Mumbai Port Trust li terasa metbexa xweya navendî çandiniyek organîk pêş xist, ku rûbera wê bi qasî {{Convert|3000|sqft|m2}} Çalakiya çandiniya bajêr di destpêkê de ji bo avêtina bermahiyên organîk ên metbexê bi rengek eko-heval hate destpê kirin. Endamên karmendan, piştî xebata xweya rojane di mitbaxê de, baxçeyê ku nêzîkê 150 nebatên wê lê ne, diçînin.</blockquote> [[Wêne:Kaicycle_Urban_Farm_Wellington_06.jpg|thumb|Li Wellington, Zelanda Nû çandiniya bajarî ya Kaicycle]] Li paytext Wellington çandiniyek bajarî ya bi navê Kaicycle di 2015 de hate damezrandin. Ew wekî awayek berhevkirina avêtina xwarina herêmî dest pê kir, şopên xwarinê bi duçerxeyê têne berhev kirin. Di pîvanên wan de çopa organîk a heftane heya 60 lître ji mal û kargehên herêmî hene. Armanca wan "veguheztina çopên xwarinê ji zeviyê zeviyê û vegerandina van xurekan dîsa li nav axên herêmî ye". Ew bi berhevoka ku çêdikin li çandiniya xweya bajarî baxçe dikin û dilxwazan vedixwînin ku bi rêkûpêk alîkariyê bikin. Ew hin berheman difroşin ku alîkariya dravdanên karûbarên kompostasyonê dike, ew jî bi dilxwazan re parve dikin û bexşê projeyên xwarinê yên civakê dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.stuff.co.nz/environment/83500178/pedalling-wellingtons-food-scraps-into-compost |sernav=Pedalling Wellington's food scraps into compost |paşnav=Flahive |pêşnav=Brad |tarîx=2016-08-24 |malper=Stuff |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |sernav=Kaicycle |malper=WasteMINZ |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 |roja-arşîvê=2020-10-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201022094005/https://www.wasteminz.org.nz/sector-groups/compost-nz/new-zealand-facilities-that-accept-compostable-packaging-and-food-serviceware/kaicycle/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kaicycle.org.nz/ |sernav=Kaicycle |malper=Kaicycle |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-11-16 }}</ref> Di sala 2020an de ew tevlî torgilokek nû ya navendên berhevkirina ku ji hêla Baweriya Domdarî ve tê rêve birin bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sustaintrust.org.nz/blog/community-compost-wellington |sernav=Let's get Wellington Composting - Sustainability Trust Wellington |malper=Sustainability Trust |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2020-10-22 }}</ref> === Taywan === [[Wêne:山陇全景_-_Full_View_of_Shanlong_(Jieshou)_Village_-_2016.04_-_panoramio.jpg|thumb| Parka Sebzeyan a Shanlong li [[Taywan]]ê.]] Li Giravên Matsu, hikûmeta herêmî li navenda bajarê Nangan zeviyek çandiniyê ya zebzeyan ava kir. === Taylenda === Di destpêka 2000an de, baxçeyên bajarî di bin rêberiya NGO-yê, Enstîtuya Hawirdorê ya Taylendayê (TEI) de, dest pê kirin da ku bibin alîkar ku pêşengiya ropdareyên Bajarê Mezin ên Bangkok (BMA) ya Taylenda "kesk" bigirin. Bi nifûsa 12 mîlyon û 39% erdê li bajêr ji ber berfirehbûna bilez a salên 1960- 80-an vala ye Bangkok ji bo baxçeyên bajarî ku navenda wê tevlêbûna civakê ye, ceribandinek e.<ref name="ReferenceA"/> Du baxçeyên bajarvaniyê yên ku ji hêla TEI ve hatine destpêkirin li Bangkok Noi û Bangkapi ne û peywirên sereke ev in: * Feydeyên qada kesk a bajarvaniyê fêrî endamên civakan bikin. * Çarçoveya civakî ya plansazî, pêkanîn û domandina qada kesk a bajarî biafirînin. * Pêvajoyek rêbazê biafirînin ku hewcedariyên civakê û hewcedariyên mezintirîn derdorên hawîrdorê hevseng bike. Gava ku armancên NGO di çarçoveyek cîhanî de girîng in, armancên civakê bi xebata damezrandina baxçeyên bajaran bixwe têne pêşwazî kirin. Di vê wateyê de, afirandin, bicihanîn û xwedîkirina baxçeyên bajaran ji hêla daxwazên civakên têkildar ve pir têne diyar kirin. Lêbelê, pîvanên ku TEI serfiraziya wan dipîve qada sûdên civakek ku çandiniya bajarvaniyê dike nîşan dike. Nîşaneyên serketinê yên TEI ev bûn: * Avakirina Plana Kesk a Bajêr * Avakirina Kapasîteya Civakî * Kêmkirina Xizaniyê * Bi Hikûmatê re zencîre * Ji bo Civakên Din Modêlek Pêşdixin === Keyaniya Yekbûyî === Todmorden li Yorkshire, [[Keyaniya Yekbûyî]] bi modela çandiniya bajarî ya serfiraz bajarek e ku bi 17,000 şêniyên wê re ye. Projeya ku di sala 2008an de dest pê kir, tê vê wateyê ku li çil deveran li seranserê bajêr dexlên xwarinê hatine çandin.<ref>Paull, John (2013) [http://orgprints.org/24956/28/24956.pdf "Please Pick Me" – How Incredible Edible Todmorden is repurposing the commons for open-source food and agricultural biodiversity], In J. Franzo, D. Hunter, T. Borelli & F. Mattei (Eds.). Diversifying Foods and Diets: Using Agricultural Biodiversity to Improve Nutrition and Health. Oxford: Earthscan, Routledge, pp.336-345.</ref> Hilber hemî belaş e, kar ji hêla dilxwazan ve tê kirin, û ji rêwî û mêvanan têne vexwendin ku hilberan hilbijêrin û bikar bînin.<ref name="Tod">Paull, John (2011) [http://orgprints.org/19523/1/Paull2011TodmordenFM.pdf "Incredible Edible Todmorden: Eating the Street"], Farming Matters, 27(3):28-29.</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.incredible-edible-todmorden.co.uk/ |sernav=Incredible Edible Todmorden - The Future Of Local Food In Todmorden |malper=incredible-edible-todmorden.co.uk }}</ref> Hin komployên Todmorden bûne pîlanên destûrê hinekên din jî bûne nimûneyên baxçeyê gerîla. Hemî "baxçeyên propagandayê" ne ku niştecîhan pêşniyar dikin ku herêmî mezin bikin, demsalî bixwin, pêzanîna xwarina xwe bihesibînin û kêfxweş bibin. Li kolanê, li parka gerîdeyê ya navenda tenduristiyê, li stasyona hesinî, li polîsxaneyê, li goristanê û li hemû dibistanên bajêr pîlanên xwarinê hene. === Dewletên Yekbûyî === ==== Vebijarkên Lêkolîna Neteweyî ==== Li gorî USDA, çandiniyek wekî cîhek tête diyar kirin ku herî kêm bi qasî $1000 berhem çêdike û difroşe. Lêkolînek li ser çandiniyên bajaran di sala 2012an de li ser 315 mezrayên ku wekî bajarî hatine destnîşankirin lêkolîn kir. Ji wan, ji 32% li Bakûrê rojhilat, ji 26% li Başûr, 22% li Rojava, û ji 19% kêmtir li Midwest dîtin. Di anketê de hat dîtin ku piraniya çandiniyên bajaran ên li Dewletên Yekbûyî wekî ne-kêrhatî an jî tenê xwedî têne damezrandin. Çandiniyên bajaran bi gelemperî teknîkan bikar tînin ku dihêlin ew li ser erdek piçûk bi xurtî hilberînê bikin. Di serî de, van kiryaran nivînên rakirî, sera, û baxçeyên konteyner hene. Ji hilberên hatine çêkirin, piraniya piraniya çandiniyên bajaran li ser sebzeyên teze, û dûv re giha û kulîlkan disekinin. Ger çandiniyek bajarî li ser ajalan bisekine, heywana bingehîn mirîşk in. Mêş û berx heywanên çandiniya bajaran a duyemîn in.<ref name="Oberholtzer2016">{{Jêder-malper |url=http://www.attractive.ncat.org |sernav=Urban Agriculture in the United States: Baseline Findings of a Nationwide Survey |paşnav=Oberholtzer |pêşnav=Lydia |tarîx=November 2016 |malper=National Center for Appropriate Technology |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20021101093149/http://www/ |tarîxa-arşîvê=1 çiriya paşîn 2002 }}</ref> Hema bêje nîvê çandiniyên bajaran ên ku beşdarî anketê bûn firotanek tevahî ya tevahî kir ku ji $10,000 kêmtir kir. Piraniya van firotanan ji bazarên cotkaran, Çandiniya Piştgiriya Civakî (CSA), û xwaringehan tê. Li gorî îstatîstîkên firotana tevahî ya nesax jî 5% ê çandiniyên bajarvaniyê nehate hesibandin. Piraniya çandiniyên bajaran li ser dijwariya sereke ya ku ew pê re rû bi rû ne; lêçûnên hilberînê, birêvebirina zirarê, birêvebirina gihayan, û avhewa. Ew her weha qezencê, fînansekirinê, û keda çandiniyê wekî zehmetiyên mezin ên birêvebirina zeviyek bajarî dibînin.<ref name="Oberholtzer2016"/> ==== Nûyork ==== [[Wêne:Lower_East_Side_in_Adam_Purple's_Garden_1984..jpg|çep|thumb| Baxçeyê Adam Purple, aliyê rojhilat-jêrîn, Bajarê New York, 1984]] Gelek niştecihên kêm-dahat ji rêjeyên zêde qelewbûn û şekir û çavkaniyên kêm ên hilberên nû êş dikişînin. Bajar û komên nehfî yên herêmî ax, perwerde û teşwîqkirina darayî peyda dikin, lê teşwîqa çandiniya bajarî rastî cotkaran hatiye, ku dema ku roja karê wan a rêkûpêk pêk tê, pir caran dilxwaz in. Wekî din, Daîreya Parastina Hawirdorê ya Bajarê New York-ê ji bo xwedan milkê taybet li deverên kanalîzasyona hevgirtî ya Bajarê New York-ê bernameyek bexşînê pêşkêş dike. Pêdiviya herî kêm ev e ku meriv ji qada bêserûber a ku tevkariyê dike, 1 ”ya herikîna bahozê birêve bibe. Projeyên mafdar banê kesk, çandiniyên banî, û berhevkirina ava baranê li milkê taybet li qadên kanalîzasyonê yên hevgirtî hene. Ji ber vê bernameya bexşînê, niha li Bajarê New York xwedan çandiniyên herî mezin ên banê banî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.treehugger.com/sustainable-agriculture/rooftop-farm-brooklyn.html |sernav=One of the world's largest rooftop farms is in Brooklyn |malper=TreeHugger }}</ref> Hin baxçevanên bajaran ji bo destpêkirina civakek an baxçeyên bajaran gelek deverên vala bikar anîn. Lêbelê, pêdivî ye ku ax ji ber qirêjiya wesayîtê û bermahiyên avahiya kevn ji bo pîsbûna giran di nav axa bajêr de were ceribandin. Di heman demê de li Bajar bernameyek berhevkirinê jî heye, ku ji baxçevan û cotkaran re heye. Grûbek, GreenThumb, şitlên belaş peyda dike. Bernameyek din, projeya Bajarvaniya Bajarvaniyê ku ji hêla nehêja Just Food ve tê xebitandin, qursên mezinbûn û firotina xwarinê pêşkêşî dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nytimes.com/2008/05/07/dining/07urban.html |sernav=Urban Farmers' Crops Go From Vacant Lot to Market (Published 2008) |paşnav=McMillan |pêşnav=Tracie |tarîx=7 gulan 2008 |via=NYTimes.com }}</ref> Du awayên alternatîf ên mezinbûnê ev in: baxçeyên banî û mezinbûna hîdroponîkî (bê ax). ''New York Times'' gotarek li ser yek ji yekem baxçeyên Manhattan nivîsand ku ev her du teknîk tê de ne.<ref>[https://www.nytimes.com/2010/07/28/dining/28roof.html From Roof To Table],</ref> ==== Kalîforniya ==== Di bersiva paşvemayîna 2008an de, koalîsyonek rêxistinên civak-bingeh, cotkar û saziyên akademîk ên li Geliyê Pomona ya Kalîforniyayê thenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley ava kirin. Piştî derbasbûna Peymana Bazirganiya Serbest a Amerîkaya Bakur, genimê erzan ê Dewletên Yekbûyî Meksîka di bin avê de hişt, cotkarên gundî ji erdê xwe derxistin. Gelek koçberî Geliyê Pomona bûn û di pîşesaziya avahiyê de kar dîtin. Bi paşketina 2008an re, pîşesaziya avahiyê jî li herêmê êş kişand. Ne mimkune ku hêza xweya berê ji nû ve bistîne ji ber kêmbûna avê ya giran li vê herêma çolê û her weha qelsbûna aboriya herêmî. Van koçberan li welatê xwe ji hêla cotkar ve organîkên erdên hişk bûn ji ber ku wan negihaştî dermanên kêzikan û gubreyên bingeha petrolê. Naha, wan xwe li tixûbê du wîlayetan dît: Los Angeles County ku nifûsa wê 10 mîlyon e û hema bêje zeviyek çandinî tune, û San Bernardino County ku li eyaleta gihîştina herî xirab a xwarina tendurist heye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publichealthadvocacy.org/ |sernav=California Center for Public Health Advocacy |malper=publichealthadvocacy.org |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2018-01-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180115073410/http://www.publichealthadvocacy.org/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li her du wîlayetan, ji bo hilberên organîk ên li herêmê mezin dibin daxwazek zêde dibe. Li bersiva van mercan, Uncommon Good, rêxistinek nehfdar a bingeha civakê ku bi malbatên cotyarên koçber re dixebite, forûmek ku bû Komeleya Cotkarên Bajar civand. Komeleya Cotyarên Bajar ji bo cotkarên koçberên belengaz li Geliyê Pomona rêxistina yekem e. Armanca wê pêşxistina derfetan e ku endamên wê bi çandiniya bajarvaniyê debara xwe û malbatên xwe bikin. Bi Xweya Nekandî, ew endamê damezrînerê iativenîsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Pomona Valley (PVUAI) e. PVUAI bi zanîngeh û zanîngehên herêmî re dixebite ku lêkolînek nirxandina xwarinê ya ku li Bajarê Pomona hatî çêkirin berfireh bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Algert |pêşnav=Susan J. |paşnav2=Agrawal |pêşnav2=Aditya |paşnav3=Lewis |pêşnav3=Douglas S. |sal=2006 |sernav=Disparities in Access to Fresh Produce in Low-Income Neighborhoods in Los Angeles |kovar=American Journal of Preventive Medicine |cild=30 |hejmar=5 |rr=365–70 |doi=10.1016/j.amepre.2006.01.009 |pmid=16627123 }}</ref> ==== Oakland ==== Çandiniya bajaran li West Oakland rengek radîkal girtiye ku meriv dikare vegerîne destpêşxeriyên baxçeyê civakê yên di 1970an de li bajarên Berkeley û [[Oakland, Kalîforniya|Oakland dest pê kirin]], û mîrata Afrîkî-amerîkî ya bajêr.<ref name="nm">McClintock, Nathan. (2011). "Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California." 2011. PDF file.</ref> Pîşesaziya çêkirinê ya Oakland di dema WCII de niştecihên nû kişand. Ji bo kêmkirina tengezariya nijadî, Desthilatiya Xanî ya Oakland projeyên xanî ji bo reşikên li West Oakland û spiyan li Oakland Rojhilata ava kir. Bi peymanên veqetandî û ji nû ve xêzkirina bankan, sermiyanê geşedanê ji West Oakland hate hiştin dema ku nifûsa Afrîkî-amerîkî xwedî derfetên kirê an kirîna xaniyên derveyî Oakland-a West bû.<ref name="mc">McClintock, Nathan. (2008). [http://escholarship.org/uc/item/1wh3v1sj From Industrial Garden to Food Desert: Unearthing the Root Structure of Urban Agriculture in Oakland, California.] UC Berkeley: Institute for the Study of Societal Issues.</ref> Partiya Pantherê Reş (BPP) di tovkirina kiryarên çandiniya bajarî yên li Oakland-West-ê de rol lîst.<ref name="nm">McClintock, Nathan. (2011). "Cultivation, Capital, and Contamination: Urban Agriculture in Oakland, California." 2011. PDF file.</ref> Yek ji bernameyên wê yên civakî armanc bû ku bi dabînkirina taştê li dibistanên herêmî, dêr û navendên civakî, gihîştina xwarina tendurist ji bo nifûsa reş a bajêr baştir bike. Kêmek ji vê xwarinê ji baxçeyên herêmî yên piçûk ên ku ji hêla endamên BPP ve hatine çandin hat. Li gorî Prof. Nathan McClintock, "Panthers baxçevanî wekî mekanîzmayek liberçavgirtinê û navgînek lêzêdekirina parêzên xwe bikar anîn, û her weha wekî navgînek ji bo xurtkirina endamên civakê yên ku li dijî zordariyê têkoşîn kirin." Tora Keskan a Rengîn a Rengîn (PCGN) di 1990an de hate afirandin. Komê li West Oakland li zeviyên vala û vala çandin. Wekî din, dibistanên li derdora Alameda County dest bi hînkirina behreyên baxçeyê bingehîn û perwerdehiya xwarinê kirin. Komên din ew mîrat hildigirtin, wekî Nûçegihanên Gel <ref name="js">{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2012 |sernav=Growing food justice by planting an anti-oppression foundation: Opportunities and obstacles for a budding social movement |kovar=Agriculture and Human Values |cild=29 |hejmar=4 |rr=455–66 |doi=10.1007/s10460-012-9363-0 }}</ref> û Dadweriya Çandinî.<ref name="sj">{{Jêder-kovar |paşnav=Sbicca |pêşnav=Joshua |sal=2016 |sernav=These Bars Can't Hold Us Back: Plowing Incarcerated Geographies with Restorative Food Justice |url=https://semanticscholar.org/paper/8cb408737e117a7787028d188d92619278b02a91 |kovar=Antipode |cild=48 |hejmar=5 |rr=1359–79 |doi=10.1111/anti.12247 }}</ref> Di 1998an de, Ofîsa Saredariya Bajarê Oaklandê ya Berdewamiyê ji bo pêşkeftina domdar Initnîsiyatîfa Pêşkeftina Civaka Domdar pêşniyar kir.<ref>Floyd, Ceda [http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf "Resolution Authorizing The City Of Oakland To Adopt Part Three Of The 'City Of Oakland Sustainable Community Development Initiative.'”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210209013558/http://www2.oaklandnet.com/oakca/groups/pwa/documents/report/oak025325.pdf |date=2021-02-09 }} Oakland City Council Resolution No. 74678. 1 December 1998. PDF file.</ref> Ji ber nebûna gihîştina West Oakland ji xwarinên têr û tendurist, rêxistinên din PCGN û Bajarên Slicker Farms jî di nav de daxwaz kirin ku nexşe stratejiyên afirandina bandorek domdar li ser pergala xwarina herêmî bicîh bîne. City Slicker Farms di sala 2001an de li bersiva nebûna gihîştina hilberên nû li West Oakland hate damezrandin. Bi saya bexşînên erdên ji niştecihên herêmî, bi navgîniya Bernameya Çandiniyên Bazara Civakî torek çandiniyên bajarok hate afirandin, û di 2005 de rêxistinê Bernameya Baxçeyê Paşê ava kir da ku alîkariya niştecîhên West Oakland bike ku xwarina xwe li malê mezin bikin. Ev bername nuha bi jor 30,000 mezin dibe&nbsp;lbs. ya xwarinê her sal. Di 2005an de, Jeraredar Jerry Brown Peymana Jîngehparêziya Bajêr a Roja Jîngehê ya Cîhanê îmze kir, soz da ku Oakland sala 2012 bibe bajarekî domdar.<ref>[http://www2.oaklandnet.com/Government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm "Adopted Sustainability City Policies."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210318152646/http://www2.oaklandnet.com/government/o/PWA/o/FE/s/SO/a/AdoptedPolicies/index.htm |date=2021-03-18 }} City of Oakland - Official City Website. City of Oakland, 2014. Web. 11 March 2014.</ref> Vê yekê biryarên Encûmena Bajêr a Oakland, wekî hejmar 76980 û hejmar 80332 ku alîkariya pêşxistina Encûmena Siyaseta Xwarinê kir, da. Ew bi Tenduristiya Gel û Hawirdora Oakland (H HV) re Hevkar e, ku ji bo baştirkirina tenduristî û xweşiya niştecîhên Oakland dixebite.<ref name="mc"/> Di 2009 de Meclîsa Siyaseta Xwarinê ya Oakland dest bi plansazkirina çandiniya bajaran li Oakland kir. ==== [[Detroit]] ==== Ji 2010an ve, çandiniya bajarî li bajarê Detroit bilez berfireh bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yesmagazine.org/social-justice/2019/11/05/food-community-detroit-garden-agriculture/ |sernav=In Detroit, A New Type of Agricultural Neighborhood Has Emerged |paşnav=Adams |pêşnav=Biba |malper=yes! }}</ref> Gava ku nêzê 2 mîlyon mirov lê diman, niha li bajarê Detroit nifûsa wê di bin 700,000 de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/scottbeyer/2018/07/31/why-has-detroit-continued-to-decline/?sh=754e544e3fbe |sernav=Why Has Detroit Continued To Decline? |paşnav=Beyer |pêşnav=Scott |malper=Forbes |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Windabûna nifûsê di gelek war û milkên vala de derket. Di hewildana peydakirina xwarinên bi tendurist û xweşikkirina taxê de, niştecihan dest bi ji nû ve armanc kirina erdê û çêkirina çandiniyên bajaran kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metrotimes.com/detroit/on-urban-farming-and-colonialism-in-detroits-north-end-neighborhood/Content?oid=7950059 |sernav=On urban farming and 'colonialism' in Detroit's North End neighborhood |paşnav=Perkins |pêşnav=Tom |malper=Detroit Website Times |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Baxçeyên civaka piçûk di nav projeyên mezintir de mezin bûn ku gelek ne-qezenc çêbûn da ku hem pirsgirêkên çolên xwarinê û milkên vala çareser bikin. Li seranserê bajarên amerîkî, hin baxçeyên bajarî û însiyatîfên kesk teşe girtiye jîngehê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/ejas/11316#tocto1n5 |sernav=What Can Urban Gardening Really Do About Gentrification? A Case-Study of Three San Francisco Community Gardens |paşnav=Marche |pêşnav=Guillaume |tarîxa-gihiştinê=19 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Projeyên baxçe û çandiniyê hatine dîtin ku buhayên kirê zêde dikin û niştecîhên dewlemendtir dikişînin, û di encamê de jicîhûwarkirina fizîkî û çandî, û her weha guhertinên demografîk.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.epa.gov/environmental-economics/working-paper-moving-beyond-cleanup-identifying-crucibles-environmental |sernav=Moving Beyond Cleanup: Identifying the Crucibles of Environmental Gentrification |paşnav=Banzhaf |pêşnav=Spencer |paşnav2=McCormick |pêşnav2=Eleanor }}</ref> Lêbelê, Detroit bêhempa ye ji ber ku gelek înîsiyatîfên çandiniya bajarî ji hêla mirovên rengîn ve têne rêve kirin, erdê vala bikar tînin û ji niştecîhên cîran re bêtir peyda dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aesoptorino2015.it/content/download/480/2529/version/1/file/44_T4B_734_richtr_A.pdf |sernav=FARMING AS A TOOL OF URBAN REBIRTH? URBAN AGRICULTURE IN DETROIT 2015: A CASE STUDY |paşnav=Matthew |pêşnav=Potteiger |paşnav2=Jan |pêşnav2=Richtr |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Farnsiyatîfa Çandiniya Bajêr a Michigan (MUFI) rêxistinek nehf e ku çandiniya bajêr wekî rêyek ji bo pêşvebirina perwerde û dadmendiya civakî û bihêzkirina civakên bajaran bikar tîne.<ref name="auto1">{{Jêder-malper |url=https://www.miufi.org/ |malper=Michigan Urban Farming Initiative |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> MUFI ji North End of Detroit-ê bingeh digire û kampusek wê ya bi qasî sê hektar heye. Ji 2011an ve, MUFI bi arîkariya zêdeyî 10,000 dilxwazan cîh veguherand û zêdeyî 50,000 lîreyên hilberînê mezin kir. Vêga, rêxistin dixebite ku bi riya hilberên dabeşkirî yên ji bo niştecîhên herêmê û avakirina navenda civaka sê-çîrok, zeviya MUFI bi civakê ve girêbide. Keep Growing Detroit (KGD), ku di 2013 de hate damezrandin, hewl dide ku bi civakên tendurist û aboriyên herêmî yên berxwedêr re Detroitek serwerî, xweser-domdar a xwarinê çêbike.<ref name="auto4">{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/ |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Rêxistin ji gelek bernameyan pêk tê wekî Bernameya Çavkaniya Baxçe, ku 1600 çandiniyên bajarî piştgirî dike, û Grown in Detroit, ku cotkarên bajarî bi bazar û xwaringehên herêmî ve girêdide.<ref>{{Jêder-malper |url=http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |sernav=Grown in Detroit |malper=Keep Growing Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2020-10-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201030064635/http://detroitagriculture.net/our-work/grown-in-detroit/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rêxistin di heman demê de bi gelek komên ciwanan re hevkar e û xwedî bernameyek 7-hefteyî ya şagirtan a havînê ye ku li ser çandinî, karsazî, darayî û rêberiya rêberiyê disekine. Di 2019 de, KGD alîkariya sed cotkarên nû kir ku zevî ewle bikin û di derheqê sûd û keysên çandiniya bajarî de wan fêr kir. Hantz Woodlands, anku wekî Farmanên Hantz jî tê zanîn, çandiniyek daristanên bajarî ye ku li aliyê rojhilatê Detroit e. Hantz Woodlands projeyek Koma Hantz e, ku serokatiya wê karsaz û Detroit-dayik John Hantz dike.<ref name="auto">{{Jêder-malper |url=http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |sernav=Hantz Woodlands |malper=Hantz Woodlands |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 |roja-arşîvê=2021-09-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210921075341/http://www.hantzfarmsdetroit.com/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Projeyê zêdeyî 2,000 valahiyên vala yên xwedan bajar paqij kir û xaniyên şewitandî hilweşand da ku rê li çandiniya darên hişk veke. Vêga li Dewletên Yekbûyî mezintirîn çandiniya darên bajarî ye <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.deadlinedetroit.com/articles/6859/construction_of_hantz_woodlands_begins |sernav=Hantz Woodlands Gets State OK For Biggest U.S. Urban Farm |malper=Deadline Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Heya nuha, Hantz Woodlands li ser 1 mîlyon dolaran li civakê veberhênan kir û li ser 140 donimî 25,000 dar çandin. Ji înîsiyatîfê re nirxên xaniyan% 482 bilind kirin û taxa derdorê xweşik kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.landgrabfilm.com/ |sernav=Land Grab |malper=Land Grab |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210330212117/https://www.landgrabfilm.com/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê, nîqaş û guman hîn jî projeya Çandiniyên Hantz dorpêç dike. Rexnevan bi salan piştî stendina donim erd ji Detroit-ê digotin, Hantz dikaribû milkê ji bo pêşkeftinê li nekêşbara bilind û bazirganî bifroşe. Vê çalakiyê dê ji bo Koma Hantz qezencên mezin çêbike dema ku hevgirtina civakê diêşîne û ji bo niştecihên demdirêj berdêl nahêle. The Greening of Detroit di The Detroit Partnership de bernameyek daristanî ya bajarvanî ye û ne hevkar e.<ref name="auto3">{{Jêder-malper |url=https://www.greeningofdetroit.com/ |malper=The Greening of Detroit |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Ji Mijdara 2020an ve, rêxistinê li seranserê Detroit li ser 130,000 dar çandin. Ji bilî çandina daran li herêma Detroit, Keskbûna Detroit bi perwerdehiya daristanên bajarî, perwerdehiya kar, û bernameyên din ên civakê re mijûl dibe. Rêxistin di çandiniya bajaran de jî mijûl dibe û niha serpereştiya Lafayette Keskan dike. Qada kesk, ku li navenda bajarê Detroit e, fêkiyên fêkiyan, sebze, giha û kulîlkên bê kîmyewî mezin dike da ku gel kêfxweş bike. Vê paşiya paşîn, bajarê Detroit dest bi veberhênanên înîsiyatîfa kesk a bajarî kir. Di 2019 de, Mike Duggan, şaredarê Detroit, planên zêdekirina hilweşandina milkên şewitandî li bajêr diyar kir. Yek awayek pêşniyazkirî ya vejandina Detroit bi afirandina baxçeyên civakê, qadên kesk, û baxçeyên bajaran bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mlive.com/news/2016/06/mayor_duggan_plans_for_20_minu.html |sernav=Mayor Duggan plans for '20 minute' neighborhoods, 'uniquely Detroit' improvements |paşnav=Thibodeau |pêşnav=Ian |malper=mLive |tarîxa-gihiştinê=18 çiriya paşîn 2020 }}</ref> Projeya pêşerojê ya herî mezin a Detroit Joe Louis Greenway (JLG) e, xelekek ne-motorî ya 32 mîlî ku dê ji navenda Detroit Riverfront heya Highland Park dirêj bibe. Riya tê texmîn kirin ku 50 mîlyon $ mesref dike ku ji niştecîhên ku hest dikin ku drav dikare çêtir were xerckirin ji bo xetimandin û bêkariyê li bajêr.<ref name="auto2">{{Jêder-malper |url=https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |sernav=The latest updates on the Joe Louis Greenway as end of planning phase nears |paşnav=Mondry |pêşnav=Aaron |malper=Curbed Detroit |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210205113702/https://detroit.curbed.com/2019/12/12/21013056/joe-louis-greenway-update-detroit-transit-biking |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Rêberên projeyê dibêjin ku JLG dê aramî û pêşkeftina taxê bîne û di encamê de xanî û kar bi arzanî peyda dibin. Zanyar ji bo projeyê du rêgezên potansiyel destnîşan dikin: Gentrifikasyona kesk, ku "cîhê vekirî dê bikeve destên taybetî, ji dêvla ku ji civak an karanîna giştî re were veqetandin", an telafîkirinên kesk ên ku "proje dê bi mebestek taybetî ya gihîştina dadmendiya civakî bêne kirin. ” <ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Draus |pêşnav=Paul |paşnav2=Haase |pêşnav2=Dagmar |paşnav3=Napieralski |pêşnav3=Jacob |paşnav4=Sparks |pêşnav4=Alec |paşnav5=Qureshi |pêşnav5=Salman |paşnav6=Roddy |pêşnav6=Juliette |tarîx=31 tîrmeh 2020 |sernav=Wastelands, Greenways and Gentrification: Introducing a Comparative Framework with a Focus on Detroit, USA |kovar=Sustainability |cild=12 |hejmar=15 |rûpel=6189 |doi=10.3390/su12156189 |doi-access=free }}</ref> Karbidestên giştî yên Detroit xwedan derfet û hêz in ku JLG bi rê ve her yek ji rêyan bimeşînin, tenê yek ji wan bi kêrî civakên piranî hindikahî û warên veberhênana dîrokî tê. ==== [[Illinois]] ==== Initiativenîsiyatîfên çandiniya bajarî yên li Eyaleta Illinois, Chicago jî di nav de, ji hêla komên parêzer ve hatin pêşeng kirin. Wekî din, HB3418 dihêle ku şaredarî û wîlayetên li eyaletê, Chicago jî tê de, herêmên çandiniya bajaran (UAZ) ava bikin, ku ji hêla teşwîqên darayî yên wekî rêjeyên avê kêmkirî, lêçûnên karûbar, û kêmkirina baca malî têne piştgirî kirin. Wekî din, USDA Alîkariya Derve û Alîkariya Teknîkî ya Bernameya Çandinî û Ranchers a Civakî Belengaz û Veteran (Bernameya 2501) ku ji Enstîtuya Neteweyî ya Xurek û Çandiniyê ya USDA ve hatî veguheztin pêk anî. Armanca bingehîn a Bernameya 2501 ew e ku hevrêziya derveyî, alîkariya teknîkî, û xebatên perwerdehiyê zêde bike, da ku bigihîje cotyarên belengaz ên civakî, kevnar, û xwedan erdên daristanan û baştirkirina beşdariya wan di navfirehiya bernameyên USDA de.<ref>{{Jêder-malper |url=https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |sernav=A FOOD AND AGRICULTURE ROADMAP FOR ILLINOIS |tarîx=19 gulan 2015 |malper=www.learnbioscience.com/blog |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-04-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210414113649/https://static1.squarespace.com/static/5c367e9886476f73ef91a9b6/t/5c4a889f9ea9f91ddf9842c4/1548388518846/FARM-IL-Report-2015_FULL_vF3.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Wêne:Farm_on_ogden.jpg|alt=|thumb| Çandinî li ser Odgen ji hêla Baxçeyê Botan ê Chicago ve.]] === Zîmbabwe === Harare bi taybetî ji bo çandiniya bajaran guncan e, ji ber ku topografiya wê bi giranî xwedan ''vleis'', pergalên ''qutkirina'' axê ye ku di demsala baranê de dibin av. Gava baran dibare derbasbûna wan dijwar e, û di demsala zuwa de ew piçûk dibin û diqerisin, ku dibe sedema xisara avahiyê ya binesaziyê, her çend vleis hê jî avê di binê erdê de hiltînin. Ji ber vê yekê, van deverên dewlemend-şil bi piranî nehiştî têne hiştin, û dihêlin ku çandiniya bajarvaniyê were meşandin. Ji xeynî vleis û xaniyê niştecihbûnê yê taybet ku Harare cot dikin, erdek giştî ya berbiçav ji bo çandiniyê li Harare tê bikar anîn: li rex rêyên giştî, xetên hesinî, zeviyên neçêkirî, keviyên rê û kenarên xendekan.<ref name="Mudimu1996">{{Jêder-kovar |paşnav=Mudimu |pêşnav=Godfrey |tarîx=1996 |sernav=Urban Agricultural Activities and Women's Strategies in Sustaining Family Livelihoods in Harare, Zimbabwe |kovar=Singapore Journal of Tropical Geography |cild=17 |hejmar=2 |rr=179–194 |doi=10.1111/j.1467-9493.1996.tb00092.x |pmid=12322325 }}</ref><ref name="DrakakisSmith1995">{{Jêder-kovar |paşnav=Drakakis-Smith |pêşnav=David |tarîx=1995 |sernav=Urban Poverty and Urban Agriculture: An Overview of the Linkages in Harare |url=https://archive.org/details/sim_habitat-international_1995_19_2/page/183 |kovar=Habitat International |cild=19 |hejmar=2 |rr=183–193 |doi=10.1016/0197-3975(94)00065-A }}</ref> Zevî bi piranî ji bo maç, findiq, kartolên şirîn, sebzeyên kesk, fêkî, paprika, û kulîlkan tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |sernav=City Harvests: Urban and Peri-Urban Agriculture in Harare, Zimbabwe |url=https://www.academia.edu/9507035 |ziman=en }}</ref> Vê çandiniya neçêkirî xwedan dîrokek pêdivî ye: di demên kolonyalîzmê de, karkeran bajarên ku ew bikaribin mîna li malên xweyên gundewarî çandiniyê bikin, û bi dahata wan a pir hindik, hewce bûn ku pêdiviya xweya xwarinê zêde bikin, dixwestin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mbiba |pêşnav=Beacon |tarîx=1994 |sernav=Institutional Responses to Uncontrolled Urban Cultivation in Harare: Prohibitive or Accommodative? |kovar=Environment and Urbanization |cild=6 |rr=188–202 |doi=10.1177/095624789400600116 }}</ref> Lêbelê, çandiniya bajarokê li Harare zirarê dide jîngehê. Pratîkê ji sedî 28,5 ketina ava baranê ya nav axê kêm kiriye û cihêrengiya cûreyên daran kêm kiriye. Wekî din, piraniya cotkarên nefermî yên bajaran gubreyên kîmyewî yên ziyandar bikar tînin. Her weha çandiniya bajarî li Harare bi neyînî hatiye nerîtandin ji ber ku ew li xanî û geşepêdana bajar dibe asteng. Li ber zagonên Zimbabwe, çandinî ne çalakiyek "bajarî" bû an teşeyek rewa ya karanîna axê li bajaran bû. Di sala 1983an de, digel ku hewildanên wê yên ji bo dorpêçkirina çandiniya bajêr bi tevahî têk çûn, Komîteya Çandiniya Qaçax a Mezin a Harare hate damezrandin. Di salên 1990an de, têkçûna Bernameyên Guhertina Avahî bû sedema bêkariyê mezintir, bihayên zêde, û hatiniyên kêmtir, ji ber vê yekê bêtir mirovan dest bi mezinkirina xwarina xwe kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |sernav=The Impact of the Economic Meltdown on Urban Agriculture in Harare |paşnav=Toriro |pêşnav=Percy |tarîx=January 2009 |malper=Urban Agriculture |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2017-10-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171003030740/http://www.ruaf.org/sites/default/files/UAM21%20p.26-27.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di navbera 1990 û 1994 de, qada çandiniyê ya Harare ji sedî 92,6 zêde bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taru |pêşnav=J. |paşnav2=Basure |pêşnav2=H.S. |sal=2013 |sernav=CONFLICTS, CONTESTATION, AND MARGINALIZATION IN URBAN AGRICULTURE: EXPERIENCES FROM KUWADZANA EXTENSION, HARARE (PDF Download Available) |url=https://www.researchgate.net/publication/286348362 |kovar=Russian Journal of Agricultural and Socio-Economic Sciences |ziman=en |cild=18 |hejmar=6 |rr=15–26 |doi=10.18551/rjoas.2013-06.03 |tarîxa-gihiştinê=2017-10-02 |doi-access=free }}</ref> Bûyîna çandiniya bajaran hem ewlehiya xurekê û hem têrkirina pratîkên wê, hem jî dahata zêde ya ji firotina hilberên zêde çêtir kir. Pratîk di salên 2000an de dema ku paşvedanek mezin xizanî, bêkarî, û enflasyonek mezin peyda kir berdewam kir. Di dawiyê de, Danezana Nyanga ya li ser Çandiniya Bajarî ya li Zimbabwe ya 2002an bi zelalî qîmeta çandiniya bajêr a ji bo ewlehiya xwarinê û kêmkirina xizaniyê pejirand. Qebûl dike ku gelek kes bi jiyanê ve girêdayî ne, hukûmetê ji bo armancên çandiniyê şêst hezar hektar erd li Harare veqetand.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Chaminuka |pêşnav=Nyasha |paşnav2=Makaye |pêşnav2=Peter |tarîx=2015-04-23 |sernav=The Resilience of Urban Agriculture in the Face of Adversity from the City Authorities: The Case of Mkoba |url=https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |kovar=Global Journal of Human-Social Science Research |ziman=en |issn=2249-460X |roja-gihiştinê=2021-02-02 |roja-arşîvê=2021-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210209110519/https://socialscienceresearch.org/index.php/GJHSS/article/view/1482 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Feydeyên == Sûdên ku UPA bi xwe re tîne bajarên ku vê pratîkê pêk tînin pir in. Veguheztina bajaran ji tenê xerîdarên xwarinê ji bo hilberînerên hilberên çandiniyê dibe sedema domdarî, tenduristî baştir, û kêmkirina xizaniyê. * UPA arîkar dike ku pergala dorpêçê ya vekirî li bajarên bajarî ku ji hêla anîna xwarinê ji herêmên gundewarî û hinardekirina çopê ji bo herêmên derveyî bajar an bajarokê tête taybetmendî kirin. * Ava avê û bermahiyên hişk ên organîk dikarin ji bo mezinbûna hilberên çandiniyê veguherin çavkaniyan: ya yekem dikare ji bo avdaniyê, ya duyemîn jî wekî zibil were bikar anîn. * Deverên vala yên bajarî dikarin ji bo hilberîna çandiniyê werin bikar anîn. * Çavkaniyên din ên xwezayî dikarin werin parastin. Bikaranîna kanalîzasyona ji bo avdanê rêveberiya avê baştir dike û hebûna ava teze ji bo vexwarin û vexwarina malê zêde dike. * UPA dikare bibe alîkar ku ekolojiyên biyeverjiyanî ji zeviyên çandî neyêne veguheztin. * Çandiniya bajar enerjiyê teserûf dike (mînakî enerjiya ku di veguhastina xwarinê de ji gundan ber bi bajaran ve tê xerckirin). * Hilberîna herêmî ya xwarinê di heman demê de di lêçûnên veguhastinê, depokirin, û di windabûna hilberê de, ya ku di kêmkirina lêçûna xwarinê de dide, dide. * UPA bi keskbûnê û bi vî rengî, kêmkirina qirêjiyê, kalîteya jîngeha bajar baştir dike. * Her wiha çandiniya bajarî bi başkirina kalîteya jîngehê bajar dike cihekî tenduristtir ê jiyanê. * UPA amûrek pir bi bandor e ku li dijî birçîbûn û tinebûnê şer bike ji ber ku ew gihîştina xwarinê ji hêla sektora xizan a nifûsa bajaran ve hêsan dike. Rakirina belengaziyê: Tê zanîn ku beşek mezin ji mirovên ku tevlî çandiniya bajaran dibin xizanên bajêr in. Li welatên ku pêşve diçin, piraniya hilberîna çandiniya bajarî ji bo xwe-xerckirinê ye, bi zêdeyî li sûkê têne firotin. Li gorî FAO (Rêxistina Xurek û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî), xerîdarên belengaz ên bajarok di navbera 60 û 80 ji sedî dahata xwe li ser xwarinê didin, wan li hember bihabûna bihayên xwarinê pir zehf dikin. * UPA xwarinê peyda dike û di lêçûnên malê de li ser materyalên serfkar teserûfê diafirîne, bi vî awayî mîqdara dahata ku ji bo karanînên din ve hatî veqetandin zêde dike. * Zêdeyî yên UPA dikarin li bazarên herêmî bêne firotin, ji bo belengazên bajarok bêtir dahat çêbibe.<ref name=":4">Urban agriculture for sustainable cities: using wastes and idle land and water bodies as resources. Jac Smit, Joe Nasr. ''Environment and Urbanization,'' Vol 4, Issue 2, pp. 141 - 152. First Published October 1, 1992. <nowiki>https://doi.org/10.1177/095624789200400214</nowiki></ref> Navendên civak û baxçeyan civakê fêr dikin da ku çandinî wekî perçeyek jîngeha bajarvaniyê bibîne. Enstîtuya Florida House ji bo Pêşkeftina Domdar li Sarasota, Florida, wekî civakek gelemperî û navendek perwerdehiyê ya ku nûkerên xwedan ramanên domdar, teserûfa enerjiyê dikarin wan bicîh bînin û biceribînin. Navendên civatî yên mîna Florida House, cîhek navendî li deverên bajarî peyda dikin da ku li ser çandiniya bajarî fêr bibin û dest bi yekkirina çandiniyê bi şêwaza jiyana bajarî bikin.<ref name="ReferenceB">Smit, Jack, et al. "Urban Agriculture for Sustainable Cities: Using Wastes and Idle Land and Water Bodies as Resources"</ref> Zeviyên bajarokî jî amûrek perwerdehiyê ya bibandor a îsbatkirî ne ku ji bo zarokan fêrî xwarina tendurist û çalakiya laşî ya watedar bikin.<ref>Can a hands-on teaching tool affect students' attitudes and behavior regarding fruit and vegetables? by Lineberger Sarah E. and J. M. Zajicek, HortTechnology 10 (3) 593-596 -2000</ref> == Bazirganî == * Li bajaran cîh di bihayê de ye û li gorî wê biha ye û ewlehiya wê dijwar e. * Bikaranîna ava qirêj a neçareserkirî ji bo avdana çandiniya bajarvaniyê dikare belavkirina nexweşiyên bi avê di nav gelheya mirov de hêsan bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rojas-Valencia |pêşnav=M.N. |paşnav2=Velásquez |pêşnav2=M.T. Orta de |paşnav3=Franco |pêşnav3=Víctor |sal=2011 |sernav=Urban agriculture, using sustainable practices that involve the reuse of wastewater and solid waste |kovar=Agricultural Water Management |cild=98 |hejmar=9 |rr=1388–94 |doi=10.1016/j.agwat.2011.04.005 }}</ref> * Her çend lêkolînan li bajaran têkildarî zêdebûna baxçeyên bajaran kalîteya hewayê ya çêtir nîşan dane jî, di heman demê de jî hat xuyakirin ku zêdebûna qirêjiya bajaran (têkildar bi zêdebûna tûj a di hejmara otomobîlên li ser rê de), bûye sedema zêdebûna kêzikên kêzikan, ku nebatên ku ji hêla çandiniya bajaran ve têne hilberandin dixwe. Ew tê bawer kirin ku guherînên avahiya laşî ya nebatan bixwe, ku bi zêdebûna astên qirêjiya hewayê re têkildar bûne, xweşmayîna nebatan ji kêzikên kêzikan re zêde dike. Hilberên kêmkirî yên di nav baxçeyên bajêr de mîqdara xwarinê ya ji bo vexwarina mirovan peyda dike kêm dike.<ref name="autogenerated226">{{Jêder-kovar |paşnav=Bell |pêşnav=J. N.B. |paşnav2=Power |pêşnav2=S. A. |paşnav3=Jarraud |pêşnav3=N. |paşnav4=Agrawal |pêşnav4=M. |paşnav5=Davies |pêşnav5=C. |sal=2011 |sernav=The effects of air pollution on urban ecosystems and agriculture |kovar=International Journal of Sustainable Development & World Ecology |cild=18 |hejmar=3 |rr=226–35 |doi=10.1080/13504509.2011.570803 }}</ref> * Lêkolîn diyar dikin ku dema ku nebatên genim ên bajarok li ber tîrêjên nîtrojen dîoksîtê û dîoksîdê kewkurtê radibin kalîteya xurekê ya genim dikişîne. Ev pirsgirêk bi taybetî li cîhana pêşkeftî giran e, ku tê de dîmenên kewkurtê yên dervayî zêde ne û ji sedî mezin a nifûsê xwe dispêrin çandiniya bajaran wekî çavkaniya bingehîn a xwarinê. Van lêkolînan ji bo kalîteya xurekê ya hilberên din ên ku di warên bajaran de têne çandin bandorên wan hene. * Çalakiyên çandiniyê yên li ser erdên ku qirêj bûne (bi metelokên wekî rêber) xetereyên potansiyel ên tenduristiya mirovan çêdike. Van metirsiyan hem bi rasterast xebitandina li ser erdên qirêj û hem jî bi xerckirina xwarina ku di axê qirêjkirî de hate çandin ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=McClintock |pêşnav=Nathan |sal=2012 |sernav=Assessing soil lead contamination at multiple scales in Oakland, California: Implications for urban agriculture and environmental justice |url=http://pdxscholar.library.pdx.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1093&context=usp_fac |kovar=Applied Geography |cild=35 |hejmar=1–2 |rr=460–73 |doi=10.1016/j.apgeog.2012.10.001 }}</ref> Armancên siyaseta keskkirina şaredariyê dikare nakokiyan derxîne. Mînakî, polîtîkayên ku dara bajarvaniyê pêş dixin ji baxçeyê sebzeyan re dilnizm in ji ber siya kûr a daran avêtin. Lêbelê, hin belediyên mîna Portland, Oregon, û Davenport, Iowa cesaretê didin pêkanîna darên fêkî-berdar (wekî darên kolanan an wekî baxçeyên parkan) da ku hem armancên keskbûn û hilberîna xwarinê bigirin. == Çavkanî == {{Çavkanî|35em}} == Nîşe == * {{Jêder-malper |url=http://www.mlive.com/auto/index.ssf/2013/08/gm_expanding_urban_garden_prog.html |sernav=GM expanding urban gardening program in Detroit |paşnav=Wayland, Michael |tarîx=29 tebax 2013 |weşanger=MLive |tarîxa-gihiştinê=7 çiriya paşîn 2013 }} * [https://money.cnn.com/2007/09/10/technology/farming_vertical.biz2/index.htm?postversion=2007091105 Çandinî Vertical Dikeve] * [http://nymag.com/news/features/30020/ Skyfarming] ({{Dîrok|2|nîsan|2007}}). Kovara New York. * Gotara li ser Çandiniya Bajêr a Chicago, Farm [https://web.archive.org/web/20080904113839/http://www.chitowndailynews.org/Culture/City_Farm_grows_jobs_knowledge_and_tomatoes,15388 ''Farm Grows Jobs, Knowledge, and Tomatoes''] == Bêtir xwendin == * {{Jêder-malper |url=http://www.sustainable-everyday-project.net/urbact-sustainable-food/ |sernav=URBACT - Sustainable food in urban communities }} * {{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JsrimdDwqEsC&q=urban+gardening&pg=PA207 |sernav=''Alternative Urban Futures: Planning for sustainable development in cities throughout the world.'' |paşnav=Pinderhughes, Raquel |weşanger=Lanham: Rowman & Littlefield |sal=2004 |isbn=9780742523678 |rr=185–217 |tarîxa-gihiştinê=15 kanûna paşîn 2012 }} {{ISBN|0-7425-2366-7}} == Girêdanên derve == * [http://www.farmgarden.org.uk Federasyona Çandiniyên Bajêr & Baxçeyên Civakê] * [https://web.archive.org/web/20060615180037/http://efcf.vgc.be/ Federasyona Çandiniyên Bajêr a Ewropî] * [http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ Bernameyên FAO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200617050038/http://www.fao.org/ag/agp/greenercities/ |date=2020-06-17 }} * [http://www.interscience.wiley.com.lp.hscl.ufl.edu/cgi-bin/fulltext/104557853/PDFSTART/ Av, Erd, û Tenduristiya hilberîna xwarinê ya Bajar û Perî-Bajar] * [https://web.archive.org/web/20150924132404/http://www.smithsonianmag.com/ist/?next=%2Finnovation%2Fturning-shipping-containers-into-urban-farms-180953295%2F Zivirandina Konteynerên Gihandinê Li Zeviyên Bajêr] * [http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1068/a39382 Rorişa Avakirî û Qada Bajêrvanî: Berawirdekirina Çil Bajarên Ewropî.] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aborî]] [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Çandiniya bajarî| ]] [[Kategorî:Çandinî]] [[Kategorî:Jîngeh]] [[Kategorî:Mîmarî]] 0wisduk9nww4u2lxm3dppb5000f9wtd 0 126806 1996941 1785022 2026-04-05T10:45:11Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996941 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Şebnem Ferah | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = Sebnem Ferah VF.jpg | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Şebnem Ferah (2012) | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|4|1972|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Yalova]], [[Tirkiyê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Tirk]] | cureyê_muzîkê = [[Rock]] | pîşe = Stranbêj, sitrannivîs, bestekar, gîtarîst | amûr = | salên_çalak = 1987–niha | şirketa_muzîkê = [[Raks muzîk|Raks]] (1996-1999)<br />[[Universal Muzîk]] (1999-2005)<br />[[Pasaj Muzîk]] (2005-niha) | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Şebnem Ferah''', ({{Jidayikbûn|12|4|1972|j=2}} li [[Yalova]], [[Tirkiyê]]) hûnermendekî cureya muzîka rockê ye.<ref name=":0"/> == Jînenîgarî == Şebnem Ferah, yek ji sê keçên ku ji bajarê [[Skopye|Skopyayê]] (Üsküp) koçî bajarê [[Yalova]]yê bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.biyografi.net.tr/sebnem-ferah-kimdir/ |sernav=Şebnem Ferah kimdir - Biyografi.net.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-09 }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eleqeya Şebnem Ferah bi muzîkê re di temenê 5-6 saliya wê de dest pê kiriye û malbata wê roleke mezin di naskirina wê ya muzîkê de lîstiye. Ji ber ku di malbata Ferah de hema bêje her kes bi muzîkê re eleqedar bû û li her quncikekî malê amûrek muzîkê heye, wê wek zanayê muzîkê amade dike.<ref name=":0" /> Di dibistana seretayî de dest bi dersên mandolîn û solfejyoyê kir û di orkestraya dibistanê de wek solîst cih digire. Perwerde lîseyê li Lîseya Namık Sözeri ya Taybet a Bursayê wek xwendekara înternetê xwendiye û van dewranan alîkariya Şebnem Ferah kir ku xwe nas bike û bi tenê li ser piyan bisekine. Di 15ê mijdara sala 1996an de bi alîkariya [[Sezen Aksu]] û Onno Tunç ji pargîdaniya [[Raks Music]]ê yekemîn albûma xwe ya solo "Jin" derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onedio.com/haber/yasadigi-onca-aciya-ragmen-savasindan-hic-vazgecmeyen-rock-muzigin-kralicesi-sebnem-ferah-877133 |sernav=Yaşadığı Onca Acıya Rağmen Savaşından Hiç Vazgeçmeyen Rock Müziğin Kraliçesi: Şebnem Ferah |malper=Onedio |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-09 }}</ref> Di vê albûmê de bi Îskender Paydaş, Tarkan Gözübüyük û Demir Demirkan re xebitiye. Wî klîba xwe ya yekem ji bo strana "Vazgeçtim Dünyadan" wênekir. Hem bi firotina band û CD û bi vîdeoklîpa xwe demeke dirêj di rêza yekem de cih girt û piştre jî ji bo stranên "Yağmurlar", "Bu Aşk Fazla Sana" û "Fırtina" klîp wêne kiriye. Yekemîn konsera xwe ya solo di 4ê nîsana 1997an de li [[Zanîngeha İzmirê ya Egeyê]], ji girseyeke qelebalix a ji ku ji 6000 kesî pêk tê da.<ref name=":0" /> == Dîskografî == * ''Kadın'' (1996) * ''Artık Kısa Cümleler Kuruyorum'' (1999) * ''Perdeler'' (2001) * ''Kelimeler Yetse'' (2003) * ''Can Kırıkları]]'' (2005) * ''10 Mart 2007 İstanbul Konseri'' (2007) * ''Benim Adım Orman'' (2009) * ''Od'' (2013) * ''Parmak İzi]]'' (2018) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên tirk]] hrhfrq9mw341ati1rxru2hdcl5bkjnq 1996958 1996941 2026-04-05T11:22:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1996958 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank hunermend | paşbingeh = solo | nav = Şebnem Ferah | pênasê_pêşîn = | navê_rastî = | zimanê_navê_rastî = | pênasê_paşîn = | wêne = Sebnem Ferah VF.jpg | bergeh = | mezinahiya_wêne = | sernavê_wêne = Şebnem Ferah (2012) | navê_jidayikbûnê = | bernav = | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|12|4|1972|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Yalova]], [[Tirkiyê]] | jêder = | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | netewe = [[Tirk]] | cureyê_muzîkê = [[Rock]] | pîşe = Stranbêj, sitrannivîs, bestekar, gîtarîst | amûr = | salên_çalak = 1987–niha | şirketa_muzîkê = [[Raks muzîk|Raks]] (1996-1999)<br />[[Universal Muzîk]] (1999-2005)<br />[[Pasaj Muzîk]] (2005-niha) | çalakiyên_têkildar = | malper = | endamên_niha = | endamên_berê = | modul = | modul2 = | modul3 = }} '''Şebnem Ferah''', ({{Jidayikbûn|12|4|1972|j=2}} li [[Yalova]], [[Tirkiyê]]) hûnermendekî cureya muzîka rockê ye.<ref name=":0"/> == Jînenîgarî == Şebnem Ferah, yek ji sê keçên ku ji bajarê [[Skopye|Skopyayê]] (Üsküp) koçî bajarê [[Yalova]]yê bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.biyografi.net.tr/sebnem-ferah-kimdir/ |sernav=Şebnem Ferah kimdir - Biyografi.net.tr |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-09 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Eleqeya Şebnem Ferah bi muzîkê re di temenê 5-6 saliya wê de dest pê kiriye û malbata wê roleke mezin di naskirina wê ya muzîkê de lîstiye. Ji ber ku di malbata Ferah de hema bêje her kes bi muzîkê re eleqedar bû û li her quncikekî malê amûrek muzîkê heye, wê wek zanayê muzîkê amade dike.<ref name=":0" /> Di dibistana seretayî de dest bi dersên mandolîn û solfejyoyê kir û di orkestraya dibistanê de wek solîst cih digire. Perwerde lîseyê li Lîseya Namık Sözeri ya Taybet a Bursayê wek xwendekara înternetê xwendiye û van dewranan alîkariya Şebnem Ferah kir ku xwe nas bike û bi tenê li ser piyan bisekine. Di 15ê mijdara sala 1996an de bi alîkariya [[Sezen Aksu]] û Onno Tunç ji pargîdaniya [[Raks Music]]ê yekemîn albûma xwe ya solo "Jin" derxist.<ref>{{Jêder-malper |url=https://onedio.com/haber/yasadigi-onca-aciya-ragmen-savasindan-hic-vazgecmeyen-rock-muzigin-kralicesi-sebnem-ferah-877133 |sernav=Yaşadığı Onca Acıya Rağmen Savaşından Hiç Vazgeçmeyen Rock Müziğin Kraliçesi: Şebnem Ferah |malper=Onedio |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-09 }}</ref> Di vê albûmê de bi Îskender Paydaş, Tarkan Gözübüyük û Demir Demirkan re xebitiye. Wî klîba xwe ya yekem ji bo strana "Vazgeçtim Dünyadan" wênekir. Hem bi firotina band û CD û bi vîdeoklîpa xwe demeke dirêj di rêza yekem de cih girt û piştre jî ji bo stranên "Yağmurlar", "Bu Aşk Fazla Sana" û "Fırtina" klîp wêne kiriye. Yekemîn konsera xwe ya solo di 4ê nîsana 1997an de li [[Zanîngeha İzmirê ya Egeyê]], ji girseyeke qelebalix a ji ku ji 6000 kesî pêk tê da.<ref name=":0" /> == Dîskografî == * ''Kadın'' (1996) * ''Artık Kısa Cümleler Kuruyorum'' (1999) * ''Perdeler'' (2001) * ''Kelimeler Yetse'' (2003) * ''Can Kırıkları]]'' (2005) * ''10 Mart 2007 İstanbul Konseri'' (2007) * ''Benim Adım Orman'' (2009) * ''Od'' (2013) * ''Parmak İzi]]'' (2018) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Stranbêjên tirk]] ok0674rq9iw5qfg4oa8xp4nzltai1x7 0 132748 1996975 1976232 2026-04-05T11:46:52Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996975 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Shervin Hajipour | wêne = | sernavê_wêne = | navê_rastî = شروین حاجی‌پور | navê_jidayikbûnê = | navê_din = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1997|3|30|df=yes}} | cihê_jidayikbûnê = [[Babolsar]], Iran | roja_mirinê = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | cihê_mirinê = | pîşe = | salên_çalak = | sedema_navdarbûnê = | xebat = "[[For...|Baraye...]]" | bejn = | malper = | modul = {{Agahîdank hunermend | embed = yes |amûr= |cure= [[Iranian pop music|Iranian pop]] |etîket= }} | alt_wêne = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> }} '''Şêrvîn Hacîpûr''' ( {{bi-fa|شروین حاجی‌پور}} ; 30 [[Adar]] 1997 ji dayik bûye) <ref name="iranenfejar.info">{{Jêder-malper |url=https://iranenfejar.info/instagram-celebrities/shervin-haji-pour/ |sernav=بیوگرافی شروین حاجی پور و بهترین آهنگ‌های احساسی او |tarîx=13 tîrmeh 2022 |malper=iranenfejar.info |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930024735/https://iranenfejar.info/instagram-celebrities/shervin-haji-pour/ |roja-arşîvê=2022-09-30 |roja-gihiştinê=2 çiriya pêşîn 2022 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> stranbêjek îranî ye <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.radiofarda.com/a/32057509.html |sernav=ترانه اعتراضی "برای..." در شبکه‌های اجتماعی رکورد زد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Radio Farda]] }}</ref> ku bi strana xwe ya Baraye, ku wekî "sirûda" [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî]] ya 2022an hat binav kirin, tê nasîn. <ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-10-01/iran-protest-los-angeles-mahsa-amini |sernav='Woman, life, freedom': L.A. protest over Iran draws thousands |tarîx=2022-10-01 |malper=Los Angeles Times |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-03 }}</ref> Piştî weşandina stranê demeke kin hat girtin. == Jînenîgarî == Hacîpûr li zanîngeha [[Mazenderan (parêzgeh)|Mazenderanê]] beşa aborî xwendiye. <ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://photokade.com/بیوگرافی-شروین-حاجی-پور/ |sernav=Biografi-ye Shervin Hajjipur az Asr-e Jadid ta dastgiri |paşnav=<!--Not stated--> |malper=photokade.com |weşanger= |ziman=fa |tercimeya-sernav=A Biography of Shervin Hajipur from [[New Era (TV series)|Asr-e Jadid]] to his arrest |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Wî di heşt saliya xwe de dest bi muzîkê kir dema ku ket pola kemanê û piştre ji çend dersên muzîkê mezûn bû. Dema ku di dibistana navîn de, bi awayekî profesyonel dest bi berhevkirina stranan kir. Dema ku li zanîngehê bû, wî ji bo lîstikên şanoyê û montajê muzîkê çêdikir. Tenê paşê wî bi xwe dest bi stranbêjiyê kir. <ref name=":1"/> Di 22 saliya xwe de <ref name=":1"/> Hacîpûr beşdarî pêşbirka muzîkê ya televîzyona ''Serdema Nû'' bû, li wir derbasî fînala gera duyemîn a sezona yekem bû, <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://fararu.com/fa/news/402774/کد-دستوری-رای-شروین-حاجی-آقاپور-و-شکوفه-عزیزی-در-قسمت-نهم-عصر-جدید |sernav=کد دستوری رای شروین حاجی آقاپور و شکوفه عزیزی در قسمت نهم عصر جدید |tarîx=2019-06-04 |weşanger=Fararu }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://shahrvand-newspaper.ir/News%3ANoMobile/Main/165775/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87--%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%84 |sernav=ستاره عصر جدید هم کاور هم اوریجینال |tarîx=2019-06-12 |weşanger=Shahrvand Newspaper |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004140638/https://shahrvand-newspaper.ir/News:NoMobile/Main/165775/%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%87--%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D9%87%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D9%87%D9%85-%D8%A7%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%84 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Paşê, rêvebirê hunerî yê bernameyê ragihand ku Îran Weşan bi fikar bû ku ew ê paşê bibe sedema aloziyê. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-20/1247089-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86 |sernav=استوری کارگردان عصر جدید برای "شروین" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=Bartarinha |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221004221754/https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%B2-20/1247089-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%88%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B1%D9%88%DB%8C%D9%86 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://dailyfootball.tv/131376/hamed-safaee-shervin-hajipour/ |sernav=واکنش کارگردان عصر جدید به بازداشت شروین حاجی پور خواننده آهنگ "برای" در اینستاگرام |tarîx=2022-09-30 |weşanger=dailyfootball |roja-gihiştinê=2022-10-04 |roja-arşîvê=2022-10-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221005134949/https://dailyfootball.tv/131376/hamed-safaee-shervin-hajipour/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Girtin û binçav kirin === Hacîpûr di dema [[Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022|xwepêşandanên Jîna Emînî]] li Îranê de, piştî weşandina strana xwe ya ji bo bîranîna jina Kurd a Îranî [[Mirina Jîna Emînî|Jîna Emînî]] ku ji ber tundiya polîsan jiyana xwe ji dest da, hat girtin <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rferl.org/a/32059684.html |sernav=Iran Arrests Singer Whose Song Became Anthem of Ongoing Protests |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.lefigaro.fr/musique/iran-l-auteur-d-une-chanson-en-hommage-aux-manifestants-arrete-par-la-police-20220930 |sernav=Iran : l'auteur d'une chanson en hommage aux manifestants arrêté par la police |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Le Figaro]] }}</ref> . <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.iranintl.com/202209298997 |sernav=شروین حاجی‌پور خواننده آهنگ "‌برای.." بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Iran International]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.radiofarda.com/a/iranian-singer-songwriter-arrested-while-protests-continue-in-iran/32058304.html |sernav=شروین حاجی‌پور، خواننده ترانه "برای ..."، بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Radio Farda]] }}</ref> Vîdyoya strana wî ya " Baraye. . . " <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=z8xXiqyfBg0 |sernav=Shervin - Baraye شروین - برای |paşnav=Shervin |tarîx=27 îlon 2022 |malper=www.youtube.com |ziman=fa |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> ( {{bi-fa|برای}} , Ji bo. . .; Ji ber...) ku tê de wî tweetên protestoyî yên bi peyva ''Berayê...'', <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.cbsnews.com/news/mahsa-amini-iran-protests-deaths-ruthless-crackdown-journalists-celebrities/?intcid=CNM-00-10abd1h |sernav=Iran detains journalists and celebrities as death toll from "ruthless" crackdown on protests climbs |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[CBS News]] }}</ref> di kêmtir î du rojan de <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.washingtonpost.com/world/amnesty-iran-ordered-forces-to-severely-confront-protests/2022/09/30/ae2641b4-40bf-11ed-8c6e-9386bd7cd826_story.html |sernav=Separatists in Iran kill up to 19, including Guard commander |tarîx=2022-09-30 |malper=[[The Washington Post]] }}</ref> tenê li ser rûpela xwe ya [[Instagram]]ê zêdetirî 40 mîlyon carî <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.deutschlandfunk.de/iranischer-song-ueber-kritik-gegen-regime-mehr-als-40-millionen-mal-geklickt-saenger-festgenommen-100.html |sernav=Iranischer Song über Kritik gegen Regime mehr als 40 Millionen Mal geklickt – Sänger festgenommen |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[Deutschlandfunk Kultur]] |roja-gihiştinê=2022-10-05 |roja-arşîvê=2022-09-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220930155051/https://www.deutschlandfunk.de/iranischer-song-ueber-kritik-gegen-regime-mehr-als-40-millionen-mal-geklickt-saenger-festgenommen-100.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ] hate dîtin. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/live/63072457 |sernav=شروین حاجی پور، خواننده ترانه اعتراضی "برای..." بازداشت شده است |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[BBC Persian]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://iranwire.com/fa/news-1/108098-شروین-حاجیپور-بازداشت-شد/ |sernav=شروین حاجی‌پور، خواننده آهنگ "‌برای…"، بازداشت شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=IranWire }}</ref> Mijara sereke ya stranê bi dirûşma "[[Jin, jiyan, azadî|Jin, Jiyan, Azadî]]" piştgiriya jinan e. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://ir.voanews.com/a/mahsa-amini-iran-protests-sanctions/6768944.html |sernav=گزارش زنده: بازداشت حسین ماهینی و شروین حاجی‌پور در سیزدهمین شب اعتراضات |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Voice of America]] }}</ref> Ji ber zextên rayedarên dewletê neçar ma ku stranê <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220930-iran-protests-over-mahsa-amini-death-enter-third-week |sernav=Iran protests over Mahsa Amini death enter third week |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[France 24]] }}</ref> jêbibe. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.elcorreo.com/internacional/asia/protestas-obligatorio-velo-20220929200825-ntrc.html |sernav=Las protestas contra el uso obligatorio del velo superan las fronteras de Irán |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[El Correo]] }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://per.euronews.com/2022/09/29/iran-protests-continues-mahsa-amini-from-university-to-un-secretary-general |sernav=اجرای ترانه "برای..." از صفحه اینستاگرام شروین حاجی‌پور حذف شد |tarîx=2022-09-29 |weşanger=[[Euronews]] }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Tasnîm a girêdayî Sipahê Pasdarên Şoreşa Îranê, guhertoya edîtorî ya vîdyoyê belav kir, ku tê de wêneyên destkeftên Komara Îslamî li şûna destkeftên orjînal nîşan didin. <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.barrons.com/news/iranian-singer-arrested-during-amini-protests-released-01664887506 |sernav=Iranian Singer Arrested During Amini Protests Released |paşnav=Presse |pêşnav=AFP-Agence France |malper=www.barrons.com |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-05 }}</ref> == Bertekên girtinê == * Roger Waters di tweetekê de ku ji rêzek ji strana " Bîlek Di Dîwarê de " (1979) ya Pink Floyd hatiye îlhamkirin de nivîsî: "Hey [[Ayetula|Ayetullah]], zarokan bihêle!" <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/persian/iran-63089427 |sernav=ابراز همبستگی هنرمندان جهان با اعتراضات: "در کنار زنان ایران ایستاده‌ام" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=[[BBC Persian]] |ziman=fa |tercimeya-sernav=Arists from all over the World express their Solidarity with the Protests: I take a stand next to Iranian Women |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> * Murat Boz vîdyoya strana Şervîn a bi navê “Ji bo...” li ser rûpela xwe ya înstagramê belav kir û di sernivîsa xwe de wiha got: “Tê gotin ku Şervîn ji ber nivîsandina stranek li ser azadiya gelê [[Îran]]ê hatiye girtin, nebawer e. Hêvîdar im di dema binçavkirinê de tiştekî xirab neyê serê hevkarê min û demildest bê berdan. <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://fa.al-ain.com/article/iran-singer-shervin |sernav=اعتراض خواننده مشهور ترکیه به بازداشت شروین، خواننده ترانه "برای" |tarîx=2022-09-30 |weşanger=العين الإخبارية |ziman=fa |tercimeya-sernav=The Protest of a Famous Turkish Singer against the Arrest of Shervin, the Singer of the "Baraye" Song |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> * Stranbêjê muzîka pop û kevneşopî Mihemed Esfehanî li ser Instagrama xwe Şervîn wekî hevalê xwe yê ku di pêşbirkên Serdema Nû de nas kiriye bi nav kir û got, "Şervîn xortekî bêkêmasî jêhatî, bêguneh, şermok û hestiyar bû." <ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.independentpersian.com/node/272696/سیاسی-و-اجتماعی/«برای…»-شروین؛-بیان-خواسته%E2%80%8Cهای-نسل-معترض-دهه-۸۰ |sernav="برای…" شروین؛ بیان خواسته‌های نسل معترض دهه ۸۰ |tarîx=2022-10-01 |weşanger=Independent Persian |ziman=fa |tercimeya-sernav=The Protest of a Famous Turkish Singer against the Arrest of Shervin, the Singer of the "Baraye" Song |roja-gihiştinê=2022-10-01 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references group="" responsive="1"></references> {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Jîna Emînî]] [[Kategorî:Mazenderan (parêzgeh)]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Xwepêşandanên li dijî kuştina Jîna Emînî 2022]] [[Kategorî:Xwepişandana diji kuştina jîna amînî]] 9jybzxohnkbag6hso8rdt8h6cqspu9e 1 152114 1996782 1960299 2026-04-04T14:33:04Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misrî]] weke [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misirî]] guhart 1960299 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} == Misrî an Misiri ? == Êvar baş hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]], @[[Bikarhêner:Ghybu|Ghybu]]@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] bi dîtina '''misirî''' ji guhertoya '''misrî''' çêtir e. Guhertoya '''misrî''' bandora zimanê erebî ye . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 18:53, 1 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :Ez jî wekê te difikirim Avestaboy. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 20:51, 1 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :Bi ya min, bikaranîna "misrî" ti mesele ye, di ferhengan de ye. Gelo "misirî" ne [[hîperkorektî]] ye? Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 08:25, 2 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]], wekî din, gelo hûn dibêjin Diyarbekir, li Diyarbekrê/Diyarbekirê? Hewr/hewir (hewran/hewra, hewiran), befr/befir (befrê/befirê), berf, berif û hwd? Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 11:18, 2 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Min ne gotiye ku misrî çewt e . Min tenê got ku '''misirî j'''i misrî çêtir e. Navê welat '''Misir''' û ne '''Misr''' e. Hin mirov ji Tirkiyeyê ji Tirkiyê re dibêjin . Ew form derbasdar e ema ne rind e . Silav û rêz [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 12:41, 2 kanûna pêşîn 2023 (UTC) :::@[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] mixabin, "çêtir" û "ne rind", ne zimanekî bêalî ye... :) çavkaniyan bide jkxr... [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:50, 2 kanûna pêşîn 2023 (UTC) ::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] https://ferhengkurdi.org/tr/kelime/misir%C3%AE-nd_rd [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 15:59, 20 çiriya pêşîn 2025 (UTC) :::::Silav @[[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]], gelek spas. :) [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:41, 20 çiriya pêşîn 2025 (UTC) ::::::@[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] Spas xweş [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 19:21, 20 çiriya pêşîn 2025 (UTC) tthvyt60c01xit6ntefyl3qqd99d5zl 2 156563 1996905 1996536 2026-04-05T08:20:42Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 1996905 wikitext text/x-wiki == 2026-04-05T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Hiyeroglîfên misrî]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Hiyeroglîfên misrî]] → [[:Kategorî:Hiyeroglîfên misirî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] == 2026-04-04T08:21:33Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-03T08:20:51Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-02T14:02:55Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Derûnnas]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Derûnnas]] → [[:Kategorî:Psîkolog]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-04-02T08:21:04Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 32 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-01T08:20:40Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-03-29T08:20:49Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 32 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=1993542 Qeydên kevn]''' iprjh8fxmww7e6rhpb8cfwa0v1hxixt 14 181486 1996909 1691476 2026-04-05T08:33:09Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Herêmên otonom]] weke [[Kategorî:Herêmên xweser]] guhart 1691476 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên otonom]] [[Kategorî:Herêm]] slbozptgfyiejgurv0p4mftynyp0443 14 181487 1996921 1403124 2026-04-05T08:43:47Z Avestaboy 34898 1996921 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] spsa3ptefr5xspqfsde4v3kmgc60e8q 4 208688 1996847 1982096 2026-04-04T20:05:56Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 1996847 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/Civak}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Civak û zanistên civakî ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 917 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|B}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa B|B]] || 1 |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 10 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 74 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 236 |- | {{class/icon|Nesinifandî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|Nesinifandî]] || 30 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 566 |} <!-- update end: summary table --> =Society and social sciences = {{Vital article count|925}} ==Society and social sciences: General== {{Vital article count|8}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|Pêragihandin|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Nonverbal communication|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Body language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanistên civakî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Humanities|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Agahî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Meme|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Safety|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Anthropology == {{Vital article count|6}} {{Col-begin}} {{Col-break}} # {{lgb|Mirovnasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Biological anthropology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mirovnasiya zimannasiyî|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ====Societal adaptations ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Farmer|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nêçîrvan û komker|îkon=Şitil}} # {{lgb|Barkiranî|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Tîcaret û ekonomî== {{Vital article count|122}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Tîcaret û ekonomî: Giştî=== {{Vital article count|75}} # {{lgb|en=Business|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Company|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Corporation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Multinational corporation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Partnership|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=E-commerce|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Aborînasî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Macroeconomics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Microeconomics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Econometrics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Economic growth|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Aborî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Economy of China|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Economy of the European Union|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Economy of the United States|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Têrbûna berhemên hundirî|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Goods|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Service (economics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Inflation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Deflation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Labour economics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Market (economics)|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Black market|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Market failure|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Monopoly|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Perfect competition|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Supply and demand|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Productivity|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Subsidy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tax|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Income tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Property tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sales tax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Value-added tax|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trade|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=International trade|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Protectionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Management|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Logistics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Marketing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Reklam|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Brand|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sales|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Retail|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Shopping mall|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Supermarket|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Property|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sermaye|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Çandinî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Avakirin|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Energy industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Film industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fishing industry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Forestry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fur trade|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Nêçîr|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Fishing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Whaling|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pîşesazî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Aerospace manufacturer|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Automotive industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Chemical industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Clothing industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Food industry|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Textile manufacturing|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mining|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Music industry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Insurance|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Investment|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Derivative (finance)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Real estate|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stock|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Stock exchange|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=New York Stock Exchange|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=London Stock Exchange|îkon=Xwestî}} ===Banking and finance === {{Vital article count|21}} ====Banking and finance: General==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=Accounting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bank|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Bankruptcy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cheque|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Karta bankê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Debt|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Credit card|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Interest|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Loan|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Mortgage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Finance|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ====Money ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Pere|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Currency|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Banknote|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Coin|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Exchange rate|îkon=Xwestî}} ====Specific currencies ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Ewro|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Japanese yen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sterlîna inglîzî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Renminbi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=United States dollar|îkon=Xwestî}} ===Employment === {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Domestic worker|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Employment|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Layoff|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Malnişînî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Pension|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Unemployment|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Work (human activity)|îkon=Xwestî}} ===Companies === {{Vital article count|18}} ====Companies: General==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|Alibaba Group|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amazon (kompanî)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Apple, Inc.|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=AT&T|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=General Electric|îkon=Xwestî}} # {{lgb|IBM|îkon=Şitil}} # {{lgb|McDonald’s|îkon=Şitil}} # {{lgb|Microsoft|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Nestlé|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Samsung|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Standard Oil|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Walmart|îkon=Xwestî}} ====Car companies ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Ford|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=General Motors|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Toyota|îkon=Şitil}} # {{lgb|Volkswagen|îkon=Şitil}} ====Media companies ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Nintendo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=The Walt Disney Company|îkon=Xwestî}} <small>For other media companies, see under Mass media</small> {{Div col end}} ==Culture == {{Vital article count|35}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|13}} # {{lgb|Çand|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Popular culture|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bişavtin|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kevneşopî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Oral tradition|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Greeting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Body modification|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Body piercing|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Circumcision|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sinetkirina jinan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Tattoo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tabû|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Human cannibalism|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Festivals, holidays, and observances === {{Vital article count|22}} # {{lgb|en=Birthday|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Festîval|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Carnival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Harvest festival|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Holi|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Diwali|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=World's fair|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Holiday|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gaxand|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Hêkesork|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Pentecost|îkon=Xwestî}}<!--Christmas celebrates the birth of Christ; Pentecost celebrates the birth/founding of the Christian/Catholic church--> ## {{lgb|Halloween|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=New Year|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=New Year's Day|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Sala Nû ya Çînê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Rosh Hashanah|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Newroz|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Passover|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Yom Kippur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Remezan (meh)|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Cejna Remezanê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sabbath|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Education == {{Vital article count|49}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Education: General=== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Perwerde|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Early childhood education|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Primary education|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Secondary education|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Learning|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Skill|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pirtûkxane|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dibistan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Dibistana şevînî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Curriculum|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mamoste|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Exam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeh|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=College|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Kitêbxane === {{Vital article count|4}} ==== Afrîka ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Îskenderiyeyê|îkon=Şitil}} ==== Americas ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Kongreyê|îkon=Nesinifandî}} ==== Ewropa ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Vatican Library|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pirtûkxaneya Brîtanyayê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ===Educational institutions === {{Vital article count|31}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Africa ==== {{Vital article count|1}} # {{lgb|Zanîngeha Elezherê|îkon=Şitil}} ====Americas ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=National Autonomous University of Mexico|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Toronto|îkon=Xwestî}} ===== United States ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Zanîngeha Chicagoyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=California Institute of Technology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Harvardê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Columbia University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Johns Hopkins University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Princeton University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Stanfordê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=University of California, Berkeley|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yale University|îkon=Xwestî}} ====Asia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Indian Institutes of Technology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peking University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tsinghua University|îkon=Xwestî}} ===== Japon ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Kyoto University|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Tokyo|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ==== Ewropa==== {{Vital article count|13}} # {{lgb|Zanîngeha Moskoyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=University of Copenhagen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Paris|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zanîngeha Viyanayê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=ETH Zurich|îkon=Xwestî}} ===== Almanya ===== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Ludwig Maximilian University of Munich|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humboldt University of Berlin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=University of Göttingen|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Heidelberg University|îkon=Xwestî}} ===== Îtalya===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=University of Bologna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sapienza University of Rome|îkon=Xwestî}} ===== UK ===== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Zanîngeha Cambridge|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=University of Oxford|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Ethnology == {{Vital article count|38}} {{Div col|colwidth=15em}} ===Ethnology: General=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Ethnology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ethnicity|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indigenous peoples|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Diyaspora|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Ethnocentrism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ethnography|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mafê çarenûsê|îkon=Destpêkî}} ===Ethnic groups === {{Vital article count|31}} # {{lgb|Xwecihên Awistralyayê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Adivasi|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=African Pygmies|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ereb|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Bedouin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austronesian peoples|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bantu peoples|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Zulu people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bask (gel)|îkon=Şitil}} # {{lgb|Amazîx (gel)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Han (netewe)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hmong people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xwecihên Amerîkayê|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|en=Cherokee|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Inuit|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Iroquois|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Maya peoples|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Navajo (gel)|en=Navajo|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Kîçwa|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sioux|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Cihû|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Kurd|îkon=C}} # {{lgb|en=Maasai people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Māori people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Roman (gel)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sámî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=San people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Slav|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tibetan people|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ûygûr|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Yoruba people|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==International organizations == {{Vital article count|29}} {{Div col|colwidth=15em}} ===United Nations organizations === {{Vital article count|10}} # {{lgb|Neteweyên Yekbûyî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|Saziya Navneteweyî ya Atomê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=International Court of Justice|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dadgeha Cezayê ya Navneteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|IMF|îkon=Şitil}} # {{lgb|UNESCO|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|UNICEF|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=World Bank Group|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê|îkon=C}} # {{lgb|en=World Trade Organization|îkon=Xwestî}} ===Governmental organizations === {{Vital article count|16}} # {{lgb|Yekîtiya Afrîkayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Yekîtiya Erebî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=ASEAN|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Commonwealth of Independent States|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Commonwealth of Nations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Konseya Ewropayê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Yekîtiya Ewropayê|level=3|stûr=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=G20|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Interpol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=League of Nations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|NATO|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=North American Free Trade Agreement|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=OECD|îkon=Xwestî}} # {{lgb|OPEC|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Organization for Security and Co-operation in Europe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Organization of American States|îkon=Xwestî}} ===Non-governmental organizations === {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=International Red Cross and Red Crescent Movement|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xelata Nobelê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Scouting|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Language == {{Vital article count|198}} ===Basics === {{Vital article count|62}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Ziman|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} ## {{lgb|en=Origin of language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rêziman|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Syntax|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sentence (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Clause|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Phrase|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Gotinên pêşiyan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Navdêr|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Nav|en=Name|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Personal name|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|Paşnav|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Lêker|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Grammatical tense|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Rengdêr|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hoker|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Cînav|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Preposition and postposition|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Gihanek|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Baneşan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimannasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Comparative linguistics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zimannasiya dîrokî|îkon=Nesinifandî}} ### {{lgb|Bêjenasî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Linguistic typology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Alfabetîzm|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Reading|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Morphology (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Morfem|îkon=Şitil}} # {{lgb|Denganî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dengdar|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Alfabeya fonetîk a navneteweyî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Prosody (linguistics)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Dengdêr|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Phonology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Vac|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kîte|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Rhetoric|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Semantics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Euphemism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Profanity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Semiotics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Pragmatics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Symbol|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sociolinguistics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Devik|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Zarava|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|en=Diglossia|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Endangered language|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Language death|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Pirzimanî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Slang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peyivîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Speech act|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Werger|îkon=Şitil}} # {{lgb|Peyv|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Writing|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Alfabe|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Tîp|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Orthography|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Translîterasyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Pergala nivîsê|îkon=Nesinifandî}} {{Div col end}} ===Language families === {{Vital article count|28}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Malbata zimanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Malbata zimanên afrîkayî û asyayî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên samî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Algic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austroasiatic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Austronesian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Creole language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dravidian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eskaleut languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên hind û ewropî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Zimanên hind û arî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên romanî|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|Zimanên germanî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanên îranî|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|Zimanên slavî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanên kartvelî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Khoisan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kra–Dai languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên nîjerî û kongoyî|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|en=Bantu languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nilo-Saharan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=North Caucasian languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sign language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sino-Tibetan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trans–New Guinea languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanên tirkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Uralic languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uto-Aztecan languages|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ===Alphabets and writing systems === {{Vital article count|17}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|en=Arabic script|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Brahmic scripts|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Braille|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Chinese characters|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nivîsa mîxî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Cyrillic script|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Devanagarî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Hiyeroglîfên misrî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Alfabeya yewnanî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Hangul|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Japanese writing system|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Alfabeya latînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Maya script|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Morse code|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Alfabeya fînîkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kevirê Rosettayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Runes|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ===Specific languages === {{Vital article count|91}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ====Indo-European languages ==== {{Vital article count|42}} # {{lgb|Zimanê ermenî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê yewnanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Yewnaniya kevn|îkon=Nesinifandî}} ===== Zimanên germanî ===== {{Vital article count|10}} # {{lgb|Zimanê danîmarkî|Danîmarkî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zimanê holendî|Holendî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê inglîzî|Inglîzî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=English grammar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Old English|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Middle English|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Modern English|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê almanî|level=3|stûr=erê|îkon=B}} # {{lgb|Zimanê swêdî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê yîdîş|îkon=Nesinifandî}} ===== Romance languages ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Zimanê fransî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zimanê îtalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê latînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê portûgalî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê rûmenî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê spanî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ===== Slavic languages ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Zimanê çekî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Old Church Slavonic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê polonî|îkon=C}} # {{lgb|Zimanê rûsî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Serbo-Croatian|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê ûkraynî|îkon=Nesinifandî}} ===== Iranian languages ===== {{Vital article count|3}} # {{lgb|Zimanê kurdî|îkon=C}} # {{lgb|Zimanê peşto|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê farisî|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===== Zimanên îndo-aryanî ===== {{Vital article count|14}} # {{lgb|Zimanê assamî|Assamî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê bengalî|Bengalî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hindustani language|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Zimanê hindî|Hindî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Zimanê urdû|Urdû|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê marathî|Barathî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê nepalî|Nepalî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Odia language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pali|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê sanskrîtî|Sanskrîtî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sindhi language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sinhala language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Punjabi language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gujarati language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên afroasyayî ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Akkadian language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê amharî|Amharî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê erebî|Erebî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Classical Arabic|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Egyptian Arabic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Aramaic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê amazigh|Amazigh|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Egyptian language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê îbranî|Îbranî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hausa language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oromo language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Somali language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên sîno-tîbetî ==== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Zimanê burmayî|Burmayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê çînî|Çînî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Classical Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Hakka Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mandarîn|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Sichuanese dialects|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Wu Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Yue Chinese|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Min Chinese|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Zimanên awistronezyayî ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Cebuano language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê îndonezî|Îndonezî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Javanese language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê malagasî|Malagasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Malay language|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sundanese language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê tagalogî|Tagalogî|îkon=Şitil}} ====Austro-Asiatic languages ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|Zimanê khmerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê viyetnamî|îkon=Nesinifandî}} ====Dravidian languages ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Kannada|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Malayalam|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê tamîlî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê telugû|îkon=Şitil}} ====Zimanên Nîjer-Kongoyê ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Fula language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Igbo language|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê swahîlî|Swahîlî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Yoruba language|îkon=Xwestî}} ====Zimanên tirkî==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Zimanê azerî|Azerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê qazaxî|Qazaxî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê tirkî|Tirkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê ûzbêkî|Ûzbêkî|îkon=Şitil}} ==== Zimanên din ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Zimanê esperanto|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Zimanê japonî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zimanê mecarî|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Zimanê korêyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Quechuan languages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Zimanê sumerî|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Zimanê taylendî|îkon=Şitil}} {{Col-end}} == Hiqûq == {{Vital article count|85}} <small>For legal history see [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/History#History_of_other_topics_.2816_articles.29|History of other topics]]</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Giştî=== {{Vital article count|28}} # {{lgb|Dad|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Alternative dispute resolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Appeal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Cezayê mirinê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Destûra bingehîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Contract|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Damages|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Equity (law)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Evidence (law)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Forensic science|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Impartiality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Injunction|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jurisprudence|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Statutory interpretation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dadmendî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lawsuit|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Negligence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Presumption of innocence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Maf|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Civil and political rights|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Freedom of religion|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Azadiya derbirinê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Azadiya ramanê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Suffrage|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Women's suffrage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tort|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trial|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Govan|îkon=Nesinifandî}} {{Col-break}} === Sûc === {{Vital article count|19}} # {{lgb|Tawan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Organized crime|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Driving under the influence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Fraud|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human trafficking|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Illegal drug trade|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kidnapping|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Piracy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kolberî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Theft|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Robbery|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Assault|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Battery (crime)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Domestic violence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Homicide|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Murder|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sexual assault|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rape|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îşkence|îkon=Nesinifandî}} ===Institutions and professions === {{Vital article count|8}} # {{lgb|Dadgeh|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Dadger|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Judiciary|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Rule of law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jury|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Parêzer|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Police|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ewlekarî|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===Subjects === {{Vital article count|17}} # {{lgb|Hiqûqa kargêrî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Civil law (legal system)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Common law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Criminal law|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Criminal procedure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Customary law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Intellectual property|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mafê daneriyê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Patent|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hiqûqa navneteweyî|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Precedent|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hiqûqa tiştan|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Inheritance|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Will and testament|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religious law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Statutory law|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trust (law)|îkon=Xwestî}} ===Specific documents === {{Vital article count|13}} # {{lgb|Zagonên Hamurabî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Corpus Juris Civilis|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Daxuyaniya Mafên Mirovan û Welatiyan|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Geneva Conventions|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=International Covenant on Civil and Political Rights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magna Carta|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Napoleonic Code|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nuremberg principles|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Statute of Westminster 1931|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Constitution of the United States|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=United States Declaration of Independence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Danezana Gerdûnî ya Mafên Mirovan|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Mass media == {{Vital article count|51}} <small>For technology of mass communication, television, radio, etc., see technology section</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Mass media: General=== {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=Cartoon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sensûr|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Rojnamegerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Çapemenî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=News|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=News media|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Photojournalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Propaganda|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public relations|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Publishing|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Western (genre)|îkon=Xwestî}} ===Kovarên akademîk=== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Academic journal|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Journal des sçavans|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Nature (kovar)|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Philosophical Transactions of the Royal Society|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Science|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ===Kovar=== {{Vital article count|7}} # {{lgb|Kovar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|National Geographic|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Playboy|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Scientific American|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Time (kovar)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Vogue (magazine)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Weekly Shōnen Jump|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Gazete=== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Rojname|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Times|îtalîk=erê|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|The New York Times|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Wall Street Journal|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|The Washington Post|îtalîk=erê|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|Le Monde|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ===Radyo === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=The Hitchhiker's Guide to the Galaxy (radio series)|îkon=Xwestî}} ===Televîzyon === {{Vital article count|17}} # {{lgb|Belgefîlm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Xelatên Emmy|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Game show|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Reality-TV|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sîtkom|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Soap opera|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Talk show|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Television show|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Doctor Who|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Eurovision Song Contest|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Looney Tunes|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Meet the Press|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Sesame Street|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=The Simpsons|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Star Trek|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Television broadcaster|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|BBC|îkon=Destpêkî}} ===Websîte === {{Vital article count|4}} # {{lgb|Facebook|îkon=Şitil}} # {{lgb|Google|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|YouTube|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Wîkîpediya|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Siyaset û hikûmet== {{Vital article count|74}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Siyaset === {{Vital article count|21}} # {{lgb|Siyaset|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Siyasetnasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Dîplomasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Diplomatic mission|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Têkiliyên navneteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Împeryalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Kolonyalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Globalization|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Civics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Welatînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Azadiyên bajarwerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Election|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Opinion poll|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Political campaign|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Political party|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Partiya Komunîst a Çînê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Referendum|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Netewe|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Riot|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cult of personality|îkon=Xwestî}} ===Cureyên hikûmetan=== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Hikûmet|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Demokrasî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dîktatorî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Keyîtî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Keyîtiya serberdayî|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Padîşahiya destûrî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Teokrasî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Olîgarşî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Komar|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===State structure and administration === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Dewlet|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Bajar-welat|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dewleta yekneteweyî|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Dewleta yekpare|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Federation|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Federalîzm|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Konfederasyon|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Împeratorî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Hukmeta jînfirehiyê|îkon=Şitil}} ### {{lgb|Jînfirehî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sovereignty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Ewlekariya neteweyî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Decentralization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Executive (government)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Serokdewlet|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Legislature|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Parlamen|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public policy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Economic policy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Public administration|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Civil service|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Separation of powers|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Ideology and political theory === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Îdeolojî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Şebenga siyasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Anarşîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Kapîtalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Sosyalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Komûnîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Marksîzm|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Leninism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Faşîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Nasyonalsosyalîzm|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Lîberalîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Lîbertarîzm|îkon=Şitil}} # {{lgb|Muhafizekarî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Neteweperwerî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Patriotism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Gelperestî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Totalitarianism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Christian democracy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sosyaldemokrasî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Green politics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Multiculturalism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Îslamîzm|îkon=Nesinifandî}} {{Col-end}} ==Psychology == {{Vital article count|81}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|7}} # {{lgb|Derûnnasî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Clinical psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Derûnnasiya kognîtîv|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Developmental psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Personality psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Psychology of religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Psîkoterapî|îkon=Şitil}} ===Psychology schools === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Analytical psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rêbaza tevgerzaniyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Evolutionary psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gestalt psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humanistic psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Psîkoanalîz|îkon=Destpêkî}} ===Interpersonal relations === {{Vital article count|17}} # {{lgb|en=Aggression|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Altruism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Blame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bullying|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Charisma|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Competition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conformity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Empatî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Forgiveness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Honour|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lie|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Qada taybet|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Pêşdarazî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Siza|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Rêzgirtin|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Shyness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trust (social science)|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Emotions and traits === {{Vital article count|29}} # {{lgb|en=Emotion|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Agreeableness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hêrs|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Anksiyete|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Conscientiousness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Courage|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Curiosity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dignity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Disgust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Doubt|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Embarrassment|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Extraversion and introversion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tirs|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Guilt (emotion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Happiness|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hatred|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hope|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humour|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Jealousy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Evîn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Lust|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Neuroticism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pleasure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Remorse|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xemgînî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Self-esteem|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Shame|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Surprise (emotion)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Êşîn|îkon=Destpêkî}} {{Col-break}} ===Concepts === {{Vital article count|22}} # {{lgb|Amnezî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Attention|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cognition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cognitive development|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Confirmation bias|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hişar|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Afirînerî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xewn|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Human behavior|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human intelligence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hypnosis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Imagination|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Introspection|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Bîrkan|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mind|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mood (psychology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Motivation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Girêcana oidîpûs|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Perception|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Personality|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Stereotype|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hizir|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Society == {{Vital article count|79}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=34%}} ===Basics === {{Vital article count|7}} # {{lgb|Civak|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Civil society|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Institution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Norm (civaknasî)|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Social order|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hevgirtin|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Public|îkon=Xwestî}} ===Groups === {{Vital article count|12}} # {{lgb|en=Club (organization)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Civat|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Gang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Rêxistin|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Non-governmental organization|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Nonprofit organization|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Trade union|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Secret society|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tora civakî (civaknasî)|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Support group|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tribe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Komele|îkon=Şitil}} ===Services and institutions === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Emergency management|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Firefighting|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sêwîxane|îkon=Şitil}} # {{lgb|Girtîgeh|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Social work|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=33%}} ===Mesele=== {{Vital article count|27}} # {{lgb|Pirsgirêka civakî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Zarokjiberbirin|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Animal welfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Karkirina zaroyan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gendelî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Deforestation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Disability|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Environmentalism|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Euthanasia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xela|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Homelessness|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Human migration|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Penaberî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Human overpopulation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=One-child policy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Humanitarianism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Aştîxwazî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Aştî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=World peace|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pollution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Air pollution|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Water pollution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Population ageing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xizanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tevgera civakî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sustainable development|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Violence|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=33%}} ===Statûya civakî=== {{Vital article count|28}} # {{lgb|en=Economic inequality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gender equality|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Femînîzm|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|Mafên jinan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mafên mirovan|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Liberty|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Social equality|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hindikayî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Political freedom|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Race (human categorization)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social stratification|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xulamtî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ====Kast==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Caste|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Caste system in India|îkon=Xwestî}} ====Sinifên civakî==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Social class|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Clergy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eunuch|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Upper class|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çîna navîn|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Working class|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Underclass|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peasant|îkon=Xwestî}} ====Diskrîmînasyon==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Dîskrîmînasyon|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Class discrimination|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Homofobî|îkon=C}} # {{lgb|Nîjadperestî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Zayendperestî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Genocide denial|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Sosyolojî== {{Vital article count|21}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Civaknasî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tawannasî|Krîmînolojî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Gelhenasî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Census|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Etiquette|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Generation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nature versus nurture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peer pressure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Power (social and political)|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social change|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social control|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Deviance (sociology)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social group|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Identity (social science)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social reality|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social research|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Social theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Socialization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sociological theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Structure and agency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Subculture|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Şer û leşkerî== {{Vital article count|49}} <small>''See also [[Wikipedia:Vital_articles/Level/4/Technology#Military_technology_.2867_articles.29|Military technology]]''</small> {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Basics === {{Vital article count|11}} # {{lgb|Şer|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Casualty (person)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Conscription|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Desertion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Duşerkî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Law of war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Militarism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prisoner of war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Penaber|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=War crime|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Komkujî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ===Wars by type === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=Civil war|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Counterinsurgency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ethnic conflict|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Insurgency|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Invasion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Religious war|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Warfare by type === {{Vital article count|9}} # {{lgb|Terorîzm|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Aerial warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Anti-aircraft warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Armoured warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xefnêrî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Naval warfare|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Siege|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nîşanbaz|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Trench warfare|îkon=Xwestî}} ===Military === {{Vital article count|23}} ====Basics ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Military|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military education and training|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military–industrial complex|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military science|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Operational level of war|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Military strategy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Military tactics|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Military forces ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Artêş|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Cavalry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Infantry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Militia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Navy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Air force|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Leşker|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Military reserve|îkon=Xwestî}} ====Military operations ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Battle|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Blockade|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military exercise|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peacekeeping|îkon=Xwestî}} ====Military organization ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Military organization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Staff (military)|îkon=Xwestî}} ====Military ranks ==== {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=Military rank|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Efser|îkon=Şitil}} {{Col-end}} {{Core topics}} [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] gb9femrs7xj11memqdxxxtwcno7qtsf 2 211750 1996845 1996451 2026-04-04T20:03:12Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 1996845 wikitext text/x-wiki * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Yom Kippur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Idi Amin]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hilbijartin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Election]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Êtenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Otenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kuweyt (bajar)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Kuwait City]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] tine ye * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[OECD]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koma Bankeya Dinyayê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[World Bank Group]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Muhemmed Reza Pehlewî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kujî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Murder]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ortografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Orthography]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fatimî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Tim Berners-Lee]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Mermereyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Hilbert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ernest Rutherford]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sun Yat-sen]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Jiyana rojane]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jawaharlal Nehru]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ebû Nuwas]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Abu Nuwas]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Wêjeya fransî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[French literature]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sima Qian]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ludwig Wittgenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joseph Haydn]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[John Maynard Keynes]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çanakya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chanakya]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Martin Heidegger]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirxwedayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polytheism]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya Alzheimer]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Alzheimer's disease]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Cardiff]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Stêrka nûtronê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Neutron star]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Perîn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pollination]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ûlan Bator]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ulaanbaatar]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Zanîngeha Chicagoyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Êrîvan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Chicago]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Kalîforniya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Stoma]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Qed]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant stem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Konfusyus]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Bordèu]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Deryaya Azov]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Nanjing]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Çiyayê Etna]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Syracuse, Sîsîlya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Napoli]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Réunion]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Trablûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Reh]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Hannibal]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Dabeşkirina ya Mezin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Great Dividing Range]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fîjî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Filîpîn]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Transantarktîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Transantarctic Mountains]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:La Manche]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Ben-Gurion]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Komediya Xwedayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ehmed Şahê Abdali]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ahmad Shah Durrani]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joan Miró]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Golda Meir]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pau Casals]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pablo Casals]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya lûleyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Vascular tissue]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Poz (endam)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nose]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya binçîne]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ground tissue]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bakurê Kîprosê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xwedabanû]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Goddess]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya merîstemî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Meristem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enqere]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya rûpoşî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Epidermis (botany)]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jane Goodall]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çavdêrî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Observation]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xaneya riwekan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant cell]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serxes]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fern]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Kaviyayê berazî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Berazê avê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Bûyera nemanê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Extinction event]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kevz]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Bryophyte]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Yûzpiling]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê pencabî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Punjabi language]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Spor (biyolojî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spore]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Îyod]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Iodine]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Şîle]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çemê Missouriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Missouri River]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Okalîptûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka Neteweyî ya Yellowstonê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yellowstone National Park]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koreografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kareografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîxulk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Flute]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Pagend]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Eukariyot]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Paleozoyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Paleozoic]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Antalya (parêzgeh)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Sîdney]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Torinî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nobility]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Wales]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Walesa Başûr a Nû]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Karkirina zaroyan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Mêmfis]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka neteweyî ya Yosemiteyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yosemite National Park]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Egeyî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Futbol Awistralya]] tine ye * [[Gotûbêj:Yûropa (mang)]] tine ye * [[Gotûbêj:Tenochtitlán]] tine ye * [[Gotûbêj:UEFA Champions League]] tine ye * [[Gotûbêj:Zimanê burmayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Giraneta]] tine ye * [[Gotûbêj:Şîraz (Îran)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Rêyahesinî ya veguhastinê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Komûnîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şidandin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Encryption]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Liyon]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serwerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sovereignty]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kantonezî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yue Chinese]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Cihû]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. 77sjypazrkhr6kwavozv0p9nv1ql9kg 1996846 1996845 2026-04-04T20:03:59Z Balyozbot 42414 Problemek hat qeydkirin 1996846 wikitext text/x-wiki * [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misrî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[Yom Kippur]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Idi Amin]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Hilbijartin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Election]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Êtenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Otenazî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Euthanasia]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kuweyt (bajar)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Kuwait City]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] tine ye * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Rûpela [[OECD]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koma Bankeya Dinyayê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[World Bank Group]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Muhemmed Reza Pehlewî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kujî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Murder]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ortografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Orthography]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fatimî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fêkî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fruit]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Tim Berners-Lee]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Mermereyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dengnasî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Leonhard Euler]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Hilbert]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ernest Rutherford]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dmîtrî Mendeleyev]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Dmitri Mendeleev]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sun Yat-sen]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Jiyana rojane]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Fonolojî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Phonology]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zewac]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Marriage]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Carl Friedrich Gauss]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Rûpela [[Antoine Lavoisier]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jawaharlal Nehru]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ebû Nuwas]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Abu Nuwas]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Wêjeya fransî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[French literature]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya çêkirî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Sima Qian]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Ludwig Wittgenstein]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joseph Haydn]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[John Maynard Keynes]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çanakya]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Chanakya]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Martin Heidegger]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pirxwedayî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Polytheism]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Nexweşiya Alzheimer]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Alzheimer's disease]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Germahî (fizîk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Neptûn (gerstêrk)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Alfabetîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Cardiff]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Stêrka nûtronê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Neutron star]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Perîn]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pollination]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ûlan Bator]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ulaanbaatar]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Zanîngeha Chicagoyê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Êrîvan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Chicago]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Kalîforniya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[Stoma]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Qed]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant stem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Konfusyus]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Bordèu]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Deryaya Azov]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Nanjing]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Çiyayê Etna]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Syracuse, Sîsîlya]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Napoli]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Réunion]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Trablûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Reh]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Hannibal]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Dabeşkirina ya Mezin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Great Dividing Range]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Fîjî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Filîpîn]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Rêzeçiyayên Transantarktîk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Transantarctic Mountains]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:La Manche]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[David Ben-Gurion]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Komediya Xwedayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ehmed Şahê Abdali]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ahmad Shah Durrani]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Joan Miró]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Golda Meir]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Pau Casals]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Pablo Casals]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya lûleyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Vascular tissue]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Poz (endam)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nose]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya binçîne]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Ground tissue]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Bakurê Kîprosê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Felsefe û dîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xwedabanû]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Goddess]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya merîstemî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Meristem]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enqere]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şaneya rûpoşî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Epidermis (botany)]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Prîmat]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Primate]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Mirov]]: Rûpela [[Jane Goodall]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çavdêrî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Observation]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Xaneya riwekan]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Plant cell]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serxes]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Fern]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Kaviyayê berazî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Berazê avê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Bûyera nemanê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Extinction event]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kevz]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Bryophyte]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Yûzpiling]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zimanê pencabî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Punjabi language]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Spor (biyolojî)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Spore]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Enstîtuya Teknolojiyê ya Massachusetts]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Îyod]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Iodine]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Şîle]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çemê Missouriyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Missouri River]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Okalîptûs]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka Neteweyî ya Yellowstonê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yellowstone National Park]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Koreografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kareografî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Choreography]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Huner]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Çîxulk]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Flute]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Pagend]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Eukariyot]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Paleozoyî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Paleozoic]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka Erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Jîriya destkarî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Antalya (parêzgeh)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Sîdney]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Tarîx]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Torinî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Nobility]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Zanistên fizîkî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Dîroka erdê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[History of Earth]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Zekaya sûnî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Artificial intelligence]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Wales]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Walesa Başûr a Nû]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Karkirina zaroyan]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Ga (tuxm)]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Cattle]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Mêmfis]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Iskî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Cografya]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Parka neteweyî ya Yosemiteyê]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yosemite National Park]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Deryaya Egeyî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Futbol Awistralya]] tine ye * [[Gotûbêj:Yûropa (mang)]] tine ye * [[Gotûbêj:Tenochtitlán]] tine ye * [[Gotûbêj:UEFA Champions League]] tine ye * [[Gotûbêj:Zimanê burmayî]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Rûpela [[HIV]] heye lê belê {{ş|lgb}} param {{param|en}} bêyî param {{param|1}} bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Giraneta]] tine ye * [[Gotûbêj:Şîraz (Îran)]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Rêyahesinî ya veguhastinê]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Gotûbêj:Komûnîzm]] şablona Kalika wîkîprojeyê bi kar nayîne * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Teknolojî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Şidandin]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Encryption]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Liyon]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Serwerî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Sovereignty]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Civak û zanistên civakî]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Kantonezî]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Yue Chinese]] bi kar tîne. * [[Gotûbêj:Cihû]] tine ye * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4/Biyolojî û zanistên sihetê]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. * [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn]]: Li gorî wîkîdaneyê rûpela [[Mîkrop]] heye lê belê param {{param|en}} ya şablona {{ş|lgb}} şûnda vî navî [[Archaea]] bi kar tîne. gq7ktonte0ds1kg0cr42yck6sm3egfp 3 212087 1996933 1512637 2026-04-05T10:04:12Z AccountVanishRequests 70961 AccountVanishRequests rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Yangyh1990]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user d3985fc103ef622b5a2e9486257fcbea]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Yangyh1990|Yangyh1990]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user d3985fc103ef622b5a2e9486257fcbea|Renamed user d3985fc103ef622b5a2e9486257fcbea]]" 1512637 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 10:30, 10 sibat 2024 (UTC)}} qpxbe2kx847ryzcwcb6rkpvoyk4umpa 14 252856 1996786 1685766 2026-04-04T14:35:40Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî]] weke [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî]] guhart 1685766 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2024}} {{standard-kat}} mv5p6dp0bed98ih6c05lquv134nu3av 1996788 1996786 2026-04-04T14:37:01Z Avestaboy 34898 1996788 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Hiyeroglîf]] 1d0nbmtf5rmj83v2e2f3n88taormej4 14 253960 1996926 1690797 2026-04-05T08:49:09Z Avestaboy 34898 1996926 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta yekem li gorî welatan]] [[Kategorî:Dabeşkirina Spanyayê]] [[Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên otonom]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Herêmên Ewropayê li gorî welatan]] gizd4mlbb28pnjq0b2hmyrxvgn5mlag 14 254193 1996919 1762313 2026-04-05T08:41:05Z Avestaboy 34898 1996919 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1920an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Herêmên Fînlendayê]] [[Kategorî:Welatên giravî]] [[Kategorî:Welatên nordîk]] rpc20y5urt702s67ddu4b2cwnullizt 0 274743 1996881 1837802 2026-04-05T04:36:37Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Kuştina Narîn Guran 2024]] hat sererastkirin 1996881 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kuştina Narîn Guran 2024]] c4o69kmh2yjwihsenihl38m90g7l4u1 0 285489 1996880 1876998 2026-04-05T04:36:27Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Kuştina Benaz Mehmûd 2006]] hat sererastkirin 1996880 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kuştina Benaz Mehmûd 2006]] at16535ye92n4hhehtyuxlv66as8gja 0 292153 1996883 1891782 2026-04-05T04:36:57Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Kuştina Samuel Paty 2020]] hat sererastkirin 1996883 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Kuştina Samuel Paty 2020]] 0ek0ykwa2u8hw4mx6l2seqk059f6l5m 14 310564 1996904 1952853 2026-04-05T08:20:40Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî|Xelatên edebî yên ewropî]] ber bi [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî|Xelatên wêjeyî yên ewropî]] ve hat beralîkirin 1996904 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] 4grah6eum1zgr7rum4mk6gl0lb7b3td 14 313064 1996903 1996554 2026-04-05T08:20:39Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî|Xelatên edebî yên ewropî]] ber bi [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî|Xelatên wêjeyî yên ewropî]] ve hat beralîkirin 1996903 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wêjeya belarûsî]] [[Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] [[Kategorî:Xelatên wêjeyî li gorî welatan|belarûsî]] 0gsattser20hvrftf6stx1asqzrmj4e 1996931 1996903 2026-04-05T09:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1996931 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wêjeya belarûsî]] [[Kategorî:Xelatên wêjeyî li gorî welatan|belarûsî]] [[Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] auddx5csfczoxzl6hnfnqrq6yicnl9w 0 313676 1996879 1977677 2026-04-05T03:14:55Z Najatzamdar 146470 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 1996879 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | wêne = | şervan1 = {{Flagicon image|Asayish infobox flag.png|border}} [[Asayîş]] | fermandar1 = {{Flagicon image|Flag_of_Syrian_Democratic_Forces.svg|border}} [[Mezlûm Ebdî]] | şervan2 = {{Flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg|border}} [[Komên girêdayî HTŞ]] | fermandar2 = {{Flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg|border}} [[Ehmed Şer]] | dîrok = 6-10ê Çileya 2026an }} '''Êrîşên li ser taxên Şêx Meqsûd û Eşrefiyeyê''' êrîşeke li dijî [[kurdên Helebê]] ye ku ji alyên komên girêdayê hikûmeta demkî ya [[Sûrî|Sûriyê]] ku bi alîkariya Tirkiyeyê pêk hatiye. Ev komên ku li [[Heleb]]ê êrîşê kurdan dikin, [[Firqeya 62]] (Silêman Şah-El Emşat), [[Firqeya 72]] (Sutlan Murad), [[Firqeya 76]] (El Hemzat) û [[Firqeya 80]] (Tevgera Nûredîn El Zingî) ne ku komên tawanbar in û heya niha di gelek tawanên li dijî sivîlan de cih girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/ceteyen-erisi-helebe-dikin-di-listeya-cezayan-de-ne |sernav=Çeteyên êrişî Helebê dikin di lîsteya cezayan de ne }}</ref> Êrîşa li hemberî kurdên Helebê ji 6ê kanûna paşîn heta 10ê kanûna paşîna a sala 2026an bi awayekî bê navber berdewam kiriye. Taxên kurdan ji aliyê komên hikûmeta veguhêz û balefirên bê mirov ên Tirkiyê ve hatine bombebaran kirin ku di encamê de bi dehan kurd hatine kuştin. Bi taybetî taxa Şêx Meqsûd ku li taxê nifûsa kurdan zêde bû, bi êrîşên bombebarana giran hatiye wêran kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welattv.net/node/21593 |sernav=Tenduristiya Şêx Meqsûd û Eşrefiyê: 20 kes bûne qurbaniyên êrîşan |malper=www.welattv.net |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de [[Tirkiye]] jî rasterast li gel van komên ku êrîşê kurdan dike cih girtiye ku di 8ê kanûna paşîn a 2026an de wezareta berevaniyê ya Tirkiyê daxuniyeke belav kiriye ku ev komên ku êrîşê kurdan dikin alîkarî bixwazin ew ê herin alîkariya wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/msb-den-suriye-aciklamasi-yardim-talebi-halinde-turkiye-gerekli-destegi-saglayacak-,1289200 |sernav=Wezareta Parastinê ya Tirkiyê derbarê Sûriyê de daxuyaniyek da û got: "Tirkiye dê piştgiriya pêwîst bide komên çete ger daxwaz bê kirin." |malper=T24 |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=tr }}</ref> == Paşperdeh == Berê erêş li hemberê her du taxên kurd were wezîrê derveyê Tirkiye [[Hakan Fidan]] ji Tirkiyê ve bi caran gef li kurdên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/hakan-fidandan-sdgye-operasyon-uyar%C4%B1s%C4%B1-sabr%C4%B1m%C4%B1z-t%C3%BCkeniyor/a-75217230 |sernav=Hakan Fîdan gef li HSDê xwar: Sebra me diqede. |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=tr }}</ref> Parlamenterê [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan|DEM partiye]] [[Cengiz Çandar]] li meclîsa Tirkiyê di derbarê gefên Hakan Fidan a li dijî kurdan serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] hişyar kiriye û di axafina xwe de ji serokkomarê Tirkiye xwestiye ku gefên Hakan Fidan bide rawestandin.<ref>{{Jêder |paşnav=Tele2 Haber |sernav=Li Meclîsê Parlamenterê DEM'ê Cengîz Çandar bang li Erdogan kir ku Hakan Fîdan bide sekinandin. |tarîx=2025-12-19 |url=https://www.youtube.com/watch?v=jGlbJypu_vY |roja-gihiştinê=2026-01-08 }}</ref> Hakan Fidan li gel gefên xwe gotiye ku [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (HSD) bê şert û merc çekê xwe dayne û tevlê komên berê ya [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Daîşê]] ku niha bi navê artêşa Sûriyê hatine binav kirin, bibin. Piştê çend rojan Hakan Fîdan wezirê derveyê Tirkiyê, [[İbrahim Kalın]] serokê [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê|MİTê]] û hinek rayaderên leşkerî yên Tirkiyê çûne Sûriye. Di dema axavtina xwe de Hakan Fidan careke din dîsa dubare kiriye ku hêzên kurd bê şert merc beşdarê hikûmeta Sûriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/gundem/bakan-fidan-sdgnin-sam-yonetimiyle-entegrasyon-gorusmelerinde-ilerleme-kaydetmeye-niyeti-olmadigini-goruyoruz/3777758 |sernav=Gefên Hakan Fidan li hemberê kurdan |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2026-01-08 }}</ref> Piştî vê axaftina wezîrê karê derve yê Tirkiyeyê Hakan Fidan di 6ê çileya 2026an de li hemberê kurdên Helebê bi çekên giran êşrîş hatiye destpêkirin. == Kronolojî == === 6ê çileyê === Di roja 6ê kanûna paşîn de komên bi ser hikûmeta vegûhêz a demkî ku di despêkê de ji aliyê Tirkiyê ve hatibûn damezrandin êrîşê taxên kurdên li Helebê kiriye. Di hemen rojê de ev komên girêdayî hikûmeta veguhêz bi droneke kamîkazeyê herêma [[Şiqêf]] a ku li bakurê taxa Şêxmeqsûdê ye bombebaran kir. Di encamê de du birayên bi navê Mihemed Ridwan Îbrahîm û Rizgar Ridwan Îbrahîm birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/li-bakure-Sexmeqsude-erisa-bi-droneye-2-kes-birindar-bun-206014 |sernav=Li bakurê Şêxmeqsûdê êrişa bi droneyê: 2 kes birîndar bûn |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Li gorî agahiyên ku ji aliyê hêzên ewlekariya hundirîn ên li Helebê ku ji ajansa [[Ajansa Nûçeyan a Firatê|ANFê]] re ragihandine, komên ser bi hikûmeta veguhêz çar caran li pey hev êriş birin ser taxa Şêxmeqsûdê kirine û di encamê de kesekî jiyana xwe ji dest daye û du kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Erisen-li-ser-Sexmeqsude-1-sehid-2-birindar-206019 |sernav=Êrişên li ser Şêxmeqsûdê: 1 şehîd, 2 birîndar |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Di heman demê de di nav kesên ku di êrîşên komên hikûmeta demkî û Tirkiyê de ku li hemberê taxên Şêxmeqsûd û [[Benî Zêdê]] de birîndar bûn, du [[zarok]] jî hebûn, Komên girêdayî hikûmeta demkî ya Sûriyeyê ji saetên sibeha 6ê kanûnê ve bi [[obus]], [[top]] û [[dron]]an taxên Şêxmeqsûd û Benî Zêde bombebaran kirine. Di encama bombebaranê de jineke kurd jiyana xwe ji dest dide gelek kes birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-erisa-li-ser-Sexmeqsude-de-du-zarok-birindar-bun-206031 |sernav=Di êrîşa li ser Şêxmeqsûdê de du zarok birîndar bûn |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> === 7ê çileyê === Êrişên komên girêdayê hikûmeta demkî di 7ê kanûnê de careke din dîsa li taxên Şêxmeqsûd û Eşrefiyê û Benî Zêdeyê li ser kurdan berdewam kiriye. Li gorî raporên ku di ajansa ANFê de hatiye weşandin heşt kesan jiyana ji dest daye û 55 kes jî birîndar bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/bilancoya-li-helebe-giran-bu-8-sehid-55-birindar-206124 |sernav=Bîlançoya li Helebê giran bû: 8 şehîd, 55 birîndar |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Di nava rojê de êrişên komên çekdar ên hikûmeta demkî yên ku ji aliyê Tirkiyê ve hatine perwerdekirin, li ser taxên Şêxmeqsûd, Eşrefiyê û Benî Zêdeyê berdewam kiriye. Di êrişan de qadên sivîlan û binesaziya taxan bêserûber hatine bombebarankirin.<ref name=":0" /> Li gorî nûçeyên ku di Ajansa Nûçeyan a Hawar de di êrişan de şêniyek din bi navê Osman Îbrahîm Misirî jiyana xwe ji dest daye û şêniya bi navê Cemîl Ebduselam Rezo jî birîndar bûye.<ref name=":0" /> Li gorî agahiyên li ser ajansên nûçeyan hatine weşandin komên çekdar ên hikûmeta demkî ya Sûriyê yên bi piştgiriya Tirkiyê malbatên ku ji ber êrişan ji taxan derketine, li derdora taxên Şêxmeqsûd û Eşrefiyê direvînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/komen-cete-malbaten-ku-ji-Sexmeqsude-derdikevin-direvinin-206098 |sernav=Komên çete malbatên ku ji Şêxmeqsûdê derdikevin direvînin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> === 8ê çileyê === Li gorî nûçeyên ku di Anjansa Nûçeyan a Firatê (ANF) ve hatiye weşandin komên girêdayî hikûmeta demkî ya Sûriyeyê ji bo ku êrîşî kurdên li Helebê dikin ji aliyê Tirkiyê ve têne destekkirin. Ev komên ku berê di gelek tawan ên li dijî [[elewî]] û durziyên Sûriyê tawanên şer kirine bêyî navber êrîşê taxên Şêxmeqsûd, Eşrefiyê û Benî Zêd ên Helebê kirine. Hatiye diyarkirin ku di encama êrîşa drona bombekirî de du sivîl birîndar bûne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Erisen-giran-en-li-helebe-didomin-206134 |sernav=Êrîşên giran ên li Helebê didomin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Ji aliyê komên girêdayê hikûmeta demkî bi dronan taxa Benî Zêd a Helebê hatiye bombebarankirin. Di dîmenan de hatiye dîtin ku du sivîl ji ber êrîşa çekdarên hikûmeta demkî birîdar bûne û hêzên ewlekariya hundirîn hewl didin ku wan rakin nexweşxaneyê. Di heman de di nûçeyan de hatiye ragihamdin kuji ber êrîşên komên hikûmeta demkî agir bi avahiyên kurdan ketiye. Di encama êrîşan de heta 8ê kanûna paşîn heşt kes jiyana xwe ji dest dane û 57 kes jî birîdar bûne ku di nav wan de jin û zarokê jî hene.<ref name=":1" /> === 9ê çileyê === Komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ku ji aliyê Tirkiyê ve têne piştgirîkirin, di roja 9ê kanûna paşîn de jî bi tank û topan êrîşî kurdên Şêxmeqsûdê dikin. Di heman demê de hinek komên ku hewl dane derbasî taxa Şêxmeqsûdê bibin di navbera wan û hêzên ewlekariya hundirîn a taxa Şêxmeqsûdê de şer derdikeve. Navenda ragihandinê ya hêzên ewlekariya hundirîn a Taxên Şêxmeqsud û Eşrefiyê diyar kirine ku komên hikûmeta demkî bi top, tank û çekên giran êrîşî Şêxmeqsûd dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/komen-cete-bi-tank-u-topan-erisi-Sexmeqsude-dikin-hezen-ewlekariye-bersiv-didin-206260 |sernav=Komên çete bi tank û topan êrîşî Şêxmeqsûdê dikin: Hêzên Ewlekariyê bersiv didin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Di encama êrîşên komên hikûmeta demkî ya Şamê de, li Şêxmeqsûd avahiyek bi ser malbatekê de hilweşiya. Birîndarên ku piranî ji wan zarok bûn, 16 saetan di bin kavilan de man û bavê zarokan jiyana xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/malbatek-16-saetan-di-bin-kavilan-de-ma-kesek-sehid-bu-206228 |sernav=Malbatek 16 saetan di bin kavilan de ma: Kesek şehîd bû |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> [[Nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecir]] a li taxa Şêxmeqsûdê ya Helebê ji aliyê komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê be bi caran hatiye topbarankirin ku zêdetirî 70 birîndar ên sivîl di nexweşxaneyê de bûn û jiyana wan di bin xetereyê de bûn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/zedetiri-70-birindaren-li-nexwesxaneya-xalid-fecir-di-xeteriye-de-ne |sernav=Nexweşxaneya Xelîf Fecir a ku 70 birîndar tê de ne bûye armanca êrîşên komên hikûmeta demkî ya Şamê }}</ref> Ji aliyê rêveberiya nexweşxaneya Şehîd Xelid Fecir ve hatiye diyarkirin ku di encama êrîşên komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê de çend xebatkarên tenduristiyê ya wan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-nexwesxaneya-xalid-fecir-de-gelek-xebatkaren-tenduristiye-hatin-qetilkirin-206270 |sernav=Di Nexweşxaneya Xalid Fecir de gelek xebatkarên tenduristiyê hatin qetilkirin! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Li gorî raporên ku di Ajansa Nûçeyan a Hawarê de hatine weşandin êrîşa li hemberî taxa Şêxmeqsûdê ji danê nîvro ve zêde û dijwar bûne ku bi taybet li dijî nexweşxaneyê ku tenê di roja 9ê kanûna paşîn de pênc caran hatiye topbarankirin. Ji ber êrîşa komên hikûmeta demkî nexweşxane neçar maye ku ji xizmetê derkeve.<ref name=":2" /> Ji 8ê kanûnê ve ji ber êrîşên komên çekdarî ve [[elektrîk]] a nexweşxaneyê qut bûye ku xebat û karên tîmên tibî zehmet û asteng kiriye. Di heman demê de li nexweşxaneyê cenazeyên sê sivîlên bi navê Edan Arif Osman, Elî Henîf Osman û Oriya Ebdulhenan Horo ku ji ber ji ber êrişên komên hikûmeta demkî hatine kuştin di nexweşxaneya di bin êrîşan de maye.<ref name=":2" /> === 10ê çileyê === Li gorî nûçeyên ku ji aliyê Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) ve hatiye weşandin komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ku bi alikariya Tirkiyeyê êrîşê kurdan dike, bi hemî cure çekên giran êrişên xwe yên li ser taxa Şêxmeqsudê berdewam kiriye.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/balafiren-dewleta-tirk-sexmeqsud-bombebaran-dikin |sernav=Balafirên dewleta Tirk Şêxmeqsud bombebaran dikin }}</ref> Di roja 10ê kanûna paşîn de ev komên çekdar herî zêde nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecir hatiye bombebaran kirin. Hatiye diyarkirin ku nêzîkê 100 birîndar ku di wan de zarok û jin hebûn, di bin bombebaranê de dimînin.<ref name=":3" /> Di heman demê de, di roja 10ê kanûna paşîn de di dîmenan de hatiye dîtin ku Tirkiyê rasterast bi balefirên bê mirov êrîşê kurdên Şêxmeqsûdê dike. Hatiye diyarkirin ku balafirên bê mirov ên Tirkiyeyê taxa Şêxmeqsudê bombebaran kiriye.<ref name=":3" /> Li gorî agahiyên li ser ajansên nûçeyan de hatiye weşandin di roja 10ê kanûna paşîn de li taxa Eşrefiyê ya Helebê, gerînendeyê nexweşxaneya Şehîd Osman, Ednan Osman û biraziyê wî yê dermansaz, Elî Osman ji aliyê komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Ceteyan-li-efrine-gerinendeye-nexwesxaneye-u-dermanfiroseki-qetil-kirin-206336 |sernav=Çeteyan li Efrînê gerînendeyê nexweşxaneyê û dermanfiroşekî qetil kirin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Li gorî dîmenên ku kamerayên televîzyonan digirin di nav komên hikûmeta demkî ya [[Şam]]ê de ku bi alikariya Tirkiyeyê êrişî Şêxmeqsûdê û Eşrefiyê kirine de, endamên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] cih girtine. Di dîmenên ku derketine holê de endamên DAÎŞê xwe venaşêrin û li ser cilên wan sembolên DAÎŞê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-erisen-helebe-de-ceteyen-daIS-e-ji-cih-digrin-206375 |sernav=Di êrîşên Helebê de çeteyên DAÎŞ’ê jî cih digrin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=ku}}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan û tawanên şer == === Raporên Çavdêrgeha Sûrî ya Mafên Mirovan === Çavdêrgeha Sûrî ya Mafên Mirovan (SOHR) hejmarek binpêkirinên mafên mirovan û kiryarên ku wekî sûcên şer hatiye binavkirin belge kiriye û diyar kiriye ku ev ji aliyê komên çekdarên girdayê hikûmeta demkî ya Şamê ve hatine kirin. SOHRê rapor kiriye ku bombebaranên hikûmeta demkî ya Şamê ya li ser deverên niştecihbûnê yên qerebalix ên Şêx Meqsûd û Eşrefiyê bûne sedema ziyanên madî yên berfireh, koçberbûna sivîlan û kuştina sivîlan. Êrîşên dubarekirî yên bi çekên giran ên ku ji aliyê hêzên hikûmeta demkî ya Şamê ve li ser nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecr a li Şêx Meqsûdê, nexweşxaneyê ji xizmetê derxistiye û ev yek jî tirsa karesateke mirovî zêde kiriye. Di nav êrîşan de armancgirtina jeneratora nexweşxaneyê jî hebû ku aliyê droneke xwekuj a komên girêdayî hikûmeta demkî Şamê ve hatibû armanc girtin. Di dema êrîşên de dixtoran diyar kiriye ku li derdora nexweşxaneyê û hundirê nexweşxaneyê "dîmenên tirsnak heye ku [[xwîn]] li her derê û birîndar li erdê di nav fişareke mezin de ne û kêmasiyeke giran a kelûpelên bijîşkî hene" nîşan didin û bang li civaka navneteweyî kiribûn ku berpirsiyariyên xwe yên mirovî û yasayî bicih bînin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Syrian Army Announces Halt to Military Operations in Sheikh Maqsud, Outlines Withdrawal and Handover Plan|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/886385/slug|malper=Syrian Army Announces Halt to Military Operations in Sheikh Maqsud, Outlines Withdrawal and Handover Plan|tarîx=2026-01-10|roja-gihiştinê=2026-02-01|ziman=en|paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li gorî agahiyan du karmendên Nexweşxaneya Osman a Eşrefiyê dema ku hêzên hikûmetê ketin nav taxan, hatine kuştin û komên êrîşkarên Sûriyeyê daxwaza Heyva Sor a Kurd û Heyva Sor a Sûriyeyê ya ji bo derxistina sivîlên birîndar ji taxên dorpêçkirî red kiriye. Tawanên şer ên li hemberî ser şervanên kurd jî hatine belgekirin ku di nav de cendekê şervanekî kurd hebû ku bi têlekê bi erdê ve hatibû kişandin û heqaret lê hatibû kirin. Di vîdyoyeke din de jî tê dîtin ku li ser înternetê belav bûye nîşan didin ku komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê endama asayîşê ya jin ji avahiyekê di nav heqaret û sloganên DAÎŞê de ji avahiyê ve diavêjin. Sivîlên ku ji taxa Şêx Meqsûd reviyan ji aliyê hêzên hikûmetê ve hatin komkirin û ji ber "sedemên propagandayê" ji aliyê medyaya dewletê ve di dîmenekî şermîner de hatin kişandin, çend ji wan paşê hatin girtin û bo cihên nenas hatibûn veguhastin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Êrîşên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Êrîşên li dijî sivîlan]] [[Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk]] [[Kategorî:Şerên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer]] [[Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] dg1pk8081nw1zf6v3m220czg4ez0fpm 1996885 1996879 2026-04-05T05:21:54Z Penaber49 39672 1996885 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | wêne = | şervan1 = {{Flagicon image|Asayish infobox flag.png|border}} [[Asayîş]] | fermandar1 = {{Flagicon image|Flag_of_Syrian_Democratic_Forces.svg|border}} [[Mezlûm Ebdî]] | şervan2 = {{Flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg|border}} [[Komên girêdayî HTŞ]] | fermandar2 = {{Flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg|border}} [[Ehmed Şer]] | dîrok = 6-10ê çileya 2026an }} '''Êrîşên li ser taxên Şêx Meqsûd û Eşrefiyeyê''' êrîşeke li dijî [[kurdên Helebê]] ye ku ji alyên komên girêdayê hikûmeta demkî ya [[Sûrî|Sûriyê]] ku bi alîkariya Tirkiyeyê pêk hatiye. Ev komên ku li [[Heleb]]ê êrîşê kurdan dikin, [[Firqeya 62]] (Silêman Şah-El Emşat), [[Firqeya 72]] (Sutlan Murad), [[Firqeya 76]] (El Hemzat) û [[Firqeya 80]] (Tevgera Nûredîn El Zingî) ne ku komên tawanbar in û heya niha di gelek tawanên li dijî sivîlan de cih girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/ceteyen-erisi-helebe-dikin-di-listeya-cezayan-de-ne |sernav=Çeteyên êrişî Helebê dikin di lîsteya cezayan de ne }}</ref> Êrîşa li hemberî kurdên Helebê ji 6ê kanûna paşîn heta 10ê kanûna paşîna a sala 2026an bi awayekî bê navber berdewam kiriye. Taxên kurdan ji aliyê komên hikûmeta veguhêz û balefirên bê mirov ên Tirkiyê ve hatine bombebaran kirin ku di encamê de bi dehan kurd hatine kuştin. Bi taybetî taxa Şêx Meqsûd ku li taxê nifûsa kurdan zêde bû, bi êrîşên bombebarana giran hatiye wêran kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welattv.net/node/21593 |sernav=Tenduristiya Şêx Meqsûd û Eşrefiyê: 20 kes bûne qurbaniyên êrîşan |malper=www.welattv.net |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de [[Tirkiye]] jî rasterast li gel van komên ku êrîşê kurdan dike cih girtiye ku di 8ê kanûna paşîn a 2026an de wezareta berevaniyê ya Tirkiyê daxuniyeke belav kiriye ku ev komên ku êrîşê kurdan dikin alîkarî bixwazin ew ê herin alîkariya wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/msb-den-suriye-aciklamasi-yardim-talebi-halinde-turkiye-gerekli-destegi-saglayacak-,1289200 |sernav=Wezareta Parastinê ya Tirkiyê derbarê Sûriyê de daxuyaniyek da û got: "Tirkiye dê piştgiriya pêwîst bide komên çete ger daxwaz bê kirin." |malper=T24 |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=tr }}</ref> == Paşperdeh == Berê erêş li hemberê her du taxên kurd were wezîrê derveyê Tirkiye [[Hakan Fidan]] ji Tirkiyê ve bi caran gef li kurdên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/hakan-fidandan-sdgye-operasyon-uyar%C4%B1s%C4%B1-sabr%C4%B1m%C4%B1z-t%C3%BCkeniyor/a-75217230 |sernav=Hakan Fîdan gef li HSDê xwar: Sebra me diqede. |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=tr }}</ref> Parlamenterê [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan|DEM partiye]] [[Cengiz Çandar]] li meclîsa Tirkiyê di derbarê gefên Hakan Fidan a li dijî kurdan serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] hişyar kiriye û di axafina xwe de ji serokkomarê Tirkiye xwestiye ku gefên Hakan Fidan bide rawestandin.<ref>{{Jêder |paşnav=Tele2 Haber |sernav=Li Meclîsê Parlamenterê DEM'ê Cengîz Çandar bang li Erdogan kir ku Hakan Fîdan bide sekinandin. |tarîx=2025-12-19 |url=https://www.youtube.com/watch?v=jGlbJypu_vY |roja-gihiştinê=2026-01-08 }}</ref> Hakan Fidan li gel gefên xwe gotiye ku [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (HSD) bê şert û merc çekê xwe dayne û tevlê komên berê ya [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Daîşê]] ku niha bi navê artêşa Sûriyê hatine binav kirin, bibin. Piştê çend rojan Hakan Fîdan wezirê derveyê Tirkiyê, [[İbrahim Kalın]] serokê [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê|MİTê]] û hinek rayaderên leşkerî yên Tirkiyê çûne Sûriye. Di dema axavtina xwe de Hakan Fidan careke din dîsa dubare kiriye ku hêzên kurd bê şert merc beşdarê hikûmeta Sûriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/gundem/bakan-fidan-sdgnin-sam-yonetimiyle-entegrasyon-gorusmelerinde-ilerleme-kaydetmeye-niyeti-olmadigini-goruyoruz/3777758 |sernav=Gefên Hakan Fidan li hemberê kurdan |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2026-01-08 }}</ref> Piştî vê axaftina wezîrê karê derve yê Tirkiyeyê Hakan Fidan di 6ê çileya 2026an de li hemberê kurdên Helebê bi çekên giran êşrîş hatiye destpêkirin. == Kronolojî == === 6ê çileyê === Di roja 6ê kanûna paşîn de komên bi ser hikûmeta vegûhêz a demkî ku di despêkê de ji aliyê Tirkiyê ve hatibûn damezrandin êrîşê taxên kurdên li Helebê kiriye. Di hemen rojê de ev komên girêdayî hikûmeta veguhêz bi droneke kamîkazeyê herêma [[Şiqêf]] a ku li bakurê taxa Şêxmeqsûdê ye bombebaran kir. Di encamê de du birayên bi navê Mihemed Ridwan Îbrahîm û Rizgar Ridwan Îbrahîm birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/li-bakure-Sexmeqsude-erisa-bi-droneye-2-kes-birindar-bun-206014 |sernav=Li bakurê Şêxmeqsûdê êrişa bi droneyê: 2 kes birîndar bûn |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Li gorî agahiyên ku ji aliyê hêzên ewlekariya hundirîn ên li Helebê ku ji ajansa [[Ajansa Nûçeyan a Firatê|ANFê]] re ragihandine, komên ser bi hikûmeta veguhêz çar caran li pey hev êriş birin ser taxa Şêxmeqsûdê kirine û di encamê de kesekî jiyana xwe ji dest daye û du kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Erisen-li-ser-Sexmeqsude-1-sehid-2-birindar-206019 |sernav=Êrişên li ser Şêxmeqsûdê: 1 şehîd, 2 birîndar |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Di heman demê de di nav kesên ku di êrîşên komên hikûmeta demkî û Tirkiyê de ku li hemberê taxên Şêxmeqsûd û [[Benî Zêdê]] de birîndar bûn, du [[zarok]] jî hebûn, Komên girêdayî hikûmeta demkî ya Sûriyeyê ji saetên sibeha 6ê kanûnê ve bi [[obus]], [[top]] û [[dron]]an taxên Şêxmeqsûd û Benî Zêde bombebaran kirine. Di encama bombebaranê de jineke kurd jiyana xwe ji dest dide gelek kes birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-erisa-li-ser-Sexmeqsude-de-du-zarok-birindar-bun-206031 |sernav=Di êrîşa li ser Şêxmeqsûdê de du zarok birîndar bûn |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> === 7ê çileyê === Êrişên komên girêdayê hikûmeta demkî di 7ê kanûnê de careke din dîsa li taxên Şêxmeqsûd û Eşrefiyê û Benî Zêdeyê li ser kurdan berdewam kiriye. Li gorî raporên ku di ajansa ANFê de hatiye weşandin heşt kesan jiyana ji dest daye û 55 kes jî birîndar bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/bilancoya-li-helebe-giran-bu-8-sehid-55-birindar-206124 |sernav=Bîlançoya li Helebê giran bû: 8 şehîd, 55 birîndar |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Di nava rojê de êrişên komên çekdar ên hikûmeta demkî yên ku ji aliyê Tirkiyê ve hatine perwerdekirin, li ser taxên Şêxmeqsûd, Eşrefiyê û Benî Zêdeyê berdewam kiriye. Di êrişan de qadên sivîlan û binesaziya taxan bêserûber hatine bombebarankirin.<ref name=":0" /> Li gorî nûçeyên ku di Ajansa Nûçeyan a Hawar de di êrişan de şêniyek din bi navê Osman Îbrahîm Misirî jiyana xwe ji dest daye û şêniya bi navê Cemîl Ebduselam Rezo jî birîndar bûye.<ref name=":0" /> Li gorî agahiyên li ser ajansên nûçeyan hatine weşandin komên çekdar ên hikûmeta demkî ya Sûriyê yên bi piştgiriya Tirkiyê malbatên ku ji ber êrişan ji taxan derketine, li derdora taxên Şêxmeqsûd û Eşrefiyê direvînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/komen-cete-malbaten-ku-ji-Sexmeqsude-derdikevin-direvinin-206098 |sernav=Komên çete malbatên ku ji Şêxmeqsûdê derdikevin direvînin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> === 8ê çileyê === Li gorî nûçeyên ku di Anjansa Nûçeyan a Firatê (ANF) ve hatiye weşandin komên girêdayî hikûmeta demkî ya Sûriyeyê ji bo ku êrîşî kurdên li Helebê dikin ji aliyê Tirkiyê ve têne destekkirin. Ev komên ku berê di gelek tawan ên li dijî [[elewî]] û durziyên Sûriyê tawanên şer kirine bêyî navber êrîşê taxên Şêxmeqsûd, Eşrefiyê û Benî Zêd ên Helebê kirine. Hatiye diyarkirin ku di encama êrîşa drona bombekirî de du sivîl birîndar bûne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Erisen-giran-en-li-helebe-didomin-206134 |sernav=Êrîşên giran ên li Helebê didomin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Ji aliyê komên girêdayê hikûmeta demkî bi dronan taxa Benî Zêd a Helebê hatiye bombebarankirin. Di dîmenan de hatiye dîtin ku du sivîl ji ber êrîşa çekdarên hikûmeta demkî birîdar bûne û hêzên ewlekariya hundirîn hewl didin ku wan rakin nexweşxaneyê. Di heman de di nûçeyan de hatiye ragihamdin kuji ber êrîşên komên hikûmeta demkî agir bi avahiyên kurdan ketiye. Di encama êrîşan de heta 8ê kanûna paşîn heşt kes jiyana xwe ji dest dane û 57 kes jî birîdar bûne ku di nav wan de jin û zarokê jî hene.<ref name=":1" /> === 9ê çileyê === Komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ku ji aliyê Tirkiyê ve têne piştgirîkirin, di roja 9ê kanûna paşîn de jî bi tank û topan êrîşî kurdên Şêxmeqsûdê dikin. Di heman demê de hinek komên ku hewl dane derbasî taxa Şêxmeqsûdê bibin di navbera wan û hêzên ewlekariya hundirîn a taxa Şêxmeqsûdê de şer derdikeve. Navenda ragihandinê ya hêzên ewlekariya hundirîn a Taxên Şêxmeqsud û Eşrefiyê diyar kirine ku komên hikûmeta demkî bi top, tank û çekên giran êrîşî Şêxmeqsûd dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/komen-cete-bi-tank-u-topan-erisi-Sexmeqsude-dikin-hezen-ewlekariye-bersiv-didin-206260 |sernav=Komên çete bi tank û topan êrîşî Şêxmeqsûdê dikin: Hêzên Ewlekariyê bersiv didin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Di encama êrîşên komên hikûmeta demkî ya Şamê de, li Şêxmeqsûd avahiyek bi ser malbatekê de hilweşiya. Birîndarên ku piranî ji wan zarok bûn, 16 saetan di bin kavilan de man û bavê zarokan jiyana xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/malbatek-16-saetan-di-bin-kavilan-de-ma-kesek-sehid-bu-206228 |sernav=Malbatek 16 saetan di bin kavilan de ma: Kesek şehîd bû |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> [[Nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecir]] a li taxa Şêxmeqsûdê ya Helebê ji aliyê komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê be bi caran hatiye topbarankirin ku zêdetirî 70 birîndar ên sivîl di nexweşxaneyê de bûn û jiyana wan di bin xetereyê de bûn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/zedetiri-70-birindaren-li-nexwesxaneya-xalid-fecir-di-xeteriye-de-ne |sernav=Nexweşxaneya Xelîf Fecir a ku 70 birîndar tê de ne bûye armanca êrîşên komên hikûmeta demkî ya Şamê }}</ref> Ji aliyê rêveberiya nexweşxaneya Şehîd Xelid Fecir ve hatiye diyarkirin ku di encama êrîşên komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê de çend xebatkarên tenduristiyê ya wan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-nexwesxaneya-xalid-fecir-de-gelek-xebatkaren-tenduristiye-hatin-qetilkirin-206270 |sernav=Di Nexweşxaneya Xalid Fecir de gelek xebatkarên tenduristiyê hatin qetilkirin! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Li gorî raporên ku di Ajansa Nûçeyan a Hawarê de hatine weşandin êrîşa li hemberî taxa Şêxmeqsûdê ji danê nîvro ve zêde û dijwar bûne ku bi taybet li dijî nexweşxaneyê ku tenê di roja 9ê kanûna paşîn de pênc caran hatiye topbarankirin. Ji ber êrîşa komên hikûmeta demkî nexweşxane neçar maye ku ji xizmetê derkeve.<ref name=":2" /> Ji 8ê kanûnê ve ji ber êrîşên komên çekdarî ve [[elektrîk]] a nexweşxaneyê qut bûye ku xebat û karên tîmên tibî zehmet û asteng kiriye. Di heman demê de li nexweşxaneyê cenazeyên sê sivîlên bi navê Edan Arif Osman, Elî Henîf Osman û Oriya Ebdulhenan Horo ku ji ber ji ber êrişên komên hikûmeta demkî hatine kuştin di nexweşxaneya di bin êrîşan de maye.<ref name=":2" /> === 10ê çileyê === Li gorî nûçeyên ku ji aliyê Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) ve hatiye weşandin komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ku bi alikariya Tirkiyeyê êrîşê kurdan dike, bi hemî cure çekên giran êrişên xwe yên li ser taxa Şêxmeqsudê berdewam kiriye.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/balafiren-dewleta-tirk-sexmeqsud-bombebaran-dikin |sernav=Balafirên dewleta Tirk Şêxmeqsud bombebaran dikin }}</ref> Di roja 10ê kanûna paşîn de ev komên çekdar herî zêde nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecir hatiye bombebaran kirin. Hatiye diyarkirin ku nêzîkê 100 birîndar ku di wan de zarok û jin hebûn, di bin bombebaranê de dimînin.<ref name=":3" /> Di heman demê de, di roja 10ê kanûna paşîn de di dîmenan de hatiye dîtin ku Tirkiyê rasterast bi balefirên bê mirov êrîşê kurdên Şêxmeqsûdê dike. Hatiye diyarkirin ku balafirên bê mirov ên Tirkiyeyê taxa Şêxmeqsudê bombebaran kiriye.<ref name=":3" /> Li gorî agahiyên li ser ajansên nûçeyan de hatiye weşandin di roja 10ê kanûna paşîn de li taxa Eşrefiyê ya Helebê, gerînendeyê nexweşxaneya Şehîd Osman, Ednan Osman û biraziyê wî yê dermansaz, Elî Osman ji aliyê komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Ceteyan-li-efrine-gerinendeye-nexwesxaneye-u-dermanfiroseki-qetil-kirin-206336 |sernav=Çeteyan li Efrînê gerînendeyê nexweşxaneyê û dermanfiroşekî qetil kirin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Li gorî dîmenên ku kamerayên televîzyonan digirin di nav komên hikûmeta demkî ya [[Şam]]ê de ku bi alikariya Tirkiyeyê êrişî Şêxmeqsûdê û Eşrefiyê kirine de, endamên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] cih girtine. Di dîmenên ku derketine holê de endamên DAÎŞê xwe venaşêrin û li ser cilên wan sembolên DAÎŞê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-erisen-helebe-de-ceteyen-daIS-e-ji-cih-digrin-206375 |sernav=Di êrîşên Helebê de çeteyên DAÎŞ’ê jî cih digrin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=ku}}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan û tawanên şer == === Raporên Çavdêrgeha Sûrî ya Mafên Mirovan === Çavdêrgeha Sûrî ya Mafên Mirovan (SOHR) hejmarek binpêkirinên mafên mirovan û kiryarên ku wekî sûcên şer hatiye binavkirin belge kiriye û diyar kiriye ku ev ji aliyê komên çekdarên girdayê hikûmeta demkî ya Şamê ve hatine kirin. SOHRê rapor kiriye ku bombebaranên hikûmeta demkî ya Şamê ya li ser deverên niştecihbûnê yên qerebalix ên Şêx Meqsûd û Eşrefiyê bûne sedema ziyanên madî yên berfireh, koçberbûna sivîlan û kuştina sivîlan. Êrîşên dubarekirî yên bi çekên giran ên ku ji aliyê hêzên hikûmeta demkî ya Şamê ve li ser nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecr a li Şêx Meqsûdê, nexweşxaneyê ji xizmetê derxistiye û ev yek jî tirsa karesateke mirovî zêde kiriye. Di nav êrîşan de armancgirtina jeneratora nexweşxaneyê jî hebû ku aliyê droneke xwekuj a komên girêdayî hikûmeta demkî Şamê ve hatibû armanc girtin. Di dema êrîşên de dixtoran diyar kiriye ku li derdora nexweşxaneyê û hundirê nexweşxaneyê "dîmenên tirsnak heye ku [[xwîn]] li her derê û birîndar li erdê di nav fişareke mezin de ne û kêmasiyeke giran a kelûpelên bijîşkî hene" nîşan didin û bang li civaka navneteweyî kiribûn ku berpirsiyariyên xwe yên mirovî û yasayî bicih bînin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Syrian Army Announces Halt to Military Operations in Sheikh Maqsud, Outlines Withdrawal and Handover Plan|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/886385/slug|malper=Syrian Army Announces Halt to Military Operations in Sheikh Maqsud, Outlines Withdrawal and Handover Plan|tarîx=2026-01-10|roja-gihiştinê=2026-02-01|ziman=en|paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li gorî agahiyan du karmendên Nexweşxaneya Osman a Eşrefiyê dema ku hêzên hikûmetê ketin nav taxan, hatine kuştin û komên êrîşkarên Sûriyeyê daxwaza Heyva Sor a Kurd û Heyva Sor a Sûriyeyê ya ji bo derxistina sivîlên birîndar ji taxên dorpêçkirî red kiriye. Tawanên şer ên li hemberî ser şervanên kurd jî hatine belgekirin ku di nav de cendekê şervanekî kurd hebû ku bi têlekê bi erdê ve hatibû kişandin û heqaret lê hatibû kirin. Di vîdyoyeke din de jî tê dîtin ku li ser înternetê belav bûye nîşan didin ku komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê endama asayîşê ya jin ji avahiyekê di nav heqaret û sloganên DAÎŞê de ji avahiyê ve diavêjin. Sivîlên ku ji taxa Şêx Meqsûd reviyan ji aliyê hêzên hikûmetê ve hatin komkirin û ji ber "sedemên propagandayê" ji aliyê medyaya dewletê ve di dîmenekî şermîner de hatin kişandin, çend ji wan paşê hatin girtin û bo cihên nenas hatibûn veguhastin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Êrîşên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Êrîşên li dijî sivîlan]] [[Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk]] [[Kategorî:Şerên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer]] [[Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] 8wqy41wx71mjl72x6l8iu3ho860skgw 1996887 1996885 2026-04-05T05:23:33Z Penaber49 39672 1996887 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | wêne = | şervan1 = {{Flagicon image|Asayish infobox flag.png|border}} [[Asayîş]] | fermandar1 = {{Flagicon image|Flag_of_Syrian_Democratic_Forces.svg|border}} [[Mezlûm Ebdî]] | şervan2 = {{Flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg|border}} [[Komên girêdayî HTŞ]] | fermandar2 = {{Flagicon image|Flag of Syria (2025-).svg|border}} [[Ehmed Şer]] | dîrok = 6-10ê çileya 2026an | herêm = Heleb }} '''Êrîşên li ser taxên Şêx Meqsûd û Eşrefiyeyê''' êrîşeke li dijî [[kurdên Helebê]] ye ku ji alyên komên girêdayê hikûmeta demkî ya [[Sûrî|Sûriyê]] ku bi alîkariya Tirkiyeyê pêk hatiye. Ev komên ku li [[Heleb]]ê êrîşê kurdan dikin, [[Firqeya 62]] (Silêman Şah-El Emşat), [[Firqeya 72]] (Sutlan Murad), [[Firqeya 76]] (El Hemzat) û [[Firqeya 80]] (Tevgera Nûredîn El Zingî) ne ku komên tawanbar in û heya niha di gelek tawanên li dijî sivîlan de cih girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/ceteyen-erisi-helebe-dikin-di-listeya-cezayan-de-ne |sernav=Çeteyên êrişî Helebê dikin di lîsteya cezayan de ne }}</ref> Êrîşa li hemberî kurdên Helebê ji 6ê kanûna paşîn heta 10ê kanûna paşîna a sala 2026an bi awayekî bê navber berdewam kiriye. Taxên kurdan ji aliyê komên hikûmeta veguhêz û balefirên bê mirov ên Tirkiyê ve hatine bombebaran kirin ku di encamê de bi dehan kurd hatine kuştin. Bi taybetî taxa Şêx Meqsûd ku li taxê nifûsa kurdan zêde bû, bi êrîşên bombebarana giran hatiye wêran kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.welattv.net/node/21593 |sernav=Tenduristiya Şêx Meqsûd û Eşrefiyê: 20 kes bûne qurbaniyên êrîşan |malper=www.welattv.net |roja-gihiştinê=2026-01-12 |ziman=en}}</ref> Di heman demê de [[Tirkiye]] jî rasterast li gel van komên ku êrîşê kurdan dike cih girtiye ku di 8ê kanûna paşîn a 2026an de wezareta berevaniyê ya Tirkiyê daxuniyeke belav kiriye ku ev komên ku êrîşê kurdan dikin alîkarî bixwazin ew ê herin alîkariya wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://t24.com.tr/haber/msb-den-suriye-aciklamasi-yardim-talebi-halinde-turkiye-gerekli-destegi-saglayacak-,1289200 |sernav=Wezareta Parastinê ya Tirkiyê derbarê Sûriyê de daxuyaniyek da û got: "Tirkiye dê piştgiriya pêwîst bide komên çete ger daxwaz bê kirin." |malper=T24 |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=tr }}</ref> == Paşperdeh == Berê erêş li hemberê her du taxên kurd were wezîrê derveyê Tirkiye [[Hakan Fidan]] ji Tirkiyê ve bi caran gef li kurdên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/hakan-fidandan-sdgye-operasyon-uyar%C4%B1s%C4%B1-sabr%C4%B1m%C4%B1z-t%C3%BCkeniyor/a-75217230 |sernav=Hakan Fîdan gef li HSDê xwar: Sebra me diqede. |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-01-08 |ziman=tr }}</ref> Parlamenterê [[Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan|DEM partiye]] [[Cengiz Çandar]] li meclîsa Tirkiyê di derbarê gefên Hakan Fidan a li dijî kurdan serokkomarê Tirkiyeyê [[Recep Tayyip Erdoğan]] hişyar kiriye û di axafina xwe de ji serokkomarê Tirkiye xwestiye ku gefên Hakan Fidan bide rawestandin.<ref>{{Jêder |paşnav=Tele2 Haber |sernav=Li Meclîsê Parlamenterê DEM'ê Cengîz Çandar bang li Erdogan kir ku Hakan Fîdan bide sekinandin. |tarîx=2025-12-19 |url=https://www.youtube.com/watch?v=jGlbJypu_vY |roja-gihiştinê=2026-01-08 }}</ref> Hakan Fidan li gel gefên xwe gotiye ku [[Hêzên Sûriya Demokratîk]] (HSD) bê şert û merc çekê xwe dayne û tevlê komên berê ya [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|Daîşê]] ku niha bi navê artêşa Sûriyê hatine binav kirin, bibin. Piştê çend rojan Hakan Fîdan wezirê derveyê Tirkiyê, [[İbrahim Kalın]] serokê [[Saziya Sîxuriyê ya Neteweyî ya Tirkiyeyê|MİTê]] û hinek rayaderên leşkerî yên Tirkiyê çûne Sûriye. Di dema axavtina xwe de Hakan Fidan careke din dîsa dubare kiriye ku hêzên kurd bê şert merc beşdarê hikûmeta Sûriyê bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aa.com.tr/tr/gundem/bakan-fidan-sdgnin-sam-yonetimiyle-entegrasyon-gorusmelerinde-ilerleme-kaydetmeye-niyeti-olmadigini-goruyoruz/3777758 |sernav=Gefên Hakan Fidan li hemberê kurdan |malper=www.aa.com.tr |roja-gihiştinê=2026-01-08 }}</ref> Piştî vê axaftina wezîrê karê derve yê Tirkiyeyê Hakan Fidan di 6ê çileya 2026an de li hemberê kurdên Helebê bi çekên giran êşrîş hatiye destpêkirin. == Kronolojî == === 6ê çileyê === Di roja 6ê kanûna paşîn de komên bi ser hikûmeta vegûhêz a demkî ku di despêkê de ji aliyê Tirkiyê ve hatibûn damezrandin êrîşê taxên kurdên li Helebê kiriye. Di hemen rojê de ev komên girêdayî hikûmeta veguhêz bi droneke kamîkazeyê herêma [[Şiqêf]] a ku li bakurê taxa Şêxmeqsûdê ye bombebaran kir. Di encamê de du birayên bi navê Mihemed Ridwan Îbrahîm û Rizgar Ridwan Îbrahîm birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/li-bakure-Sexmeqsude-erisa-bi-droneye-2-kes-birindar-bun-206014 |sernav=Li bakurê Şêxmeqsûdê êrişa bi droneyê: 2 kes birîndar bûn |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Li gorî agahiyên ku ji aliyê hêzên ewlekariya hundirîn ên li Helebê ku ji ajansa [[Ajansa Nûçeyan a Firatê|ANFê]] re ragihandine, komên ser bi hikûmeta veguhêz çar caran li pey hev êriş birin ser taxa Şêxmeqsûdê kirine û di encamê de kesekî jiyana xwe ji dest daye û du kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Erisen-li-ser-Sexmeqsude-1-sehid-2-birindar-206019 |sernav=Êrişên li ser Şêxmeqsûdê: 1 şehîd, 2 birîndar |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Di heman demê de di nav kesên ku di êrîşên komên hikûmeta demkî û Tirkiyê de ku li hemberê taxên Şêxmeqsûd û [[Benî Zêdê]] de birîndar bûn, du [[zarok]] jî hebûn, Komên girêdayî hikûmeta demkî ya Sûriyeyê ji saetên sibeha 6ê kanûnê ve bi [[obus]], [[top]] û [[dron]]an taxên Şêxmeqsûd û Benî Zêde bombebaran kirine. Di encama bombebaranê de jineke kurd jiyana xwe ji dest dide gelek kes birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-erisa-li-ser-Sexmeqsude-de-du-zarok-birindar-bun-206031 |sernav=Di êrîşa li ser Şêxmeqsûdê de du zarok birîndar bûn |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> === 7ê çileyê === Êrişên komên girêdayê hikûmeta demkî di 7ê kanûnê de careke din dîsa li taxên Şêxmeqsûd û Eşrefiyê û Benî Zêdeyê li ser kurdan berdewam kiriye. Li gorî raporên ku di ajansa ANFê de hatiye weşandin heşt kesan jiyana ji dest daye û 55 kes jî birîndar bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/bilancoya-li-helebe-giran-bu-8-sehid-55-birindar-206124 |sernav=Bîlançoya li Helebê giran bû: 8 şehîd, 55 birîndar |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> Di nava rojê de êrişên komên çekdar ên hikûmeta demkî yên ku ji aliyê Tirkiyê ve hatine perwerdekirin, li ser taxên Şêxmeqsûd, Eşrefiyê û Benî Zêdeyê berdewam kiriye. Di êrişan de qadên sivîlan û binesaziya taxan bêserûber hatine bombebarankirin.<ref name=":0" /> Li gorî nûçeyên ku di Ajansa Nûçeyan a Hawar de di êrişan de şêniyek din bi navê Osman Îbrahîm Misirî jiyana xwe ji dest daye û şêniya bi navê Cemîl Ebduselam Rezo jî birîndar bûye.<ref name=":0" /> Li gorî agahiyên li ser ajansên nûçeyan hatine weşandin komên çekdar ên hikûmeta demkî ya Sûriyê yên bi piştgiriya Tirkiyê malbatên ku ji ber êrişan ji taxan derketine, li derdora taxên Şêxmeqsûd û Eşrefiyê direvînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/komen-cete-malbaten-ku-ji-Sexmeqsude-derdikevin-direvinin-206098 |sernav=Komên çete malbatên ku ji Şêxmeqsûdê derdikevin direvînin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-09 |ziman=ku }}</ref> === 8ê çileyê === Li gorî nûçeyên ku di Anjansa Nûçeyan a Firatê (ANF) ve hatiye weşandin komên girêdayî hikûmeta demkî ya Sûriyeyê ji bo ku êrîşî kurdên li Helebê dikin ji aliyê Tirkiyê ve têne destekkirin. Ev komên ku berê di gelek tawan ên li dijî [[elewî]] û durziyên Sûriyê tawanên şer kirine bêyî navber êrîşê taxên Şêxmeqsûd, Eşrefiyê û Benî Zêd ên Helebê kirine. Hatiye diyarkirin ku di encama êrîşa drona bombekirî de du sivîl birîndar bûne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Erisen-giran-en-li-helebe-didomin-206134 |sernav=Êrîşên giran ên li Helebê didomin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Ji aliyê komên girêdayê hikûmeta demkî bi dronan taxa Benî Zêd a Helebê hatiye bombebarankirin. Di dîmenan de hatiye dîtin ku du sivîl ji ber êrîşa çekdarên hikûmeta demkî birîdar bûne û hêzên ewlekariya hundirîn hewl didin ku wan rakin nexweşxaneyê. Di heman de di nûçeyan de hatiye ragihamdin kuji ber êrîşên komên hikûmeta demkî agir bi avahiyên kurdan ketiye. Di encama êrîşan de heta 8ê kanûna paşîn heşt kes jiyana xwe ji dest dane û 57 kes jî birîdar bûne ku di nav wan de jin û zarokê jî hene.<ref name=":1" /> === 9ê çileyê === Komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ku ji aliyê Tirkiyê ve têne piştgirîkirin, di roja 9ê kanûna paşîn de jî bi tank û topan êrîşî kurdên Şêxmeqsûdê dikin. Di heman demê de hinek komên ku hewl dane derbasî taxa Şêxmeqsûdê bibin di navbera wan û hêzên ewlekariya hundirîn a taxa Şêxmeqsûdê de şer derdikeve. Navenda ragihandinê ya hêzên ewlekariya hundirîn a Taxên Şêxmeqsud û Eşrefiyê diyar kirine ku komên hikûmeta demkî bi top, tank û çekên giran êrîşî Şêxmeqsûd dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/komen-cete-bi-tank-u-topan-erisi-Sexmeqsude-dikin-hezen-ewlekariye-bersiv-didin-206260 |sernav=Komên çete bi tank û topan êrîşî Şêxmeqsûdê dikin: Hêzên Ewlekariyê bersiv didin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Di encama êrîşên komên hikûmeta demkî ya Şamê de, li Şêxmeqsûd avahiyek bi ser malbatekê de hilweşiya. Birîndarên ku piranî ji wan zarok bûn, 16 saetan di bin kavilan de man û bavê zarokan jiyana xwe ji dest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/malbatek-16-saetan-di-bin-kavilan-de-ma-kesek-sehid-bu-206228 |sernav=Malbatek 16 saetan di bin kavilan de ma: Kesek şehîd bû |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> [[Nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecir]] a li taxa Şêxmeqsûdê ya Helebê ji aliyê komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê be bi caran hatiye topbarankirin ku zêdetirî 70 birîndar ên sivîl di nexweşxaneyê de bûn û jiyana wan di bin xetereyê de bûn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/zedetiri-70-birindaren-li-nexwesxaneya-xalid-fecir-di-xeteriye-de-ne |sernav=Nexweşxaneya Xelîf Fecir a ku 70 birîndar tê de ne bûye armanca êrîşên komên hikûmeta demkî ya Şamê }}</ref> Ji aliyê rêveberiya nexweşxaneya Şehîd Xelid Fecir ve hatiye diyarkirin ku di encama êrîşên komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê de çend xebatkarên tenduristiyê ya wan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-nexwesxaneya-xalid-fecir-de-gelek-xebatkaren-tenduristiye-hatin-qetilkirin-206270 |sernav=Di Nexweşxaneya Xalid Fecir de gelek xebatkarên tenduristiyê hatin qetilkirin! |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Li gorî raporên ku di Ajansa Nûçeyan a Hawarê de hatine weşandin êrîşa li hemberî taxa Şêxmeqsûdê ji danê nîvro ve zêde û dijwar bûne ku bi taybet li dijî nexweşxaneyê ku tenê di roja 9ê kanûna paşîn de pênc caran hatiye topbarankirin. Ji ber êrîşa komên hikûmeta demkî nexweşxane neçar maye ku ji xizmetê derkeve.<ref name=":2" /> Ji 8ê kanûnê ve ji ber êrîşên komên çekdarî ve [[elektrîk]] a nexweşxaneyê qut bûye ku xebat û karên tîmên tibî zehmet û asteng kiriye. Di heman demê de li nexweşxaneyê cenazeyên sê sivîlên bi navê Edan Arif Osman, Elî Henîf Osman û Oriya Ebdulhenan Horo ku ji ber ji ber êrişên komên hikûmeta demkî hatine kuştin di nexweşxaneya di bin êrîşan de maye.<ref name=":2" /> === 10ê çileyê === Li gorî nûçeyên ku ji aliyê Ajansa Nûçeyan a Hawarê (ANHA) ve hatiye weşandin komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ku bi alikariya Tirkiyeyê êrîşê kurdan dike, bi hemî cure çekên giran êrişên xwe yên li ser taxa Şêxmeqsudê berdewam kiriye.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://hawarnews.com/kr/balafiren-dewleta-tirk-sexmeqsud-bombebaran-dikin |sernav=Balafirên dewleta Tirk Şêxmeqsud bombebaran dikin }}</ref> Di roja 10ê kanûna paşîn de ev komên çekdar herî zêde nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecir hatiye bombebaran kirin. Hatiye diyarkirin ku nêzîkê 100 birîndar ku di wan de zarok û jin hebûn, di bin bombebaranê de dimînin.<ref name=":3" /> Di heman demê de, di roja 10ê kanûna paşîn de di dîmenan de hatiye dîtin ku Tirkiyê rasterast bi balefirên bê mirov êrîşê kurdên Şêxmeqsûdê dike. Hatiye diyarkirin ku balafirên bê mirov ên Tirkiyeyê taxa Şêxmeqsudê bombebaran kiriye.<ref name=":3" /> Li gorî agahiyên li ser ajansên nûçeyan de hatiye weşandin di roja 10ê kanûna paşîn de li taxa Eşrefiyê ya Helebê, gerînendeyê nexweşxaneya Şehîd Osman, Ednan Osman û biraziyê wî yê dermansaz, Elî Osman ji aliyê komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê ve hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/Ceteyan-li-efrine-gerinendeye-nexwesxaneye-u-dermanfiroseki-qetil-kirin-206336 |sernav=Çeteyan li Efrînê gerînendeyê nexweşxaneyê û dermanfiroşekî qetil kirin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-10 |ziman=ku }}</ref> Li gorî dîmenên ku kamerayên televîzyonan digirin di nav komên hikûmeta demkî ya [[Şam]]ê de ku bi alikariya Tirkiyeyê êrişî Şêxmeqsûdê û Eşrefiyê kirine de, endamên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] cih girtine. Di dîmenên ku derketine holê de endamên DAÎŞê xwe venaşêrin û li ser cilên wan sembolên DAÎŞê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurmanci.anf-news.com/rojava-sUriye/di-erisen-helebe-de-ceteyen-daIS-e-ji-cih-digrin-206375 |sernav=Di êrîşên Helebê de çeteyên DAÎŞ’ê jî cih digrin |malper=ANF News |roja-gihiştinê=2026-01-11 |ziman=ku}}</ref> == Binpêkirinên mafên mirovan û tawanên şer == === Raporên Çavdêrgeha Sûrî ya Mafên Mirovan === Çavdêrgeha Sûrî ya Mafên Mirovan (SOHR) hejmarek binpêkirinên mafên mirovan û kiryarên ku wekî sûcên şer hatiye binavkirin belge kiriye û diyar kiriye ku ev ji aliyê komên çekdarên girdayê hikûmeta demkî ya Şamê ve hatine kirin. SOHRê rapor kiriye ku bombebaranên hikûmeta demkî ya Şamê ya li ser deverên niştecihbûnê yên qerebalix ên Şêx Meqsûd û Eşrefiyê bûne sedema ziyanên madî yên berfireh, koçberbûna sivîlan û kuştina sivîlan. Êrîşên dubarekirî yên bi çekên giran ên ku ji aliyê hêzên hikûmeta demkî ya Şamê ve li ser nexweşxaneya Şehîd Xalid Fecr a li Şêx Meqsûdê, nexweşxaneyê ji xizmetê derxistiye û ev yek jî tirsa karesateke mirovî zêde kiriye. Di nav êrîşan de armancgirtina jeneratora nexweşxaneyê jî hebû ku aliyê droneke xwekuj a komên girêdayî hikûmeta demkî Şamê ve hatibû armanc girtin. Di dema êrîşên de dixtoran diyar kiriye ku li derdora nexweşxaneyê û hundirê nexweşxaneyê "dîmenên tirsnak heye ku [[xwîn]] li her derê û birîndar li erdê di nav fişareke mezin de ne û kêmasiyeke giran a kelûpelên bijîşkî hene" nîşan didin û bang li civaka navneteweyî kiribûn ku berpirsiyariyên xwe yên mirovî û yasayî bicih bînin.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Syrian Army Announces Halt to Military Operations in Sheikh Maqsud, Outlines Withdrawal and Handover Plan|url=https://www.kurdistan24.net/en/story/886385/slug|malper=Syrian Army Announces Halt to Military Operations in Sheikh Maqsud, Outlines Withdrawal and Handover Plan|tarîx=2026-01-10|roja-gihiştinê=2026-02-01|ziman=en|paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li gorî agahiyan du karmendên Nexweşxaneya Osman a Eşrefiyê dema ku hêzên hikûmetê ketin nav taxan, hatine kuştin û komên êrîşkarên Sûriyeyê daxwaza Heyva Sor a Kurd û Heyva Sor a Sûriyeyê ya ji bo derxistina sivîlên birîndar ji taxên dorpêçkirî red kiriye. Tawanên şer ên li hemberî ser şervanên kurd jî hatine belgekirin ku di nav de cendekê şervanekî kurd hebû ku bi têlekê bi erdê ve hatibû kişandin û heqaret lê hatibû kirin. Di vîdyoyeke din de jî tê dîtin ku li ser înternetê belav bûye nîşan didin ku komên girêdayî hikûmeta demkî ya Şamê endama asayîşê ya jin ji avahiyekê di nav heqaret û sloganên DAÎŞê de ji avahiyê ve diavêjin. Sivîlên ku ji taxa Şêx Meqsûd reviyan ji aliyê hêzên hikûmetê ve hatin komkirin û ji ber "sedemên propagandayê" ji aliyê medyaya dewletê ve di dîmenekî şermîner de hatin kişandin, çend ji wan paşê hatin girtin û bo cihên nenas hatibûn veguhastin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Êrîşên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Êrîşên li dijî sivîlan]] [[Kategorî:Hêzên Sûriya Demokratîk]] [[Kategorî:Şerên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer]] [[Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] 37x0u90mrz6fpeetyr399vbrhcbkjxz 0 314777 1996930 1996454 2026-04-05T09:31:08Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1996930 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Māda | nav xwemalî = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|Māda}}}} | nav kurdî = Împeratoriya Med | sal destpêk = 700 {{bz}} | nav ziman = (bi kurdiya kevn) | nav2 = Mad | nav2 ziman = (bi kurdiya navîn) | nav3 = 𐎶𐎠𐎭 | nav3 ziman = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]]) | sal dawî = 550 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Median (greatest extent).svg | binnexşe = Împeratoriya Med, 700 – 550 {{bz}} | paytext = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]] | ziman = [[Zimanê medî|Medî]] | dîn = [[Zerdeştîtî]] | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Diyako]] | serokA2 = [[Frawartiş]] | serokA1 sal = 700–647 {{bz}} | serokA2 sal = 647–625 {{bz}} | serokA3 = [[Kiyaksar]] | serokA3 sal = 625–585 {{bz}} | serokA4 = [[Asteyax]] | serokA4 sal = 585–550 {{bz}} | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = Damezrandina Împeratoriya Med | rûerd = 2.800.000 km²<ref name="Turchin">{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}</ref><ref name="Taagepera">{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}</ref> | rûerd sal = 585 {{bz}} | bûyer1 sal = 700 {{bz}} | bûyer2 = Hilweşîna [[Nînova]]yê | bûyer3 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer4 = Hilweşîna împeratoriyê | bûyer2 sal = 612 {{bz}} | bûyer3 sal = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}} | bûyer4 sal = 550 {{bz}} | berê1 = [[Împeratoriya Asûr]] | berê1 al = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg | berê2 = [[Urartû]] | berê2 al = Urartu 743-ru.svg | berê3 = [[Manan]] | berê3 al = UrmiaM2KP.jpg | berê4 = [[Parsua]] | paşê1 = [[Împeratoriya Hexamenişî]] | paşê1 al = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | paşê2 = Sadrapiyên li Medyayê }} '''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke kevnar a [[kurd]]an<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n73}}</ref> bû ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine. Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk a kevnar]] derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi rojhilat û rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] (di roja îro de wekê çemê sor tê zanîn) li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} == Navê Medyayê == [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] li dora 600 berî zayînê ku welatê medan bi navê Mediyayê nîşan daye]] [[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin. Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji "Efsaneya Yason û Argonotan" hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}</ref> Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания истории ювелирного искусства по предмету «народное мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}</ref> == Dîrok == === Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê === [[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]] [[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]] Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt, talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}</ref> Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriya û di deşta [[Hemedan]]ê ya axa Medyayê re derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}</ref>Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, "bajarê şahane" ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin. Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}</ref> Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji "xwediyên bajêr" ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa "parêzgehên medên bihêz" dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.<ref name=":0" /> Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.<ref name="Radner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' ("xwediyên bajêr") ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}</ref> Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}</ref> Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> === Yekbûna rêveberiyên Medyayê === [[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]] Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}</ref> Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.<ref name="Radner2023">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676 {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên "dûr" gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi "sondên dilsoziyê" yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.<ref name="Radner2003"/> Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> [[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]] Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.<ref name=":1" /> Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.<ref name="Barnett1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}</ref> Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.<ref name="Barnett1963" /> Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.<ref name=":9"/> Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.<ref name=":3"/> Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.<ref name="Radner2023"/> === Serdema navber a skîtan === Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> === Têkçûn û hilweşîna asûriyan === [[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.<ref name=":11"/> Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}</ref> Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.<ref name=":2" /> Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.<ref name="Radner2023"/> Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine. Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.<ref name=":2" /> Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine. Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.<ref name=":2"/> Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}</ref> Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}</ref> === Avabûna Împeratoriya Medê === [[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de & Kesk: di dawiya serweriya wî de.]] [[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]] Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA5 }}</ref> Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.<ref name=":2"/> Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West & East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}</ref> Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine. Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.<ref name=":7"/> Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Sagartya]],<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Drangyana]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> [[Arya]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.<ref name=":4" /> Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.<ref name=":5" /> Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.<ref name=":6" /> Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.<ref name=":8"/> Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }}</ref> Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine. Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}</ref> Hatiye dîtin ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû. === Berfirehbûna Împeratoriyê === [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e. Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US}}</ref> Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005}}</ref> Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US}}</ref> Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê "Împeratoriya Medê" li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu}}</ref> == Rêveberî == === Rêveberiya îdarî === Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.<ref name=":4"/> Ji monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PR9 }}</ref> Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa "padîşahên Medyayê" di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): "... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine".<ref name=":9"/> Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.<ref name=":8"/> === Şahên împeratoriya Medyayê === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- | rowspan="2" | '''Key''' | colspan="4" | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)''' | rowspan="2" | '''Nîşe''' |- ! [[Hêrodotos]] ! George Cameron ! Edvin Grantovski ! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]] |- | '''[[Diyako]]''' | 700−647 BZ | 728−675 BZ | 672−640 BZ | 700−678 BZ | Keyê yekem |- | '''[[Frawartiş]]''' | 647−625 BZ | 675−653 BZ | 640−620 BZ | 678−625 BZ | Kurê Diyako ye |- | '''[[Madyes]]''' | X | 653−625 BZ | 635−615 BZ | X | Serdema Sikîtyan |- | '''[[Kiyaksar]]''' | 625−585 BZ | 625−585 BZ | 620−584 BZ | 625−585 BZ | Kurê Frawartiş e |- | [[Asteyax]] | 585−550 BZ | 585−550 BZ | 584−550 BZ | 585−550 BZ | Kurê Kiyaksar e |- | colspan="6" | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin. |} === Qesra împaratoriyê === Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, "çavê padîşah" (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî "wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA26 }}</ref> Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13"/> Diyako bi danasîna "çavdêr û guhdaran" li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.<ref name=":10" /> Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.<ref name=":12"/> === Hêz === [[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]] Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.<ref name=":14"/> Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US}}</ref> Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav="The Rise and Fall of Media" |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> === Aborî === Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.<ref name=":15"/><ref name=":14" /> Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US}}</ref> Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê "hêzeke aborî ya serdest" binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu}}</ref> Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan biriye Anşanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav="Median Art and Medizing Scholarship" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|2m}} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }} * {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }} * {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor & Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }} {{Xanedana Mediyan}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kurdan]] [[Kategorî:Dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka medan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Împeratoriya Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] jv9buxnmyowdmzio3s6ky2hc9otjteo 1996935 1996930 2026-04-05T10:22:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 1996935 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = Māda | nav xwemalî = {{br entries|{{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}}|{{transliteration|peo|Māda}}}} | nav kurdî = Împeratoriya Med | sal destpêk = 700 {{bz}} | nav ziman = (bi kurdiya kevn) | nav2 = Mad | nav2 ziman = (bi kurdiya navîn) | nav3 = 𐎶𐎠𐎭 | nav3 ziman = (bi [[Zimanê Akadî|akadî]]) | sal dawî = 550 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Median (greatest extent).svg | binnexşe = Împeratoriya Med, 700 – 550 {{bz}} | paytext = [[Hemedan, Ekbatana|Ekbatan]] | ziman = [[Zimanê medî|Medî]] | dîn = [[Zerdeştîtî]] | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = [[Diyako]] | serokA2 = [[Frawartiş]] | serokA1 sal = 700–647 {{bz}} | serokA2 sal = 647–625 {{bz}} | serokA3 = [[Kiyaksar]] | serokA3 sal = 625–585 {{bz}} | serokA4 = [[Asteyax]] | serokA4 sal = 585–550 {{bz}} | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = Damezrandina Împeratoriya Med | rûerd = 2.800.000 km²<ref name="Turchin">{{Jêder-kovar |paşnav1=Turchin |pêşnav1=Peter |paşnav2=Adams |pêşnav2=Jonathan M. |paşnav3=Hall |pêşnav3=Thomas D |sernav=East-West Orientation of Historical Empires |kovar=Journal of World-Systems Research |tarîx=December 2006 |cild=12 |hejmar=2 |rûpel=223 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381 |roja-gihiştinê=12 îlon 2016 |issn=1076-156X }}</ref><ref name="Taagepera">{{Jêder-kovar|paşnav1=Taagepera |pêşnav1=Rein |sernav=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to AD 600 |kovar=Social Science History |tarîx=1979 |cild=3 |hejmar=3/4 |rûpel=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959 | issn =0145-5532 }}</ref><ref name="OxfordArea">{{Jêder-kitêb|paşnav1=Bang |pêşnav1=Peter Fibiger |url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92 |sernav=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience |paşnav2=Bayly |pêşnav2=C. A. |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter |sal=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-977311-4 |rr=92–94 |ziman=en }}</ref> | rûerd sal = 585 {{bz}} | bûyer1 sal = 700 {{bz}} | bûyer2 = Hilweşîna [[Nînova]]yê | bûyer3 = [[Şerê Halîsê]] | bûyer4 = Hilweşîna împeratoriyê | bûyer2 sal = 612 {{bz}} | bûyer3 sal = {{Nowrap|28ê gulana sala 585ê {{bz}}}} | bûyer4 sal = 550 {{bz}} | berê1 = [[Împeratoriya Asûr]] | berê1 al = Flag of the Assyrians (gold and blue Assur).svg | berê2 = [[Urartû]] | berê2 al = Urartu 743-ru.svg | berê3 = [[Manan]] | berê3 al = UrmiaM2KP.jpg | berê4 = [[Parsua]] | paşê1 = [[Împeratoriya Hexamenişî]] | paşê1 al = Standard of Cyrus the Great (Achaemenid Empire).svg | paşê2 = Sadrapiyên li Medyayê }} '''Împeratoriya Med''', '''Medya''' an jî '''Împeratoriya Medyayê''' (bi medî: {{Ziman|peo|𐎶𐎠𐎭|}} ''Māda''; bi yewnanî: ''Μηδία'' ''Mēdía''; bi akadî: ''[[wikt:𐎶𐎠𐎭#Descendants|Mādāya]]''),{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} împeratoriyeke kevnar a [[kurd]]an<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=81 |jêgirtin=Kurd Mad e, Mad jî Kurd e. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press |tarîx=1896 |rr=22 |ziman=en |url=https://archive.org/details/dli.ministry.15864/page/n73}}</ref> bû ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku [[Kurdistan]], [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû hikum kiriye. Navê axa medan wekê [[Medya (herêm)|Medya]] hatiye binavkirin. Êrîşên berdewam ên asûriyan li herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bûye sedema pêvajoya yekbûna eşîrên Medyayê. Di sala 612 {{bz}} de, medî bi hevpeymaniya bi babîliyan re hêzeke mezin bidest xistine û di şerê li dijî asûriyan de împeratoriya asûriyan hilweşandine. Li gorî dîroknivîsiya klasîk, Împeratoriya Med piştî hilweşandina [[Împeratoriya Asûr|Asûrî]] wekê hêzek sereke ya [[Rojhilata Nêzîk a kevnar]] derketiye holê. Di dema Kiyaksarî ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de, bi rêya bindestkirina gelên cîran ên wekê [[Gelê Farsê|fars]] û [[Ermenî|ermeniyan]], sinorên împeratoriyê ber bi rojhilat û rojava ve berfireh bûye. Berfirehbûna axê ya Medyayê bûye sedema avakirina yekem împeratoriya kurdî ku di bilindeya xwe de li ser qadeke zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe<ref name="Turchin" /><ref name="Taagepera" /><ref name="OxfordArea" /> serwerî kiriye ku ji qeraxên rojhilatê [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] (di roja îro de wekê çemê sor tê zanîn) li Anatolyayê heta [[Asyaya Navendî|Asyaya Navîn]] dirêj bûye. Di vê serdemê de, împeratoriya Medyayê li kêleka [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Lîdya û [[Misira kevnare|Misirê]] yek ji hêzên mezin herî mezin ên li Rojhilata Nêzîk a kevnar bû. Di dema serweriya xwe de [[Asteyax|Astyages]] ([[Desthilatdarî|d]]. 585–550 {{bz}}) ji bo bihêz kirina û navendîkirina împeratoriya Medyayê xebitiye li dijî îradeya eşrafên eşîrî derketiye ku dibe ev yek bûye yek ji sedemên hilweşîna împeratoriyê. Di sala 550 berî zayînê de paytexta Medyayê [[Ekbatana]] ji aliyê padîşahê farisî [[Kûruşê Mezin|Kûruşê II]] ve hatiye dagirkirin. Piştê ketina paytexta Medyayê despêka avakirina [[Împeratoriya Hexamenişî|împeratoriya hexamenişiyan]] despêkiriye.{{sfn|Dandamaev|1989|p=}} == Navê Medyayê == [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|çep|Nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] li dora 600 berî zayînê ku welatê medan bi navê Mediyayê nîşan daye]] [[Med]] (medyayî) di destpêka hezarsala 1em a berî zayînê de derketine qada dîrokê. Navên wan cara yekem di kronîkên asûrî de di sedsala 9an de hatiye behskirin. [[Şalmaneserê III]] (860–825 berî zayînê) welatê wan wekê Amaday bi nav kiriye. Pişre welatê medan (Medya) wekê Maday, Matayî û Amadayî hatiye binavkirin. Herodotus dibêje ku navê Medyayê ji Medea, keça sihêrbaz a Eetion ku hikumdarê [[Kolxîs]]ê bû ku di efsaneya yewnanî ya kevnar de hatiye vegotin ji "Efsaneya Yason û Argonotan" hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Mythical Origins of the Medes and the Persians |paşnav=Vannicelli |pêşnav=Pietro |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2012-08-30 |rr=255–268 |isbn=978-0-19-969397-9 |url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199693979.003.0011 }}</ref> Ew her wiha dinivîse ku di demên kevnar de ji med wekê arî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Мир-Юсупова |pêşnav=Мухайохан |tarîx=2023-03-24 |sernav=Основы преподавания истории ювелирного искусства по предмету «народное мастерство» |url=https://doi.org/10.47689/stars.university-pp352-354 |kovar=Современные тенденции инновационного развития науки и образования в глобальном мире |cild=1 |hejmar=3 |rr=352–354 |doi=10.47689/stars.university-pp352-354 |issn=2250-3811 }}</ref> == Dîrok == === Êrîşên li ser axa Medyayê ya berê Împeratoriyê === [[Wêne:Empire neo assyrien-pt.svg|thumb|Nexşeya împeratoriya asûrî]] [[Wêne:Khorsabad Salle II bas relief 22 attaque d'une cité mède.jpg|thumb|Êrîşa artêşa asûrî ya Sargon II li ser bajarê Kishshesim ê Medyayê. Relyefeke ji qesra Dur-Sharrukin (Xorsabad) a berhemên Eugène Flandin a Abîdeyên Nînewayê (1849).]] Di dawiyê hezar salan 2ê {{bz}} de, eşîrên medî koçê [[Rojhilata Kurdistan]] a îro bûne. Ji sedsala 9ê berî zayînê ve asûriyan bi rêkûpêk êrîşî herêmên Medyayê dikirin û mal û milkên wan talan dikirin ku di wê demê de li herêmê gelek mîrekiyên piçûk hebûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dîroka Kurdistan: Bikurtebirî |paşnav=Cemîl Paşa |pêşnav=Ekrem |sal=1995 |tarîx= |rr=65–66 |jêgirtin=...li Kurdistanê Asoran bê perwa hespên xwe dibezandin, dikuşt, talan dikir û Kurdistanê wêran dikir. |url=https://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=3810 |weşanger=[[Enstituya Kurdî Ya Brukselê]] }}</ref> Yekem behskirina medan di nivîsên asûrî de vedigere sala 834 {{bz}} ku padîşahê asûrî [[Şalmanesêr III]] ([[Desthilatdarî|d]]. 858–824 {{bz}}) ji sefereke êrîşî vegeriya û di deşta [[Hemedan]]ê ya axa Medyayê re derbas bûye.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Medan di bin serweriya serokên eşîran de gelek yekîneyên piçûk ava kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> Tevî dagirkirina erdên çend serokên Medyayê, padîşahên asûrî li gelek deverên Medyayê têk çûne û bi ti awayê nekarîne ku tevahiya axa Medyayê dagir bikin.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes |malper=[[Livius.org]] |tercimeya-sernav=Med }}</ref>Di sala 815 {{bz}} de padîşahê asûrî [[Şemşî-Adad V]] (d. 823–811 {{bz}}) li dijî Sagbîta, "bajarê şahane" ya serokê medî Hanaşîruka dest bi şer kiriye û bajêr dagir kiriye. Li gorî nivîsara asûrî, 2300 medî hatine kuştin û Sagbîta, digel 1200 wargehên li deverên hatine wêrankirin. Piştê dagirkeriya van deveran asûriyan bi darê zorê mal û milkên eşîran desteser dikirin ku di nav de hesp, pez û berhemên destan hebûn. Asûrî li deverên [[Gola Ûrmiyê]] rastî berxwedanên tund hatine û êrîşên xwe ber bi deverên din ên Medyayê diguherînin. Di dawiya sedsala 9ê {{bz}} de [[ûrartû]]yan peravên rojava û başûrê Gola Ûrmiyê bidest xistibûn û dest bi pêşveçûnê ber bi [[Mannea]]yê ve kiribûn. Asûrî li hemberî şerên li dijî pêşveçûna ûrartûyan de têk çûne û bi demê re ji bo ku rê li ber pêşveçûyîna [[ûrartû]]yan bi Manneayê re hevpeymanî pêk anîne. Asûrî di şeş êrîşên berfireh ên ku [[Adad-nîrari III]] (d. 810–781 {{bz}}; di 809, 800, 799, 793, 792 û 788 {{bz}} de) li dijî medan pêk anîne têk çûne û piştê van têkçûnan qeyraneke (krîz) siyasî ya dirêj li Asûriyê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb|paşnav=Gershevitch |pêşnav=Ilya |isbn=9780521200912 |sernav=The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods |weşanger=[[Zanîngeha Cambridge]] |rr=66-69 |tercimeya-sernav=Dîroka Îranê ya Cambridge, Cild 2: Serdemên Med û Hexamenişê |ziman=en |url=https://www.cambridge.org/tr/universitypress/subjects/history/middle-east-history/cambridge-history-iran-volume-2?format=HB&isbn=9780521200912 |tarîx=hezîran 1985 }}</ref> Piştre di dema serweriya [[Tîglat-Pîlaser III]] (d. 745–728 {{bz}}) de asûriyan dest bi rêxistinkirina parêzgehan dagirkiriyên di destê xwe de dike, çavkaniyeke dahata birêkûpêk misoger kiriye û bingehek ji bo dagirkirina axên din peyda kiriye. Dema ku di sala 744 {{bz}} de asûriyan, ji xeynî parêzgeha Zamua ya berê damezrandî, du parêzgehên din bi navê Bit Ḫamban û Parsua ava kirine û li wir wan parêzgerî û garnîzon ava kirine ku di vê heyamê de sinorên asûrî nêzîkî Medyayê bûn. Di heman salê de, asûriyan ji Med û Maniyan bac wergirtine û di sala 737 {{bz}} de, Tîglatpîlesar êrîşî Medyayê kiriye ku gihîşt deverên dûr ên Medyayê û ji "xwediyên bajêr" ên Med heta Çola Xwê û Çiyayê Bîknî bac xwestiye. Di vegotineke vê seferê de, Tîglat-Pîlesar behsa "parêzgehên medên bihêz" dike û îdia dike ku 6.500 kes ji herêma rojavayê Medyayê ber bi Rojavayê Kurdistanê û Fenîkyayê ve sirgûn kiriye.<ref name=":0" /> Di bin desthilatdariya [[Sargon II]] (d. 722–705 {{bz}}) de, hebûna asûriyan li Medyayê gihîştiye bilindeya xwe. Sargon armanc kiribû ku kontrola îdarî ya rasterast li ser van herêmên dûr ava bike ku bi berdewamî sîstema parêzgehiyê ku jixwe li deverê di meriyetê de bûn û bi heman şêwaza rêveberiya heyî kontirola ferz bike. Rêveberên asûrî bi axayên bajarên herêmî bi hev re bilind bûne: dibe ku rêveberên asûrî berpirsiyarê çavdêriya bazirganiya dûr û dirêj û berhevkirina bacan bû û axayên herêmî jî desthilatdariya birêvebirina karûbarên herêmî berdewam kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di sala 716 {{bz}} de bajarên Sargon Harhar û Kišesimê kirine navendên parêzgehên nû yên asûrî, hinek deverên din ên rojavayê Medyayê ku di nav de Sagbita hebû, li parêzgehan zêde kirine û parêzgehan bi rêzê ve bi navên Kar-Sarrukin û Kar-Nergal hatine binavkirin.{{sfn|Dandamayev|Medvedskaya|2006}} Tevî ku li herêma Zagrosê çalak bû jî, [[Senaxerîb]] (d. 704-681 {{bz}}) li gorî pêşiyên xwe TîglathPîlaser III û Sargon II bi şêwazeke sernerm tevgeriyaye. Ev rewş nîşan dide dibe ku piştî pirsgirêkên destpêkê ên ji bo kontrolkirina parêzgehên nû Kar-Sarrukin û Kar-Nergal ku piştî 713 {{bz}} asûrî li deverên rojhilat bê kêşe pêşve çûne. Pergala dualî ya damezrandî ku rêveberiya parêzgehên asûrî û axayên bajarên herêmî vedihewîne, hatiye dîtin ku hevsengiyeke heye ku her du aliyan ji vê yekê sûd wergirtine. Çavkaniyên heyî nîşan didin ku kontrola asûriyan a li ser parêzgehên ku ji aliyê [[Tîglath-Pîlaser]] û Sargon ve hatine damezrandin, bi kêmanî heta serdema Esarhaddon, berdewam kiriye. Di sala 702 {{bz}} de Senaherîb di dema kampanyayekê de li dijî padîşahiya [[Ellipi]]yê ya [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] bi medan re şer kiriye. Ev yekane têkiliya wî ya rasterast a tomarkirî yê bi medan re ku li ser axa wan nîşan dide û ji medan ên ku li derveyî herêmên di bin kontrola asûriyan de diman, bacê distîne.<ref name="Radner2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> Asûrî bi berdewamî behsa medan dikirin ku li wargehên ku ji aliyê ''bēl ālāni'' ("xwediyên bajêr") ve dihatin birêvebirin dijîn. Tê texmînkirin ku yekbûna hêza desthilatdar a berfirehtir di têkiliyên navkesane yên di navbera van bēl ālāni yên medî de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Notes on the Medes and Their ‘Empire’ from Jer. 25.25 to Hdt. 1.134 |url=https://www.academia.edu/25366037/Notes_on_the_Medes_and_Their_Empire_from_Jer_25_25_to_Hdt_1_134 |kovar=academia.edu }}</ref> Bikaranîna modelek avakirina dewleta duyem li ser rewşa Medyayê nîşan dide ku bi dehsalan ji dagirkirina êrîşkar a asûriyan ve hatine teşwîqkirin, bēl ālāni yên medyayî bi mînakê fêr bûne ka çawa xwe ji hêla siyasî û aborî ve birêxistin bikin û birêve bibin ku bigihîjin statûyeke mîna dewletan.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of Iran from the Palaeolithic to the Achaemenid Empire |paşnav=Matthews |pêşnav=Roger |weşanger=Taylor & Francis |tarîx=2022-06-30 |isbn=978-1-000-57091-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kb5vEAAAQBAJ&pg=RA7-PA1978 |paşnav2=Nashli |pêşnav2=Hassan Fazeli }}</ref> Êrîşên dubare yên ku aliyê asûriyan ve li dîjî axa Medyayê qewimîne gelek welatiyên Medyayê neçar kiriye ku hevkariyê bikin û rêbertiyeke bibandortir pêş bixin. Bazirganî dibe ku wekê bajarê navendî bûye sedema geşbûna Ekbatana ya Medyayê û dibe ku pêvajoya yekbûnê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-05 }}</ref> === Yekbûna rêveberiyên Medyayê === [[Wêne:The story of the greatest nations; a comprehensive history, extending from the earliest times to the present, founded on the most modern authorities, and including chronological summaries and (14780857854).jpg|thumb|Di tabloyê de hatiye ravekirin ku Deyoses ferman dide medan ku rêya xwe ya seferberiyê bidin destpêkirin]] Li gorî [[Hêrodotos|Hêrodotus]], Deyoses bi awayeke stratejîk plan kiriye ku serweriyeke otokratîk di nav medan ava bike. Di serdema bêqanûnîyeke berfireh ê li Medyayê de, [[Deyoses]] bê navber xebitiye ku dadweriyê saz bike û wekê dadwerekî bêalî û dadperwer navûdengeke berfireh bi dest xistiye. Piştre Deyoses herî dawî dest ji dadweriyê berdaye û ev yek bûye sedema tevlihevî ya li Medyayê. Ev yek bû sedem ku medî li hev bicivin û biryar bidin ku padîşahekê hilbijêrin û di encama vê civînê de Deyoses dibe serwerê medan. Piştre bajarekî kelehî ya bi navê Ekbatana hatiye avakirin ku ji bo hemî desthilatdariya medan bûye navendeke rêveberiyê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005 }}</ref> Vegoteneke Ktesias behsa mediyek bi navê Arbakes dike. Arbakes wekê general di artêşa asûrî de û li ser navê padîşahê asûrî wekê parêzgerê medan xizmet kiriye. Ew li [[Nînewa]]yê rastî hevalbendê xwe yê paşê, Belesisê babîlî hatiye ku herduyan bi heyama salekê xizmeta leşkerî di fermandariya leşkerên alîkar ên med û babîlî yên asûrî kirine. Bi cesareta lawaziya padîşahê asûrî Sardanapalus, [[Arbakes]] û Belesys li dijî asûriyan dest bi serhildanê dikin û Arbakes wekê padîşahê yekem ê Medyayê derketiye holê. Her çend navên dişibin Deyoses û Arbakes di çavkaniyên asûrî de diyar bibin jî, diyar e ku ev nav di serdema asûrî de di nav gelên li deşta Îranê de gelemperî bûn.<ref name="Radner2023">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023-04-14 |isbn=978-0-19-068763-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=jTOxEAAAQBAJ&pg=PA674 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qiralê asûrî [[Esarhadon]] (d. 680–669 {{bz}}) çend seferên dagirkeriyê ber bi axa Medyayê ve pêk aniye. Lê seferan dagirkeriya wî bi gelemperî têkçûyî dimîne. Bi texmîneke mezin di sala 676 {{bz}} û bê guman berî sala 672 {{bz}} axayên bajêr Uppis ê Partakka, Zanasana ê Partukka û Ramateia ê Urakazabarna hesp û kevirên lapis lazuli wekê diyariyek ji Nînova re anîne. Ev hikumdarên ku ji herêmên ji derveyî parêzgehên Zagrosê yên asûrî hatibûn, radestê Esarhadon bûne û li dijî axayên bajaran ên reqîb alîkariya wî xwestine. Piştî vê beşê, sirgûnkirina du axayên bajêr ji welatê Patuşarri ji bo Asûryayê tê kirin, li vir çalakiyên Esarhadon li dijî medên "dûr" gihîştine Deryaya Xezar û çola Xwê ya li nêzîkî çiyayê Bikniyê. Lêbelê berevajî pêşiyên xwe, xuya ye ku Esarhaddon axa Medyayê dagir nekiriye. Ramateia bi "sondên dilsoziyê" yên ku di merasîma erkdarkirina cîgirê textê asûrî di sala 672 {{bz}} de hatine kirin de jî tê behs kirin.<ref name="Radner2003"/> Li gorî nivîsên asûrî yên ji serdema Esarhadon, rewş li ser sinorên rojhilatê asûriyan pir aloz bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Her çend piştî 713 {{bz}} çûna parêzgehên asûrî yên li Zagrosê ji bo berhevkirina bacê ji bo parêzgarên cûrbecûr adet be jî, di dema Esarhadon de erkên wiha tijî xetere bûn. Ev metirsiya zêde ne tenê ji ber medî û manayiyên ku welatên wan dagirkir kiribûn û bi darê zorê bac ji wan sitandibûn, di heman demê de metirsiya asûriyên dagirkirker ji ber sîmerî û skîtên ku li Îranê çalak bûn jî derketiye holê. Metirsiyên wan ên sereke tevgerên li [[Kaštaritu]] û axayê bajarê [[Kār-Kaššî]] yê çêbûye ku di pirsên falgirtinên di derbarê karûbarên medan de navdar bû. Asûriyan Kaštaritu wekê rêberekî siyasî yê xwedî bandorek mezin û hêzek ku divê pê re were hesibandin didîtin; Esarhaddon ji wê yekê ditirsiya ku Kaštaritu bi axayên din ên bajarên medan re komployan pêk bîne, li dijî Asûryayê seferber bibe û êrîşî keleh û bajarên asûriyan bike. Çavkaniyên berdest eşkere nekirine ka pirsgirêka Kaštaritu çareseriyek aştiyane ye an leşkerî ye, bêdengî dibe ku encameke neyînî nîşan bide. Êrîşên li ser kelehên asûriyan nîşan didin ku di bin serweriya Esarhadon de asûrî dest bi windakirina kontrola axa dagirkirî ya Medyayê kiriye. [[Saparda]] ku di sala 716 {{bz}} de bûye beşek ji parêzgeha Harhar ku êdî di bin dagirgirina asûriyan de nebû û axayê wê yê bajêr Dusanni, ligel Kaštaritu, di gelek pirsên falbazî de wekê dijminê asûriyan hatiye behs kirin.<ref name=":1">{{Jêder-kovar |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |tarîx=2003-01-01 |sernav=2003 An Assyrian View on the Medes. In G. B. Lanfranchi, M. Roaf & R. Rollinger (ed.), Continuity of Empire: Assyria, Media, Persia. History of the Ancient Near East Monographs 5 (Padova 2003) 37-64. |url=https://www.academia.edu/441280/2003_An_Assyrian_View_on_the_Medes_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_and_R_Rollinger_ed_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_History_of_the_Ancient_Near_East_Monographs_5_Padova_2003_37_64 |kovar=Continuity of empire (?): Assyria, Media, Persia |doi=10.5282/UBM/EPUB.25046 }}</ref> [[Wêne:Median Empire.svg|thumb|Di sala 600 ê {{bz}} de nexşeya Împeratoriya Medan]] Di serdema [[Ashurbanîpal]] de (d. 668–630 {{bz}}) behsa medan kêm dibe. Ashurbanîpal radigihîne ku sê axayên bajarên medan ku li dijî desthilatdariya asûrî serî hildabûn û di dema sefera wî ya pêncem a di sala 656 {{bz}} de têk çûne û wan anîne Nînewayê. Ev behskirina dawî ya medan ê di çavkaniyên asûrî de ye. Ew rastîya ku sê hikumdarên medî wekê axayên bajaran têne wesifandin, dibe ku nîşan bide ku di vê serdemê de şêwaza desthilatdariyê di nav medan de wekê deshilatiya sedsala 8an bû. Nayê zanîn ku parêzgehên dagirkirî yên wekê Zagros, Parsua, Beth-Hamban, Kishesim (Kār-Nergal) û Harhar (Kar-Sarrukin) di serdema Ashurbanipal de beşek ji Asûryayê bûn an na.<ref name=":1" /> Her çend çavkaniyên asûrî di vê serdemê de li ser îraniyan bêdeng bimînin jî, ev yek nîşan dide ku asûrî ji dema serweriya Esarhaddon zêde bi îraniyan re pêwendî çênebe jî, gelek geşedanan nîşan daye ku parêzgehên li zagrosan hatine damezrandin ji dagirkeriya asûriyan rizgar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assurbanipal-king-of-assyria-666-25-bc/ |sernav=AŠŠURBANIPAL |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Rizgariya axên Medyayê dikaribû cih ji bo pêşxistina dewleteke yekgirtî ya Medyayê biafirîne û her çend çavkaniyên asûrî behsa dewleteke yekgirtî ya axa Medyayê nakin ku bi Asûryayê bixwe an mîrektiyên din ên hevdem ên wekê Elam, Mannea an Ûrartû re berawirdî be jî, gelek zanyar dudil in ku tu girîngiyeke dîrokî nedin vegotinên Hêrodotusê.<ref name="Barnett1963">{{Jêder-kovar |paşnav=Barnett |pêşnav=R. D. |tarîx=1963 |sernav=Das Altbabylonische Terrakottarelief. By Ruth Opificius. (Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiastische Archäologie, Neue Folge, Band 2). 11¼ × 8¼. Pp. 279 + 24 plates. Walter de Gruyter &amp; Co., Berlin, 1961. Price not stated. |url=https://doi.org/10.1017/s0003581500052173 |kovar=The Antiquaries Journal |cild=43 |hejmar=2 |rr=300–301 |doi=10.1017/s0003581500052173 |issn=0003-5815 }}</ref> Piştî çil salan di sala 615 {{bz}} de medî di çavkaniyên hemdem de dîsa xuya dibin ku di bin serokatiya [[Kiyaksar|Kîyaksar]] de, êrîşek li ser navenda asûriyan dest pê dikin û bi babîliyan re hevalbendiyê dikin. Di çavkaniyên heyî yên asûrî de tiştek têbînîyê li ser ka Kîyaksar çawa serokatiya hêzek yekgirtî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ji dehsalên berê ve girtiye ser xwe peyda nake, ev yek jî bi kêmbûna çavkaniyên di derbarê polîtîkayên navxweyî û derveyî yên Asûryayê de nîşan dide ku têgihîştineke parçekirî yê di nîvê duyem ê sedsala 7ê {{bz}} diafirîne.<ref name="Barnett1963" /> Li gorî nêrînên îro, veguherîna ber bi împeratoriyeke yekgirtî dibe ku di navbera salên 670 û 615 {{bz}} de, di dema serweriya Ashurbanipal an cîgirên wî de çêbûye. Nebûna tomarên asûrî an çavkaniyên din ên hevdem ji bo vê serdemê, rê li ber qebûlkirina hesabê Hêrodotus vekiriye. Berevajiyê vegotinên qels ên dîroknasê yewnanî Hêrodotos, hebûn û rola Kiyaksar a di hilweşîna Nînewayê de ji aliyê [[Kronîka Babîl|''kronîka babîlî'']] ve hatiye piştrast kirin. Ji ber vê yekê, hûrgiliyên din ên di derbarê kronolojiya serwerî û statûya Kîyaksar wekê padîşahê împaratoriyeke yekgirtî xwedî pê baweriyeke bilind in. Li gorî Hêrodotus, piştî Deyoses kurê wî Phraortes hatiye. Dibe ku Hêrodotos bûyerên bi padîşahên medan ve girêdayî bi yek serweriyê ve girêdabe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav=Account Suspended |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Bi vî awayî, damezrînerê Keyaniya Medyayê ku hemî eşîrên Medyayê di bin yek hêzeke kom kiriye û paytexta nû ya Medyayê ava kiriye, dibe ku cîgirê [[Deyoses]] be.<ref name=":9"/> Her çiqas ev çavkanî ji aliyê hinek zanyaran bi guman hatibe dîtin jî, Phraortes bi gelemperî bi Kaštaritu re hatiye nas kirin ku di sala 672 {{bz}} de serokatiya serhildana Medyayê ya li dijî asûriyan kiriye.<ref name=":3"/> Zanyarên din jî bawer dikin ku medî tenê di bin serweriya Kiyaksar de bûne yek ku li gorî Hêrodotos, ew kurê Phraortes bû û li dora 625 {{bz}} de dest bi serweriya xwe kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The early history of the Medes and the Persians and the Achaemenid empire to the death of Cambyses |paşnav=Young |pêşnav=Jr., T. Cuyler |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1988 |rr=1–52 |isbn=978-0-521-22804-6 |çap=2 |cild=4 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Lewis |pêşnavê-edîtor=D. M. |url=https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-ancient-history/early-history-of-the-medes-and-the-persians-and-the-achaemenid-empire-to-the-death-of-cambyses/53CB24B238E496199A1ED5BFCE828D2A |series=The Cambridge Ancient History |paşnavê-edîtor2=Boardman |pêşnavê-edîtor2=John |paşnavê-edîtor3=Ostwald |pêşnavê-edîtor3=M. |paşnavê-edîtor4=Hammond |pêşnavê-edîtor4=N. G. L. |doi=10.1017/CHOL9780521228046.002 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-07 }}</ref> Ji sala 627 {{bz}} û pê ve, asûrî bê guman hem li welatê xwe û hem jî li Babîlê di tengasiyeke mezin de bûn û ji ber vê yekê, împaratoriya medan bi îhtimaleke mezin piştî 627ê {{bz}} ê yan jî piştî 631ê {{bz}} de derketiye qada dîrokê.<ref name="Radner2023"/> === Serdema navber a skîtan === Di demên kevn de deverên berfireh ên li bakurê [[Deryaya Reş]] û [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Xezarê]] welatekî berfireh ê [[Sikîtyan|skîtan]] bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Di dawiya sedsala 8 û destpêka sedsala 7ê a berî zayînê de komên şervanên koçer debasê Rojhilata Kurdistanê dibin. Di nav komên serdest de skîtî hebûn û tevlêbûna wan ê di karûbarên deşta rojava de di sedsala 7ê {{bz}} de dibe ku yek ji xalên werçerxê ya herî girîng di dîroka [[Serdema hesinî|serdema hesinê]] de nîşan bide. [[Hêrodotos]] di derbarê serdema serdestiya skîtan ku wekê serdema navbera skîtan di Împaratoriya Medan de hatiye zanîn, hinek hûrgulî peyda kiriye. Bi awayekê zelal dîroka vê bûyerê ne diyar e lê tê texmîn kirin ku di navbera rêveberiyên [[Phraortes]] û Kiyaksar de qewimî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> Îrannasê rûs [[Edvîn Grantovskî]] vê bûyerê di navbera 635 û 615 {{bz}} de diyar kiriye û dîroknas [[George Cameron]] jî diyar kiriye ku ev bûyer di navbera 653 û 625 {{bz}} de qewimiye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Di warê skîtên de du ihtîmal derketiye pêş ku di vê demê de, fikra yekem skîtî bi dilxwazî ji [[Rojhilata Kurdistanê]] vekişiyan ku êrîşî deverên din bikin fikra duyem jî, nav konfederasyoneke ku bi lez mezin bûye ku di bin hegemonyaya medan de bû, asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1100.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+1.102&redirect=true |sernav=Herodotus, The Histories, Book 1, chapter 102 |malper=www.perseus.tufts.edu |roja-gihiştinê=2026-03-08 }}</ref> === Têkçûn û hilweşîna asûriyan === [[Wêne:Area inicial da media.gif|thumb|Berê Împeratoriya Medan, Axa Medyayê]] Piştî mirina Asûrbanîpal di sala 631 {{bz}} de xanedaniya asûrî dikeve nav serdemeke bê aramiya siyasî. Di sala 626 {{bz}} de babîliyan li dijî dagirkeriya asûran dest bi serhildanan kiriye. Nabopolasar, parêzgerê herêmên başûr û rêberê serhildanê, di demek kurt de wekê padîşahê Babîlê hatiye nas kirin.<ref name=":11"/> Nabopolasar kontrola hinek Babîlê ji asûriyan bi dest dixe û hewl dide ku tevlî şerên cidî be û dibe ku di vê serdemê de li dijî asûran di nav gera li hevalbendiyekê li dijî asûriyan de bû. Balkêş e ku Hêrodotos behs dike ku padîşahê medî Phraortes li dora sala 625 {{bz}} di dema êrîşeke bêserketî ya li ser Asûryayê de jiyana xwe jidest daye. Lê berevajiyê vê yekê di derbarê têkiliyên di navbera med û asûriyan de ji 624 heta 617 {{bz}} de ti delîl nehatiye dîtin.<ref name=":2">{{Jêder-kovar |paşnav=Reade |pêşnav=julian E. |sernav=2003. Why did the Medes invade Assyria? |url=https://www.academia.edu/30994213/2003_Why_did_the_Medes_invade_Assyria |kovar=academia.edu }}</ref> Di sala 616 {{bz}} de babîliyan li ser çemê navîn ê Firatê artêşeke asûrî têk birin û hêzên Mannea yên ku alîkariya asûriyan dikirin dîl girtine. Nayê zanîn ka gelo [[Padîşahiya Mannea]] heta wê demê hê hebû an na. Di heman salê de babîliyan li nêzîkî Arafa (Kerkûk a îro) asûriyan têk birine. Di meha sêyem a sala 615 {{bz}} de babîliyan rasterast ber bi çemê Dîcleyê ve meşiyan û êrîşî asûran kirine lê careke din dîsa paşve vedikişin. Di meha heştem de medî li nêzîkî Arafa çalak bûne ku ev yek nîşan dide ku di navbera Med û Babîlê de rêkevtineke hevpar hebû.<ref name=":2" /> Ji ber ku Arafa pir nêzîkî navendên sereke yên navenda asûriyan (Asûr, Nînewa û Erbela) bû, hemî çeperên împaratoriyê li Rojhilata Kurdistana îro hatiye texmîn kirin jixwe ji dest derketine.<ref name="Radner2023"/> Medî di meha pêncem a sala 614 {{bz}} de gihîştin Nînewayê û axa di navbera Arafa û Nînewayê de bidest xistine. Di nîvê sala 614 {{bz}} de medan Tarbîsû ku bajarekî li bakurê paytexta asûriyan a Nînewayê bû bidest xistine û piştre ber bi çemê Dîcleyê ve çûne ku li dîjî asûriyan şer bikin. Heta ku artêşa Babîlê digihîje alikariya medan, artêşa medan herêmê ji destê asûran bidest xistine. Vê hewldana hevkariyê nîşan daye ku di navbera Nabopolassar û padîşahê Medyayê Kiyaksar (625–585 {{bz}}) de hevpeymaniyek berê hebû ku paşê ew bi şexsî civiyane û têkiliya xwe fermî kirine. Dîroknasê babîlî Berossus behs dike ku ev hevpeymaniya di navbera Babîl û Medyayê de bi zewaca Amîtîs ku dibe ku keça Kiyaksar be, bi kurê Nabopolasar, Nebukadnezar II re hatiye dest pê kirin.<ref name=":2" /> Piştre Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane mala xwe. Di sala 613 {{bz}} de di kronîkê de behsa medan nayê kirin. Lêbelê di sala 612 {{bz}} de padîşahekî ummān-manda derdikeve holê; her çiqas balkêş be ku yekem car tableteke bi nivîsa mîxî xelkekî bi du têgehên cûda rave bike jî ew kes ku tablet behs dike bê guman bi padîşahê Med re wekhev e. Hêzên leşkerî yên hevbeş ên Kiyaksar û Nabopolasar Nînewayê dorpêç kirine û piştî sê mehan wan bajêr bidest xistine. Piştî bidest xistina paytexta asûriyan, xuya ye ku tenê babîliyan seferên xwe berdewam kirine û beşek ji artêşa babîliyan ber bi Nasîbîna û Rasappayê ve pêşve çûne û di vê demê de jî Kiyaksar û artêşa wî vegeriyane Medyayê. Di vê navberê de asûrî li Heranê di bin padîşahekî nû de li rojava ji nû ve di hewlên kom bûne de bûn. Medî di tomarên sala 611 {{bz}} de nayên dîtin û di heman demê de babîlî bi awayekî leşkerî ber bi Rojavayê Kurdistanê û ber bi firata jorîn ve pêşve diçin.<ref name=":2"/> Firewnê misirî Necho II ji bo artêşa asûrî alîkarî şandiye ku xwe li Heranê bi cih kiribû. Ji ber vê yekê hatiye dîtin ku Nabopolasar ji medan alîkarî xwestiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-08 |ziman=en-US }}</ref> Dema ku ji bo alikariya babîliyan derdikevin holê, medî careke din dîsa di sala 610 {{bz}} de di tomarên dîrokî hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=y8EqAAAAMAAJ |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique }}</ref> Dema ku bi vê hevpeymaniya tirsnak re rû bi rû dimînin, asûrî û hevalbendên wan ên misirî ji Heranê derdikevin û bajêr dikeve destê med û babîlan. Di tomarên kevnar de medî herî dawî di dema bidest xistina Heranê hatine dîtin û ji vir pê ve agahiyên di derbarê medan de bi piranî ji çavkaniyên klasîk hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Excavations at Qasrij Cliff and Khirbet Qasrij |paşnav=Curtis |pêşnav=John |weşanger=British Museum Publications |tarîx=1989 |isbn=978-0-7141-1123-0 |cih=London |kesên-din=British Museum |paşnav2=Collon |pêşnav2=Dominique |series=Saddam Dam report }}</ref> === Avabûna Împeratoriya Medê === [[Wêne:Median empire map.png|thumb|Berfirehiya Împeratoriya Medan di bin serweriya Kiyaksar de. Keskê vekirî: di destpêka serweriya wî de & Kesk: di dawiya serweriya wî de.]] [[Wêne:PLATE2BX.jpg|thumb|Mirovên esilzadeyên medî]] Di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de hatiye dîtin ku medî bûne yek û bûne yekîneyeke siyasî ya girîng ê di bin desthilatdariya monarşiyekê de ku bi serketina şer û têkoşêneke demdirêj ê li dijî asûran avakirina împaratoriya Medyayê dane destpêkirin. Medan li seranserê Medyayê împeratoriyeke gelek pêşketî ava kirine ku bi gelemperî ji rêberî û pratîkên dijberê xwe yê împeratoriya [[Suryanî|asûriyan]] bi bandor bûne. Delîlên berdest ên di çavkaniyên Babîl û Incîlê de nîşan didin ku medan piştî hilweşîna asûrê roleke siyasî ya girîng li Rojhilata Nêzîk a kevnar lîstine. Serdema împeratoruya medan de çar hêzên sereke yên wekî [[Babîl (dewlet)|Babîl]], Medya (Med bi xwe) [[Lîdya]] û herî başûr [[Misira kevnare|Misir]] hêzên sereke yên vê serdemê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2013-04-15 |isbn=978-1-136-01694-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bb7eH1LHRcAC&pg=PA5 }}</ref> Împaratoriya Medyayê di demek kurt de li Anatolya Navîn bi Lîdyayê re sinorek hevpar ava kirine. Bi berfirehiyên ber bi Anatoliya û [[Bakurê Kurdistanê]] ve medan ku berî sala 590ê {{bz}} axa Mannea û Ûrartûyê beşdarê axa Medyayê kirine. Ev dîrok hilweşîna van her dû dewletên dîrokî destnîşan dike. Julian Reade pêşniyar kiriye ku nivîsa Kronîka Babîlî ya sala 609ê {{bz}} dibe ku behsa êrîşeke Medyayê, li ser [[Ûrartû|Ûrartuyê]] dike. Ev bûyer ku demek kurt berî êrîşên babîliyan a di salên 608ê û dibe ku 607ê {{bz}} de qewimiye, dikare nîşan bide ku babîliyan piştgirî dane berfirehbûna medan ê ber bi rojava ve û ber bi Anatoliyayê ve. Hîpotezek din jî ev e ku di destpêka sala 615ê {{bz}} de, Kîyaksar û Nabopolasar hem ji bo berfireh bûna ber bi Ûrartûyê û hem jî ji bo berfireh bûna ber bi Asûryayê ve plan kirine.<ref name=":2"/> Ji ber ku çavkaniyên nivîskî piştî 640ê {{bz}} de bi dawî bûne, di derbarê dawiya ûrartûyan de zêde tiştek nayê zanîn. Her çiqas sîmmerî û medî wekê berpirsiyarên bidawîhatina Ûrartûyê werin dîtin jî, lihevkirina giştî ev e ku Ûrartû di dawiya sedsala 7ê {{bz}} de ji aliyê medan ve hatiye hilweşandin.<ref name=":7">{{Jêder-kovar |tarîx=2004 |sernav=Medes in Media, Mesopotamia, and Anatolia: Empire, Hegemony, Domination or Illusion? |url=https://www.academia.edu/8102970/Medes_in_Media_Mesopotamia_and_Anatolia_empire_hegemony_devolved_domination_or_illusion |kovar=Ancient West & East |rr=223 |doi=10.1163/9789047405870_002 }}</ref> Di destpêka sedsala 7ê berî zayînê de, sîmmeriyan êrîşî [[Qefqasya]] û [[Anatolya]]yê kirine. Dema ku sîmmerî li deştên Kapadokyayê bi cih bûne, keyaniya Lîdyayê li Anatolyê, bi paytexta xwe yê Sardîsê derketine holê. Padîşahên lîdyayî êrîşa sîmmeriyan paşve xistine û êrîşeke ber bi rojhilat ve dane destpêkirin ku hêdî hêdî ber bi Kapadokyayê ve pêş ve çûne. Hêza sîmmeriyan ku li [[Kapadokya]]yê mezin bûne û girîngî bidest xistine, hema hema hilweşîna wan û ûrartûyan di heman heyamê de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/cappadocia/ |sernav=Cappadocia - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Ev yek ji bo berfirehiya Medyaya derfetek afirandiye ku piştê Ûrartûyê Asyaya Biçûk û Kapadokyayê beşdarê axa Medyayê kirine. Nivîsarên asûrî yên di sedsala 7ê berî zayînê de Anatolyaya li rojavayê [[Firat]]ê wekê herêma [[Zagros (rêzeçiya)|Zagrosê]] binav kirine.<ref name=":7"/> Hêrodot diyar kiriye ku Kîyaksar sefîrek şandiye Lîdyayê ku daxwaza radestkirina skîtiyên ku ji Medyayê reviyane bike lê padîşahê Lîdyayê Alyattes vê xwestekê red kiriye û ev yek bûye sedema şerekê di navbera med û lîdyayiyan de. Şerê di navbera medî û lîdyayîyan de bûye sedema rêze pevçûnan ku pênc sal berdewam kiriye ku her du alî di vê şerê de serketinên bidor bi dest xistine. Di sala şeşem a şer de, girtineke rojê şer qut kiriye û ev yek bû sedem ku her du alî bi navbeynkariya Labynetosê Babîlê û Syennesis Iê [[Kîlîkya]]yê peymaneke aştiyê şanenav bikin. Di encamê de [[Çemê Sor (çem)|Çemê Halîsê]] wekê sinorê di navbera her du hêzan de hatiye destnîşankirin. Peyman bi zewaca Aryenis, keça Alyattes, û Astyages, kurê Kîyaksar,<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> hatiye mohrkirin û hevsengiyeke nû ya hêzê di navbera dewletên [[Rojhilata Nêzîk]] de ava kiriye.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranchamber.com/history/median/median.php |sernav=Historic Personalities of Iran: Median Empire |malper=www.iranchamber.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Keyên medî deverên wekê [[Hîrkanya]], [[Partya]],<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Sagartya]],<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iran-v2-peoples-pre-islamic/ |sernav=IRAN v. PEOPLES OF IRAN (2) Pre-Islamic |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> [[Drangyana]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/place/drangiana/ |sernav=Drangiana - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> [[Arya]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/arians/ |sernav=Arians - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> û Baktriya fetih beşdarê axa Medyayê kirine û bûne împeratoriyeke ku ji Anatoliya li rojava heta Asyaya Navîn li rojhilat dirêj bûye.<ref name=":4" /> Rola siyasî ya medan li rojhilat, bi nûnertiya balyozxaneyeke hindî ya li qesra Kiyaksar (Xenophon, Cyropaedia 2.4.1) dibe ku pêwendiyên bazirganî bi welatên rojhilatî re dide nîşan.<ref name=":5" /> Kiyaksar demek kurt piştî peymana bi lîdyayîyan re dimire û textê ji kurê xwe Astiyages re dihêle.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Astiyages zewaca xwe yê bi Aryenîs a keça keyê lîdyayî re bûye zavayê keyê Lîdyayê Croesus ê pêşerojê û bi zewaca xwişka xwe ya bi Amytis bi keyê Babîlê Nebukadnezar II (605–562 {{bz}}) bûye bûrayê keyê Babîlê.<ref name=":6" /> Lêbelê bi hevpeymaniya bi Babîlê re ne her tişt baş bû û hinek delîl hene ku nîşan didin ku Babîl dibe ku ji hêza medan ditirsiyan.<ref name=":8"/> Wekê ku ji axavtinên Yêremya tê dîtin, hatiye dîtin ku têkiliyên di navbera Babîl û Medyayê de xirab bûne ji ber ku di salên 590ê {{bz}} de dihat texmîn kirin ku Med êrîşî axa Babîlê bikin.<ref name=":9">{{Jêder-kitêb |sernav=The Cambridge history of Iran. 2: The Median and Achaemenian periods / ed. by Ilya Gershevitch |weşanger=Cambridge Univ. Pr |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-20091-2 |çap=6. print |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Gershevitch |pêşnavê-edîtor=Ilya }}</ref> Li gorî [[Hêrodotos]] Astiyages keça xwe Mandane bi padîşahê faris Kambîses I re zewicandiye ku piştre nevîyê wî Kûrûş II hatiye dinyayê û ev yek Împeratoriya Medan bi xanedaniya Hexemenişiyan ve girêdide. Ev zewac dibe ku berî sala 576 {{bz}} pêk hatibe lê guman li ser dîroka zewacê heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/astyages/ |sernav=Astyages - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref> Di dema serweriya xwe de dibe ku Astyages, berevajiyê daxwaza esilzadeyên eşîrî ji bo xurtkirin û navendîkirina dewleta Medyayê xebitiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |tarîx=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }}</ref> Ev li dijî bûna eşîran û navendî kirina împeratoriyê roj bi roj ber bi hilweşînê biriye. Ger çiqas delîlên zexm tune ne be ku vê yekê piştrast bikin, li gorî Ktesias, padîşahên Med li dijî kadûsî û sakayan şer kirine. Lêbelê behskirina şerekî li dijî sakayan dibe ku nîşan bide ku dijwarîyên berdewam ji êrîşên koçberan hene, di heman demê de vegotina li ser şerê li dijî kadûsiyan dibe ku nîşan bide ku medan li ser peravên başûr ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]] ku kadûsî lê dijiyan, kontrola wan bi sinor bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nijssen |pêşnav=Daan |sernav=The Median Dark Age |url=https://www.academia.edu/34484530/The_Median_Dark_Age |kovar=academia.edu }}</ref> Hatiye dîtin ku serweriya Astiyages heta demek kurt ê berî bidawîbûna serweriya wî bê aram bû. === Berfirehbûna Împeratoriyê === [[Wêne:Median Empire-en.svg|thumb|Di sedsala 6ê a berî zayînê de nexşeya Împeratoriya Med, Misir, Împeratoriya Lîdyayê û Împeratoriya Neo-Babîlê]] Sinorên Medyayê bi demê re hêdî hêdî guheriye ku di encamê de berfirehbûneke erdnîgarî ya berfireh çêbûye. Xaka resen a Medyayê wekê ku ji aliyê asûriyan ve ji dawiya sedsala 9an heta destpêka sedsala 7an a {{bz}} dihat zanîn, ji bakur ve bi Gizilbunda ve hatibû bi sinor kirin ku li rêzeçiyayên Qaflan a li bakurê deşta Hemedanê ye. Ji xeynî başûrê rojava ku Geliyê Zagrosê girtibû nav ye û sinorê wê heta Çiyayê Garînê dirêj dibû û Medyayê ji padîşahiya Elipiyê ku li başûrê Kermanşahê ye vediqetand; li rojava û li bakurê rojava, Medya ji deşta Hemedanê wêdetir nediçû û bi Çiyayên Zagrosê ve hatibû dorpêçkirin. Li başûr ew bi herêma Elamîte ya Simaşkiyê ve bi sinor bû ku bi parêzgeha Luristanê ya îro re têkildar e. Li rojhilat û başûrê rojhilat, wisa dixuye ku Medya bi çola Deştê Kavirê hatibû sinordarkirin. Patusara û çiyayê Bikniyê dibe ku herêmên herî dûr ên Medyayê bûn ku asûrî di dema berfirehbûna xwe ya herî mezin de di nîvê duyem ê sedsala 8an û dehsalên destpêkê yên sedsala 7ê {{bz}} de van deveran dagir kirine. Lêkolîner bi gelemperî Bîknî bi Çiyayê Demavendê ku li bakurê rojhilatê Tehranê ye, destnîşan dikin. Lêbelê lêkolînerên din jî çiyayê Bikniyê bi çiyayê Elvendê ku yekser li rojavayê Hemedanê ye destnîşan kirine. Li gorî vê lêkolînerên dawî ev tê vê wateyê ku asûrî qet ji vî çiyayî derbas nebûne û hemî axa Medyayê ya ku wan dagir kiribû an jî dizanîbûn li rojavayê Hemedanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/media/ |sernav=MEDIA |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US}}</ref> Delîlên arkeolojîk ên berdest kêm in lê cihê herî rojhilat ê ku dibe ku seramîkên Medyayî hebin Girê Ozbakî ye ku 75 km li rojavayê Tehranê ye, ji ber vê yekê tê texmîn kirin Medya li rojhilat asta herî kêm de heya vê deverê hatine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2021 |sernav=The Median Confederacy |url=https://www.academia.edu/34285360/The_Median_Confederacy |kovar=King of the Seven Climes |rr=39 |doi=10.1163/9789004460645_005}}</ref> Di sedsala 6an û piştre de, piraniya bakurê Îranê û hinen deverên cîran ji bo Medyayê vala mane. Dibe ku ev yek encama berfireh bûna Medyayê di nîvê duyem ê sedsala 7an a berî zayînê de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/assyria-i/ |sernav=ASSYRIA i. The Kingdom of Assyria and its Relations with Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US}}</ref> Bi gelemperî hatiye texmînkirin ku piştî hilweşîna asûran di sala 612 ê {{bz}} de, medan herêmeke berfireh ê ku ji derdora Tehranê li rojhilat û ji rojhilat ber bi rojava ve jî heta Çemê Halîsê li aliyê rojava dirêj dibe, xistiye bin kontrola xwe. Bi vê awayê "Împeratoriya Medê" li Îran, Kurdistanê û li ser beşek Anatolyayê hikûm kiriye Di vê serdemê de babîliyan jî başûrê Mezopotamyayê û Şamê kontrol kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |sernav=R. Rollinger, The Western Expansion of the Median ‘Empire’: A Re-Examination. In: G. B. Lanfranchi, M. Roaf, R. Rollinger (eds.), Continuity of Empire (?). Assyria, Media, Persia (HANE/M V), Padua 2003, 289-319. |url=https://www.academia.edu/13842356/R_Rollinger_The_Western_Expansion_of_the_Median_Empire_A_Re_Examination_In_G_B_Lanfranchi_M_Roaf_R_Rollinger_eds_Continuity_of_Empire_Assyria_Media_Persia_HANE_M_V_Padua_2003_289_319 |kovar=academia.edu}}</ref> == Rêveberî == === Rêveberiya îdarî === Rêveberên Medyayê ji şêwaza împeratoriyên herêmê bi bandor bûye. Çavkaniyan şêwaza rêveberiya Împeratoriya Medyaya wekê rêbazên îdarî yên dijberê wan asûriyan rave kirine. Di gelek aliyan de, pergala îdarî ya Medyayê dişibandine pergala îdarî ya asûriyan ku Med demek dirêj di bin bandora wan de bûn. Dibe ku hinek hêmanên pergala îdarî ya ku ji hêla asûriyan ve hatine destnîşan kirin li parêzgehên Medyayê heta piştî hilweşîna Asûryayê jî berdewam kiribin.<ref name=":4"/> Ji monarşiyeke navendî, dewleta Medyayê zêdetir dişibiya konfederasyonekê bi serwerên cûrbecûr. Sîstema rêveberiya Medyayê binyadeke pîramîdî ya dilsoziyê pejirandiye ku tê de serwerên piçûk soza dilsoziyê didan padîşahekî parêzgehê ku di encamê de dilsoziya xwe dida dadgeha navendî ya li Ekbatanayê. Ev sîstem hinekî dişibiya sîstemên satrapal û feodalê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The History of Ancient Iran |paşnav=Frye |pêşnav=Richard Nelson |weşanger=C.H.Beck |tarîx=1984 |isbn=978-3-406-09397-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&pg=PR9 }}</ref> Di axaftinên [[Yermyah]] ên ji sala 593 yê {{bz}} de, behsa "padîşahên Medyayê" di pirjimar de, ligel satrap û waliyan, tê kirin. Herodotos wiha behsa vê taybetmendiya avaniya padîşahiya Medyayê dike (1, 134): "... miletekî hikumdarî li ser miletekî din dikir lê medî li ser hemiyan û bi taybetî li ser kesên ku herî nêzîkî wan dijiyan hikumdarî dikirin û van jî li ser cîranên xwe hikumdarî dikirin û wan jî dîsa li ser kesên xwe hikûmdarî kirine".<ref name=":9"/> Hinek zanyar texmîn dikin ku binyada îdarî ya [[Medya (herêm)|Medyayê]] ya paşîn di sîstema îdarî ya Împeratoriya Hexemenîşan de pêşketiye û bûye formeke pêşketîtir.<ref name=":8"/> === Şahên împeratoriya Medyayê === {|class="wikitable" style="text-align:center;" |- | rowspan="2" | '''Key''' | colspan="4" | '''Serdem (Beriya Zayînê - B.Z.)''' | rowspan="2" | '''Nîşe''' |- ! [[Hêrodotos]] ! George Cameron ! Edvin Grantovski ! [[Îgor Diyakonov|I. M. Diakonoff]] |- | '''[[Diyako]]''' | 700−647 BZ | 728−675 BZ | 672−640 BZ | 700−678 BZ | Keyê yekem |- | '''[[Frawartiş]]''' | 647−625 BZ | 675−653 BZ | 640−620 BZ | 678−625 BZ | Kurê Diyako ye |- | '''[[Madyes]]''' | X | 653−625 BZ | 635−615 BZ | X | Serdema Sikîtyan |- | '''[[Kiyaksar]]''' | 625−585 BZ | 625−585 BZ | 620−584 BZ | 625−585 BZ | Kurê Frawartiş e |- | [[Asteyax]] | 585−550 BZ | 585−550 BZ | 584−550 BZ | 585−550 BZ | Kurê Kiyaksar e |- | colspan="6" | Hemû texmînên kronolojîk ji [https://iranicaonline.org/articles/media Encyclopedia Iranica (Media - Median Dynasty)] hatine girtin. |} === Qesra împaratoriyê === Agahiyên berdest ên derbarê dadgeha Medyayê de bi sinor in. Di vegotina xwe ya balkêş a ciwaniya [[Kûruşê Mezin|Kûruş II]] de, Herodotus diyar kiriye ku li qesra Medyayê parêzvan, peyamnêr, "çavê padîşah" (cureyek ajanek veşartî) û avahîsazvan hebûn. Ktesias behsa kesên ku şûşeya avê ya padîşah digirin dike ku wekê yek ji meqamên li qesra [[Medya (herêm)|Medyayê]] bû. Hatiye texmîn kirin Kûrûş rêxistin û pratîkên qesra medan ku di nav de qaîdeyên edebî, merasîm û protokola dîplomatîk ên ku rêveberên medan miras girtiye di de serdema Împeratoriya Hexemenîşê de beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-i/ |sernav=COURTS AND COURTIERS i. In the Median and Achaemenid periods |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî Herodotos dema ku Diyako li derketiye li ser textê, fermana daye avakirina bajarekî kelehî ku di rojên pêş de bibe paytexta wî ku hemî desthilatdariya hikûmetê li vî bajarî be û bi vê xayeyê bajarê [[Ekbatana]]yê daye ava kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deioces/ |sernav=DEIOCES |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en-US }}</ref> Wî hêzeke parastina keyaniyê û protokoleke qesrê ya pir hişk ava kiriye ku bi awayekî serkêşên malbatên mezin ên medî "wî wekê hebûnek ji xwezaya xwe cuda dîtine."<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire |paşnav=Briant |pêşnav=Pierre |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=2002-01-01 |isbn=978-1-57506-120-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=lxQ9W6F1oSYC&pg=PA26 }}</ref> Di şert û mercên asayî de, padîşah di qesra xwe de dimîne û heya ku bi fermî daxwaza hevdîtinê nekira û ji aliyê rayedarekî ve pêşkêşî padîşah nehata kirin, kesî nikarîbû wî bibîne. Ji bo ewlehiya xwe ya şexsî, padîşah ji aliyê parêzvanan ve dihata dorpêçkirin û kêm caran ji qesra xwe derdiket û rewşa împeratoriyê bi raporên ku ji aliyê rayedarên wî ve dihatin pêşkêşkirin peygirî kiriye. Ji ber ku kiryarên wiha ne hêja û şermok dihatin hesibandin, kes nikaribû li ber çavên padîşah an jî li ber çavên kesekî din bikene an tû bike. Piştî ku Diyako desthilatdariya padîşahiyê bi hêz dike, dadweriyê bi tundî xistiye meriyetê. Dozên qanûnî bi nivîskî ji padîşah re dihatin şandin û padîşah jî piştê nirxandina xwe biryarê bi nivîskî şandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://sacred-texts.com/cla/hh/hh1000.htm |sernav=The History of Herodotus, parallel English/Greek: Book 1:... |malper=Internet Sacred Text Archive |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Archive |pêşnav=Internet Sacred Text }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/clio.htm |sernav=Hérodote : livre I : Clio (bilingue) |malper=remacle.org |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.parstimes.com/history/herodotus/persian_wars/clio.html |sernav=The Persian Wars by Herodotus: Book 1 - CLIO |malper=www.parstimes.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref name=":13"/> Diyako bi danasîna "çavdêr û guhdaran" li seranserê serdema padîşahiya xwe ku çalakiyên bindestên xwe dişopand, qanûn û rêziknameyan ava kiriye.<ref name=":10" /> Li gorî Herodot, Magî çîneke dîndar ên pir bi bandor ê li qesrê bûn ku hem ji aliyê padîşah û hem jî ji aliyê gel ve wekê kesên rûmetdar dihatin hesibandin. Ew di mijarên cûrbecûr de ku di nav de karûbarên siyasî jî hebûn; wekê şîrovekarên xewnan, sêrbaz û şêwirmend xizmet dikirin. Ew berpirsiyarê merasîmên dînî bûn û bi ihtimaleke mezin meqamên bilind ên dewletê dabûne wan. Şahiya sereke yê qesrê nêçîrî bû ku pir caran di daristanekê de pêk dihat ku şêr, piling, hirç, beraz, antîlop, xezal, kerên kovî û hirç lê diman. Wekî her car, ev ajal li ser pişta hespan dihatin şopandin û bi kevan an riman dihatin girtin.<ref name=":12"/> === Hêz === [[Wêne:Persepolis carvings.JPG|thumb|Dîmenek ji rolyefên leşkeran ku leşkerên medî dide nîşan]] Di derbarê artêşa medan de kêm agahî hatine wergirtin lê bê guman di dîroka Medan û pêşketina împeratoriyê de roleke girîng lîstine.<ref name=":14"/> Di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de medan di bin serkêşiya Kiyaksar de pêşketinên leşkerî yên berbiçav bi dest xistine ku li gorî Herodotos, wî artêşê di yekîneyên taybet de organîze kiriye ku di nav artêşê de yekîneyên piyade, rimanvan, tîrvan û siwarî hebûn. Heta serdema Kiyaksar, tê dîtin ku medî bi rêxistinên eşîrî diçûn şer ku her serkêşek leşkerên xwe yên piyade û siwarî dianîn û rêberî kiribûn. Kiyaksar hêza şervanî perwerde kiriye ku bibin artêşek ku li komên taktîkî bi çekên yekgirtî dabeş bibûn. Medan wesayîtên şer zêde bikar neanîne û bi giranî xwe dispêrin siwariyên ku bi hespên nîsayî ve hatibûn sazkirin. Di nav alavên wan ên şer de rim, kevan, şûr û xencer hebûn. Xwezaya çiyayî ya Medyayê û karekterê wan ên şerî bûye sedem ku cilên guncaw ji bo şervan ên siwarî bidirûn. Mediyan ji bo şer şalên teng ku bi gelemperî ji çerm têne çêkirin û kemberek zêde ji bo şûrek kurt pêve hebû, tûnikek çermî ya dirêj û teng, kaskek gilover bi pêçên rû û parêzvanek stûyê ku dibe ku dev û rû tev bigire û cil û bergek dirêj û rengîn ku li ser milan tê avêtin û bi singê ve girêdayî ye û bi ser milan ve li kêlekan daliqandî ne, çêkiribûn. Cilûbergên medyayî di nav gelên din ên Îranî de bi awayekê bilez populerbûn bi dest xistibû ku ji aliyê gelên din ve jî gelek caran hatiye lixwe kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/ |sernav=ARMY i. Pre-Islamic Iran |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-03-11 |ziman=en-US}}</ref> Siwarên medî pir baş hatine perwerdekirin û çekên wan baş bûn û di şerên li dijî asûriyan de roleke girîng lîstine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://m-hosseini.ir/cgi-sys/suspendedpage.cgi |sernav="The Rise and Fall of Media" |malper=m-hosseini.ir |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> === Aborî === Şêweya jiyana medan ajalvanî bû ku karê wan ê sereke yê aborî xwedîkirina ajalan bû ku di nav de dewar, pez, bizin, qantir û hesp hebûn. Bi taybetî hesp pir girîng bûn ku [[Nivîsa mîxî|nivîsên mîxî]] yên asûrî yên di derbarê berfireha medan de nîşan didin ku medan cûreyekî hespên hêja xwedî kirine. Di relyefên asûriyan de medî bi cilên ku têne dîtin ku ji çermê miyan li ser tûnik û bi pêlavên bilind ên bi bendik têne xuya kirin ku ji bo karê ajalvanî yên li zozanan pêwîst in ku di mehê zivistan de li wir berf û sermayeke dijwar dihatin dîtin. Delîlên arkeolojîk nîşan dane ku medî di warê çêkirina bronz û zêran de jîrhatî bûn.<ref name=":15">{{Jêder-malper |url=https://wol.jw.org/pt/wol/d/r5/lp-t/1200002956 |sernav=Medos, Média — BIBLIOTECA ON-LINE da Torre de Vigia |malper=wol.jw.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> Materyalên arkeolojîk ên ji deverên wekê Girê Nûşê Can û Girê Godîn û her wiha relyefên asûrî, nîşan didin ku di nîvê yekem ê hezarsala yekem a {{bz}} de, li herêmên cûrbecûr ên [[Medya (herêm)|Medyayê]] wargehên bajarî hebûn ku wekî navendên hilberîna hunerî û aboriyek çandinî û ajalkariyê ya rûniştî xizmet kirine. Li herêmên bijarte yên Medyayê li Zagros û deverên din ên [[Deryaya Qezwînê|Deryaya Qewzînê]], ax hema hema bi tevahî axeke çandinî bû ku dikarîbû berhemeke genim ê zêde bide.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |sernav=The Seven Great Monarchies, by George Rawlinson, The Third Monarchy |malper=www.gutenberg.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> Li başûrê Deryaya Qewzînê şerîtek teng a axa berhemdar hebû ku bi daristaneke giran hatibû nixumandin ku darên bi kalîteya bilind li daristanê şîn dibûn.<ref name=":15"/><ref name=":14" /> Aboriya gundan bi gelemperî ji berhemên wekê ceh, nîsk, nanê genim, nok û tirî pêk dihatin. Çiyayên bi daristanên giran ji bo qada nêçîrê cihekî guncaw bû lê xwedîkirina pez û dewaran deverên hêja bûn. Her wiha nîşan hene ku li gorî bi navûdengbûna hezar salan ê çêrgehên Medyayê ye, xwedîkirina hespan ew ku behsa wê hatiye kirin, di aboriya herêmî de roleke girîng lîstiye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=ARCHEOLOGY ii. Median and Achaemenid |url=https://www.iranicaonline.org/articles/archeology-ii/ |roja-gihiştinê=2026-03-11 |xebat=Encyclopaedia Iranica |ziman=en-US}}</ref> Hilary Gopnîk împeratoriyê Medê wekê "hêzeke aborî ya serdest" binav kiriye ku di dawiya sedsalên 7 û 6an de rêyên bazirganiyê li Zagrosên bakur kontrol kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Waters |pêşnav=Matt |sernav=Media and Its Discontents |url=https://www.academia.edu/1040674/Media_and_Its_Discontents |kovar=academia.edu}}</ref> Ji ber ku medî di nîvê yekem ê sedsala 6an a berî zayînê de gelê herî bi hêz li ser deşta Îranê bûn, dibe ku ji gelên wekê faris, ermenî, partî, arangî û ariyan bac standine. Girîngiya Medyayê di serî de bi kontrola beşek girîng a rêya rojhilat-rojava ve girêdayî ye ku di Serdema Navîn de wekî [[Riya Hevrîşimê|Rêya Hevrîşimê]] dihat zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyrus-the-great/ |sernav=Cyrus the Great - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/person/cyaxares/ |sernav=Cyaxares - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> Ev rê cîhanên rojhilat û rojava bi hev ve girêdaye ku Medya li rojava bi [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Asûrya]] û [[Deryaya Navîn]] ve girêdaye û her wiha li rojhilat jî bi Parthya, Arya, Baktriya, Sogdiyana û [[Çîn]]ê ve girêdaye. Rêyeke din a girîng Ekbatanayê bi paytextên farisî, Persepolisê be û Pasargadayê ve girêdaye. Ji xeynî kontrolkirina bazirganiya rojhilat û rojava, Medya di warê berhemên çandiniyê de jî welateke dewlemend bû. Geliyên Zagrosê jî berdar bûn û Medya bi berhem, [[pez]] û [[bizin]]ên xwe navdar bû. Welat dikaribû nifûseke mezin bigirta ku gelek gund û çend bajarên bajarên wek ê Rages (Rey) û Gabae li Medyayê hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.livius.org/articles/people/medes/ |sernav=Medes - Livius |malper=www.livius.org |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> Nivîsarên asûrî behsa bajarên dewlemend ên medan dikin lê talanên ku ji aliyê asûriyan pêk hatiye bi piranî ji çek, [[Dewar (malbat)|dewar]], [[hesp]], [[hêştir]] û carinan jî lapis lazuli pêk dihatin ku bi rêya bazirganiya medan a li rojhilatê dihat bidestxistin. Li dora dema yekbûna wan an jî demek kurt piştî wê, wisa dixuyê ku medan derfet bi dest xistin ku xwe bi dewlemendiyek girîngtir dabîn bikin. Ev ji beşek ji [[kronîka babîlî]] ya sedsala 6an a berî zayînê hatiye texmînkirin ku behsa vê yekê dike ku padîşah [[Kûruşê Mezin|Kûrûs II]] zîv, zêr, kelûpel û milk ên ji Ekbatanayê wekê talan biriye Anşanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/view/book/9789004236691/B9789004236691_040.xml |sernav="Median Art and Medizing Scholarship" |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-03-11}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Bîbliyografî == {{Refbegin|2m}} * {{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/articles/media&#124;website=Iranicaonline.org |sernav=Media |tarîx=2006 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav=Dandamayev |pêşnav=M. |paşnav2=Medvedskaya |pêşnav2=I. }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2007 |pêşnav=George |isbn=978-1-931956-46-8 |paşnav=Rawlinson |cih=New York |sala-orîjînal=1885 |weşanger=John B. Eldan Press |sernav=The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World |url=http://www.gutenberg.org/files/16163/16163-h/16163-h.htm |cild=7 }} * {{Jêder-kitêb|paşnav=Rollinger |pêşnav=Robert |beş=The Median Dilemma |paşnavê-edîtor1=Jacobs |pêşnavê-edîtor1=Bruno |paşnavê-edîtor2=Rollinger |pêşnavê-edîtor2=Robert |sernav=A Companion to the Achaemenid Persian Empire |tarîx=2021 |weşanger=John Wiley & Sons |url=https://books.google.com/books?id=qZA7EAAAQBAJ |rr=457–473 |isbn=978-1119174288 }} * {{Jêder|weşanger=BRILL |isbn=978-90-04-09271-6 |paşnav1=Boyce |pêşnav1=Mary |paşnav2=Grenet |pêşnav2=Frantz |sernav=Zoroastrianism under Macedonian and Roman rule |sal=1991 }} * {{Jêder-kitêb|tarîx=2009 |pêşnav=Trevor |isbn=978-0415394857 |ziman=en |paşnav=Bryce |weşanger=Taylor & Francis |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia. From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire }} * {{Jêder-kitêb |sernav=A Political History of the Achaemenid Empire |tercimeya-sernav=Dîrokeke Siyasî ya Împeratoriya Hexamenîşî |paşnav=Dandamaev |pêşnav=M. A. |weşanger=BRILL |sal=1989 |isbn=978-90-04-09172-6 |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&pg=PA15 }} {{Xanedana Mediyan}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kurdan]] [[Kategorî:Dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Dîroka medan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Împeratoriya Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Xanedanên kurdan]] k3eh668lgmpsz0bspsk8agckxs3gse9 0 315414 1996882 1995499 2026-04-05T04:36:47Z EmausBot 7548 Beralîkirina ducarî li ser [[Bernameya Artemisê]] hat sererastkirin 1996882 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Bernameya Artemisê]] a4sbox5kyq53shjeh39z4cmxa7o80o7 0 315586 1996697 1996661 2026-04-04T12:32:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 1996697 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Satellite image of Belize in March 31, 2002.jpg | sernavê_wêne = Di 31ê adara 2002an de wêneya satelîtê ya Belîzê. | }} '''Rêgiriya revzên Belîzê''' an '''bendgiriya revzên Belîzê''' rêgiriyeke di bin avê de ye ku ji rêze revzên mercanan pêk hatiye ku li peravên Belîzê dirêj dibin ku bi qasî 300 metre li bakurê ji deryayê û 40 kîlometre li başûrê di nav sinorên welat de ye. Rêgiriya revzên Belîzê beşek 300 kîlometreyî (190 mîl) dirêj a sîstema rêgiriya revzên mezoamerîkî ya 900 kîlometreyî (560 mîl) ye ku ji Cancúnê li serê bakurê rojhilatê Nîvgirava Yucatán heya Riviera Maya û heta Hondurasê berdewam dike ku ew piştî rêgiriya revzên mezin a li Awistralyayê duyem pergala revzên herî mezinê mercanan ê li cîhanê ye. Rêgiriya Belîzê ciheke geştiyariyê ya sereke yê Belîzeyê ye ku ji bo gera bin avê bin avê ciheke populer. Di heman demê de ji bo pîşesaziya masîgiriyê ya welat jî ciheke girîng e.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2006-06-12 |sernav=Reef at forefront of CO2 battle |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5064870.stm |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Derya]] j66fkegjhuoluwo5txmqspg6u18tipq 0 315587 1996691 1996686 2026-04-04T12:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1996691 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Maurycy Gottlieb - Jews Praying in the Synagogue on Yom Kippur.jpg|thumb|Cihû ji bo cejna [[Yom Kippur]] nimêj dikin (1878)]] '''Cihûyên aşkenazî''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: אַשְׁכְּנַזִים) têgehekê ji bo [[Cihûtî|cihûyên]] ku ji herêmên [[Ewropaya Navendî]], [[Ewropa|Bakur]] û [[Ewropaya Rojhilat|Rojhilat]] ne an jî kokên wan ji wan herêman ye, e. Ew di nav cihûtiya hemdemê de koma herî mezin yê etno-dînî pêk tîne. Di sala 1939an de, %94ê ji hemî cihûyan bi eslê xwe aşkenazî bûne,<ref name="Brunner-2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Demographie – Demokratie – Geschichte: Deutschland und Israel |paşnav=Brunner |pêşnav=José |weşanger=Wallstein Verlag |tarîx=2007 |rûpel=197 |isbn=978-3-8353-0135-1 |ziman=de |url=https://books.google.com/books?id=lqaI9mpIjMkC&pg=PA197 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191216180449/https://books.google.com/books?id=lqaI9mpIjMkC&pg=PA197 |roja-arşîvê=16 kanûna pêşîn 2019 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=1 nîsan 2018 }}</ref> û di sedsala 21ê de, wan hîn bi qasî %70 ji civatên cihûtî pêk tînin. Têgeh ji navê kesane û herêmî yê [[Încîl]]ê, ''aşkenaz'', teyê. Koçberên cihû di sedsala 9an de ew li herêmên [[Zimanê almanî|almanîaxiv]] û cihûyên ku li vir dijîn bikaranîn. Bi zêdebûna belavbûna wan re, ew têgeh ji bo hemî cihûyên ewropî ve hatiye pejirandin, ji bilî [[Sefardî|sefardiyên]] [[Portûgal]] û [[Spanya]]yê. Bi wî rengî, her du têgehan dibistanên raman û adetên cuda di nav cihûtiyê temsîl dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=German Jewry and the Allure of the Sephardic |nivîskar1=John M. Efron |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2015 |rûpel=97 |isbn=978-1-4008-7419-4 }}</ref> Zimanê [[Zimanê yîdîş|yîdîş]] carekê zimanê rojanê yê aşkenaziyan bû; îro ew ziman bi piranî têne ji aliyê civatên ûltra ortodoks de tê axivtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cihûyên aşkenazî| ]] [[Kategorî:Komên etnîk li Îsraêlê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Polonyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] jqu7kccykat048uqf2jzhxaptdvv2no 0 315595 1996702 2026-04-04T13:03:01Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:de:Special:Redirect/revision/264897893|Jom Kippur]]" hatiye çêkirin 1996702 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 1996703 1996702 2026-04-04T13:03:20Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Jom Kippur]] weke [[Yom Kippur]] guhart 1996702 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 1996705 1996703 2026-04-04T13:04:01Z Kurê Acemî 105128 1996705 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur mu8jd4c9heok6a3h1inwhgw83envos2 1996706 1996705 2026-04-04T13:04:21Z Kurê Acemî 105128 1996706 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]] r8xfreljy48s9rommjy3nmxrv942m3q 1996707 1996706 2026-04-04T13:04:27Z Kurê Acemî 105128 1996707 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: epj6bo2g8j37d11fbsnvc49wxnj2yzm 1996708 1996707 2026-04-04T13:04:40Z Kurê Acemî 105128 1996708 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 13je6yqh6jk49n6sx6hh5qwohbce0ul 1996709 1996708 2026-04-04T13:05:22Z Kurê Acemî 105128 1996709 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê' juhcyvg2pwan9b37wg2hu4lxlrb5mxv 1996710 1996709 2026-04-04T13:05:27Z Kurê Acemî 105128 1996710 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', 47olwv8cpngksfv39buue0xofbbqwez 1996711 1996710 2026-04-04T13:06:17Z Kurê Acemî 105128 1996711 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) 6ibtc7jvl7e0gjq4hizk4ev3o1o2f5c 1996712 1996711 2026-04-04T13:07:09Z Kurê Acemî 105128 1996712 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e fr1fp3e2v28mlw0w324k5qgdhmq6w49 1996713 1996712 2026-04-04T13:07:15Z Kurê Acemî 105128 1996713 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. ksu6fwz2f5mrd3d36v7w1vq7pgms34j 1996714 1996713 2026-04-04T13:07:41Z Kurê Acemî 105128 1996714 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan q9olw53httbjwzc2yz99wwhutuhwniw 1996715 1996714 2026-04-04T13:07:50Z Kurê Acemî 105128 1996715 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, 5t0qt7zdd71zmohhk2x0hxvohufrsyb 1996716 1996715 2026-04-04T13:08:04Z Kurê Acemî 105128 1996716 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja rtrup8flo3dmiv5rhu9z0qqrooi8oxa 1996717 1996716 2026-04-04T13:08:33Z Kurê Acemî 105128 1996717 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] 1i8w50qegahcxk31gh5ty1eeo8lv9qi 1996718 1996717 2026-04-04T13:08:44Z Kurê Acemî 105128 1996718 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de 1rhi3rj124vxvi2wh13j5dvh0gkhwtq 1996719 1996718 2026-04-04T13:08:50Z Kurê Acemî 105128 1996719 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - 5eg00a5wgt4hvkm0rprd3necvlnp0eq 1996720 1996719 2026-04-04T13:09:56Z Kurê Acemî 105128 1996720 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û rojîgirtinê - tê pîrozkirin. hoyz85vc9gq11dh5kv3tvowt9nz3saf 1996721 1996720 2026-04-04T13:10:27Z Kurê Acemî 105128 1996721 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. d4z5zdpby1kcsxbq7m7wpk1lgsduy0n 1996722 1996721 2026-04-04T13:10:50Z Kurê Acemî 105128 1996722 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de cm0gmgjm3mbi8dczwhfyayw2bp65w3b 1996723 1996722 2026-04-04T13:10:56Z Kurê Acemî 105128 1996723 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, rid2oadrl0r14irg2wk6h2h8q212xkj 1996724 1996723 2026-04-04T13:11:44Z Kurê Acemî 105128 1996724 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. ie7zxilrwi8yibdn80q36nneibx1k0s 1996725 1996724 2026-04-04T13:12:23Z Kurê Acemî 105128 1996725 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya svji4l3ccx26iyvox2okqdiuk0314b8 1996726 1996725 2026-04-04T13:12:52Z Kurê Acemî 105128 1996726 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj 2n96ni8a3syu4yuf11pxrwt83usgi8l 1996727 1996726 2026-04-04T13:13:13Z Kurê Acemî 105128 1996727 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê 70h9cv35ciz9mogcn5o2gk3m8w5h9qw 1996728 1996727 2026-04-04T13:13:19Z Kurê Acemî 105128 1996728 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, 4ivzr46xlmmuq2wbduu2v748gg8z04w 1996729 1996728 2026-04-04T13:13:31Z Kurê Acemî 105128 1996729 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur rf4ybn36thtchoggiqpxlh8cwogxx8a 1996730 1996729 2026-04-04T13:14:50Z Kurê Acemî 105128 1996730 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur Rojên Pîroz yê Bilind ên Cihûyan agpp6dioc4hm9pncr1quqhel06t83bd 1996731 1996730 2026-04-04T13:15:06Z Kurê Acemî 105128 1996731 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur Rojên Pîroz yê Bilind ên Cihûtiyê d8x4avgyetj123fs7pzaccgm16s57w1 1996732 1996731 2026-04-04T13:15:39Z Kurê Acemî 105128 1996732 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur Rojên Pîroz yê Bilind ên cihûtiyê 1wil775na3ic0c4v2fbhr4z1qqzjjhv 1996733 1996732 2026-04-04T13:15:50Z Kurê Acemî 105128 1996733 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê 9a8yhlteofab5s416ad0v9nl7najjqy 1996734 1996733 2026-04-04T13:16:48Z Kurê Acemî 105128 1996734 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. ddj00k3so9pf2u6fgrb1ezaevy03o1z 1996735 1996734 2026-04-04T13:17:03Z Kurê Acemî 105128 1996735 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur fcz82yxwxdoe3eb0xiq8d1gejlddz10 1996736 1996735 2026-04-04T13:17:18Z Kurê Acemî 105128 1996736 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan j0eimwtwp1lms6yn18jt28wq2tseh6y 1996737 1996736 2026-04-04T13:17:28Z Kurê Acemî 105128 1996737 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve 4bk3fcqq1urnrfp7a4kv1q1o6pcjdl8 1996738 1996737 2026-04-04T13:17:32Z Kurê Acemî 105128 1996738 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, ixcwhel3xsl9oekqbmw4tpi6c0lpvj0 1996739 1996738 2026-04-04T13:17:51Z Kurê Acemî 105128 1996739 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî rd8mr63aemrhgq178214cajz6bwpp52 1996740 1996739 2026-04-04T13:17:56Z Kurê Acemî 105128 1996740 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, kznzqjqxiiuger27j1dc0dyby030vy7 1996741 1996740 2026-04-04T13:18:23Z Kurê Acemî 105128 1996741 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin qctw3zcxterey1pw1s0dnc0uejqukol 1996742 1996741 2026-04-04T13:18:30Z Kurê Acemî 105128 1996742 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. t1unb9qaf6qtbvyxigw2z6crtc0kzw7 1996743 1996742 2026-04-04T13:18:51Z Kurê Acemî 105128 1996743 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == sc5ovz94i6b0g4s5wbleu6rh07thmlu 1996744 1996743 2026-04-04T13:19:14Z Kurê Acemî 105128 1996744 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê 5j7rsgdza8190g87vqteafkuxip69ha 1996745 1996744 2026-04-04T13:19:34Z Kurê Acemî 105128 1996745 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê 5fbytyw7clyllshmmlzwg316vznhoxn 1996746 1996745 2026-04-04T13:19:39Z Kurê Acemî 105128 1996746 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, 8o1c7r7xsuw0732lem0r98nenhibot2 1996747 1996746 2026-04-04T13:20:20Z Kurê Acemî 105128 1996747 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. kfc577z0pzvyvk9wm25lj6fj3jvso53 1996748 1996747 2026-04-04T13:20:52Z Kurê Acemî 105128 1996748 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de 9oewzvgzx732f6qrroowzzhnwlpn1j4 1996749 1996748 2026-04-04T13:21:01Z Kurê Acemî 105128 1996749 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. eqsj4t9tj949kn1upls00vu6god16vc 1996750 1996749 2026-04-04T13:21:24Z Kurê Acemî 105128 1996750 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: 8k7rs94l0pdxxx00dpfktm8x7etuczc 1996751 1996750 2026-04-04T13:23:10Z Kurê Acemî 105128 1996751 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} hu3s9ojxlnppfq3btpqqyou0o7rg7nw 1996752 1996751 2026-04-04T13:23:54Z Kurê Acemî 105128 1996752 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] j3knzn8ckhnx91d0tnq5muopv1pelyd 1996753 1996752 2026-04-04T13:24:05Z Kurê Acemî 105128 1996753 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em sagvouyrh3oh2kk8tsdvzk0z4agwcp1 1996754 1996753 2026-04-04T13:24:16Z Kurê Acemî 105128 1996754 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî fegkpaakttvkkto0edk5dhodnlmrrwi 1996755 1996754 2026-04-04T13:24:41Z Kurê Acemî 105128 1996755 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] t2as5f2xiq0eqk4vknpm0l056qvp8kg 1996756 1996755 2026-04-04T13:24:52Z Kurê Acemî 105128 1996756 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê e16utyh80oaoo4e1t4v1wtnsbhaxmo8 1996757 1996756 2026-04-04T13:24:58Z Kurê Acemî 105128 1996757 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, hxnp452llpij8ry8f51pf5drlkoux63 1996758 1996757 2026-04-04T13:25:12Z Kurê Acemî 105128 1996758 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta no9knxym8r0xqhm7yolagkicxusagfl 1996759 1996758 2026-04-04T13:25:31Z Kurê Acemî 105128 1996759 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn t13f4f1d1f05dozvr0oanhg4qqkfaq8 1996760 1996759 2026-04-04T13:26:01Z Kurê Acemî 105128 1996760 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê mku04qt66qpzxhu0tkred02rw6xsh7d 1996761 1996760 2026-04-04T13:26:29Z Kurê Acemî 105128 1996761 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. lol7tech2fle3cox83fnu00jfuefkx1 1996762 1996761 2026-04-04T13:26:38Z Kurê Acemî 105128 1996762 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == gghcowj7qwtrchcpn8b4kcu9aomul4t 1996763 1996762 2026-04-04T13:26:53Z Kurê Acemî 105128 1996763 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} snc4oqkv65slfn4o0aqa8j4mb01o3d9 1996764 1996763 2026-04-04T13:27:16Z Kurê Acemî 105128 1996764 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} m0ob0wljt09u63qpic9hy3x7otzwxbo 1996765 1996764 2026-04-04T13:27:24Z Kurê Acemî 105128 1996765 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} su10mwbqewrmmlvi7zxu0j65fgm3pq7 1996766 1996765 2026-04-04T13:27:41Z Kurê Acemî 105128 1996766 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] qnfejhadpq2j1n1wkxr45yqj0imd5dj 1996767 1996766 2026-04-04T13:27:57Z Kurê Acemî 105128 1996767 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategirî:Cejnên cihûyan]] 77auppco9y5t2mtt9n1oavwidjrck2b 1996768 1996767 2026-04-04T13:28:05Z Kurê Acemî 105128 1996768 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] cq1434zadb3gwzc53kgkka6gyclb6w8 1996769 1996768 2026-04-04T13:28:20Z Kurê Acemî 105128 1996769 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] ajuak29ocovmu9s1dp9ee67j3k5hkg0 1996770 1996769 2026-04-04T13:30:20Z Kurê Acemî 105128 1996770 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] jy00r3oqqfi2aew39e2s32yjk1neqhd 1996771 1996770 2026-04-04T13:30:30Z Kurê Acemî 105128 1996771 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] Yom Kippur (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] pywku0ewzu1fm9wx65sprpvot4o5yqc 1996772 1996771 2026-04-04T13:30:47Z Kurê Acemî 105128 1996772 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] '''Yom Kippur''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê, ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] locy6dayfjx9bj7pdrgqb0fep6u3579 1996773 1996772 2026-04-04T13:31:43Z Kurê Acemî 105128 1996773 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] '''Yom Kippur''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.de/feiertage/israel/jom-kippur |sernav=Roja sersalê |malper=www.timeanddate.de |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=de}}</ref> ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] d3a39k8fymlv3c38ilh7tcrh9y3mwpl 1996774 1996773 2026-04-04T13:32:59Z Kurê Acemî 105128 1996774 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] '''Yom Kippur''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.de/feiertage/israel/jom-kippur |sernav=Roja sersalê |malper=www.timeanddate.de |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=de}}</ref> ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.beaconjournal.com/story/lifestyle/faith/2014/10/04/jews-celebrate-yom-kippur-muslims/10619468007/ |sernav=Jews celebrate Yom Kippur, Muslims Eid al-Adha on same day |malper=Akron Beacon Journal |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US |paşnav=Writer |pêşnav=Staff}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] t3hjy9go4q0eaffzu8ihak6cnopp0e0 1996775 1996774 2026-04-04T13:33:15Z Kurê Acemî 105128 1996775 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] '''Yom Kippur''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.de/feiertage/israel/jom-kippur |sernav=Roja sersalê |malper=www.timeanddate.de |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=de}}</ref> ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.beaconjournal.com/story/lifestyle/faith/2014/10/04/jews-celebrate-yom-kippur-muslims/10619468007/ |sernav=Jews celebrate Yom Kippur, Muslims Eid al-Adha on same day |malper=Akron Beacon Journal |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US |paşnav=Writer |pêşnav=Staff}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] p7ch4ij91egzgoa8285ma7s2mzprtaz 1996776 1996775 2026-04-04T13:33:30Z Kurê Acemî 105128 1996776 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] '''Yom Kippur''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.de/feiertage/israel/jom-kippur |sernav=Roja sersalê |malper=www.timeanddate.de |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=de}}</ref> ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.beaconjournal.com/story/lifestyle/faith/2014/10/04/jews-celebrate-yom-kippur-muslims/10619468007/ |sernav=Jews celebrate Yom Kippur, Muslims Eid al-Adha on same day |malper=Akron Beacon Journal |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US |paşnav=Writer |pêşnav=Staff}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}}{{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] 33kax6ia7htfbhjedhwsh9o10l72ti3 1996777 1996776 2026-04-04T13:33:39Z Kurê Acemî 105128 1996777 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] '''Yom Kippur''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.de/feiertage/israel/jom-kippur |sernav=Roja sersalê |malper=www.timeanddate.de |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=de}}</ref> ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.beaconjournal.com/story/lifestyle/faith/2014/10/04/jews-celebrate-yom-kippur-muslims/10619468007/ |sernav=Jews celebrate Yom Kippur, Muslims Eid al-Adha on same day |malper=Akron Beacon Journal |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US |paşnav=Writer |pêşnav=Staff}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] dnx7p53kxznf7i5p6pi2kfc686y4l7n 1996778 1996777 2026-04-04T13:34:00Z Kurê Acemî 105128 1996778 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] '''Yom Kippur''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[Rojî|rojîgirtinê]] - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.de/feiertage/israel/jom-kippur |sernav=Roja sersalê |malper=www.timeanddate.de |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=de}}</ref> ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.beaconjournal.com/story/lifestyle/faith/2014/10/04/jews-celebrate-yom-kippur-muslims/10619468007/ |sernav=Jews celebrate Yom Kippur, Muslims Eid al-Adha on same day |malper=Akron Beacon Journal |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US |paşnav=Writer |pêşnav=Staff}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] 2gf8kh1yddnv0sozc6slf17zw0nv4vi 1996779 1996778 2026-04-04T14:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.) 1996779 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jom Kippur, 1724, from Juedisches Ceremoniel.jpg|thumb|300px|Pîrozkirina Yom Kippur di sala 1724an de li [[Nürnberg]]]] '''Yom Kippur''' (bi [[Zimanê îbranî|îbranî]]: יום כיפור \ יוֹם כִּפּוּר 'Roja Kefaretê', an jî ''Yom ha-Kippurim'' יום הכיפורים \ יוֹם הַכִּפּוּרִים) cejna herî pîroz a salnameya [[Cihûtî|cihûyan]] e. Li gorî pergala salnameya cihûyan, ew di roja 10ê a meha [[Tişrî]] de - rojekê hişk a bêhndevan û [[rojî]]girtinê - tê pîrozkirin. Di [[salnameya gregorî]] de, Yom Kippur her sal di mehên îlon an cotmehê de di tarîxên cuda de dikeve. Li gel cejna du-rojî ya sersalê [[Roş Haşana]] ku deh roj bêre pêk tê, Yom Kippur ''Rojên Pîroz yê Bilind'' ên cihûtiyê û dawiya deh rojên tobe û ramanê pêk tîne. Yom Kippur ji aliyê piraniya cihûyan ve, di nav de cihûyên ne dîndar jî, bi awayekî kêm-zêde hişk tê pîrozkirin. == Tarîxa Yom Kippur == Tarîxa ve rojê li gorî salnameya gregorî diguherê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeanddate.de/feiertage/israel/jom-kippur |sernav=Roja sersalê |malper=www.timeanddate.de |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=de}}</ref> ji ber ku salnameya cihûyan her gav li gorî çerxa heyvê ji nû ve tê hesabkirin. Cejnên cihûyan di êvara roja diyarkirî de dest pê dikin. Yom Kippur di wan tarîxên li jêr tê pîrozkirin: {| class="wikitable" |- |+ Destpêk di êvara pêşîn |- ! align="center" | Salnameya cihûtî || align="center" | Salnameya gregorî |- | align="center" | 5787 || align="center" | 21ê îlona 2026an |- | align="center" | 5788 || align="center" | 11ê cotmeha 2027an |- | align="center" | 5789 || align="center" | 30ê îlona 2028an |- | align="center" | 5790 || align="center" | 19ê îlona 2029an |} Ji ber ku [[Cejna Qurbanê]] jî di roja 10em a mehê li gorî [[salnameya heyvê]] pêk tê, her 32 heta 33 salan carekê her du cejn di heman roja salnameyê de ji bo 2 heta 3 salan li pey hev dikevin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.beaconjournal.com/story/lifestyle/faith/2014/10/04/jews-celebrate-yom-kippur-muslims/10619468007/ |sernav=Jews celebrate Yom Kippur, Muslims Eid al-Adha on same day |malper=Akron Beacon Journal |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US |paşnav=Writer |pêşnav=Staff}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Cejn]] [[Kategorî:Cejnên cihûyan]] [[Kategorî:Cihûtî]] [[Kategorî:Salnameya cihûtî]] 89yysynmt2suq5s4m6mbmpy7nwsr7ou 0 315596 1996704 2026-04-04T13:03:20Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Jom Kippur]] weke [[Yom Kippur]] guhart 1996704 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Yom Kippur]] 1oguo2gzrfevcyl2gizc7s6qkzafm33 0 315597 1996781 2026-04-04T14:33:04Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Hiyeroglîfên misrî]] weke [[Hiyeroglîfên misirî]] guhart 1996781 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Hiyeroglîfên misirî]] c7nig0pb393jcnm2kqhm69ghz3t7847 1 315598 1996783 2026-04-04T14:33:05Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misrî]] weke [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misirî]] guhart 1996783 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Hiyeroglîfên misirî]] ld39xhh8r9b5mat9kjtj8nufp3qtkpu 14 315599 1996787 2026-04-04T14:35:40Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Hiyeroglîfên misrî]] weke [[Kategorî:Hiyeroglîfên misirî]] guhart 1996787 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Hiyeroglîfên misirî}} enhdswom6occbutoc0bd6pqygjicieq 14 315600 1996789 2026-04-04T14:37:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996789 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996790 1996789 2026-04-04T14:58:06Z Avestaboy 34898 1996790 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 1996819 1996790 2026-04-04T16:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}.) 1996819 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} nbnrdzvlqz50g83n2hw6fa0r5dm1e10 14 315601 1996910 2026-04-05T08:33:09Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Herêmên otonom]] weke [[Kategorî:Herêmên xweser]] guhart 1996910 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Herêmên xweser}} 9xmyeh2jscv21sq4ur1eflstkxe564o 14 315602 1996942 2026-04-05T10:57:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996942 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996943 1996942 2026-04-05T10:59:05Z Avestaboy 34898 1996943 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 14 315603 1996944 2026-04-05T11:00:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996944 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996945 1996944 2026-04-05T11:02:43Z Avestaboy 34898 1996945 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Ewropayê]] b5boe291kanxpknho1miocf9hfynpom 1996946 1996945 2026-04-05T11:02:57Z Avestaboy 34898 1996946 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endamên Parlamena Ewropayê]] bywa1rbyslwdfuv0g5eizfptycau9oa 14 315604 1996947 2026-04-05T11:07:52Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996947 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996948 1996947 2026-04-05T11:08:54Z Avestaboy 34898 1996948 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Endamên Parlamena Ewropayê]] b5boe291kanxpknho1miocf9hfynpom 1996949 1996948 2026-04-05T11:09:04Z Avestaboy 34898 1996949 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endamên Parlamena Ewropayê]] bywa1rbyslwdfuv0g5eizfptycau9oa 14 315605 1996950 2026-04-05T11:12:57Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996950 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996951 1996950 2026-04-05T11:14:40Z Avestaboy 34898 1996951 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 1996952 1996951 2026-04-05T11:16:06Z Avestaboy 34898 1996952 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Parlamena Ewropayê]] 40um22amyt2afvlc579s0qfwpi1t0n2 1996953 1996952 2026-04-05T11:18:14Z Avestaboy 34898 1996953 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hilbijartinên li Ewropayê]] [[Kategorî:Parlamena Ewropayê]] 3w2walvj54zd9zsgg44uuvudyb6gsrl 14 315606 1996954 2026-04-05T11:18:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996954 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996955 1996954 2026-04-05T11:19:32Z Avestaboy 34898 1996955 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 1996956 1996955 2026-04-05T11:19:51Z Avestaboy 34898 1996956 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1996957 1996956 2026-04-05T11:20:36Z Avestaboy 34898 1996957 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Ewropayê]] 3aqgfttan7153fnfqla14ugftweycnl 1996959 1996957 2026-04-05T11:27:23Z Avestaboy 34898 1996959 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Ewropayê]] [[Kategorî:Hilbijartin li gorî parzemînan]] ce86u18ixqpwc3u9jd7nmzd830i41iv 14 315607 1996960 2026-04-05T11:27:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996960 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996961 1996960 2026-04-05T11:28:33Z Avestaboy 34898 1996961 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 1996962 1996961 2026-04-05T11:28:42Z Avestaboy 34898 1996962 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1996963 1996962 2026-04-05T11:31:25Z Avestaboy 34898 1996963 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hilbijartin li gorî cihan]] c0ffdhrbs5e2w4h64403qxi8r1tvq7w 14 315608 1996964 2026-04-05T11:31:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996964 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996965 1996964 2026-04-05T11:32:44Z Avestaboy 34898 1996965 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hilbijartin]] db81k965h3feuwdgoahgyntf0mg8xzn 1996966 1996965 2026-04-05T11:34:03Z Avestaboy 34898 1996966 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hilbijartin]] [[Kategorî:Siyaset li gorî cihan]] 4u7w1p9h88tf0vbmzwpkwni76stgcut 14 315609 1996967 2026-04-05T11:37:05Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996967 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996968 1996967 2026-04-05T11:38:03Z Avestaboy 34898 1996968 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1996969 1996968 2026-04-05T11:38:49Z Avestaboy 34898 1996969 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hilbijartin]] diamqeyoprf2kxyn7jznuzuqrm2o2h8 1996970 1996969 2026-04-05T11:39:25Z Avestaboy 34898 1996970 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hilbijartin]] [[Kategorî:Kategorî li gorî cureyan]] hk6607go62o610ucwonpw4yz8awf6k8 14 315610 1996971 2026-04-05T11:41:36Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996971 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996972 1996971 2026-04-05T11:42:36Z Avestaboy 34898 1996972 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1996973 1996972 2026-04-05T11:43:25Z Avestaboy 34898 1996973 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] bflhgeigm1rxg8kmmmr0jj78nxsltj7 1996974 1996973 2026-04-05T11:46:04Z Avestaboy 34898 1996974 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hilbijartinên li Skotlendayê]] [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] 3x8b7i32azcfukmdlopr74riykkviag 1996976 1996974 2026-04-05T11:46:53Z Avestaboy 34898 1996976 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giştpirsiyên li Keyaniya Yekbûyî|Skotlenda]] [[Kategorî:Hilbijartinên li Skotlendayê]] [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] h3my6budreaimaraqhpkob4btx57t3w 14 315611 1996977 2026-04-05T11:47:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996977 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996978 1996977 2026-04-05T11:48:17Z Avestaboy 34898 1996978 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 1996979 1996978 2026-04-05T11:49:05Z Avestaboy 34898 1996979 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] o5n2dg4gwhi60zinc8f8yn5xhalwjtr 1996980 1996979 2026-04-05T11:49:50Z Avestaboy 34898 1996980 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Skotlendayê]] [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] difkdnbe2rauusnanezm9npwgaalo61 1996981 1996980 2026-04-05T11:52:18Z Avestaboy 34898 1996981 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Skotlendayê]] [[Kategorî::Hilbijartinên li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] sey2obvw3ytqemtw6w0glgkjnduptuh 1996982 1996981 2026-04-05T11:52:28Z Avestaboy 34898 1996982 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Skotlendayê]] [[Kategorî:Hilbijartinên li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] dld63srk9lzbj41exjdvjsv5wl5urfk 1996983 1996982 2026-04-05T11:53:40Z Avestaboy 34898 1996983 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Skotlendayê]] [[Kategorî:Hilbijartinên li Keyaniya Yekbûyî|Skotlenda]] [[Kategorî:Siyaseta Skotlendayê]] ap7bkq34deyuxaxec6ac8vqa7e7qgwx 14 315612 1996984 2026-04-05T11:53:57Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996984 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1996985 1996984 2026-04-05T11:55:04Z Avestaboy 34898 1996985 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} 2wk9zlhk27bl8ps6eflthtt7pzqxpgi 1996986 1996985 2026-04-05T11:55:41Z Avestaboy 34898 1996986 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Hilbijartinên li Ewropayê]] 3vdfyomury86rfvhkjfm9547z108qpw 1996987 1996986 2026-04-05T11:56:25Z Avestaboy 34898 1996987 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Hilbijartinên li Ewropayê]] p44lguagws7kb9w3pfy8uq3ogcsnfuu 1996988 1996987 2026-04-05T11:58:23Z Avestaboy 34898 1996988 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Hilbijartinên li Ewropayê]] [[Kategorî:Hilbijartin li gorî welatan]] jycbf6toi0yfe0hxivwc0aq31b3xgkw 1996989 1996988 2026-04-05T11:58:44Z Avestaboy 34898 1996989 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Dîroka siyasî ya Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Hilbijartinên li Ewropayê]] [[Kategorî:Hilbijartin li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] inluahi9l7hnmtpm57i5ugu1e7rnlrv 14 315613 1996990 2026-04-05T11:58:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1996990 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1