Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Amed 0 1 1997923 1979443 2026-04-07T12:35:58Z VikiAzad 99135 1997923 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Diyarbekir}} {{Agahîdank navçe | nav = Amed | statû = Bajarê mezin ên Bakurê Kurdistanê | navê_din = | navê_fermî = ''Diyarbakır'' | wêne = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/2|border=infobox | image1 = Goletli Park, Diyarbakir.jpg | alt1 = | image2 = Landscape Dyar bakir.jpg | alt2 = | image3 = Karasanserai Diyarbakir.png | alt3 = | image4 = Roman Walls at Diyarbaki (6526104771).jpg | alt4 = | image5 = Gazi Pavillion.jpg | alt5 = | image6 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | alt6 = | image7 = | alt7 = }} | sernavê_wêne = Dîmenên ji Amedê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] | serbajar = Amed | qeymeqam = | demonîm = amedî, diyarbekrî | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 17 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 1.804.880 [https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu] <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2022]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.060 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 413,5 | nifûsa_serbajarê = 1.756.392 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2020]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 670 | koda_postayê = 21xxx | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = #Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|54|39|N|40|14|12|E|display=inline, title}} }} '''Amed''' ({{IPA-ku|,|a|'|m|ɛ|d|}}) an jî '''Diyarbekir''' (navê wê yê dîrokî: ''Amida'', {{1928| دياربكر |ts=Diyarbekir}}, {{bi-tr|''Diyarbakır''}}), yek ji bajarê herî mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser deşteke bilind ê li kêleka [[çemê Dîcle]]yê û li derdora bajarê dîrokî ya kevn (navçeya Sûrê ya îro) hatiye avakirin. Amed yek ji bajar û navendeke polîtîk a herî girîng ê [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bajar wekî navend û pozîsyonek polîtîk hatiye pênaskirin. Bajêr ji 2000 salê {{bz}} vir ve bûye navendeke dîrokî ya girîng ku malavaniya gelek şaristanî, çand û baweriyan kiriye. Amed di serdema nûjen de jî yek ji navendên sereke ye ku bi nasnameya xwe ya polîtîk bûye yek ji bajar û navendên sereke. Li gorî daneyên kanûna sala 2021an nifûsa bajêr 1.791.373 kes bû ku ji wan 1.129.218 li qada bajarî (an metro) ya ku ji çar navçeyên navendî yên [[Rezik, Amed|Rezik]], [[Payas]] (Peyas), [[Sûr, Amed|Sûr]] û [[Bajarê Nû]] pêk tê dijîn. Di roja îro de bajêr di navbera [[kurd]]an de wekî navendeke sereke ye ku ji aliyê gelek kurdan ve wekî paytexta [[defakto]] ya [[Kurdistan]]ê tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-increase-already-fragile-kurdish-peace-process-faulters-turkey |sernav=Tensions increase as already fragile Kurdish peace process faulters in Turkey |malper=Middle East Eye |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2016/12/24/world/europe/an-aleppo-like-landscape-in-a-kurdish-redoubt-of-turkey.html |sernav=An Aleppo-like Landscape in a Kurdish Redoubt of Turkey |paşnav=Nordland |pêşnav=Rod |tarîx=2016-12-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-05-16 }}</ref> Dihat xwestin ku bajar piştî Peymana Sêvrê bibe paytexta [[Kurdistan]]eke serbixwe lê piştî geşedanên siyasî yên paşerojê ev yek hatiye paşguhkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kubilay |pêşnav=Arin |tarîx=2015-03-26 |sernav=Turkey and the Kurds -- From War to Reconciliation? |url=https://escholarship.org/uc/item/3229m63b |kovar=escholarship |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://worldcat.org/title/42520854 |sernav=Memorandum on the claims of the Kurd people |paşnav=Şerif Paşa |tarîx=1919 |weşanger=Imprimerie A.-G. L'Hoir |cih=Paris |oclc=42520854 }}</ref> == Nav == Di demên kevnare de bajar bi navê Amîda hatiye naskirin ku di sala 1300ê {{bz}} de ku bajêr bi vî navê hatiye binavkirin. Navê Amîd (Amîda) di belgeyên erebî de jî derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvkwnqv9.21 |sernav=THE EMPIRE OF TREBIZOND |tarîx=1987-12-31 |weşanger=Spink Books |rr=480–486 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-05-13 |sernav=Encyclopaedia of Islam |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Islam&oldid=1154650295 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Amîd (Amîda) di belgeyên fermî yên [[Împeratoriya Trebzonê]] de di sala 1358an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-605-4567-52-2 |sernav=Book sources - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-17 }}</ref> == Erdnîgarî == === Erdnîgarî û sînorên bajêr === Amed li aliyê rojhilatê deşta bazalt a fireh a ku di navbera Qerejdax û Dîcleyê de dirêj dibe, li ser asoyeke li jora deşta Dîcleyê û li serê deverê Dîcleyê hatiye avakirin. Bilindahiya bajêr ji asta deryayê 650 mêtre ye û bajêr di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi [[Batman]]ê û [[Sêrt]]ê, li başûr bi [[Mêrdîn]]ê, li başûrê rojava bi [[Riha]]yê û [[Semsûr]]ê, li bakur bi [[Elezîz]], [[Çewlîg]]ê li bakurê rojhilat jî bi [[Mûş]]ê ve tê girêdan. === Taybetiyên erda bajêr === Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye . Ji vê erdê, [[çiya]] 37,0%, [[deşt]] 30,6% û [[plato]] jî 30,4% e. Erda herêmê 95%´ê wê ji bo [[ziraet]]ê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Amedê}} === Pêşdîrok === Dîroka Amedê vedigere 12.000 salên berê niha.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Pêşdîroka Amedê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-08-31 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di encama lêkolînên arkeolojîk ên salên dawî de li navçeya [[Bismil]]ê ya Amedê hatiye diyarkirin ku di navbera salên 10400 û 9250 salê {{bz}} de jiyana niştecihbûyî li [[Girê Kortikê]] dest pê kiriye.<ref name=":1" /> Li [[Girê Berêçem]] ku li nêzîkê navçeya [[Erxenî]] yê ye, civakên çandiniyê ya gundan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref name=":1" /> Hatiye diyarkirin ku di dema [[Paleolîtîk]] û [[Mezolîtîk]]ê de di şikeftên Amedê de û derdora şikeftan de jiyan hebûye. Bermahiyên ji Paleolîtîk û Mezolîtîkê li [[Şikeftên Hasûnî]] yên li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hilarê]] yên li nêzî Erxenî yê hatine tespîtkirin.<ref name=":1" /> === Serdema kevnare === [[Wêne:The City of Diyarbakir.gif|thumb|çep|Nexşeya bajarê kevnare ya Amedê ye ku niha wekî navçeya navendî ya Sûrê tê zanin]] Hatiye texmînkirin ku Amed ji serdema kevirî vir ve malavaniya mirovahiyê dike. Yekem şaristaniya mezin a ku li Amedê hatiye avakirin mîrektiya hûriyan a mîtaniyan e. Piştre bajêr di dîroka cihêrengê vê serdemê de ji aliyê şaristaniyên ku hatine herêmê ve ku di nav wan de [[suryanî]], [[ûrartû]]yî, ermenî, farisên axamenî, selûkî û partî hene hatiye birevebirin.<ref name="Bryce2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-928132-9 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199281329.001.0001 }}</ref> Komara Romayê di sala 66ê berî zayînê de dest daniye ser bajêr û di vê qonaxê de ji aliyê romayiyan ve bajêr wekî "Amîda" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/05-the-establishment-of-the-military-monarchy/ebook-page-24.asp |sernav=Theodor Mommsen History of Rome - The Establishment of the Military Monarchy Page 24 |malper=italian.classic-literature.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> Di sala 359an de Şepûrê II yê Faris piştî dorpêçeke 73 rojan Amed ji destê romayiyan derbasê deshilatiya Şepûrê Faris dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eye of Command |paşnav=Kagan |pêşnav=Kimberly |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-472-11521-1 |cih=Ann Arbor, MI |url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.93252 }}</ref> Di sedsala 11ê {{bz}} de bajêr demek dirêj ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve hatiye birêvebirin.<ref name="Bryce2005" /> Li gorî Sinekdemûs a Hiyerokles Amed bajarê herî mezin ê parêzgeha Romayê ya Mezopotamyayê bû ku di wî demê de bajêr meqamê metranê (''Diocese'') xirîstiyanên Mezopotamyayê bû.<ref name="Nicholson2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia, Roman |paşnav=Nicholson |pêşnav=Oliver NicholsonOliver |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3135 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3135 }}</ref> Nivîsarên kevnar destnîşan dikin ku Amîdaya kevnar xwedî qadê şanoyan, germav (serşokên giştî), embar, abîdeyên tetrapîlon û xwedî çihukên avê ye ku av dide û avê belav dike.<ref name="KeserKayaalp2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Amida |paşnav=Keser-Kayaalp |pêşnav=Elif Keser-KayaalpElif |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 }}</ref> Dîroknasê romayî Ammianus Marcellinus ku di dema dorpêçkirina Amîdayê de ku ji aliyê Împeratoriya Sasaniyan ve di bin desthilatdariya Şepûr II (j. 309–379) de pêk hatiye ku di artêşa romaya dereng de xizmet dikir vê dorpêçkirina serkevtî bi awayekê berfireh nivîsiye.<ref name="KeserKayaalp2018" /> Amîda di wê demê ji aliyê penaberên ku ji herêmên derdorê bajêr koçê bajêr dibin hatiye mezinkirin ku împerator Jovian (j. 363–364) piştî têkçûna Şerê Farisî ku selefê wî Julian di şer de têk diçe, neçar dimîne ku bajêr vala bike û bide Farisên Şepûr. Dîroka ku ji bo Joshua Stylite hatiye vegotin, bidestxistina Amîda ji aliyê persan ve di bin desthilatdariya Kavad I (j. 488–531) de di dorpêçkirina duyem a Amîdayê ku salên 502–503an de pêk hatiye, beşek ji Şerê Anestasiyanê vedibêje.<ref name="KeserKayaalp2018" /> Dîwarê Amîdayê ji aliyê împerator Anastasius Dicorus (j. 491–518) yan jî împerator Justinianê Mezin (j. 527–565) ve ji nû ve hatiye avakirin ku wekî mîmariya parastinê ya serkevtî ji aliyê dîroknasê yewnanî Prokopius ve hatiye pesindan. === Dîroka dêrê === Xirîstiyaniya suryaniyan di navbera sedsalên 1 û 4an de li herêmê bi taybetî di nav suryaniyên bajêr de cih digirt. Împeratorê Bîzansê Theodosius II (408-450) parêzgeha Romaya Mezopotamyayê dike du perçe û Amîdayê dike paytexta Mezopotamyaya Prîmayê û bi vî awayî bajêr ji bo hemî metranan dibe bajareke navend.<ref>{{Jêder |paşnav=wyd |pêşnav=Gams Pius Bonifacius (1816-1892) |sernav=Series episcoporum Ecclesiae catholicae, quotquot innotuerunt a beato Petro apostolo. Cz.1 |tarîx=1931 |url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/65154?id=65154&showContent=true |roja-gihiştinê=2024-08-29 |weşanger=Hiersemann K. W. }}</ref> Ji bo endamên herêmî yên Dêra Katolîk a Suryaniyan di sala 1862an de metranek hatiye damezrandin. Piştre ji ber zilma ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve li xiristiyanên bajêr tê kirin di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de dawî li hebûna xirîstiyanên bajêr tîne. === Serdema navîn === [[Wêne:Diyarbekir, c. 1900.jpg|thumb|çep|Dîtinek ji sala 1900an ji bajarê kevn.]] Di sala 639an de ku wekî beşek ji berfireh bûna misilmanên li herêma [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku di dema şerên pêşîn ên ereb û bîzansê de berfireh bûye, bi serokatiya Iyad ibn Ghanm Amed dikeve destê artêşa [[Çar Xelîfe]]yê û [[Mizgefta Mezin a Amedê]] di vê serdemê de hatiye çêkirin.<ref name="Nicholson2018"/><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Amida |paşnav=Keser-Kayaalp |pêşnav=Elif Keser-KayaalpElif |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 }}</ref> Mizgefta mezin dibe ku li cihê [[Dêra Heraklî ya Saint Thomas]] hatiye çêkirin. Di wî demê de li bajêr bi qasî pênc keşîşxaneyên xiristiyanan hebûn ku di nav wan de Keşîşxaneya Zuqnin û çend dêrên kevnarên din jî nav de bûn.<ref name=":0" /> Yek ji van Dêra Meryem e ku wekî katedrala bajêr û cihê metranên Amedê bû ku di cihê Dêra Ortodoks a Suryaniyan de maye.<ref name=":0" /> Dêra kevnar a din, Dêra Mar Kosmas di sala 1911ê de ji aliyê gerokê brîtanî [[Gertrude Bell]] ve hatiye dîtin lê piştre ev dêr di sala 1930an de hatiye hilweşandin.<ref name=":0" /> Bajêr demekê kurt dibe beşeke ji xîlafeta emewiyan û piştre jî dibe beşek ji xîlafeta ebasiyan. Di vê serdemê de Amed zêdetir di bin desthilatdariya xwemalî de dimîne. Piştê demekê bajêr ji aliyê xanedaniyên wekê [[Xanedaniya Hemdaniyan]] û [[Xanedaniya Buyîdiyan]] û piştre jî ji aliyê [[Xanedana Merwaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Bajar di sala 1085an de ji aliyê selçûqiyan ve tê dagirkirin û piştre di sala 1183an de ji destê selçûqiyan rizgar dibe û ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin. Piştî dorpêçeke dirêj bi hêzeke biçûk a [[Mongol]]an û hêzeke gurcî û hêzekê ermenî ya gelekî mezintir di bin serokatiya gurcî Hesen Broş de bajêr ji aliyê Mongolên Hulagu ve di 1260an de tê dagirkirin (ev dagirkirin wekê [[Dorpêçkirina Meyafariqînê]] jî tê zanin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna |paşnav=Sicker |pêşnav=Martin |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2000-06-30 |isbn=978-0-313-00111-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b6vOEAAAQBAJ&pg=PA111 }}</ref> Di navbera dagirkirina mongolan û heya ku Xanedana Sefewî ya Îranê ve bajêr ji destê mongolan distîne Amed ji aliyê xanedaniyên wekê Qere Qoyunlu û Aq Qoyunluyan ve ku du eşîrên tirk bûn hatiye dagirkirin. Piştê [[Dewleta Sefewiyan|Xanedaniya Sefewiyan]] bajêr di sala 1514an de ji aliyê Bıyıklî Mehmed Paşa ve, di serdema Selîm I de ji aliyê Xanedaniya Osmaniyan ve tê dagirkirin. Mihemmed Xan Ustajlu ku waliyê sefewî ya Amedê bû di sala 1514an de di dema [[Şerê Çaldiranê]] de ji aliyê xanedaniya osmaniyan ji bajêr hatiye derxistin û piştre ji aliyê osmaniyan ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Chaldiran |sernav=Battle of Chāldirān (1514) {{!}} Significance & Location {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-08-16 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Birca Heft Birayan 2009.jpg|thumb|çep|Dîtinek ji Birca Heft Birayan Sûr, Amed.]] Di sala 1952an de bi ji nû ve organîzekirina parêzgehan, bajarê Amedê dibe bajarê îdarî ya parêzgeha Diyarbekirê. Di sala 1993an de [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê|Şaredariya Bajarê Mezin]] hatiye damezrandin ku bi vê awayê Amedê dibe yekem bajarê [[Bakurê Kurdistanê]] ku statûya bajarê mezin werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekanun.net/504-sayili-kanun-hukmunde-kararname/ |sernav=504 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname {{!}} Kanunlar |malper=web.archive.org |tarîx=2014-02-03 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |roja-arşîvê=2014-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140203173501/http://www.ekanun.net/504-sayili-kanun-hukmunde-kararname/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di van salên dawî de Amed rastî gelek êrîşan hatiye ku nav de êrîşan hêzên ewlekariya tirk, endamên [[Hizbullaha Kurdistanê|hizbullahê]] û endamên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/diyarbakir-bombacisinin-hdpnin-mitingine-giris-goruntuleri-ortaya-cikti/ |sernav=Diyarbakır bombacısının HDP’nin mitingine giriş görüntüleri ortaya çıktı — Diken |malper=www.diken.com.tr |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> Di navbera 8ê mijdara sala 2015an û 15ê gulana sala 2016an de beşeke mezin ji Sûrê (bajarê kevnar) di şerê navbera artêşa tirk û şervanên kurd de wêran bû. Gelek taxên Sûrê ji aliyê artêşa tirk ve bi helîkopteran û tankên leşkerî hatiye bombebaran kirin, Mizgefta Kurşunlî ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatiye şewitandin û bi guleyên tankên leşkerî gelek avahiyên dîrokî zirarên mezin dibînin. Yek ji avahiyên dîrokî ku zirar dibîne minareya çarling e ku di dema şer de zirar dibîne. [[Wêne:Seyit Cami minaret Diyarbakır.jpg|thumb|Dîtinek ji Minareya çarling navçeya Sûrê, Amed.]] Di destpêka mijdara sala 2015an de parêzer û aktîvîstê mafê mirovanê kurd [[Tahir Elçi]] ku di wî demê de serokê [[Baroya Amedê]] bû li navçeya [[Sûr]]ê di dema daxuyaniyeke çapemeniyê de ku tê de banga kêmkirina tundiyê dikir ku zirar negihêjî avahiyên dîrokî li ber lingê minareya çarling hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/tahir-el%C3%A7i-davas%C4%B1nda-%C3%BC%C3%A7-san%C4%B1k-polise-beraat-talebi/a-68946189 |sernav=Tahir Elçi davasında üç sanık polise beraat talebi – DW – 29.04.2024 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/tahir-elci-nin-son-basin-aciklamasi-169672 |sernav=Tahir Elçi'nin Son Basın Açıklaması |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=tr }}</ref> Rapora [[Komeleya Arkeologan a Stenbolê]] ya sala 2018an diyar kiriye ku ji sala 2015an û vir ve %72yê navçeya Sûrê ya dîrokî ya bajêr bi hilweşandin û nûavakirinê hatiye wêrankirin û qanûnên ji bo parastina bermahiyên dîrokî hatine paşguhkirin û hatine binpêkirin. Wan tespîtkiriye ku politîkaya "ji bo nûvekirina bajarî" ya bajêr yek politîkayeke hilweşandin û ji nû ve avakirin e, ne yek ji restorekirin samanên çandî yên ku di şerê navxweyî yê dawî de zirar dîtine ku ji ber wê yekê gelek avahiyên dîrokî yên tomarkirî bi temamî winda bûne. Ji ber ku her perçeyên avahiyên dîrokî yên ku di dema hilweşandina avahiyên nûjen de derketine holê jî hatine hilweşandin rêjeya windabûna avahiyên dîrokî yên ne qeydkirî nayê zanîn. Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] de ku sala 2023an de li gelek bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] û li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavayê Kurdistanê]] pêk hatiye Amed yek ji wan bajaran e ku di erdhejê de hejiyaye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Robles |pêşnav=Pablo |paşnav2=Chang |pêşnav2=Agnes |paşnav3=Holder |pêşnav3=Josh |paşnav4=Leatherby |pêşnav4=Lauren |paşnav5=Reinhard |pêşnav5=Scott |paşnav6=Wu |pêşnav6=Ashley |tarîx=2023-02-06 |sernav=Mapping the Damage From the Earthquake in Turkey and Syria |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/02/06/world/turkey-earthquake-damage.html |roja-gihiştinê=2024-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/02/06/turkey-syria-earthquake-map-photos-videos/ |sernav=The earthquake’s widespread destruction, in photos, maps and videos |malper=Washington Post |tarîx=2023-02-06 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=en }}</ref> Li Amedê gelek xanî û avahî di erdhejê de hilweşiyane yan jî zirareke mezin dîtine. Ji ber erdhejê bircên [[Sûra Amedê]] û hinek beşên dîwarê sûrê hatine xwarê. Li navçeya [[Bajarê Nû]], li navçeya [[Rêzan]]ê û li deverên din ên Amedê 20 avahî têne xwerê, 854 kes birîndar dibin 409 kes jî jiyana ji dest didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/196717 |sernav=Mezopotamya Ajansı |malper=mezopotamyaajansi35.com |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> === Kronolojî === ==== Berê zayînê ==== * ~7250-6750 [[dema neolîtîk]] * ~5000-4000 [[dema kalkolîtik]] * ~3000 dema [[dema tunc]] * ~2000 dema [[hurî]] û [[mîtanî|mîtaniyan]] * ~1200- 600 dema [[aram]]iya û [[urartû|urartiyan]] * 550- 331 dema [[pers]]an ==== Piştî zayînê ==== * [[226]]-[[395]] dema [[roma]]yiyan * [[395]]-[[639]] Dema [[bîzans]]iyan * [[639]] dema [[ereb]]an * [[661]] dema [[emewî|emewiyan]] * [[750]] Dema [[Ebasî|ebasiyan]] * [[984]] dema [[Merwanî|merwaniyan]] * [[1085]] dema [[Selçûkî|selcûqiyan]] * [[1102]]-[[1232]] dema [[Ertuqî|Ertuqiyên Heskîf û Amedê]] * [[1232]] dema [[Eyubî|eyubiyan]] * 1335 dema [[Xanedana Zirkan]] * [[1507]] dema [[Sefewî|sefewiyan]] * [[1515]] dema [[Osmanî|osmaniyan]] * [[1923]] dema [[Komara Tirkiyeyê]] == Aborî == Yek ji çandiniyên dîrokî yê bajêr genim û kuncî ne ku li bajêr hatiye çandin. Bajariyan genimên ku diçinandin di embarên ku ji ka û ji çiqilên şaxê susan çêdikirin parastine. Ev sîstem rê dida ku genim heta deh salan were parastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rodrik |pêşnav=Dani |tarîx=1995 |sernav=Trade Strategy, Investment, and Exports: Another Look at East Asia |url=http://dx.doi.org/10.3386/w5339 |kovar=Trade Strategy, Investment, and Exports: Another Look at East Asia |cih=Cambridge, MA }}</ref> Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, welatiyan mewîj (tirîyên hişk) behîv û zerzelî (qeysî) hinardeyî Ewropayê dikirin. Bizinên Enqereyê dihatin xwedîkirin û ji Amedê hirî û tiftik dihatin hinardekirin. Bazirgan herêmê ji [[Misir]], [[Stembol|Stenbol]] û ji [[Sûriyê]] dihatin ku ji Amedê [[bizin]] û [[pez]] bikirin. Li bajêr hingiv jî dihate hilberandin lê ji ber ku ji aliyê welatiyan ve dihate kirîn ewqas zêde nedihat hinardekirin. Beriya [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de li Amedê pîşesazî ya sifir (paxir) a çalak hebû ku 6 kanê kargehê ya çalak hebûn. Li bajêr [[Tenorît]] ku celebekî bingehîn ê sifirê ye ji aliyê kurdan ve bi dest dihatin derxistin. Beşek mezin ji madenê hinardeyê [[Înglistan|Îngilîstanê]] dihate kirin. Di sala 1935an de rêya hesinî ya di navbera Elezîz û Amedê de hatiye vekirin. [[Balafirgeha Amedê]] û Stasyona trenê ya Amedê ji bo bajêr xizmeta çûnûhatin û veguhastinê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kezer |pêşnav=Zeynep |tarîx=2014-12-01 |sernav=Spatializing Difference |url=https://online.ucpress.edu/jsah/article/73/4/507/58678/Spatializing-DifferenceThe-Making-of-an-Internal |kovar=Journal of the Society of Architectural Historians |ziman=en |cild=73 |hejmar=4 |rr=507–527 |doi=10.1525/jsah.2014.73.4.507 |issn=0037-9808 }}</ref> Bi mezin bûna bajêr re li bajêr hem sektora pîşesazî yê û hem jî sektora xwarin û xizmetê gelek pêşketiye. Di salên dawî de bi pêşketina bajêr re hem li bajarê nû û hem jî li bajarê dîrokî her sal gelek geştiyarên xwemalî û biyanî serdana bajêr dikin. == Veguhastin == [[Wêne:Diyarbakır Havalimanı.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Balefirgeha Navneteweyî ya Amedê.]] Sê rêyên cuda hene ku mirov dikarin xwe bigihîjin bajêr. Amed yek ji yekem bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku [[Balafirgeha Amedê]] ye li bajêr hatiye çêkirin. Li bajêr balefirgeheke navneteweyî, stasyona trênê û qerajeke heye ku ji bo bajêr xizmet dike. Ji balefirgeha Amedê her roj ji bo bajarên mezin ên [[Îzmîr]], [[Stembol]] û [[Antalya]]yê seferên rasterast tê lidarxistin û di heman demê de ji van bajaran her roj rasterast seferên ji bo Amedê tê lidarxistin. Li gorî dîrok û pêwîstiyan seferên rasterast ên navneteweyî li balefirgeha bajêr tê lidarxistin. Bi teybetî di mehên havînan de ji bajêr seferên bajarên wekî [[Berlîn]], [[Frankfurt]], [[Stuttgart]], [[Düsseldorf]], [[Hannover]] û [[Hewlêr]]ê tê lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.routesonline.com/news/ |sernav=News {{!}} Routes |malper=www.routesonline.com |roja-gihiştinê=2024-08-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corendonairlines.com/germany/flights-to-hannover |sernav=Cheap Flights to Hannover |malper=Corendon Airlines |roja-gihiştinê=2024-08-30 |ziman=en |paşnav=Airlines |pêşnav=Corendon }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230925-xqns24 |sernav=SunExpress NS24 Network Expansion – 24SEP23 |malper=AeroRoutes |roja-gihiştinê=2024-08-30 |ziman=en-CA }}</ref> Li gorî daneyên mijdara sala 2021ê li Balefirgeha Amedê çûnûhatina 1.244.981 kesan û 8.292 çûnûhatin balefiran pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhmi.gov.tr/Lists/Istatislikler/Attachments/217/YOLCU.pdf |sernav=Statîstîkên Balefirgeha Amedê |roja-gihiştinê=2024-08-30 |roja-arşîvê=2021-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211207203604/https://www.dhmi.gov.tr/Lists/Istatislikler/Attachments/217/YOLCU.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Werziş == Klûbên futbolê yên herî navdar ên bajêr [[Diyarbakırspor|Diyarbekirspor]] (1968 ava bûye) û [[Amedspor]] e.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-11-08 |sernav=Turkish court acquits German footballer Naki in Kurdish case |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37908775 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Futbolîstên herî navdar ên bajêr [[Şehmus Özer]], [[Denîz Nakî]] û [[Çekdar Orhan]] e. Tîma futbolê ya jinan a Amedsporê di dawiya dansala 2016-2017 ya lîga duyem a futbolê ya jinan de derbasî lîga yekem futbolê ya jinan bûye. Amedspor di dansala sala 2023-2024 derbasê lîga yekem a futbolê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Amedspor bû şampiyonê lîgê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> == Avûhewa == Amed xwedî avhewaya deryaya navîn (Dabeşkirina avhewayê ya Köppen: ''Csa'') yan jî xwedî avhewaya deryaya okyanûsê ye ku bi havînan bi awayekê anormal germ e (Dabeşkirina avhewayê ya Trewartha: ''Doa:''). Ji ber cihê bajêr li ser deşta Mezopotamyayê ye û ji çolên jêrîn ên Mezopotamyayê ve ber bi herêma başûr ve hewa germ e, li Amedê bi havînan pir germ û hewa pir ziwa ye. Germahiya herî bilind a tomarkirî di 21ê tîrmeha 1937an de ye ku 46,2&nbsp;°C (santîgrat) hatiye tomarkirin. Di mehên zivistan de sar û bi baranên nerm e ku şevan sar e. Barîna berfê di navbera mehên kanûn û adarê de bi gelemperî hefteyek an du hefte berf dibare. Germahiya herî nizim a tomarkirî ya li bajêr -24,2&nbsp;°C e ku di 11ê çileya sala 1933an de hatiye tomarkirin. Kalindahiya berfê ya herî bilind di 16 çileya sala 1971an hatiye tomarkirin ku li bajêr 65 satîmêtre berf bariye. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = rast | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [http://www.dmi.gov.tr/ www.dmi.gov.tr] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Amedê (1975-2010) | Cîh = Amed <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = 6.5 | bgReş = 9.0 | bgAda = 14.6 | bgAvr = 20.3 | bgGul = 26.6 | bgPûş = 33.7 | bgTîr = 38.4 | bgGel = 38.0 | bgRez = 33.3 | bgKew = 25.3 | bgSer = 15.9 | bgBer = 9.0 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = −3.0 | ngReş = −1.5 | ngAda = 2.3 | ngAvr = 6.8 | ngGul = 11.1 | ngPûş = 16.7 | ngTîr = 21.5 | ngGel = 20.7 | ngRez = 15.6 | ngKew = 9.9 | ngSer = 3.4 | ngBer = -0.7 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = 1.5 | gnReş = 3.5 | gnAda = 8.6 | gnAvr = 13.8 | gnGul = 19.3 | gnPûş = 26.3 | gnTîr = 31.2 | gnGel = 20.3 | gnRez = 24.7 | gnKew = 17.2 | gnSer = 9.0 | gnBer = 3.7 <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 63.4 | bnReş = 68.2 | bnAda = 67.8 | bnAvr = 64.3 | bnGul = 38.7 | bnPûş = 9.3 | bnTîr = 0.9 | bnGel = 0.8 | bnRez = 6.0 | bnKew = 32.6 | bnSer = 53.2 | bnBer = 69.7 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = 3.9 | rtReş = 4.8 | rtAda = 5.6 | rtAvr = 6.9 | rtGul = 9.7 | rtPûş = 12.2 | rtTîr = 12.5 | rtGel = 11.7 | rtRez = 9.9 | rtKew = 7.4 | rtSer = 5.4 | rtBer = 3.8 <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = 11.8 | rbReş = 11.7 | rbAda = 11.5 | rbAvr = 11.7 | rbGul = 8.9 | rbPûş = 3.2 | rbTîr = 1.3 | rbGel = 1.2 | rbRez = 2.0 | rbKew = 5.9 | rbSer = 8.4 | rbBer = 11.5 }} == Dîmenên ji bajêr == <gallery> Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG|Deriyê Çiyê, 2010. Kolana Xazî ya Amedê.jpg|Kolana Xazî ({{bi-tr|Gazi caddesi}}) li Amedê Kolana Cotkaran a Bajarê Nû yê Amedê.jpg|Kolana Ekînciyan ({{bi-tr|Ekinciler caddesi}}) li Bajarê Nû yê Amedê Seyrangeha Parkormanê Amed 2010.JPG|Seyrangeha Parkormanê ya Amedê, 2010. Diyarbakir City walls.jpg|thumb|Bedenên Amedê </gallery> == Nexweşxaneyên Amedê == * [[Nexweşxaneya Dewletê ya Amedê]] * [[Nexweşxaneya Fakulteya Bijîşkiyê ya Zanîngeha Dîcleyê]] * [[Nexweşxaneya Lêkolîn û Sepanê ya Amedê]] == Çand û huner == === Navendên çandê yên Amedê === * [[Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn]] * [[Komeleya Çand û Hunerê ya Dîcle û Firatê]] * [[Navenda Hunerê ya Amedê]] * [[Pirtûkxaneya Bajêr a Mehmed Uzun]] * [[Rojeva Cihkî 21 a Bajarê Mezin]] * [[Salona Şanoyê ya Şaredariya Bajarê Mezin]] * [[Konservatiwara Bajêr a Aram Tîgran]] === Dîn û civak === Nifûsa bajêr piranî [[misilman]] in. Wekî din [[êzîdî]] û [[xiristiyan]] jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên [[şafiî]], [[henefî]] û [[elewî]] pêk tê. [[Neqşîbendî|Tarîqeta Naqşîbendî]] li herêmê ya herî xurt e. [[Turbe]]yên ku ji aliyê gel ve tên [[ziyaret]] kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "[[Siltan Silêman]]", li Pîranê turbeya "[[Pîr Xetab]]", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî [[kurd]] in, ji bilî kurdan, [[suryanî]], [[ereb]] û [[ermenî]] jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene. === Xwarinên herêmê === * [[Meftune]]: goştê parçekirî di [[quşxane]] yan [[beroş]]ê de tê sorkirin. [[Bacanreşk]] (balîcan), [[sîr]] û [[fringî]] (yan jî ava fringiyan) têkel dibe. Ava [[simaq]]ê bi ser de dibe û tê kelandin. * [[Mehîr]]: [[mast]] ([[dew]]), [[hêk]] û [[xwê]] di beroşê de tê li hevxistin. Dan dikeve navê û tê kelandin. Li ser agirê heta bikele tê lihevxistin. * [[Kalek]], [[qedayîf]], [[peqlewe]], [[kutilk]]ên dagirtî, balîcanên dagirtî jî xwarinên herêmî ne ku herî pirtir tên xwarin. {{Columns-list|colwidth=25em| * [[Biraşka tîkegoştê]] * [[Biraşka şîşê]] * [[Boranîk]] * [[Boreg]] * [[Bêran]] * [[Bûmbar]] * [[Cîgerkebaba Amedê]] * [[Elînazîk]] * [[Gebola kundirê mîranî û savarê]] * [[Girara bi xêlî]] * [[Hebenîska Amedê]] * [[Hêyavka bamyeyê]] * [[Hêyavka goşt û kixseyê]] * [[Kartol û mast]] * [[Keledoşiya masiyê]] * [[Kutilka bacanreşkê]] * [[Lebzîne]] * [[Loqmeya bexdenûsê]] * [[Lêvenî]] * [[Nêrgîzyanî]] * [[Nûriye]] * [[Pirtik (şîranî)]] * [[Ponponkiya parxanê ya Amedê]] * [[Pîlakiya Amedê]] * [[Qedayîfa rêsî]] * [[Qereş]] * [[Xaşîla çortanê]] }} === Kincên herêmê === Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êleg li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene û gelek ji wan Kum, şewqe yan jî kefiya sipî didin serên xwe. Jinên Diyarbekirî (Amed) fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranîya jinên zewicî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan yan serqot in (serî pas) yan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên herêmî li xwe dikin, û piraniya gel kincên modern li xwe dike. === Çanda xwedîkirina kevokan === Li Amedê xwedîkirina [[kevok]]an digihe zêdeyê 500 salî. Îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin. Ji kevokên Amedê re dibêjin "[[boran]]". == Ciyên turîstîk û gerê == Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. [[Bedena Amedê]] piştî [[Kela Çînê]] ya herî dirêj e li cîhanê. [[Mizgeft]] û [[medrese]]yên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser [[Gola Xezarê]] ku di hundirê tixûbên [[Elezîz]]ê de ye. Wekî din [[baxçeyên Ben-û-Senê]] jî ciyên gerê ne ji bo gel. [[Germava Çirmûgê]] jî ciyê vehêsanê ye. === Cihên dîrokî yên girîng === * [[Bedena Amedê|Bedena Bajêr]] * [[Pira Dehderî]] an [[Pira Belek]] an jî [[Pira Dîcleyê]] * [[Qesra Xazî]] * [[Baxçeyên Hewselê]] <gallery> Wêne:Baxçeyên Hewselê Amed 2010.JPG|[[Baxçeyên Hewselê]] yên Amedê. Li paşê Pira Dehderî tê dîtin. </gallery> ==== Deriyên Amedê ==== * [[Deriyê Xerpûtê]] an [[Deriyê Çiyayî]] an jî [[Deriyê Bakur]] * [[Deriyê Rihayê]] an [[Deriyê Rûm]] an jî [[Deriyê Rojava]] * [[Deriyê Mêrdînê]] an [[Deriyê Başûr]] * [[Deriyê Nû]] an [[Deriyê Rojhilat]] * [[Deriyê Serayê]] <gallery> Wêne:Deriyê Rihayê yê Amedê.jpg|Deriyê Rihayê. Wêne:Deriyê Mêrdînê yê Amedê.jpg|Deriyê Mêrdînê. [[Wêne:Diyarbakir City walls.jpg|thumb|Bedenên Amedê]] </gallery> ==== Bircên Amedê ==== * [[Birca Bizinê]] * [[Birca Heft Birayan]] * [[Birca Evlî Bedenê]] * [[Birca Melikşah]] ==== Mizgeftên Amedê ==== <table width="%60"> <tr> <td width="%45" valign="top"> * [[Mizgefta Mezin]] * [[Mizgefta Nebî]] * [[Mizgefta Husrev Paşa]] * [[Mizgefta Kozlû]] (Qozlî?) * [[Mizgefta Hecî Buzruk]] (Buzruq?) * [[Mizgefta Hezretî Silêman]] * [[Mizgefta Qazî]] * [[Mizgefta Îbrahîm Beg]] * [[Mizgefta Nasûh Paşa]] * [[Mizgefta Kurşunlu]] * [[Mizgefta Xoceoxlî]] * [[Mizgefta Şêxereb]] * [[Mizgefta Îskender Paşa]] * [[Mizgefta Xanzade]] * [[Mizgefta Ragibiye]] </td> <td width="45%" valign="top"> * [[Mizgefta Hecî Hemîd]] * [[Mizgefta Şêx Mitahar]] ([[Minareya Çarling]]) * [[Mizgefta Parlî]] * [[Mizgefta Melik Ehmed]] * [[Mizgefta Şêx Yûsif]] * [[Mizgefta Sîm]] * [[Mizgefta Behram Paşa]] * [[Mizgefta Tacetin]] * [[Mizgefta Lala Qasim Beg]] an [[Mizgefta Lala Beg]] * [[Mizgefta Elî Paşa]] * [[Mizgefta Minareya bi Neynik]] * [[Mizgefta Hezretî Emer]] * [[Mizgefta Safa]] </tr> </table> <gallery> Wêne: Mizgefta Mezin a Amedê.jpg|Mizgefta Mezin a Amedê. Wêne:Mizgefta Melek Ehmed a Amedê 2010.JPG|Mizgefta Melek Ehmed. Wêne:Mizgefta Elî Pasha Amed 2010.JPG|Mizgefta Elî Paşa, 2010. Wêne:Mizgefta Unv-Dîcle.jpg|Mizgefta Zanîngeha Amedê. </gallery> ==== Medreseyên Amedê ==== * [[Xwendegeha Mesûdiyê]] * [[Xwendegeha Zîncîriye]] ==== Hemamên dîrokî yên Amedê ==== * [[Hemama Çardaklî]] * [[Hemama Deva]] * [[Hemama Melik Ehmed]] * [[Hemama Paşa]] * [[Hemama Qazî]] * [[Hemama Vahap Axa]] <gallery> Wêne:Himama Deva Amed 2009.JPG|Hemama Deva, 2009. Wêne:Himama Melik Ehmed 2010.JPG|Hemama Melik Ehmed, 2010. Wêne:Himama Pasha Amed 2008.jpg|Hemama Pasha, 2008. Wêne:Himama Vahap Amed 2009.JPG|Hemama Vahap, 2009. </gallery> ==== Dêrên Amedê ==== * [[Dêra Meyremokê]] * [[Dêra Surp Gregos]] a Ermeniyan ==== Xanên dîrokî yên Amedê ==== * [[Xana Delîlan]] * [[Xana Hesen Paşa]] * [[Xana Borsayê]] (Cotxan, Çîftexan), îro wêran e. <gallery> File:Diyarbakir-Hasan Pasha Inn.jpeg|Xana Hesen Paşa îro cihekî geşt û guzarî yê giring e. Wêne:Xana Borsayê Amedê 2010.JPG|Rewşa Xana Borsayê di sala 2010an de. </gallery> ==== Muzexane ==== * [[Muzeya Arkeolojiyê ya Amed|Muzeya Arkeolojiyê]] * [[Muzeya Ziya Gökalp]] * [[Muzeya Cahit Sıtkı Tarancı]] * [[Koşka Sem'an]] ([[Koşka Xazî]]) * [[Koşka Erdebîlê]] ([[Qesra ber Derê Pirê]]) === Seyrangeh û parkên Amedê === * [[Parkorman]] * [[Sumerpark]] * [[Kuçeya Hunerê]] <gallery> File:Ormanparka Amedê 2010.JPG|Parkorman, li [[Dîclekend]]a Amedê. File:Sumerparka Amedê 2010.JPG|Parka Sumerê (Sumerpark), li gorî amediyan peykerên parkê miştî sîmbolîzmê ne ji dîroka îro ya kurdan. File:Kuçeya Hunerê ya Amedê 2010.JPG|Kuçeya Hunerê ya Amedê bi spêde. </gallery> == Navdarên Amedê == <table width="%60"> <tr> <td width="%45" valign="top"> * [[Fehmiyê Bîlal]] * [[Ramizê Licî]] * [[Ehmedê Xasî]] * [[Îbn-ul Ezraq]] * [[Hesen Hişyar]] * [[Tarık Ziya Ekinci]] * [[Yusuf Azizoğlu]] * [[Ahmet Arif]] * [[Kendal Nezan]] * [[Rojen Barnas]] * [[Cahit Sıdkı Tarancı]] * [[Dr. Fuad (Bavê Tûjo)]] * [[Qedrî Cemîl Paşa]] * [[Ekrem Cemîl Paşa]] * [[Cemilê Seyda]] * [[Şevket Baysanoğlu]] * [[M. Emin Bozarslan]] * [[Aşık İhsani]] * [[Elî Emîrî]] * [[Amîdî]] * [[Hamid Aytaç]] * [[Roşan Lezgîn]] * [[Prof. Mahmut Gazi Yaşargil]] * [[Suzan Samancı]] * [[Malmisanij]] * [[Azad Zal]] * [[Niyazî Westa]] * [[Adnan Binyazar]] * [[Ehmed Murşîdî]] * [[Meltem Miraloğlu]] </td> <td width="45%" valign="top"> * [[Mele Çelebî]] * [[J. Îhsan Espar]] * [[Mehmûd Lewendî]] * [[Mehdî Zana]] * [[Tuncer Necmioğlu]] * [[Seîd Paşa]] * [[Suleyman Nazif]] * [[Hesenê Metê]] * [[İhsan Işık]] * [[Mıgırdiç Margosyan]] * [[Mar Yezua]] * [[Adil Tekin]] * [[Remzi İnanç]] * [[Ahmed Arif]] * [[Hikmet Çetin]] * [[İzet Altınmeşe]] * [[Celal Sesigüzel]] * [[Ayşe Şan]] * [[Huseynê Parê]] * [[Mahmut Kızıl]] * [[Hozan Şiyar|Hozan Şîyar Ferqînî]] * [[Beytocan]] * [[Bışar Çiçek]] * [[Abdussetar Hayatî Avşar]] * [[Leyla Zana]] * [[Zana Farqînî]] * [[Amed Tîgrîs]] * [[Rojîn Zarg]] * [[Songül Öden]] * [[Erkan Petekkaya]] * [[Eşref Okumuş]] </table> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Panorama|Diyarbekir.jpg|1000px|Amed 2015.}} {{Bajarê Amedê}} {{Bajar û gundên Amedê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|54|39|N|40|14|12|E|type:city(799447)|display=title}} [[Kategorî:Amed| ]] [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] 40ufaaoj8m8l6ghhnktygcb0jund0pr 1998003 1997923 2026-04-07T14:32:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 1998003 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Diyarbekir}} {{Agahîdank navçe | nav = Amed | statû = Bajarê mezin ên Bakurê Kurdistanê | navê_din = | navê_fermî = ''Diyarbakır'' | wêne = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/2|border=infobox | image1 = Goletli Park, Diyarbakir.jpg | alt1 = | image2 = Landscape Dyar bakir.jpg | alt2 = | image3 = Karasanserai Diyarbakir.png | alt3 = | image4 = Roman Walls at Diyarbaki (6526104771).jpg | alt4 = | image5 = Gazi Pavillion.jpg | alt5 = | image6 = Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG | alt6 = | image7 = | alt7 = }} | sernavê_wêne = Dîmenên ji Amedê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] | serbajar = Amed | qeymeqam = | demonîm = amedî, diyarbekrî | hejmara_nahiyeyan = <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 17 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = | hejmara_mezrayan = | nifûs = 1.804.880 [https://www.nufusu.com/il/diyarbakir-nufusu] <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2022]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.060 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 413,5 | nifûsa_serbajarê = 1.756.392 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2020]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 670 | koda_postayê = 21xxx | koda_telefonê = (+90) 412 | nexşeya_reptiyeyê = #Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|37|54|39|N|40|14|12|E|display=inline, title}} }} '''Amed''' ({{IPA-ku|,|a|'|m|ɛ|d|}}) an jî '''Diyarbekir''' (navê wê yê dîrokî: ''Amida'', {{1928| دياربكر |ts=Diyarbekir}}, {{bi-tr|''Diyarbakır''}}), yek ji bajarê herî mezin ên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser deşteke bilind ê li kêleka [[çemê Dîcle]]yê û li derdora bajarê dîrokî ya kevn (navçeya Sûrê ya îro) hatiye avakirin. Amed yek ji bajar û navendeke polîtîk a herî girîng ê [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku bajar wekî navend û pozîsyonek polîtîk hatiye pênaskirin. Bajêr ji 2000 salê {{bz}} vir ve bûye navendeke dîrokî ya girîng ku malavaniya gelek şaristanî, çand û baweriyan kiriye. Amed di serdema nûjen de jî yek ji navendên sereke ye ku bi nasnameya xwe ya polîtîk bûye yek ji bajar û navendên sereke. Li gorî daneyên kanûna sala 2021an nifûsa bajêr 1.791.373 kes bû ku ji wan 1.129.218 li qada bajarî (an metro) ya ku ji çar navçeyên navendî yên [[Rezik, Amed|Rezik]], [[Payas]] (Peyas), [[Sûr, Amed|Sûr]] û [[Bajarê Nû]] pêk tê dijîn. Di roja îro de bajêr di navbera [[kurd]]an de wekî navendeke sereke ye ku ji aliyê gelek kurdan ve wekî paytexta [[defakto]] ya [[Kurdistan]]ê tê dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.middleeasteye.net/news/tensions-increase-already-fragile-kurdish-peace-process-faulters-turkey |sernav=Tensions increase as already fragile Kurdish peace process faulters in Turkey |malper=Middle East Eye |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-16 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.nytimes.com/2016/12/24/world/europe/an-aleppo-like-landscape-in-a-kurdish-redoubt-of-turkey.html |sernav=An Aleppo-like Landscape in a Kurdish Redoubt of Turkey |paşnav=Nordland |pêşnav=Rod |tarîx=2016-12-24 |malper=The New York Times |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-05-16 }}</ref> Dihat xwestin ku bajar piştî Peymana Sêvrê bibe paytexta [[Kurdistan]]eke serbixwe lê piştî geşedanên siyasî yên paşerojê ev yek hatiye paşguhkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kubilay |pêşnav=Arin |tarîx=2015-03-26 |sernav=Turkey and the Kurds -- From War to Reconciliation? |url=https://escholarship.org/uc/item/3229m63b |kovar=escholarship |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://worldcat.org/title/42520854 |sernav=Memorandum on the claims of the Kurd people |paşnav=Şerif Paşa |tarîx=1919 |weşanger=Imprimerie A.-G. L'Hoir |cih=Paris |oclc=42520854 }}</ref> == Nav == Di demên kevnare de bajar bi navê Amîda hatiye naskirin ku di sala 1300ê {{bz}} de ku bajêr bi vî navê hatiye binavkirin. Navê Amîd (Amîda) di belgeyên erebî de jî derbas bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvkwnqv9.21 |sernav=THE EMPIRE OF TREBIZOND |tarîx=1987-12-31 |weşanger=Spink Books |rr=480–486 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-05-13 |sernav=Encyclopaedia of Islam |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Islam&oldid=1154650295 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Amîd (Amîda) di belgeyên fermî yên [[Împeratoriya Trebzonê]] de di sala 1358an de hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-605-4567-52-2 |sernav=Book sources - Wikipedia |malper=en.m.wikipedia.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-05-17 }}</ref> == Erdnîgarî == === Erdnîgarî û sînorên bajêr === Amed li aliyê rojhilatê deşta bazalt a fireh a ku di navbera Qerejdax û Dîcleyê de dirêj dibe, li ser asoyeke li jora deşta Dîcleyê û li serê deverê Dîcleyê hatiye avakirin. Bilindahiya bajêr ji asta deryayê 650 mêtre ye û bajêr di nav paralelên 37° 30´ û 38° 43´bakûr û merîdyenên 40° 37´ û 41° 20´ rojhilat de ye. Li rojhilat bi [[Batman]]ê û [[Sêrt]]ê, li başûr bi [[Mêrdîn]]ê, li başûrê rojava bi [[Riha]]yê û [[Semsûr]]ê, li bakur bi [[Elezîz]], [[Çewlîg]]ê li bakurê rojhilat jî bi [[Mûş]]ê ve tê girêdan. === Taybetiyên erda bajêr === Pîvana erda herêmê 15.354 km² ye . Ji vê erdê, [[çiya]] 37,0%, [[deşt]] 30,6% û [[plato]] jî 30,4% e. Erda herêmê 95%´ê wê ji bo [[ziraet]]ê bikar tê. Tene, petêx (gindor), zebeş, titûn û pembo herî pirtir li herêmê tên çandin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Amedê}} === Pêşdîrok === Dîroka Amedê vedigere 12.000 salên berê niha.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://www.sur.bel.tr/tarihce |sernav=Pêşdîroka Amedê |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2024-08-31 |roja-arşîvê=2020-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200520182027/http://www.sur.bel.tr/tarihce |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di encama lêkolînên arkeolojîk ên salên dawî de li navçeya [[Bismil]]ê ya Amedê hatiye diyarkirin ku di navbera salên 10400 û 9250 salê {{bz}} de jiyana niştecihbûyî li [[Girê Kortikê]] dest pê kiriye.<ref name=":1" /> Li [[Girê Berêçem]] ku li nêzîkê navçeya [[Erxenî]] yê ye, civakên çandiniyê ya gundan hatiye dîtin ku dîroka wan ji 8.000 salên berê zayînê vedigere.<ref name=":1" /> Hatiye diyarkirin ku di dema [[Paleolîtîk]] û [[Mezolîtîk]]ê de di şikeftên Amedê de û derdora şikeftan de jiyan hebûye. Bermahiyên ji Paleolîtîk û Mezolîtîkê li [[Şikeftên Hasûnî]] yên li nêzîkê [[Farqîn]]ê û [[Şikeftên Hilarê]] yên li nêzî Erxenî yê hatine tespîtkirin.<ref name=":1" /> === Serdema kevnare === [[Wêne:The City of Diyarbakir.gif|thumb|çep|Nexşeya bajarê kevnare ya Amedê ye ku niha wekî navçeya navendî ya Sûrê tê zanin]] Hatiye texmînkirin ku Amed ji serdema kevirî vir ve malavaniya mirovahiyê dike. Yekem şaristaniya mezin a ku li Amedê hatiye avakirin mîrektiya hûriyan a mîtaniyan e. Piştre bajêr di dîroka cihêrengê vê serdemê de ji aliyê şaristaniyên ku hatine herêmê ve ku di nav wan de [[suryanî]], [[ûrartû]]yî, ermenî, farisên axamenî, selûkî û partî hene hatiye birevebirin.<ref name="Bryce2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005-10-27 |isbn=978-0-19-928132-9 |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199281329.001.0001 }}</ref> Komara Romayê di sala 66ê berî zayînê de dest daniye ser bajêr û di vê qonaxê de ji aliyê romayiyan ve bajêr wekî "Amîda" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://italian.classic-literature.co.uk/history-of-rome/05-the-establishment-of-the-military-monarchy/ebook-page-24.asp |sernav=Theodor Mommsen History of Rome - The Establishment of the Military Monarchy Page 24 |malper=italian.classic-literature.co.uk |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> Di sala 359an de Şepûrê II yê Faris piştî dorpêçeke 73 rojan Amed ji destê romayiyan derbasê deshilatiya Şepûrê Faris dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eye of Command |paşnav=Kagan |pêşnav=Kimberly |weşanger=University of Michigan Press |tarîx=2006 |isbn=978-0-472-11521-1 |cih=Ann Arbor, MI |url=http://dx.doi.org/10.3998/mpub.93252 }}</ref> Di sedsala 11ê {{bz}} de bajêr demek dirêj ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve hatiye birêvebirin.<ref name="Bryce2005" /> Li gorî Sinekdemûs a Hiyerokles Amed bajarê herî mezin ê parêzgeha Romayê ya Mezopotamyayê bû ku di wî demê de bajêr meqamê metranê (''Diocese'') xirîstiyanên Mezopotamyayê bû.<ref name="Nicholson2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Mesopotamia, Roman |paşnav=Nicholson |pêşnav=Oliver NicholsonOliver |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3135 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-3135 }}</ref> Nivîsarên kevnar destnîşan dikin ku Amîdaya kevnar xwedî qadê şanoyan, germav (serşokên giştî), embar, abîdeyên tetrapîlon û xwedî çihukên avê ye ku av dide û avê belav dike.<ref name="KeserKayaalp2018">{{Jêder-kitêb |sernav=Amida |paşnav=Keser-Kayaalp |pêşnav=Elif Keser-KayaalpElif |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 }}</ref> Dîroknasê romayî Ammianus Marcellinus ku di dema dorpêçkirina Amîdayê de ku ji aliyê Împeratoriya Sasaniyan ve di bin desthilatdariya Şepûr II (j. 309–379) de pêk hatiye ku di artêşa romaya dereng de xizmet dikir vê dorpêçkirina serkevtî bi awayekê berfireh nivîsiye.<ref name="KeserKayaalp2018" /> Amîda di wê demê ji aliyê penaberên ku ji herêmên derdorê bajêr koçê bajêr dibin hatiye mezinkirin ku împerator Jovian (j. 363–364) piştî têkçûna Şerê Farisî ku selefê wî Julian di şer de têk diçe, neçar dimîne ku bajêr vala bike û bide Farisên Şepûr. Dîroka ku ji bo Joshua Stylite hatiye vegotin, bidestxistina Amîda ji aliyê persan ve di bin desthilatdariya Kavad I (j. 488–531) de di dorpêçkirina duyem a Amîdayê ku salên 502–503an de pêk hatiye, beşek ji Şerê Anestasiyanê vedibêje.<ref name="KeserKayaalp2018" /> Dîwarê Amîdayê ji aliyê împerator Anastasius Dicorus (j. 491–518) yan jî împerator Justinianê Mezin (j. 527–565) ve ji nû ve hatiye avakirin ku wekî mîmariya parastinê ya serkevtî ji aliyê dîroknasê yewnanî Prokopius ve hatiye pesindan. === Dîroka dêrê === Xirîstiyaniya suryaniyan di navbera sedsalên 1 û 4an de li herêmê bi taybetî di nav suryaniyên bajêr de cih digirt. Împeratorê Bîzansê Theodosius II (408-450) parêzgeha Romaya Mezopotamyayê dike du perçe û Amîdayê dike paytexta Mezopotamyaya Prîmayê û bi vî awayî bajêr ji bo hemî metranan dibe bajareke navend.<ref>{{Jêder |paşnav=wyd |pêşnav=Gams Pius Bonifacius (1816-1892) |sernav=Series episcoporum Ecclesiae catholicae, quotquot innotuerunt a beato Petro apostolo. Cz.1 |tarîx=1931 |url=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/65154?id=65154&showContent=true |roja-gihiştinê=2024-08-29 |weşanger=Hiersemann K. W. }}</ref> Ji bo endamên herêmî yên Dêra Katolîk a Suryaniyan di sala 1862an de metranek hatiye damezrandin. Piştre ji ber zilma ku ji aliyê xanedaniya osmaniyan ve li xiristiyanên bajêr tê kirin di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de dawî li hebûna xirîstiyanên bajêr tîne. === Serdema navîn === [[Wêne:Diyarbekir, c. 1900.jpg|thumb|çep|Dîtinek ji sala 1900an ji bajarê kevn.]] Di sala 639an de ku wekî beşek ji berfireh bûna misilmanên li herêma [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levantê]] ku di dema şerên pêşîn ên ereb û bîzansê de berfireh bûye, bi serokatiya Iyad ibn Ghanm Amed dikeve destê artêşa [[Çar Xelîfe]]yê û [[Mizgefta Mezin a Amedê]] di vê serdemê de hatiye çêkirin.<ref name="Nicholson2018"/><ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Amida |paşnav=Keser-Kayaalp |pêşnav=Elif Keser-KayaalpElif |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2018-03-22 |isbn=978-0-19-866277-8 |ziman=en |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-207 }}</ref> Mizgefta mezin dibe ku li cihê [[Dêra Heraklî ya Saint Thomas]] hatiye çêkirin. Di wî demê de li bajêr bi qasî pênc keşîşxaneyên xiristiyanan hebûn ku di nav wan de Keşîşxaneya Zuqnin û çend dêrên kevnarên din jî nav de bûn.<ref name=":0" /> Yek ji van Dêra Meryem e ku wekî katedrala bajêr û cihê metranên Amedê bû ku di cihê Dêra Ortodoks a Suryaniyan de maye.<ref name=":0" /> Dêra kevnar a din, Dêra Mar Kosmas di sala 1911ê de ji aliyê gerokê brîtanî [[Gertrude Bell]] ve hatiye dîtin lê piştre ev dêr di sala 1930an de hatiye hilweşandin.<ref name=":0" /> Bajêr demekê kurt dibe beşeke ji xîlafeta emewiyan û piştre jî dibe beşek ji xîlafeta ebasiyan. Di vê serdemê de Amed zêdetir di bin desthilatdariya xwemalî de dimîne. Piştê demekê bajêr ji aliyê xanedaniyên wekê [[Xanedaniya Hemdaniyan]] û [[Xanedaniya Buyîdiyan]] û piştre jî ji aliyê [[Xanedana Merwaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Bajar di sala 1085an de ji aliyê selçûqiyan ve tê dagirkirin û piştre di sala 1183an de ji destê selçûqiyan rizgar dibe û ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin. Piştî dorpêçeke dirêj bi hêzeke biçûk a [[Mongol]]an û hêzeke gurcî û hêzekê ermenî ya gelekî mezintir di bin serokatiya gurcî Hesen Broş de bajêr ji aliyê Mongolên Hulagu ve di 1260an de tê dagirkirin (ev dagirkirin wekê [[Dorpêçkirina Meyafariqînê]] jî tê zanin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna |paşnav=Sicker |pêşnav=Martin |weşanger=Bloomsbury Publishing USA |tarîx=2000-06-30 |isbn=978-0-313-00111-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=b6vOEAAAQBAJ&pg=PA111 }}</ref> Di navbera dagirkirina mongolan û heya ku Xanedana Sefewî ya Îranê ve bajêr ji destê mongolan distîne Amed ji aliyê xanedaniyên wekê Qere Qoyunlu û Aq Qoyunluyan ve ku du eşîrên tirk bûn hatiye dagirkirin. Piştê [[Dewleta Sefewiyan|Xanedaniya Sefewiyan]] bajêr di sala 1514an de ji aliyê Bıyıklî Mehmed Paşa ve, di serdema Selîm I de ji aliyê Xanedaniya Osmaniyan ve tê dagirkirin. Mihemmed Xan Ustajlu ku waliyê sefewî ya Amedê bû di sala 1514an de di dema [[Şerê Çaldiranê]] de ji aliyê xanedaniya osmaniyan ji bajêr hatiye derxistin û piştre ji aliyê osmaniyan ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Chaldiran |sernav=Battle of Chāldirān (1514) {{!}} Significance & Location {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |tarîx=2024-08-16 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=en }}</ref> === Serdema nûjen === [[Wêne:Birca Heft Birayan 2009.jpg|thumb|çep|Dîtinek ji Birca Heft Birayan Sûr, Amed.]] Di sala 1952an de bi ji nû ve organîzekirina parêzgehan, bajarê Amedê dibe bajarê îdarî ya parêzgeha Diyarbekirê. Di sala 1993an de [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê|Şaredariya Bajarê Mezin]] hatiye damezrandin ku bi vê awayê Amedê dibe yekem bajarê [[Bakurê Kurdistanê]] ku statûya bajarê mezin werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ekanun.net/504-sayili-kanun-hukmunde-kararname/ |sernav=504 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname {{!}} Kanunlar |malper=web.archive.org |tarîx=2014-02-03 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |roja-arşîvê=2014-02-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140203173501/http://www.ekanun.net/504-sayili-kanun-hukmunde-kararname/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di van salên dawî de Amed rastî gelek êrîşan hatiye ku nav de êrîşan hêzên ewlekariya tirk, endamên [[Hizbullaha Kurdistanê|hizbullahê]] û endamên [[Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê|DAÎŞê]] heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.diken.com.tr/diyarbakir-bombacisinin-hdpnin-mitingine-giris-goruntuleri-ortaya-cikti/ |sernav=Diyarbakır bombacısının HDP’nin mitingine giriş görüntüleri ortaya çıktı — Diken |malper=www.diken.com.tr |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> Di navbera 8ê mijdara sala 2015an û 15ê gulana sala 2016an de beşeke mezin ji Sûrê (bajarê kevnar) di şerê navbera artêşa tirk û şervanên kurd de wêran bû. Gelek taxên Sûrê ji aliyê artêşa tirk ve bi helîkopteran û tankên leşkerî hatiye bombebaran kirin, Mizgefta Kurşunlî ji aliyê artêşa Tirkiyeyê ve hatiye şewitandin û bi guleyên tankên leşkerî gelek avahiyên dîrokî zirarên mezin dibînin. Yek ji avahiyên dîrokî ku zirar dibîne minareya çarling e ku di dema şer de zirar dibîne. [[Wêne:Seyit Cami minaret Diyarbakır.jpg|thumb|Dîtinek ji Minareya çarling navçeya Sûrê, Amed.]] Di destpêka mijdara sala 2015an de parêzer û aktîvîstê mafê mirovanê kurd [[Tahir Elçi]] ku di wî demê de serokê [[Baroya Amedê]] bû li navçeya [[Sûr]]ê di dema daxuyaniyeke çapemeniyê de ku tê de banga kêmkirina tundiyê dikir ku zirar negihêjî avahiyên dîrokî li ber lingê minareya çarling hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/tr/tahir-el%C3%A7i-davas%C4%B1nda-%C3%BC%C3%A7-san%C4%B1k-polise-beraat-talebi/a-68946189 |sernav=Tahir Elçi davasında üç sanık polise beraat talebi – DW – 29.04.2024 |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/tahir-elci-nin-son-basin-aciklamasi-169672 |sernav=Tahir Elçi'nin Son Basın Açıklaması |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=tr }}</ref> Rapora [[Komeleya Arkeologan a Stenbolê]] ya sala 2018an diyar kiriye ku ji sala 2015an û vir ve %72yê navçeya Sûrê ya dîrokî ya bajêr bi hilweşandin û nûavakirinê hatiye wêrankirin û qanûnên ji bo parastina bermahiyên dîrokî hatine paşguhkirin û hatine binpêkirin. Wan tespîtkiriye ku politîkaya "ji bo nûvekirina bajarî" ya bajêr yek politîkayeke hilweşandin û ji nû ve avakirin e, ne yek ji restorekirin samanên çandî yên ku di şerê navxweyî yê dawî de zirar dîtine ku ji ber wê yekê gelek avahiyên dîrokî yên tomarkirî bi temamî winda bûne. Ji ber ku her perçeyên avahiyên dîrokî yên ku di dema hilweşandina avahiyên nûjen de derketine holê jî hatine hilweşandin rêjeya windabûna avahiyên dîrokî yên ne qeydkirî nayê zanîn. Di [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] de ku sala 2023an de li gelek bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] û li bajarê [[Efrîn]] a [[Rojavayê Kurdistanê]] pêk hatiye Amed yek ji wan bajaran e ku di erdhejê de hejiyaye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Robles |pêşnav=Pablo |paşnav2=Chang |pêşnav2=Agnes |paşnav3=Holder |pêşnav3=Josh |paşnav4=Leatherby |pêşnav4=Lauren |paşnav5=Reinhard |pêşnav5=Scott |paşnav6=Wu |pêşnav6=Ashley |tarîx=2023-02-06 |sernav=Mapping the Damage From the Earthquake in Turkey and Syria |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/02/06/world/turkey-earthquake-damage.html |roja-gihiştinê=2024-08-29 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/02/06/turkey-syria-earthquake-map-photos-videos/ |sernav=The earthquake’s widespread destruction, in photos, maps and videos |malper=Washington Post |tarîx=2023-02-06 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |ziman=en }}</ref> Li Amedê gelek xanî û avahî di erdhejê de hilweşiyane yan jî zirareke mezin dîtine. Ji ber erdhejê bircên [[Sûra Amedê]] û hinek beşên dîwarê sûrê hatine xwarê. Li navçeya [[Bajarê Nû]], li navçeya [[Rêzan]]ê û li deverên din ên Amedê 20 avahî têne xwerê, 854 kes birîndar dibin 409 kes jî jiyana ji dest didin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/196717 |sernav=Mezopotamya Ajansı |malper=mezopotamyaajansi35.com |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> === Kronolojî === ==== Berê zayînê ==== * ~7250-6750 [[dema neolîtîk]] * ~5000-4000 [[dema kalkolîtik]] * ~3000 dema [[dema tunc]] * ~2000 dema [[hurî]] û [[mîtanî|mîtaniyan]] * ~1200- 600 dema [[aram]]iya û [[urartû|urartiyan]] * 550- 331 dema [[pers]]an ==== Piştî zayînê ==== * [[226]]-[[395]] dema [[roma]]yiyan * [[395]]-[[639]] Dema [[bîzans]]iyan * [[639]] dema [[ereb]]an * [[661]] dema [[emewî|emewiyan]] * [[750]] Dema [[Ebasî|ebasiyan]] * [[984]] dema [[Merwanî|merwaniyan]] * [[1085]] dema [[Selçûkî|selcûqiyan]] * [[1102]]-[[1232]] dema [[Ertuqî|Ertuqiyên Heskîf û Amedê]] * [[1232]] dema [[Eyubî|eyubiyan]] * 1335 dema [[Xanedana Zirkan]] * [[1507]] dema [[Sefewî|sefewiyan]] * [[1515]] dema [[Osmanî|osmaniyan]] * [[1923]] dema [[Komara Tirkiyeyê]] == Aborî == Yek ji çandiniyên dîrokî yê bajêr genim û kuncî ne ku li bajêr hatiye çandin. Bajariyan genimên ku diçinandin di embarên ku ji ka û ji çiqilên şaxê susan çêdikirin parastine. Ev sîstem rê dida ku genim heta deh salan were parastin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Rodrik |pêşnav=Dani |tarîx=1995 |sernav=Trade Strategy, Investment, and Exports: Another Look at East Asia |url=http://dx.doi.org/10.3386/w5339 |kovar=Trade Strategy, Investment, and Exports: Another Look at East Asia |cih=Cambridge, MA }}</ref> Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, welatiyan mewîj (tirîyên hişk) behîv û zerzelî (qeysî) hinardeyî Ewropayê dikirin. Bizinên Enqereyê dihatin xwedîkirin û ji Amedê hirî û tiftik dihatin hinardekirin. Bazirgan herêmê ji [[Misir]], [[Stembol|Stenbol]] û ji [[Sûriyê]] dihatin ku ji Amedê [[bizin]] û [[pez]] bikirin. Li bajêr hingiv jî dihate hilberandin lê ji ber ku ji aliyê welatiyan ve dihate kirîn ewqas zêde nedihat hinardekirin. Beriya [[Şerê Cîhanî yê Yekem|Şerê Cîhanê yê Yekem]] de li Amedê pîşesazî ya sifir (paxir) a çalak hebû ku 6 kanê kargehê ya çalak hebûn. Li bajêr [[Tenorît]] ku celebekî bingehîn ê sifirê ye ji aliyê kurdan ve bi dest dihatin derxistin. Beşek mezin ji madenê hinardeyê [[Înglistan|Îngilîstanê]] dihate kirin. Di sala 1935an de rêya hesinî ya di navbera Elezîz û Amedê de hatiye vekirin. [[Balafirgeha Amedê]] û Stasyona trenê ya Amedê ji bo bajêr xizmeta çûnûhatin û veguhastinê dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kezer |pêşnav=Zeynep |tarîx=2014-12-01 |sernav=Spatializing Difference |url=https://online.ucpress.edu/jsah/article/73/4/507/58678/Spatializing-DifferenceThe-Making-of-an-Internal |kovar=Journal of the Society of Architectural Historians |ziman=en |cild=73 |hejmar=4 |rr=507–527 |doi=10.1525/jsah.2014.73.4.507 |issn=0037-9808 }}</ref> Bi mezin bûna bajêr re li bajêr hem sektora pîşesazî yê û hem jî sektora xwarin û xizmetê gelek pêşketiye. Di salên dawî de bi pêşketina bajêr re hem li bajarê nû û hem jî li bajarê dîrokî her sal gelek geştiyarên xwemalî û biyanî serdana bajêr dikin. == Veguhastin == [[Wêne:Diyarbakır Havalimanı.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Balefirgeha Navneteweyî ya Amedê.]] Sê rêyên cuda hene ku mirov dikarin xwe bigihîjin bajêr. Amed yek ji yekem bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku [[Balafirgeha Amedê]] ye li bajêr hatiye çêkirin. Li bajêr balefirgeheke navneteweyî, stasyona trênê û qerajeke heye ku ji bo bajêr xizmet dike. Ji balefirgeha Amedê her roj ji bo bajarên mezin ên [[Îzmîr]], [[Stembol]] û [[Antalya]]yê seferên rasterast tê lidarxistin û di heman demê de ji van bajaran her roj rasterast seferên ji bo Amedê tê lidarxistin. Li gorî dîrok û pêwîstiyan seferên rasterast ên navneteweyî li balefirgeha bajêr tê lidarxistin. Bi teybetî di mehên havînan de ji bajêr seferên bajarên wekî [[Berlîn]], [[Frankfurt]], [[Stuttgart]], [[Düsseldorf]], [[Hannover]] û [[Hewlêr]]ê tê lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.routesonline.com/news/ |sernav=News {{!}} Routes |malper=www.routesonline.com |roja-gihiştinê=2024-08-30 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corendonairlines.com/germany/flights-to-hannover |sernav=Cheap Flights to Hannover |malper=Corendon Airlines |roja-gihiştinê=2024-08-30 |ziman=en |paşnav=Airlines |pêşnav=Corendon }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aeroroutes.com/eng/230925-xqns24 |sernav=SunExpress NS24 Network Expansion – 24SEP23 |malper=AeroRoutes |roja-gihiştinê=2024-08-30 |ziman=en-CA }}</ref> Li gorî daneyên mijdara sala 2021ê li Balefirgeha Amedê çûnûhatina 1.244.981 kesan û 8.292 çûnûhatin balefiran pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhmi.gov.tr/Lists/Istatislikler/Attachments/217/YOLCU.pdf |sernav=Statîstîkên Balefirgeha Amedê |roja-gihiştinê=2024-08-30 |roja-arşîvê=2021-12-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211207203604/https://www.dhmi.gov.tr/Lists/Istatislikler/Attachments/217/YOLCU.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Werziş == Klûbên futbolê yên herî navdar ên bajêr [[Diyarbakırspor|Diyarbekirspor]] (1968 ava bûye) û [[Amedspor]] e.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-11-08 |sernav=Turkish court acquits German footballer Naki in Kurdish case |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-37908775 |roja-gihiştinê=2024-08-29 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Futbolîstên herî navdar ên bajêr [[Şehmus Özer]], [[Denîz Nakî]] û [[Çekdar Orhan]] e. Tîma futbolê ya jinan a Amedsporê di dawiya dansala 2016-2017 ya lîga duyem a futbolê ya jinan de derbasî lîga yekem futbolê ya jinan bûye. Amedspor di dansala sala 2023-2024 derbasê lîga yekem a futbolê bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Amedspor bû şampiyonê lîgê |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-08-29 }}</ref> == Avûhewa == Amed xwedî avhewaya deryaya navîn (Dabeşkirina avhewayê ya Köppen: ''Csa'') yan jî xwedî avhewaya deryaya okyanûsê ye ku bi havînan bi awayekê anormal germ e (Dabeşkirina avhewayê ya Trewartha: ''Doa:''). Ji ber cihê bajêr li ser deşta Mezopotamyayê ye û ji çolên jêrîn ên Mezopotamyayê ve ber bi herêma başûr ve hewa germ e, li Amedê bi havînan pir germ û hewa pir ziwa ye. Germahiya herî bilind a tomarkirî di 21ê tîrmeha 1937an de ye ku 46,2&nbsp;°C (santîgrat) hatiye tomarkirin. Di mehên zivistan de sar û bi baranên nerm e ku şevan sar e. Barîna berfê di navbera mehên kanûn û adarê de bi gelemperî hefteyek an du hefte berf dibare. Germahiya herî nizim a tomarkirî ya li bajêr -24,2&nbsp;°C e ku di 11ê çileya sala 1933an de hatiye tomarkirin. Kalindahiya berfê ya herî bilind di 16 çileya sala 1971an hatiye tomarkirin ku li bajêr 65 satîmêtre berf bariye. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = rast | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [http://www.dmi.gov.tr/ www.dmi.gov.tr] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane ji bo Amedê (1975-2010) | Cîh = Amed <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = 6.5 | bgReş = 9.0 | bgAda = 14.6 | bgAvr = 20.3 | bgGul = 26.6 | bgPûş = 33.7 | bgTîr = 38.4 | bgGel = 38.0 | bgRez = 33.3 | bgKew = 25.3 | bgSer = 15.9 | bgBer = 9.0 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = −3.0 | ngReş = −1.5 | ngAda = 2.3 | ngAvr = 6.8 | ngGul = 11.1 | ngPûş = 16.7 | ngTîr = 21.5 | ngGel = 20.7 | ngRez = 15.6 | ngKew = 9.9 | ngSer = 3.4 | ngBer = -0.7 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = 1.5 | gnReş = 3.5 | gnAda = 8.6 | gnAvr = 13.8 | gnGul = 19.3 | gnPûş = 26.3 | gnTîr = 31.2 | gnGel = 20.3 | gnRez = 24.7 | gnKew = 17.2 | gnSer = 9.0 | gnBer = 3.7 <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 63.4 | bnReş = 68.2 | bnAda = 67.8 | bnAvr = 64.3 | bnGul = 38.7 | bnPûş = 9.3 | bnTîr = 0.9 | bnGel = 0.8 | bnRez = 6.0 | bnKew = 32.6 | bnSer = 53.2 | bnBer = 69.7 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = 3.9 | rtReş = 4.8 | rtAda = 5.6 | rtAvr = 6.9 | rtGul = 9.7 | rtPûş = 12.2 | rtTîr = 12.5 | rtGel = 11.7 | rtRez = 9.9 | rtKew = 7.4 | rtSer = 5.4 | rtBer = 3.8 <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = 11.8 | rbReş = 11.7 | rbAda = 11.5 | rbAvr = 11.7 | rbGul = 8.9 | rbPûş = 3.2 | rbTîr = 1.3 | rbGel = 1.2 | rbRez = 2.0 | rbKew = 5.9 | rbSer = 8.4 | rbBer = 11.5 }} == Dîmenên ji bajêr == <gallery> Deriyê Çiyê Amed 2010.JPG|Deriyê Çiyê, 2010. Kolana Xazî ya Amedê.jpg|Kolana Xazî ({{bi-tr|Gazi caddesi}}) li Amedê Kolana Cotkaran a Bajarê Nû yê Amedê.jpg|Kolana Ekînciyan ({{bi-tr|Ekinciler caddesi}}) li Bajarê Nû yê Amedê Seyrangeha Parkormanê Amed 2010.JPG|Seyrangeha Parkormanê ya Amedê, 2010. Diyarbakir City walls.jpg|thumb|Bedenên Amedê </gallery> == Nexweşxaneyên Amedê == * [[Nexweşxaneya Dewletê ya Amedê]] * [[Nexweşxaneya Fakulteya Bijîşkiyê ya Zanîngeha Dîcleyê]] * [[Nexweşxaneya Lêkolîn û Sepanê ya Amedê]] == Çand û huner == === Navendên çandê yên Amedê === * [[Navenda Çand û Hunerê ya Cegerxwîn]] * [[Komeleya Çand û Hunerê ya Dîcle û Firatê]] * [[Navenda Hunerê ya Amedê]] * [[Pirtûkxaneya Bajêr a Mehmed Uzun]] * [[Rojeva Cihkî 21 a Bajarê Mezin]] * [[Salona Şanoyê ya Şaredariya Bajarê Mezin]] * [[Konservatiwara Bajêr a Aram Tîgran]] === Dîn û civak === Nifûsa bajêr piranî [[misilman]] in. Wekî din [[êzîdî]] û [[xiristiyan]] jî li herêmê hene. Civaka misilmanan ji mezhebên [[şafiî]], [[henefî]] û [[elewî]] pêk tê. [[Neqşîbendî|Tarîqeta Naqşîbendî]] li herêmê ya herî xurt e. [[Turbe]]yên ku ji aliyê gel ve tên [[ziyaret]] kirin jî hene. Ya herî pir gel ziyaret dike, turbeya "Siltan Şêxmûs" e. Ji bilî wê, li Diyarbekirê turbeya "[[Siltan Silêman]]", li Pîranê turbeya "[[Pîr Xetab]]", ji alî gel ve tê ziyaret kirin. Nifûsa bajêr piranî [[kurd]] in, ji bilî kurdan, [[suryanî]], [[ereb]] û [[ermenî]] jî li herêmê wek nifûsek biçûk hene. === Xwarinên herêmê === * [[Meftune]]: goştê parçekirî di [[quşxane]] yan [[beroş]]ê de tê sorkirin. [[Bacanreşk]] (balîcan), [[sîr]] û [[fringî]] (yan jî ava fringiyan) têkel dibe. Ava [[simaq]]ê bi ser de dibe û tê kelandin. * [[Mehîr]]: [[mast]] ([[dew]]), [[hêk]] û [[xwê]] di beroşê de tê li hevxistin. Dan dikeve navê û tê kelandin. Li ser agirê heta bikele tê lihevxistin. * [[Kalek]], [[qedayîf]], [[peqlewe]], [[kutilk]]ên dagirtî, balîcanên dagirtî jî xwarinên herêmî ne ku herî pirtir tên xwarin. {{Columns-list|colwidth=25em| * [[Biraşka tîkegoştê]] * [[Biraşka şîşê]] * [[Boranîk]] * [[Boreg]] * [[Bêran]] * [[Bûmbar]] * [[Cîgerkebaba Amedê]] * [[Elînazîk]] * [[Gebola kundirê mîranî û savarê]] * [[Girara bi xêlî]] * [[Hebenîska Amedê]] * [[Hêyavka bamyeyê]] * [[Hêyavka goşt û kixseyê]] * [[Kartol û mast]] * [[Keledoşiya masiyê]] * [[Kutilka bacanreşkê]] * [[Lebzîne]] * [[Loqmeya bexdenûsê]] * [[Lêvenî]] * [[Nêrgîzyanî]] * [[Nûriye]] * [[Pirtik (şîranî)]] * [[Ponponkiya parxanê ya Amedê]] * [[Pîlakiya Amedê]] * [[Qedayîfa rêsî]] * [[Qereş]] * [[Xaşîla çortanê]] }} === Kincên herêmê === Piraniya mêran şalwar, îşlig (gomlek) û êleg li xwe dikin. Di nigên wan de pêlavên poztûj hene û gelek ji wan Kum, şewqe yan jî kefiya sipî didin serên xwe. Jinên Diyarbekirî (Amed) fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranîya jinên zewicî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan yan serqot in (serî pas) yan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên herêmî li xwe dikin, û piraniya gel kincên modern li xwe dike. === Çanda xwedîkirina kevokan === Li Amedê xwedîkirina [[kevok]]an digihe zêdeyê 500 salî. Îro li hin qehwexaneyan tê jiyandin û di navbera wan de pêşbaziyan li dar dixin. Ji kevokên Amedê re dibêjin "[[boran]]". == Ciyên turîstîk û gerê == Amed ji alî sirûştê feqîr e lê ji alî tarîxê ve pir dewlemend e. [[Bedena Amedê]] piştî [[Kela Çînê]] ya herî dirêj e li cîhanê. [[Mizgeft]] û [[medrese]]yên bajêr bi mîmariyek pir hostatî hatine çêkirin. Mizgefta Mezin, ya Pêxember, ya Nebî hinek ji mizgeftên bajêr in. Gel piranî havînan diçin ser [[Gola Xezarê]] ku di hundirê tixûbên [[Elezîz]]ê de ye. Wekî din [[baxçeyên Ben-û-Senê]] jî ciyên gerê ne ji bo gel. [[Germava Çirmûgê]] jî ciyê vehêsanê ye. === Cihên dîrokî yên girîng === * [[Bedena Amedê|Bedena Bajêr]] * [[Pira Dehderî]] an [[Pira Belek]] an jî [[Pira Dîcleyê]] * [[Qesra Xazî]] * [[Baxçeyên Hewselê]] <gallery> Wêne:Baxçeyên Hewselê Amed 2010.JPG|[[Baxçeyên Hewselê]] yên Amedê. Li paşê Pira Dehderî tê dîtin. </gallery> ==== Deriyên Amedê ==== * [[Deriyê Xerpûtê]] an [[Deriyê Çiyayî]] an jî [[Deriyê Bakur]] * [[Deriyê Rihayê]] an [[Deriyê Rûm]] an jî [[Deriyê Rojava]] * [[Deriyê Mêrdînê]] an [[Deriyê Başûr]] * [[Deriyê Nû]] an [[Deriyê Rojhilat]] * [[Deriyê Serayê]] <gallery> Wêne:Deriyê Rihayê yê Amedê.jpg|Deriyê Rihayê. Wêne:Deriyê Mêrdînê yê Amedê.jpg|Deriyê Mêrdînê. [[Wêne:Diyarbakir City walls.jpg|thumb|Bedenên Amedê]] </gallery> ==== Bircên Amedê ==== * [[Birca Bizinê]] * [[Birca Heft Birayan]] * [[Birca Evlî Bedenê]] * [[Birca Melikşah]] ==== Mizgeftên Amedê ==== <table width="%60"> <tr> <td width="%45" valign="top"> * [[Mizgefta Mezin]] * [[Mizgefta Nebî]] * [[Mizgefta Husrev Paşa]] * [[Mizgefta Kozlû]] (Qozlî?) * [[Mizgefta Hecî Buzruk]] (Buzruq?) * [[Mizgefta Hezretî Silêman]] * [[Mizgefta Qazî]] * [[Mizgefta Îbrahîm Beg]] * [[Mizgefta Nasûh Paşa]] * [[Mizgefta Kurşunlu]] * [[Mizgefta Xoceoxlî]] * [[Mizgefta Şêxereb]] * [[Mizgefta Îskender Paşa]] * [[Mizgefta Xanzade]] * [[Mizgefta Ragibiye]] </td> <td width="45%" valign="top"> * [[Mizgefta Hecî Hemîd]] * [[Mizgefta Şêx Mitahar]] ([[Minareya Çarling]]) * [[Mizgefta Parlî]] * [[Mizgefta Melik Ehmed]] * [[Mizgefta Şêx Yûsif]] * [[Mizgefta Sîm]] * [[Mizgefta Behram Paşa]] * [[Mizgefta Tacetin]] * [[Mizgefta Lala Qasim Beg]] an [[Mizgefta Lala Beg]] * [[Mizgefta Elî Paşa]] * [[Mizgefta Minareya bi Neynik]] * [[Mizgefta Hezretî Emer]] * [[Mizgefta Safa]] </tr> </table> <gallery> Wêne: Mizgefta Mezin a Amedê.jpg|Mizgefta Mezin a Amedê. Wêne:Mizgefta Melek Ehmed a Amedê 2010.JPG|Mizgefta Melek Ehmed. Wêne:Mizgefta Elî Pasha Amed 2010.JPG|Mizgefta Elî Paşa, 2010. Wêne:Mizgefta Unv-Dîcle.jpg|Mizgefta Zanîngeha Amedê. </gallery> ==== Medreseyên Amedê ==== * [[Xwendegeha Mesûdiyê]] * [[Xwendegeha Zîncîriye]] ==== Hemamên dîrokî yên Amedê ==== * [[Hemama Çardaklî]] * [[Hemama Deva]] * [[Hemama Melik Ehmed]] * [[Hemama Paşa]] * [[Hemama Qazî]] * [[Hemama Vahap Axa]] <gallery> Wêne:Himama Deva Amed 2009.JPG|Hemama Deva, 2009. Wêne:Himama Melik Ehmed 2010.JPG|Hemama Melik Ehmed, 2010. Wêne:Himama Pasha Amed 2008.jpg|Hemama Pasha, 2008. Wêne:Himama Vahap Amed 2009.JPG|Hemama Vahap, 2009. </gallery> ==== Dêrên Amedê ==== * [[Dêra Meyremokê]] * [[Dêra Surp Gregos]] a Ermeniyan ==== Xanên dîrokî yên Amedê ==== * [[Xana Delîlan]] * [[Xana Hesen Paşa]] * [[Xana Borsayê]] (Cotxan, Çîftexan), îro wêran e. <gallery> File:Diyarbakir-Hasan Pasha Inn.jpeg|Xana Hesen Paşa îro cihekî geşt û guzarî yê giring e. Wêne:Xana Borsayê Amedê 2010.JPG|Rewşa Xana Borsayê di sala 2010an de. </gallery> ==== Muzexane ==== * [[Muzeya Arkeolojiyê ya Amed|Muzeya Arkeolojiyê]] * [[Muzeya Ziya Gökalp]] * [[Muzeya Cahit Sıtkı Tarancı]] * [[Koşka Sem'an]] ([[Koşka Xazî]]) * [[Koşka Erdebîlê]] ([[Qesra ber Derê Pirê]]) === Seyrangeh û parkên Amedê === * [[Parkorman]] * [[Sumerpark]] * [[Kuçeya Hunerê]] <gallery> File:Ormanparka Amedê 2010.JPG|Parkorman, li [[Dîclekend]]a Amedê. File:Sumerparka Amedê 2010.JPG|Parka Sumerê (Sumerpark), li gorî amediyan peykerên parkê miştî sîmbolîzmê ne ji dîroka îro ya kurdan. File:Kuçeya Hunerê ya Amedê 2010.JPG|Kuçeya Hunerê ya Amedê bi spêde. </gallery> == Navdarên Amedê == <table width="%60"> <tr> <td width="%45" valign="top"> * [[Fehmiyê Bîlal]] * [[Ramizê Licî]] * [[Ehmedê Xasî]] * [[Îbn-ul Ezraq]] * [[Hesen Hişyar]] * [[Tarık Ziya Ekinci]] * [[Yusuf Azizoğlu]] * [[Ahmet Arif]] * [[Kendal Nezan]] * [[Rojen Barnas]] * [[Cahit Sıdkı Tarancı]] * [[Dr. Fuad (Bavê Tûjo)]] * [[Qedrî Cemîl Paşa]] * [[Ekrem Cemîl Paşa]] * [[Cemilê Seyda]] * [[Şevket Baysanoğlu]] * [[M. Emin Bozarslan]] * [[Aşık İhsani]] * [[Elî Emîrî]] * [[Amîdî]] * [[Hamid Aytaç]] * [[Roşan Lezgîn]] * [[Prof. Mahmut Gazi Yaşargil]] * [[Suzan Samancı]] * [[Malmisanij]] * [[Azad Zal]] * [[Niyazî Westa]] * [[Adnan Binyazar]] * [[Ehmed Murşîdî]] * [[Meltem Miraloğlu]] </td> <td width="45%" valign="top"> * [[Mele Çelebî]] * [[J. Îhsan Espar]] * [[Mehmûd Lewendî]] * [[Mehdî Zana]] * [[Tuncer Necmioğlu]] * [[Seîd Paşa]] * [[Suleyman Nazif]] * [[Hesenê Metê]] * [[İhsan Işık]] * [[Mıgırdiç Margosyan]] * [[Mar Yezua]] * [[Adil Tekin]] * [[Remzi İnanç]] * [[Ahmed Arif]] * [[Hikmet Çetin]] * [[İzet Altınmeşe]] * [[Celal Sesigüzel]] * [[Ayşe Şan]] * [[Huseynê Parê]] * [[Mahmut Kızıl]] * [[Hozan Şiyar|Hozan Şîyar Ferqînî]] * [[Beytocan]] * [[Bışar Çiçek]] * [[Abdussetar Hayatî Avşar]] * [[Leyla Zana]] * [[Zana Farqînî]] * [[Amed Tîgrîs]] * [[Rojîn Zarg]] * [[Songül Öden]] * [[Erkan Petekkaya]] * [[Eşref Okumuş]] </table> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Panorama|Diyarbekir.jpg|1000px|Amed 2015.}} {{Bajarê Amedê}} {{Bajar û gundên Amedê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|54|39|N|40|14|12|E|type:city(799447)|display=title}} [[Kategorî:Amed| ]] [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] f5m6dniogzxd5dnl1jvke6d13h12ojc Wîkîpediya:Gotar 4 738 1998086 1943066 2026-04-07T17:27:02Z Avestaboy 34898 1998086 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} ==[[Rûpelek nû çêbikin]]== Ji bo çêkirina rûpelek nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpelek nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotara we bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî ye. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpelek nû çêke </inputbox> {{Alîkarî}} '''Gotar''' (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekê tê nivîsandin. Gotareke baş bi rengekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] agahiyan li ser mijarekê dide. *Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. *Gotar ne reklam e, yan ne bi tene lînkek ji malpereke din re ye. == Rûpeleke çawa biguherînim == # ''' Eger ser rûpelekê şaştiyek hebe, rast bike.'''<br/>Dema ku tu tiştekî ne rast bibînî, ser '''biguherîne''' tik bike û rast bike. Bi '''Berê temaşe bike''' encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi '''Rûpelê tomar bike''' qeyd bike. # '''Gotarên kurt dirêjtir bike.'''<br />Ev jî pir rihet e. Disa ser '''biguherîne''' tik bike û tiştek zêde bike. Bi '''Berê temaşe bike''' mêze bike û bi '''qeyd bike''' qeyd bike. === Teşedan === * '''[[Girêdan]]:''' Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * '''Stûr:''' Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * '''paldayî:''' Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 1nkm9wl8q32546s1f567nfayrh1wb81 1998087 1998086 2026-04-07T17:27:17Z Avestaboy 34898 Guhartoya [[Special:Diff/1998086|1998086]] yê [[Special:Contributions/Avestaboy|Avestaboy]] ([[User talk:Avestaboy|gotûbêj]]) şûnde kir 1998087 wikitext text/x-wiki ==[[Rûpelek nû çêbikin]]== Ji bo çêkirina rûpelek nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpelek nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotara we bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî ye. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpelek nû çêke </inputbox> {{Alîkarî}} '''Gotar''' (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekê tê nivîsandin. Gotareke baş bi rengekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] agahiyan li ser mijarekê dide. *Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. *Gotar ne reklam e, yan ne bi tene lînkek ji malpereke din re ye. == Rûpeleke çawa biguherînim == # ''' Eger ser rûpelekê şaştiyek hebe, rast bike.'''<br/>Dema ku tu tiştekî ne rast bibînî, ser '''biguherîne''' tik bike û rast bike. Bi '''Berê temaşe bike''' encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi '''Rûpelê tomar bike''' qeyd bike. # '''Gotarên kurt dirêjtir bike.'''<br />Ev jî pir rihet e. Disa ser '''biguherîne''' tik bike û tiştek zêde bike. Bi '''Berê temaşe bike''' mêze bike û bi '''qeyd bike''' qeyd bike. === Teşedan === * '''[[Girêdan]]:''' Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * '''Stûr:''' Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * '''paldayî:''' Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] r9jqkg0t6wbtxyy7lk7if1haoet3izm 1998206 1998087 2026-04-08T07:34:12Z MikaelF 935 1998206 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekeke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi jêderên pêbawer agahiyan li ser mijarekê dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem ({{langx-en|tertiay sources}} bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == == Gihartina rûpelan == * Eger tu ser rûpelekê rastî şaştiyekê bêyî. Dema ku tu tiştekî ne rast bibînî, ser biguherîne tik bike û rast bike. Bi Berê temaşe bike encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi Rûpelê tomar bike qeyd bike. * Gotarên kurt dirêjtir bike.'''<br />Ev jî pir rihet e. Disa ser "Biguherîne" tik bike û tiştek zêde bike. Bi Berê temaşe bike mêze bike û bi "qeyd bike" qeyd bike. == Çavkaniyên pêbawer == Ji bo çêkirina rûpelek nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpelek nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotara we bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî ye. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> {{Alîkarî}} === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 841r3pi9riuips8zlr52h0vmcxq5bju 1998207 1998206 2026-04-08T07:37:37Z MikaelF 935 /* Gotarên bi çavkaniyên pêbawer */ 1998207 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekeke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi jêderên pêbawer agahiyan li ser mijarekê dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem ({{lingx-en|tertiay sources}} bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == == Gihartina rûpelan == * Eger tu ser rûpelekê rastî şaştiyekê bêyî. Dema ku tu tiştekî ne rast bibînî, ser biguherîne tik bike û rast bike. Bi Berê temaşe bike encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi Rûpelê tomar bike qeyd bike. * Gotarên kurt dirêjtir bike.'''<br />Ev jî pir rihet e. Disa ser "Biguherîne" tik bike û tiştek zêde bike. Bi Berê temaşe bike mêze bike û bi "qeyd bike" qeyd bike. == Çavkaniyên pêbawer == Ji bo çêkirina rûpelek nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpelek nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotara we bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî ye. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> {{Alîkarî}} === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] k98eivuzu3k0kpc4fhyivltxglsgu5q 1998208 1998207 2026-04-08T07:39:07Z MikaelF 935 /* Gotarên bi çavkaniyên pêbawer */ 1998208 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekeke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi jêderên pêbawer agahiyan li ser mijarekê dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == == Gihartina rûpelan == * Eger tu ser rûpelekê rastî şaştiyekê bêyî. Dema ku tu tiştekî ne rast bibînî, ser biguherîne tik bike û rast bike. Bi Berê temaşe bike encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi Rûpelê tomar bike qeyd bike. * Gotarên kurt dirêjtir bike.'''<br />Ev jî pir rihet e. Disa ser "Biguherîne" tik bike û tiştek zêde bike. Bi Berê temaşe bike mêze bike û bi "qeyd bike" qeyd bike. == Çavkaniyên pêbawer == Ji bo çêkirina rûpelek nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpelek nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotara we bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî ye. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> {{Alîkarî}} === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 0eq0b2zcvtzo6elk3wpziik2u1s4k4c 1998209 1998208 2026-04-08T07:44:28Z MikaelF 935 1998209 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekeke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi jêderên pêbawer agahiyan li ser mijarekê dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> {{Alîkarî}} === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina rûpelan == * Eger tu ser rûpelekê rastî şaştiyekê bêyî. Dema ku tu tiştekî ne rast bibînî, ser biguherîne tik bike û rast bike. Bi Berê temaşe bike encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi Rûpelê tomar bike qeyd bike. * Gotarên kurt dirêjtir bike.'''<br />Ev jî pir rihet e. Disa ser "Biguherîne" tik bike û tiştek zêde bike. Bi Berê temaşe bike mêze bike û bi "qeyd bike" qeyd bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] ls6q27t0hf0eb68pnm1tws0o95ozdj0 1998210 1998209 2026-04-08T07:44:58Z MikaelF 935 /* Gotareke nû çêke */ 1998210 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekeke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi jêderên pêbawer agahiyan li ser mijarekê dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina rûpelan == * Eger tu ser rûpelekê rastî şaştiyekê bêyî. Dema ku tu tiştekî ne rast bibînî, ser biguherîne tik bike û rast bike. Bi Berê temaşe bike encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi Rûpelê tomar bike qeyd bike. * Gotarên kurt dirêjtir bike.'''<br />Ev jî pir rihet e. Disa ser "Biguherîne" tik bike û tiştek zêde bike. Bi Berê temaşe bike mêze bike û bi "qeyd bike" qeyd bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] d78elve57e63wup707s1p27u3e8x71e 1998211 1998210 2026-04-08T07:45:48Z MikaelF 935 1998211 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekeke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi jêderên pêbawer agahiyan li ser mijarekê dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina rûpelan == * Eger tu ser rûpelekê rastî şaştiyekê bêyî. Dema ku tu tiştekî ne rast bibînî, ser biguherîne tik bike û rast bike. Bi Berê temaşe bike encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi Rûpelê tomar bike qeyd bike. * Gotarên kurt dirêjtir bike.'''<br />Ev jî pir rihet e. Disa ser "Biguherîne" tik bike û tiştek zêde bike. Bi Berê temaşe bike mêze bike û bi "qeyd bike" qeyd bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] aoakb470ws3webcpr2ay1f9hfgqfx0w 1998224 1998211 2026-04-08T08:04:17Z MikaelF 935 /* Gihartina rûpelan */ 1998224 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekeke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi jêderên pêbawer agahiyan li ser mijarekê dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî şaştiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "biguherîne" bitikÎne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bide zanîn, anku te çima gotarê sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotara jî karekî xêr e û bi hêsan tê kirin: Disa ser "Biguherîne" tik bike û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, li "Berê" temaşe bike û bi alîkariya "qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] bpcheuyxu50qh3jcfj5tn22madhor8x 1998228 1998224 2026-04-08T08:06:50Z MikaelF 935 /* Ma tu ser rûpelekê rastî şaştiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? */ 1998228 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijarekeke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi jêderên pêbawer agahiyan li ser mijarekê dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotarê sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotara jî karekî xêr e û bi hêsan tê kirin: Disa ser "Biguherîne" tik bike û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, li "Berê" temaşe bike û bi alîkariya "qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] n8qjzvj7s0znz3r0io4v4mzlr7z3b31 1998279 1998228 2026-04-08T08:28:09Z MikaelF 935 1998279 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek reklam (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, instagramer, tîktoker û navdarên YouTubê) û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên sêyem (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotarê sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotara jî karekî xêr e û bi hêsan tê kirin: Disa ser "Biguherîne" tik bike û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, li "Berê" temaşe bike û bi alîkariya "qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 291i72uakl1xe04tc0emg0bpi1pvjzu 1998289 1998279 2026-04-08T08:31:21Z MikaelF 935 /* Gotarên bêalî */ 1998289 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên sêyem (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotarê sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotara jî karekî xêr e û bi hêsan tê kirin: Disa ser "Biguherîne" tik bike û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, li "Berê" temaşe bike û bi alîkariya "qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] jyir380xwg45tu8iey4t2n1amue40qu 1998291 1998289 2026-04-08T08:32:02Z MikaelF 935 /* Gotarên bêalî */ 1998291 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî û ensîklopedîk === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên sêyem (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. === Gotarên ensiklopedîk === == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotarê sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotara jî karekî xêr e û bi hêsan tê kirin: Disa ser "Biguherîne" tik bike û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, li "Berê" temaşe bike û bi alîkariya "qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] os3v9yf2yl611t05etxvfemuxyq5rsb 1998292 1998291 2026-04-08T08:32:15Z MikaelF 935 /* Gotarên ensiklopedîk */ 1998292 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî û ensîklopedîk === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên sêyem (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bikirtînin. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotarê sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotara jî karekî xêr e û bi hêsan tê kirin: Disa ser "Biguherîne" tik bike û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, li "Berê" temaşe bike û bi alîkariya "qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 6wgm1fgrjfszqtznf4hj1fsqdsub4z0 1998306 1998292 2026-04-08T10:02:46Z MikaelF 935 /* Gotareke nû çêke */ 1998306 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî û ensîklopedîk === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên sêyem (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bitikîne. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Gihartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotarê sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe temaşe bike û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotara jî karekî xêr e û bi hêsan tê kirin: Disa ser "Biguherîne" tik bike û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, li "Berê" temaşe bike û bi alîkariya "qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] j3590ilmvu558wurf7yrjfyhrtf8u6u 1998309 1998306 2026-04-08T10:14:28Z MikaelF 935 /* Gihartina naveroka gotaran */ 1998309 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî û ensîklopedîk === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên sêyem (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bitikîne. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Guhartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotar sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe binêre û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotaran jî karekî xêr e û bi hêsanî tê kirin: Disa ser "Biguherîne" bitikîne û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, "Berê" binêre û bi alîkariya "Qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] mlgtcshlcbuv52s99dc2kwpzkv52cvz 1998310 1998309 2026-04-08T10:15:34Z MikaelF 935 1998310 wikitext text/x-wiki {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî û ensîklopedîk === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên sêyem (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiay sources'') bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bitikîne. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Guhartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotar sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe binêre û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotaran jî karekî xêr e û bi hêsanî tê kirin: Disa ser "Biguherîne" bitikîne û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, "Berê" binêre û bi alîkariya "Qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] 70xi9o8msmshr147jz8wxid8sgto5i6 1998311 1998310 2026-04-08T10:25:22Z MikaelF 935 /* Gotarên bi çavkaniyên pêbawer */ 1998311 wikitext text/x-wiki {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî û ensîklopedîk === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya çavkaniyên sêyem bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên sêyem (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiary sources''[https://en.wikipedia.org/wiki/Tertiary_source]) bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bitikîne. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Guhartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotar sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe binêre û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotaran jî karekî xêr e û bi hêsanî tê kirin: Disa ser "Biguherîne" bitikîne û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, "Berê" binêre û bi alîkariya "Qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] pjekfpo9x7a608ds2jj10tj01ymeuc3 1998317 1998311 2026-04-08T10:46:35Z MikaelF 935 1998317 wikitext text/x-wiki {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî û ensîklopedîk === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya [[çavkaniya tersiyer|çavkaniyên tersiyer]] bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên tersiyer (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî jêderên sêyem (bi inglîzî: ''tertiary sources''[https://en.wikipedia.org/wiki/Tertiary_source]) bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bitikîne. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Guhartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotar sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe binêre û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotaran jî karekî xêr e û bi hêsanî tê kirin: Disa ser "Biguherîne" bitikîne û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, "Berê" binêre û bi alîkariya "Qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] jhcm2t0eccw68j6mw4347kvt43tx3sj 1998319 1998317 2026-04-08T10:47:53Z MikaelF 935 /* Gotarên bi çavkaniyên pêbawer */ 1998319 wikitext text/x-wiki {{Alîkarî}} Ev rûpel rêberekî alîkar ji bo çêkirin û nivîsandina gotarên nû di Wîkîpediya Kurdî de ye. == Gotar == Di Wîkîpediya Kurdî de [[gotar]] (meqale, bend) nivîsarek e ku li ser mijareke ensîklopedîk tê nivîsandin. Gotareke rêkûpêk a ku bi awayekî zelal û [[Alîkarî:Nêrîna bêalî|bêalî]] û bi alîkariya jêderên pêbawer agahiyan li ser mijaran dide. === Gotarên zelal === Gotara xwe bi peyvên xwe binivîse, ji kopiya nivîsên kesên din baştir e. Heke mimkin be, ji bikaranîna alîkarên wergerinê wek Google translate û IA bireve. Zimanê kurdî zimanê te ye, bi zimanê xwe û bav û kalan ê zelal binivîse! === Gotarên bêalî û ensîklopedîk === Agahiyên gotarê nikarin wek [[reklam]] (reklama siyasî, reklama malper û blogên kesane, reklama kirîn û firotinê, reklama kesên ne ensîklopedîk (cîranê min, hevala min, [[instagramer]], [[tîktoker]] û navdarên YouTubê û hwd) çêbin û divên bi alîkariya [[çavkaniya tersiyer|çavkaniyên tersiyer]] bên nivîsandin. Heke tu li ser mirovekî zindî binivîsî, divê tu taybetmendiyên vî kesî binîvisî (ji xwe pirs bike: ew çima ensîklopedîk e?) û bi çavkaniyên tersiyer (ji rojname, kitêb, kovar û malperên fermî) pêşkêş bikî! === Gotarên bi çavkaniyên pêbawer === Bingeha nivîsandina gotaran li ser Wîkîpediya Kurdî bikaranîna çavkaniyan e. Divê çavkanî [[çavkaniya tersiyer|jêderên tersiyer]] (bi inglîzî: ''tertiary sources'' [https://en.wikipedia.org/wiki/Tertiary_source]) bin. Divên agahî ji jêderên pêbawer bin, ne afirandina nivîskarê gotarê. == Gotareke nû çêke == Ji bo çêkirina rûpeleke nû, sernavê têxin qutiya li jêr û bişkoja "Rûpeleke nû çêke" bitikîne. Bala xwe bidinê ku sernavê gotarê bi naveroka pelê rêbaz Wîkîpediya re hevgirtî be. <inputbox> type=create break=no buttonlabel=Rûpeleke nû çêke </inputbox> === Teşedan === * [[Girêdan]]: Bi parantezên bikoşe tê çêkirin. <nowiki>[[Serûpel]]</nowiki> dibe [[Serûpel]]. * Stûr: Bi se tîpên ', ango <nowiki>'''girîng'''</nowiki> dibe '''girîng'''. * Paldayî: Bi dû tîpên ', ango <nowiki>''peyv''</nowiki> dibe ''peyv''. == Guhartina naveroka gotaran == === Ma tu ser rûpelekê rastî xeletiyeke mijarê yan rastnivîsînê hatî? === Heke tu tiştekî xelet bibînî, ser "Biguherîne" bitikîne û sererast bike. Lê belê, ya giring ew e ku tu jêdereke pêbawer lê zêde bikî û guhertina xwe bidî zanîn, anku te çima gotar sererast kiriye? Bi "Berê temaşe bike" encamê karê xwe binêre û eger tamam be bi "Rûpelê tomar bike" qeyd bike. === Dirêjkirina gotaran === Gelek ji gotarên Wîkîpediya Kurdî bi lez hatine nivîsandin û [[şitil]] (gotarên kurt) in. Karê dirêjtirkirina gotaran jî karekî xêr e û bi hêsanî tê kirin: Disa ser "Biguherîne" bitikîne û mijarê dirêjtir bike, çavkaniyên xwe lê zêde bike, "Berê" binêre û bi alîkariya "Qeyd bike" sererastkirinên xwe tomar bike. == Mijarên têkildar == * [[Alîkarî:Têketin|Ez gotareke nû çawa binivîsim?]] [[Kategorî:!Wîkîpediya]] h41xdrzaabk8pitdz90kkvirt2dyp8p Asteyax 0 801 1998034 1989995 2026-04-07T15:06:30Z VikiAzad 99135 Naverok lê zêde kir 1998034 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | wêne = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | mezinahiya_wêne = 140px | sernavê_wêne = Asteyax ji aliyê Kûruşê Mezin tê girtin | hevwelatî = [[Împeratoriya Med]] | xebat = Bajarê [[Ekbatana]]yê û [[Împeratoriya Med|Dewleta Med]] ava kir }} '''Asteyax'''<ref>[[Mihemed Emîn Zekî Beg]] (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê, r. 292-298. Avesta, Stembol.</ref>, (593-559 berî zayînê) padişayê dawî yê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] bû. [[Herodot]] di dîroknameya xwe de bas wî dike û dibêje ku Astiyages rojekê di xewna xwe de dîtiye ku tiştekî ji xwîşka wî peyde bûyî her deverê împeretoriya wî pêçaye. Diçe cem Koçekan û ew dibêjin ku dê xwarziyê wî li şûna wî dê bibe keyê împeretoriyê. Ji ber vê yekê ew wezîre xwe [[Harpages]] vedixwîne cem xwe û wî ji meselê agahdar dike. Dema kurekî xwîşka wî tê dinê, dîsa fermanê dide Harpages ku xwarziyê wî bikuje. Ew vî zarokî nakuje û dide malbatekê. Dema zarok mezin dibe piştî dehsalan êdî xuyaye ku ew dê bibe key rojekê. Astiyages pê agahdar dibe ku xwarziyê wî zindî ye. Ji ber vê yekê kurê Harpages dikuje û ji goştê wî xwarinekê dide Harpages. Paşê jî ji bo ku bizanibe serê kurê wî datînine pêşiya wî. Di encamê de Harpages sûnd dixwe ku heyfa xwe hilîne! Ew heyfa xwe wisa dihilîne ku di şerê girîngî di navbera Astiyages û [[Kyros|Kûruşê]] xwarziyê wî de ku êdî bûbû keyê Farisan de xiyanetê li Astiyages dike û dihêle têk biçe. Di encamê de desthilatdariya Medan bi dawî dibe û Astiyages dibe dîlê Kyros (b.z. 550). Astiyagesê ku 35 salan Keyê Medan bû heya dawiya jiyana xwe li cem Kyros ma lê Kyros tu xirabiyên din li wî nekirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şablon:Xanedana Mediyan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Împeratoriya Med]] [[Kategorî:Keyên medî]] 8s5lkmjnwlsscc7vxw0mpo8a2rftmj6 1998035 1998034 2026-04-07T15:08:14Z VikiAzad 99135 Xeletiyê min hate jêbirîn 1998035 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | wêne = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | mezinahiya_wêne = 140px | sernavê_wêne = Asteyax ji aliyê Kûruşê Mezin tê girtin | hevwelatî = [[Împeratoriya Med]] | xebat = }} '''Asteyax'''<ref>[[Mihemed Emîn Zekî Beg]] (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê, r. 292-298. Avesta, Stembol.</ref>, (593-559 berî zayînê) padişayê dawî yê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] bû. [[Herodot]] di dîroknameya xwe de bas wî dike û dibêje ku Astiyages rojekê di xewna xwe de dîtiye ku tiştekî ji xwîşka wî peyde bûyî her deverê împeretoriya wî pêçaye. Diçe cem Koçekan û ew dibêjin ku dê xwarziyê wî li şûna wî dê bibe keyê împeretoriyê. Ji ber vê yekê ew wezîre xwe [[Harpages]] vedixwîne cem xwe û wî ji meselê agahdar dike. Dema kurekî xwîşka wî tê dinê, dîsa fermanê dide Harpages ku xwarziyê wî bikuje. Ew vî zarokî nakuje û dide malbatekê. Dema zarok mezin dibe piştî dehsalan êdî xuyaye ku ew dê bibe key rojekê. Astiyages pê agahdar dibe ku xwarziyê wî zindî ye. Ji ber vê yekê kurê Harpages dikuje û ji goştê wî xwarinekê dide Harpages. Paşê jî ji bo ku bizanibe serê kurê wî datînine pêşiya wî. Di encamê de Harpages sûnd dixwe ku heyfa xwe hilîne! Ew heyfa xwe wisa dihilîne ku di şerê girîngî di navbera Astiyages û [[Kyros|Kûruşê]] xwarziyê wî de ku êdî bûbû keyê Farisan de xiyanetê li Astiyages dike û dihêle têk biçe. Di encamê de desthilatdariya Medan bi dawî dibe û Astiyages dibe dîlê Kyros (b.z. 550). Astiyagesê ku 35 salan Keyê Medan bû heya dawiya jiyana xwe li cem Kyros ma lê Kyros tu xirabiyên din li wî nekirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şablon:Xanedana Mediyan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Împeratoriya Med]] [[Kategorî:Keyên medî]] 4l783enwisbstphnhoetnz4d0fvlwo9 1998052 1998035 2026-04-07T16:32:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 1998052 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov | wêne = King Astyages submitting to Cyrus.jpg | mezinahiya_wêne = 140px | sernavê_wêne = Asteyax ji aliyê Kûruşê Mezin tê girtin | hevwelatî = [[Împeratoriya Med]] | xebat = }} '''Asteyax'''<ref>[[Mihemed Emîn Zekî Beg]] (2002). Dîroka Kurd û Kurdistanê, r. 292-298. Avesta, Stembol.</ref>, (593-559 berî zayînê) padişayê dawî yê [[Împeratoriya Med]]an bû. [[Herodot]] di dîroknameya xwe de bas wî dike û dibêje ku Astiyages rojekê di xewna xwe de dîtiye ku tiştekî ji xwîşka wî peyde bûyî her deverê împeretoriya wî pêçaye. Diçe cem Koçekan û ew dibêjin ku dê xwarziyê wî li şûna wî dê bibe keyê împeretoriyê. Ji ber vê yekê ew wezîre xwe [[Harpages]] vedixwîne cem xwe û wî ji meselê agahdar dike. Dema kurekî xwîşka wî tê dinê, dîsa fermanê dide Harpages ku xwarziyê wî bikuje. Ew vî zarokî nakuje û dide malbatekê. Dema zarok mezin dibe piştî dehsalan êdî xuyaye ku ew dê bibe key rojekê. Astiyages pê agahdar dibe ku xwarziyê wî zindî ye. Ji ber vê yekê kurê Harpages dikuje û ji goştê wî xwarinekê dide Harpages. Paşê jî ji bo ku bizanibe serê kurê wî datînine pêşiya wî. Di encamê de Harpages sûnd dixwe ku heyfa xwe hilîne! Ew heyfa xwe wisa dihilîne ku di şerê girîngî di navbera Astiyages û [[Kyros|Kûruşê]] xwarziyê wî de ku êdî bûbû keyê Farisan de xiyanetê li Astiyages dike û dihêle têk biçe. Di encamê de desthilatdariya Medan bi dawî dibe û Astiyages dibe dîlê Kyros (b.z. 550). Astiyagesê ku 35 salan Keyê Medan bû heya dawiya jiyana xwe li cem Kyros ma lê Kyros tu xirabiyên din li wî nekirin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şablon:Xanedana Mediyan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Împeratoriya Med]] [[Kategorî:Keyên medî]] ox05vfvmj009q5xgaic53wtpo4ldvvq Harpagos 0 802 1998024 1980675 2026-04-07T14:52:55Z VikiAzad 99135 1998024 wikitext text/x-wiki [[Wêne:General Harpagos.jpg|thumb|General Harpagus, li pişt [[Kûruşê Mezin]] (tevnê wênekirî ji sedsala 18-an).]] '''Harpagos''' navê wezîrê padişahê dawiyê yê [[Împeratoriya Med]]an [[Asteyax]] e. Wî piştî ku padişah ji bo ku wî neviyê padişah [[Kûruşê Mezin|Kûruş]] (bi [[Zimanê farisî|farisî]]: کوروش بزرگ, ''Kūrošé Bozorg''), li gor fermana padişahî nekuşt ciza kir û li gor hin riwayetan, goştê kurê wî pê da xwarin. Harpagos jî di şerê di navbera Kyros û Astiyages de xiyanet li Astiyages kir. Ew bi vê xiyaneta xwe di dîrokê de bi nav û deng e. Her wiha [[Herodot]] jî bahsê kiriye û dibêje ku piştî ku Astiyages di şer de têk diçe gotiye Harpages "Te dixwest tu tola xwe ji min hilînî, te ji bo çi kesekî ji Medan ne anî ser desthilatdariyê?" Paşê jî dibêje ku êdî piştî vê xiyanetê farisên ku berê di desthilata Medan de bûn, bûne fermandarên wan.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] mltw450ymfm2nkhgdx6pmdmb7qd9e66 Mûş 0 1009 1998033 1987833 2026-04-07T14:55:39Z VikiAzad 99135 1998033 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Mûş | statû = Bajar | navê_din = | navê_fermî = ''Muş'' | wêne = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/2|border=infobox | image1 = Mush 1213.jpg | jêr1 = | image2 = Aratsani River 002.jpg | jêr2 = | image3 = Sulukh Bridge 002.jpg | jêr3 = | image4 = Mush Hospital 1230.jpg | jêr4 = | image5 = | jêr5 = }} | sernavê_wêne = Bajarê Mûşê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = Tirkiye | parêzgeh = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | serbajar = Mûş | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 4 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 9 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 96 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 408.809 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.604 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 64,8 | nifûsa_serbajarê = 69.507 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.375 | koda_postayê = 49000 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Mûş#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|44|17|N|41|29|38|E|display=inline, title}} }} [[Wêne:Young Kurd woman at Gotni, Mus plain 1893.jpg|thumb|Jineke mûşî, ji arşîvên Brîtanî (1893)]] '''Mûş'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> ({{bi-tr|''Muş''}}), bajarekî [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku navenda rêveberî ya parezgeha Mûşê ye. Bajêr li quntara [[Çiyayê Kurtikê]] û li rojavayê [[Deşta Mûşê]] hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa navenda bajêr 399.879 kes e. == Etîmolojî == Di derbarê navê Mûşê de çend ravekirinên cûda hene. Gerokê sedsala 17an [[Ewliya Çelebî]] ku di sedsala 17an de li seranserê [[Kurdistan]]ê geriyaye di geroknameya xwe de efsaneyekê vegotiye ku mişkek mezin ji aliyê [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] ve hatiye afirandin ku ev mişk bajêr û rûniştevanên bajêr tune kiriye navê Mûşê li bajêr hatiye danîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://mus.gov.tr/mus-adinin-kaynagi-mus#:~:text=Ege%20g%C3%B6%C3%A7lerinden%20sonra%20ilk%20kez,y%C3%B6resine%20gelerek%20%C5%9Fehrin%20temelini%20atm%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1r. |sernav=Etîmolojiya navê bajêr }}</ref> Ravekirineke din jî ev e ku navê bajêr ji navên gelên kevnar ên herêmê ji navê mûşkî yan jî mişyayî hatiye wergirtin. Li aliyek din ve jî navê bajêr têkildarê toponîmên muşkî û mûşûnî yên ku di çavkaniyên asûrî û hîtîtan derbas bûne hatiye kirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdemên kevnar û navîn === Li bajêr nivîseke li nêzîkî Keleha Kepenekê ku ji aliyê qiralê ûrartûyî Argisti I ve (785-765 {{bz}}) hatiye nivîsandin hatiye dîtin. Nivîs niha di bin parastina midûriyeta çand û tûrîzmê ya Parêzgeha Mûşê de ye. Di nivîsê de wiha hatiye navandin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2154357 |sernav=Dîroka kevnar a Mûşê }}</ref> <blockquote>Ji mamoste Haldî, Argisti, kurê Minua re, bi bêdengî Perestgeha xwe û qesrek bi awayekî bêkêmasî ava kir (û) navê wî ji navê Argistihinil werdigire. Bi xêra mezinatiya Haldî (Ez) Minua kurê Argisti, şahê hêzdar, şahê mezin, şahê welatê Bianili, axayê bajarê Tûşpa.</blockquote> Her çiqas tê bawer kirin ku di dema qiralê ûrartûyî Menua de (800 {{bz}}) deverek heye ku li dora bajêr nivîsa wî ya bi tîpên îbranî hatiye dîtin jî lê dîsa dîroka damezrandina Mûşê ne diyar e. Bajêr ji sala 650yê {{bz}} heya sala 550yê {{bz}} ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împeratoriya Medan]] ve hatiye birêvebirin. Li gorî çavkaniyên asûrî herêma Mûşê di sedsala 13ê beriya zayînê de di nav sinorên welatê Naîrî ya ûrartûyan de bû. Piştre bajêr bi rêzê ve di bin desthilatdariya [[Skît]], [[Med]], [[Pers]], Makedonî, Selûkî, Roma, Partî, Arsakes û Bîzansê de maye. Bajêr çend caran di navbera desthilatdariya Roma û Partan, Bîzans û Sasaniyan de dest guhertiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcfuture.com.tr/en/cities/mus |sernav=Muş {{!}} ABC Future |malper=abcfuture.com.tr |roja-gihiştinê=2024-09-04 |roja-arşîvê=2025-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250123071354/https://abcfuture.com.tr/en/cities/mus |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî sedsala 11an bajar ji aliyê xanedanên îslamî yên wekî ehlatşah, eyûbî û îlxaniyan ve hatiye birêvebirin. Di sedsalên 10 û 13an de Mûş dibe bajarekî mezin ku nifûsa bajêr navbera 20-25 hezar kesî de bû. === Serdema nûjen === Di navbera 18ê sibata sala 1916an û 1ê gulana sala 1917an Mûş û gelek bajarên din ên [[Bakurê Kurdistanê]] ji aliyê artêşa [[Rûsya]]yê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/Havalimani/Mus/SehirTarihcesi.aspx#:~:text=MU%C5%9E%60UN%20TAR%C4%B0H%C3%87ES%C4%B0,Arap%20(641). |sernav=Şehir Tarihçesi |malper=www.dhmi.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-09-04 }}</ref> Bi damezrandina [[Mûş (parêzgeh)|Parêzgeha Mûşê]] re bajêr di sala 1929an de ji [[Bêdlîs (parêzgeh)|Parêzgeha Bidlîsê]] vediqete û dibe navenda birêvebirina Parezgeha Mûşê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dpt.gov.tr/bgyu/bkp/dap.html |sernav=Pêşketina herêmî |malper=web.archive.org |tarîx=2009-07-26 |roja-gihiştinê=2024-09-04 |roja-arşîvê=2009-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090726001217/http://www.dpt.gov.tr/bgyu/bkp/dap.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1992an de [[Balafirgeha Mûşê|Balfirgeha Mûşê]] hatiye vekirin ku ji sala 1992an vir ve ji bo bajêr û ji bo bajarên din ên nêzîk re xizmet dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mus.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=2629 |sernav=Havalimanı Tarihçesi |malper=web.archive.org |tarîx=2018-10-24 |roja-gihiştinê=2024-09-04 |roja-arşîvê=2018-10-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181024113400/https://mus.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=2629 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Kronolojî === '''Berî zayînê''' * 900 - 609 dema ûrartiyan * 609 - 550 dema medan * 550 - 334 dema persan * 68 dema domayiyan '''Piştî zayînê''' * 217 dema sasaniyan * 637 dema bîzansiyan * 641 dema ereban * 1071 dema selçûkiyan * 1191 dema eyûbiyan * 1495 dema osmaniyan * 1655 mîrîtiya şerefxanan * 1916 dema rûsan * 1923 komara Tirkiye == Erdnîgarî == === Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr === Bajar di nav parelelên 39° 29' û 38° 29' bakûr û meridyenên 41° 06' û 41° 47' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi [[Erzirom]]ê ve, li rojava bi [[Bîngol]]ê ve, li başûr bi [[Diyarbekir]], [[Sêrt]] û [[Bidlîs]]ê ve û li rojhilat jî bi [[Agirî|Agiriyê]] ve tê girêden. === Taybetiyên erda bajêr === Pîvana erda bajar 8.196&nbsp;km² ye. Çiyayê herêmê 34,9% , deşt 27,2% û platoyên herêmê jî ji 37,9% pêk tîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Li Mûşê [[nok]], [[tutin]], [[zebeş]], [[genim]], [[gindor]] û [[silq]] tê çandin. === Çiyayên herêmê === [[Çiyayê kurtikê]] bilindtir yê herêmê ye (2.950 m), [[Avnî]] (2.754 m), [[Çiyayên Xamirpêtê]] (2.879 m) û [[Otluk]] (2.155 m) jî çiyayên din yê herêmê ne. === Deşt, zozan û gelî === Deşta Mûşê, deşta mezintir ji yên Kurdistanê ye. Dirêjbûna wî 80&nbsp;km û firehbûna wî jî 30&nbsp;km ye. Mezinbûna deştê 1.650&nbsp;km² ye. Deşt di navbera çiyayên [[Nemrûd]] ([[Bidlîs]]), [[Şerefdîn]], Çiyayê Kurtikê û [[Çemê Miradê]] de ye. [[Deşta Mûşê|Deşta Muşê]] (1650 km²), [[Deşta Kopê]] (525&nbsp;km²), [[deşta Lîz]]ê (160&nbsp;km²) û [[deşta Milazgirê]] (450&nbsp;km²) mezin in. === Çem û Gol === Çemê Mûradê ji bakûrê dikeve herêmê. Mûrad şaxek [[çemê Firatê]] ye. [[Çemê Reş]], [[Lîz]], [[Çolboxir]], [[Heronek]] û [[Memanlî]] ji çemên din yê herêmê ne. Li herêmê hinek golên siruştî û biçûk jî hene. Wek [[Gola Bûlanix]] (10&nbsp;km²), [[Gola Xamirpêtê]] 83&nbsp;km²). === Avhewa === Mûş xwedî avhewaya parzemînî ye (Dabeşkirina avhewaya Köppen: ''Dsa'' yan jî dabeşkirina avhewayê ya Trewartha ''Dca'') ku di mehên havînê de germ û bi qismî şil e û di mehên zivistanên de jî sar û bi berf e. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=MUS Statîstîkên avhewaya Mûşê] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane yê Mûşê | Cîh = Mûş, Bakurê Kurdistanê <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = -3.2 | bgReş = -1.3 | bgAda = 5.8 | bgAvr = 15.0 | bgGul = 21.4 | bgPûş = 27.8 | bgTîr = 33.3 | bgGel = 33.3 | bgRez = 28.5 | bgKew = 20.0 | bgSer = 9.7 | bgBer = 1.1 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = -11.3 | ngReş = -10.0 | ngAda = -3.2 | ngAvr = 4.3 | ngGul = 8.6 | ngPûş = 12.6 | ngTîr = 16.8 | ngGel = 16.7 | ngRez = 11.8 | ngKew = 6.6 | ngSer = 0.1 | ngBer = -5.9 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = | gnReş = | gnAda = | gnAvr = | gnGul = | gnPûş = | gnTîr = | gnGel = | gnRez = | gnKew = | gnSer = | gnBer = <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 81.2 | bnReş = 106.4 | bnAda = 102.2 | bnAvr = 105.6 | bnGul = 73.0 | bnPûş = 28.7 | bnTîr = 6.3 | bnGel = 5.3 | bnRez = 12.9 | bnKew = 62.9 | bnSer = 97.2 | bnBer = 85.8 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = | rtReş = | rtAda = | rtAvr = | rtGul = | rtPûş = | rtTîr = | rtGel = | rtRez = | rtKew = | rtSer = | rtBer = <!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --> | gaRêb = | gaReş = | gaAda = | gaAvr = | gaGul = | gaPûş = | gaTîr = | gaGel = | gaRez = | gaKew = | gaSer = | gaBer = <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = | rbReş = | rbAda = | rbAvr = | rbGul = | rbPûş = | rbTîr = | rbGel = | rbRez = | rbKew = | rbSer = | rbBer = <!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --> | hnRêb = | hnReş = | hnAda = | hnAvr = | hnGul = | hnPûş = | hnTîr = | hnGel = | hnRez = | hnKew = | hnSer = | hnBer = }} === Cûreyên heywanan === Li herêmê [[ruvî]], [[gur]], [[semasî]], [[kewroşk]] û [[kew]] hene. Li gol û çemên herêmê [[masî]] jî peyde dibin. == Perwerdehî == [[Zanîngeha Mûşê]] di 28ê gulana sala 2007an de hatiye vekirin. Zanîngeh bi 10 fakulte, 2 enstîtu û bi 5 dibistanên pîşeyî ya bilind li bajêr û li navçeya [[Milazgir]]ê perwerdehiya xwe didomîne. Zanîngeha Mûşê yek ji zanîngehên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li zanîngehê Beşa Ziman û Wêjeya Kurdî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://universitetercihrobotu.com/kurt-dili-ve-edebiyati-taban-puanlari-ve-basari-siralamalari-219 |sernav=Kürt Dili ve Edebiyatı Bölümü (4 Yıllık) Başarı Sıralamaları ve Taban Puanları |malper=universitetercihrobotu.com |roja-gihiştinê=2024-09-05 }}</ref> == Çûnhatin == Mûş yek bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser rêyeke bi çûnûhatin hatiye avakirin. Ji ber ku gelek pargîdaniyên otobusên Bakurê Kurdistanê di nav bajêr re derbas dibin hatina bajêr hêsan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.neredennereye.com/otogar/mus/ |sernav=Agahiyên têkilî û veguhastinê ya termînala otobusê ya Mûşê |malper=NeredenNereye |roja-gihiştinê=2024-09-05 |ziman=tr }}</ref> Li bajêr termînala otobusan (MUŞTİ) stasyona trênê û balefirgehek heye. Ji [[Balafirgeha Mûşê|Balefirgeha Mûşê]] seferên bajarên wekî [[Enqere|Enqerê]], [[Îzmîr]], [[Stembol]] û [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] têne lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/Havalimani/Mus/AnaSayfa.aspx |sernav=MUŞ SULTAN ALPARSLAN HAVALİMANI |malper=www.dhmi.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-09-05 }}</ref> == Aborî == === Serwetên bin erdê === Herêm ji alî madenan ne dewlemend e. Li herêmê tenê [[çîmento]], [[barît]] û [[xwê]] ji bin erdê dertê. === Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê === Piştî zivistanek dirêj û sar li Mûşê tabîat xwe duguhere û her der şîn dibe. Ji Kela Mûşê her derê deşta Mûşê tê xwuyakirin. Rezên Mangok bi ava xwe yê sar û şinahiya xwe bi nav û deng e li herêmê. Germavên herêmê wek [[Gola Şor]], bazikan jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. == Çand û huner == === Dîn û civak === Elewî û Sunni ciwakê teşkîl dikin. Ciwak ji kurdan û hinek [[azerî]], [[Çeçen]] ên ku dewletê anîne bicihkirine pêk tê. Li navçeya Kopê hinde Terekeme hene. === Xwarênên herêmê === Li herêmê zuhakirina sebze û fîkiyên havinê ji bo zivistanê di nav gel de pir tê çêkirin. Jê vê zuhakirinê re gel dibêje "[[kak]]", "[[jax]]" jî ji zuhakirina şînahiyên kovî, wek [[kereng]] re tê gotin. Mirov dikarin jaxê û kerengan ji bo zivistanê tekin ava şor jî. [[Qirçik]]: qaşilkên zuha yên xiyaran di nav rûn de bi [[pîvaz]] û [[îsot]]an re tê sorkirin. Îşkene bi ser tê reşandin û bi sosa ji [[mast]], [[sîr]] û [[rûn]] çêkirî tê xwarin. Li herêmê [[tirşî]] jî ji alî gel ve pir tê çêkirin. [[Qelî]], [[çavbelek]], [[mirtoxe]] û herse xwarinên din yên herêmê ne ku ji alî gel ve tên xwarin. [[Heftadirek]]: dan bi hêk tê li hevxistin. Di siniyek din de kifteyên ji qîme, pîvaz, ava [[hinar]]an û [[birinc]]a kelandi hatiye çêkirin tê sorkirin. Bulxur wek perçên biçûk hundirên wan tê wekirin û kiftên sorkirî dikeve hundirê van û di avê de tê kelandin. Rûnê sorkirî bi ser tê reshandin û serwîs dibe. === Kincên herêmê === Fîstanên jinan dirêj û qedîfe ne. Îşlikên hundir (melekof) li gundan tê li xwe kirin. li bajaran carna çend fîstan bi ser hevde jî tê li xwe kirin. Fîstanê ser, ber wê vekirî ye. Ji kefiya pishtê re dibêjin "şehre". di serî de şalek (kirap) tê girêdan. Di serê keçên ciwan de "[[laçik]]" yên pîr de jî "[[kofî]]" hene. Carna pere yan jî [[zêr]] li serî tê girêdan. Zilamên herêmê şal (pantolonê fireh) bi îşlig li xwe dikin. Êleg û çakêt li ser şal de li xwe dikin. Cîzme, karox, pilava lastîk ya reş jî di nigan de heye. Di bêrîka êlegên zilamên pîr de saet heye. Li hinek gundan şal û şapik jî tê li xwe kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Bajar û gundên Mûşê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|44|17|N|41|29|38|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mûş (navend)| ]] 6wx3yea5ymsmfp2pjjj1i12mlo431ck 1998053 1998033 2026-04-07T16:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+Kategoriya sereke, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 1998053 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank navçe | nav = Mûş | statû = Bajar | navê_din = | navê_fermî = ''Muş'' | wêne = {{multiple image|total_width=270px|perrow=1/2/2/2|border=infobox | image1 = Mush 1213.jpg | jêr1 = | image2 = Aratsani River 002.jpg | jêr2 = | image3 = Sulukh Bridge 002.jpg | jêr3 = | image4 = Mush Hospital 1230.jpg | jêr4 = | image5 = | jêr5 = }} | sernavê_wêne = Bajarê Mûşê | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] <!--- KARGÊRIYÎ --------------> | dewlet = Tirkiye | parêzgeh = [[Mûş (parêzgeh)|Mûş]] | serbajar = Mûş | qeymeqam = | hejmara_nahiyeyan = 4 <!--- BINEBEŞ ----------------> | hejmara_bajarokan = 9 | hejmara_taxan = | hejmara_gundan = 96 | hejmara_mezrayan = | nifûs = 408.809 <!--- GELHE û ERDNÎGAR -------> | sala_nifûsê = [[2020]] | nifûsa_bajarî = | nifûsa_gundewarî = | temamiya_qadê_km2 = 2.604 | berbelaviya_nifûsê_km2 = 64,8 | nifûsa_serbajarê = 69.507 <!--- BAJARÊ NAVENDÎ ---------> | sala_nifûsa_serbajarê = [[2008]] | qada_serbajarê_km2 = | bilindahî_m = 1.375 | koda_postayê = 49000 | koda_telefonê = (+90) 436 | nexşeya_reptiyeyê = Mûş#Bakurê Kurdistanê | koordînat = {{Koord|38|44|17|N|41|29|38|E|display=inline, title}} }} [[Wêne:Young Kurd woman at Gotni, Mus plain 1893.jpg|thumb|Jineke mûşî, ji arşîvên Brîtanî (1893)]] '''Mûş'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref> ({{bi-tr|''Muş''}}), bajarekî [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku navenda rêveberî ya parezgeha Mûşê ye. Bajêr li quntara [[Çiyayê Kurtikê]] û li rojavayê [[Deşta Mûşê]] hatiye avakirin. Li gorî daneyên sala 2023an nifûsa navenda bajêr 399.879 kes e. == Etîmolojî == Di derbarê navê Mûşê de çend ravekirinên cûda hene. Gerokê sedsala 17an [[Ewliya Çelebî]] ku di sedsala 17an de li seranserê [[Kurdistan]]ê geriyaye di geroknameya xwe de efsaneyekê vegotiye ku mişkek mezin ji aliyê [[Nemrûd (qeralê sumerî)|Nemrûd]] ve hatiye afirandin ku ev mişk bajêr û rûniştevanên bajêr tune kiriye navê Mûşê li bajêr hatiye danîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://mus.gov.tr/mus-adinin-kaynagi-mus#:~:text=Ege%20g%C3%B6%C3%A7lerinden%20sonra%20ilk%20kez,y%C3%B6resine%20gelerek%20%C5%9Fehrin%20temelini%20atm%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1r. |sernav=Etîmolojiya navê bajêr }}</ref> Ravekirineke din jî ev e ku navê bajêr ji navên gelên kevnar ên herêmê ji navê mûşkî yan jî mişyayî hatiye wergirtin. Li aliyek din ve jî navê bajêr têkildarê toponîmên muşkî û mûşûnî yên ku di çavkaniyên asûrî û hîtîtan derbas bûne hatiye kirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Serdemên kevnar û navîn === Li bajêr nivîseke li nêzîkî Keleha Kepenekê ku ji aliyê qiralê ûrartûyî Argisti I ve (785-765 {{bz}}) hatiye nivîsandin hatiye dîtin. Nivîs niha di bin parastina midûriyeta çand û tûrîzmê ya Parêzgeha Mûşê de ye. Di nivîsê de wiha hatiye navandin:<ref>{{Jêder-malper |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2154357 |sernav=Dîroka kevnar a Mûşê }}</ref> <blockquote>Ji mamoste Haldî, Argisti, kurê Minua re, bi bêdengî Perestgeha xwe û qesrek bi awayekî bêkêmasî ava kir (û) navê wî ji navê Argistihinil werdigire. Bi xêra mezinatiya Haldî (Ez) Minua kurê Argisti, şahê hêzdar, şahê mezin, şahê welatê Bianili, axayê bajarê Tûşpa.</blockquote> Her çiqas tê bawer kirin ku di dema qiralê ûrartûyî Menua de (800 {{bz}}) deverek heye ku li dora bajêr nivîsa wî ya bi tîpên îbranî hatiye dîtin jî lê dîsa dîroka damezrandina Mûşê ne diyar e. Bajêr ji sala 650yê {{bz}} heya sala 550yê {{bz}} ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve hatiye birêvebirin. Li gorî çavkaniyên asûrî herêma Mûşê di sedsala 13ê beriya zayînê de di nav sinorên welatê Naîrî ya ûrartûyan de bû. Piştre bajêr bi rêzê ve di bin desthilatdariya [[Skît]], [[Med]], [[Pers]], Makedonî, Selûkî, Roma, Partî, Arsakes û Bîzansê de maye. Bajêr çend caran di navbera desthilatdariya Roma û Partan, Bîzans û Sasaniyan de dest guhertiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcfuture.com.tr/en/cities/mus |sernav=Muş {{!}} ABC Future |malper=abcfuture.com.tr |roja-gihiştinê=2024-09-04 |roja-arşîvê=2025-01-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250123071354/https://abcfuture.com.tr/en/cities/mus |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Piştî sedsala 11an bajar ji aliyê xanedanên îslamî yên wekî ehlatşah, eyûbî û îlxaniyan ve hatiye birêvebirin. Di sedsalên 10 û 13an de Mûş dibe bajarekî mezin ku nifûsa bajêr navbera 20-25 hezar kesî de bû. === Serdema nûjen === Di navbera 18ê sibata sala 1916an û 1ê gulana sala 1917an Mûş û gelek bajarên din ên [[Bakurê Kurdistanê]] ji aliyê artêşa [[Rûsya]]yê ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/Havalimani/Mus/SehirTarihcesi.aspx#:~:text=MU%C5%9E%60UN%20TAR%C4%B0H%C3%87ES%C4%B0,Arap%20(641). |sernav=Şehir Tarihçesi |malper=www.dhmi.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-09-04 }}</ref> Bi damezrandina [[Mûş (parêzgeh)|Parêzgeha Mûşê]] re bajêr di sala 1929an de ji [[Bêdlîs (parêzgeh)|Parêzgeha Bidlîsê]] vediqete û dibe navenda birêvebirina Parezgeha Mûşê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.dpt.gov.tr/bgyu/bkp/dap.html |sernav=Pêşketina herêmî |malper=web.archive.org |tarîx=2009-07-26 |roja-gihiştinê=2024-09-04 |roja-arşîvê=2009-07-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090726001217/http://www.dpt.gov.tr/bgyu/bkp/dap.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1992an de [[Balafirgeha Mûşê|Balfirgeha Mûşê]] hatiye vekirin ku ji sala 1992an vir ve ji bo bajêr û ji bo bajarên din ên nêzîk re xizmet dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mus.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=2629 |sernav=Havalimanı Tarihçesi |malper=web.archive.org |tarîx=2018-10-24 |roja-gihiştinê=2024-09-04 |roja-arşîvê=2018-10-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181024113400/https://mus.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=2629 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Kronolojî === '''Berî zayînê''' * 900 - 609 dema ûrartiyan * 609 - 550 dema medan * 550 - 334 dema persan * 68 dema domayiyan '''Piştî zayînê''' * 217 dema sasaniyan * 637 dema bîzansiyan * 641 dema ereban * 1071 dema selçûkiyan * 1191 dema eyûbiyan * 1495 dema osmaniyan * 1655 mîrîtiya şerefxanan * 1916 dema rûsan * 1923 komara Tirkiye == Erdnîgarî == === Ciyê coxrafî û hudûdên bajêr === Bajar di nav parelelên 39° 29' û 38° 29' bakûr û meridyenên 41° 06' û 41° 47' rojhilat de ye. Hudûdên bajêr li bakûr bi [[Erzirom]]ê ve, li rojava bi [[Bîngol]]ê ve, li başûr bi [[Diyarbekir]], [[Sêrt]] û [[Bidlîs]]ê ve û li rojhilat jî bi [[Agirî|Agiriyê]] ve tê girêden. === Taybetiyên erda bajêr === Pîvana erda bajar 8.196&nbsp;km² ye. Çiyayê herêmê 34,9% , deşt 27,2% û platoyên herêmê jî ji 37,9% pêk tîne.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Li Mûşê [[nok]], [[tutin]], [[zebeş]], [[genim]], [[gindor]] û [[silq]] tê çandin. === Çiyayên herêmê === [[Çiyayê kurtikê]] bilindtir yê herêmê ye (2.950 m), [[Avnî]] (2.754 m), [[Çiyayên Xamirpêtê]] (2.879 m) û [[Otluk]] (2.155 m) jî çiyayên din yê herêmê ne. === Deşt, zozan û gelî === Deşta Mûşê, deşta mezintir ji yên Kurdistanê ye. Dirêjbûna wî 80&nbsp;km û firehbûna wî jî 30&nbsp;km ye. Mezinbûna deştê 1.650&nbsp;km² ye. Deşt di navbera çiyayên [[Nemrûd]] ([[Bidlîs]]), [[Şerefdîn]], Çiyayê Kurtikê û [[Çemê Miradê]] de ye. [[Deşta Mûşê|Deşta Muşê]] (1650 km²), [[Deşta Kopê]] (525&nbsp;km²), [[deşta Lîz]]ê (160&nbsp;km²) û [[deşta Milazgirê]] (450&nbsp;km²) mezin in. === Çem û Gol === Çemê Mûradê ji bakûrê dikeve herêmê. Mûrad şaxek [[çemê Firatê]] ye. [[Çemê Reş]], [[Lîz]], [[Çolboxir]], [[Heronek]] û [[Memanlî]] ji çemên din yê herêmê ne. Li herêmê hinek golên siruştî û biçûk jî hene. Wek [[Gola Bûlanix]] (10&nbsp;km²), [[Gola Xamirpêtê]] 83&nbsp;km²). === Avhewa === Mûş xwedî avhewaya parzemînî ye (Dabeşkirina avhewaya Köppen: ''Dsa'' yan jî dabeşkirina avhewayê ya Trewartha ''Dca'') ku di mehên havînê de germ û bi qismî şil e û di mehên zivistanên de jî sar û bi berf e. {{Avûhewa | TABLO = | DIYAGRAM GERMAHÎ = | DIYAGRAM BARÎN = | DIYAGRAM BARÎN BILINDÎ = 230 | ÇAVKANÎ = [https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k=H&m=MUS Statîstîkên avhewaya Mûşê] | Sernav = Germahî û barîna nîvekî ya mehane yê Mûşê | Cîh = Mûş, Bakurê Kurdistanê <!-- nîveka Bilinditirîn Germahiya mehê bi °C --> | bgRêb = -3.2 | bgReş = -1.3 | bgAda = 5.8 | bgAvr = 15.0 | bgGul = 21.4 | bgPûş = 27.8 | bgTîr = 33.3 | bgGel = 33.3 | bgRez = 28.5 | bgKew = 20.0 | bgSer = 9.7 | bgBer = 1.1 <!-- nîveka Nimztirîn Germahiya mehê bi °C --> | ngRêb = -11.3 | ngReş = -10.0 | ngAda = -3.2 | ngAvr = 4.3 | ngGul = 8.6 | ngPûş = 12.6 | ngTîr = 16.8 | ngGel = 16.7 | ngRez = 11.8 | ngKew = 6.6 | ngSer = 0.1 | ngBer = -5.9 <!-- Germahiya Nîvekî ya mehê bi °C --> | gnRêb = | gnReş = | gnAda = | gnAvr = | gnGul = | gnPûş = | gnTîr = | gnGel = | gnRez = | gnKew = | gnSer = | gnBer = <!-- Barîna Nîvekî ya mehê bi mm --> | bnRêb = 81.2 | bnReş = 106.4 | bnAda = 102.2 | bnAvr = 105.6 | bnGul = 73.0 | bnPûş = 28.7 | bnTîr = 6.3 | bnGel = 5.3 | bnRez = 12.9 | bnKew = 62.9 | bnSer = 97.2 | bnBer = 85.8 <!-- nîveka hejmara Rojên bi Tavik a hemû mehan bi st/r --> | rtRêb = | rtReş = | rtAda = | rtAvr = | rtGul = | rtPûş = | rtTîr = | rtGel = | rtRez = | rtKew = | rtSer = | rtBer = <!-- nîveka Germahiya Avê (okyanûs, gol, hwd.) ya mehê bi °C --> | gaRêb = | gaReş = | gaAda = | gaAvr = | gaGul = | gaPûş = | gaTîr = | gaGel = | gaRez = | gaKew = | gaSer = | gaBer = <!-- nîveka Rojên bi Baran ji bo hemû mehan bi r --> | rbRêb = | rbReş = | rbAda = | rbAvr = | rbGul = | rbPûş = | rbTîr = | rbGel = | rbRez = | rbKew = | rbSer = | rbBer = <!-- Hêwîtiya Nîvekî ya hemû mehan bi % --> | hnRêb = | hnReş = | hnAda = | hnAvr = | hnGul = | hnPûş = | hnTîr = | hnGel = | hnRez = | hnKew = | hnSer = | hnBer = }} === Cûreyên heywanan === Li herêmê [[ruvî]], [[gur]], [[semasî]], [[kewroşk]] û [[kew]] hene. Li gol û çemên herêmê [[masî]] jî peyde dibin. == Perwerdehî == [[Zanîngeha Mûşê]] di 28ê gulana sala 2007an de hatiye vekirin. Zanîngeh bi 10 fakulte, 2 enstîtu û bi 5 dibistanên pîşeyî ya bilind li bajêr û li navçeya [[Milazgir]]ê perwerdehiya xwe didomîne. Zanîngeha Mûşê yek ji zanîngehên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li zanîngehê Beşa Ziman û Wêjeya Kurdî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://universitetercihrobotu.com/kurt-dili-ve-edebiyati-taban-puanlari-ve-basari-siralamalari-219 |sernav=Kürt Dili ve Edebiyatı Bölümü (4 Yıllık) Başarı Sıralamaları ve Taban Puanları |malper=universitetercihrobotu.com |roja-gihiştinê=2024-09-05 }}</ref> == Çûnhatin == Mûş yek bajarên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku li ser rêyeke bi çûnûhatin hatiye avakirin. Ji ber ku gelek pargîdaniyên otobusên Bakurê Kurdistanê di nav bajêr re derbas dibin hatina bajêr hêsan e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.neredennereye.com/otogar/mus/ |sernav=Agahiyên têkilî û veguhastinê ya termînala otobusê ya Mûşê |malper=NeredenNereye |roja-gihiştinê=2024-09-05 |ziman=tr }}</ref> Li bajêr termînala otobusan (MUŞTİ) stasyona trênê û balefirgehek heye. Ji [[Balafirgeha Mûşê|Balefirgeha Mûşê]] seferên bajarên wekî [[Enqere|Enqerê]], [[Îzmîr]], [[Stembol]] û [[Bursa (parêzgeh)|Bursayê]] têne lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/Havalimani/Mus/AnaSayfa.aspx |sernav=MUŞ SULTAN ALPARSLAN HAVALİMANI |malper=www.dhmi.gov.tr |roja-gihiştinê=2024-09-05 }}</ref> == Aborî == === Serwetên bin erdê === Herêm ji alî madenan ne dewlemend e. Li herêmê tenê [[çîmento]], [[barît]] û [[xwê]] ji bin erdê dertê. === Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê === Piştî zivistanek dirêj û sar li Mûşê tabîat xwe duguhere û her der şîn dibe. Ji Kela Mûşê her derê deşta Mûşê tê xwuyakirin. Rezên Mangok bi ava xwe yê sar û şinahiya xwe bi nav û deng e li herêmê. Germavên herêmê wek [[Gola Şor]], bazikan jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. == Çand û huner == === Dîn û civak === Elewî û Sunni ciwakê teşkîl dikin. Ciwak ji kurdan û hinek [[azerî]], [[Çeçen]] ên ku dewletê anîne bicihkirine pêk tê. Li navçeya Kopê hinde Terekeme hene. === Xwarênên herêmê === Li herêmê zuhakirina sebze û fîkiyên havinê ji bo zivistanê di nav gel de pir tê çêkirin. Jê vê zuhakirinê re gel dibêje "[[kak]]", "[[jax]]" jî ji zuhakirina şînahiyên kovî, wek [[kereng]] re tê gotin. Mirov dikarin jaxê û kerengan ji bo zivistanê tekin ava şor jî. [[Qirçik]]: qaşilkên zuha yên xiyaran di nav rûn de bi [[pîvaz]] û [[îsot]]an re tê sorkirin. Îşkene bi ser tê reşandin û bi sosa ji [[mast]], [[sîr]] û [[rûn]] çêkirî tê xwarin. Li herêmê [[tirşî]] jî ji alî gel ve pir tê çêkirin. [[Qelî]], [[çavbelek]], [[mirtoxe]] û herse xwarinên din yên herêmê ne ku ji alî gel ve tên xwarin. [[Heftadirek]]: dan bi hêk tê li hevxistin. Di siniyek din de kifteyên ji qîme, pîvaz, ava [[hinar]]an û [[birinc]]a kelandi hatiye çêkirin tê sorkirin. Bulxur wek perçên biçûk hundirên wan tê wekirin û kiftên sorkirî dikeve hundirê van û di avê de tê kelandin. Rûnê sorkirî bi ser tê reshandin û serwîs dibe. === Kincên herêmê === Fîstanên jinan dirêj û qedîfe ne. Îşlikên hundir (melekof) li gundan tê li xwe kirin. li bajaran carna çend fîstan bi ser hevde jî tê li xwe kirin. Fîstanê ser, ber wê vekirî ye. Ji kefiya pishtê re dibêjin "şehre". di serî de şalek (kirap) tê girêdan. Di serê keçên ciwan de "[[laçik]]" yên pîr de jî "[[kofî]]" hene. Carna pere yan jî [[zêr]] li serî tê girêdan. Zilamên herêmê şal (pantolonê fireh) bi îşlig li xwe dikin. Êleg û çakêt li ser şal de li xwe dikin. Cîzme, karox, pilava lastîk ya reş jî di nigan de heye. Di bêrîka êlegên zilamên pîr de saet heye. Li hinek gundan şal û şapik jî tê li xwe kirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Bajar û gundên Mûşê}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|38|44|17|N|41|29|38|E|type:city|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mûş (navend)| ]] 3tvrwgj8188xquomytauh87h3lpy0k4 Folklor 0 1065 1998230 1832797 2026-04-08T08:07:58Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 1998230 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Vulpes vulpes at Eshel HaNasi4, israel.jpg|thumb|Rovî di folklora kurdî de qehremanekî gelemper e]] '''Folklor''' an jî '''zargotin''' hemû edetên devkî ye ku ji aliyê komeke mirov, [[kultur]] an jî binekulturê ve tê parvekirin.{{Sfn|Schlinkert|2007|p=30}} Tê de [[çîrok]], [[Mîtolojî|mît]], [[Destan (wêje)|destan]], [[gotinên pêşiyan]], [[Helbest|şiîr]], henek û edetên devkî yên din cih digirin.{{Sfn|Dundes|1965|p=3}}{{Sfn|Schlinkert|2007|p=33}} Li welatekî, di nava gelekî/neteweyekî de, yan jî li herêmekê, ew çalakiyên taybet ên ku xasê bi xelkê ve lê ji aliyê xelkê ve bi nêvekarî têne bikaranîn, bi piranî jî di nava xelkê de ji tiştên mîna çîrok, meselok, stran, leyztik, dîroka devkî, evsane, serpêhatî, destan, henek û laqirdî, gotinên pêşiyan, tore û hwd re tê gotin. == Etîmolojî == Peyvika "folk" wateya xwe bi kurdî ango gel/xelk, peyvika "lor" jî bi wateya "zanîn/zanist". Îcar dema ev herdu peyvik gihane hev, wateya "zanistiya gel" dide û di kurdî/kurmancî de jî "gelêrî" tê gotin. == Esil û pêşveketina lêkolînên folklorê == Edetên devkî ji aliyê folklornas û zanyarên gelêrî ve tê berhevkirin, nivîsandin û belavkirin. Peyva "folklor" cara pêşî li [[London|Londrayê]] di 1846an de ji aliyê [[William Thomas]]î (1803-1885) ve di kovara [[Athenaeum|''Athenaeumê'']] de hatiye bikaranîn. Thomasî wek "Folk-lore" bi kar aniye. Piştre jî almanan peyvika "folklore/volklore"yê bi kar aniye. Hin bi hin ev peyv li dinyayê (xasma jî li nava neteweyên ku zimanê wan [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] ye) belav bûye û ketiye nêv zimanê kurdî jî. Berhevkarên giring ên folklora devkî ya kurdî nivîskarên wekî [[Ordîxanê Celîl]], [[Celîlê Celîl]], [[Zeynelabidîn Zinar]], [[Hîlmî Akyol]] û gelekî kesên din in. Li Swêdê [[Zeynelabidîn Zinar]] 1.710 perçeyên folklorî berhev kirine û di deh cildên XWENÇEyê de dane weşandin.<ref>[http://www.pencinar.se/Doc/Knappar/Pirtuka.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090401205449/http://www.pencinar.se/Doc/Knappar/Pirtuka.htm|date=2009-04-01}}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Govend]] * [[Cil û Berg]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kitêb |paşnav1=Dundes |pêşnav1=Alan |lînka-nivîskar1=Alan Dundes |sernav=The Study of Folklore |tarîx=1965 |cih=Englewood Cliffs, NJ |weşanger=[[Prentice-Hall]] |isbn=978-0-13-858944-8 |gihiştina-urlyê=registration |url=https://archive.org/details/studyoffolklore00dund }} * {{Jêder-kitêb |sernav=Lebendige folkloristische Ausdrucksweisen traditioneller Gemeinschaften: rechtliche Behandlungsmöglichkeiten auf internationaler Ebene |paşnav=Schlinkert |pêşnav=Jana C. |tarîx=2007 |weşanger=BWV, Berliner Wissenschafts-Verlag |isbn=978-3-8305-1278-3 |series=Schriften zum transnationalen Wirtschaftsrecht |cih=Berlin }} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Zargotin| ]] era528xdqltpxwfsx4iu3w3xormvoei Herêma Kurdistanê 0 1116 1998066 1997734 2026-04-07T16:56:50Z Penaber49 39672 1998066 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] d6lktej86adk1t94s9aufugt6rd2exp 1998163 1998066 2026-04-08T04:47:16Z Penaber49 39672 /* Perwerdehî */ 1998163 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 5m5necvfqqbbwmc27ky5w88qz7wnrwb 1998166 1998163 2026-04-08T04:58:59Z Penaber49 39672 1998166 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê Zanîngeha Silêmanî ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin. Zanîngehên din ên herêmê Zanîngeha Selahedîn, Zanîngeha Dihokê, Zanîngeha Zaxoyê, Zanîngeha Koye, Zanîngeha Hewlêrê, Zanîngeha Amerîkî ya Silêmanî, Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê, Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê, == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] sgla16sfrdre5ja78zls52zmmsq5ix2 1998167 1998166 2026-04-08T05:06:05Z Penaber49 39672 1998167 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê Zanîngeha Silêmanî ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin. Zanîngehên din ên herêmê Zanîngeha Selahedîn, Zanîngeha Dihokê, Zanîngeha Zaxoyê, Zanîngeha Koye, Zanîngeha Hewlêrê, Zanîngeha Amerîkî ya Silêmanî, Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê, Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê, Zanîngeha Fransî ya Libnanî, Zanîngeha Cîhanê, Zaningeha Işik, Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê, Zanîngeha Soran, Zanîngeha Newrozê, Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî, Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê, == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] jncrgfk35296e5nguyiujg922urvfws 1998168 1998167 2026-04-08T05:06:34Z Penaber49 39672 1998168 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê Zanîngeha Silêmanî ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin. Zanîngehên din ên herêmê Zanîngeha Selahedîn, Zanîngeha Dihokê, Zanîngeha Zaxoyê, Zanîngeha Koye, Zanîngeha Hewlêrê, Zanîngeha Amerîkî ya Silêmanî, Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê, Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê, Zanîngeha Fransî ya Libnanî, Zanîngeha Cîhanê, Zaningeha Işik, Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê, Zanîngeha Soran, Zanîngeha Newrozê, Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî, Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê, Zanîngeha Zanînê, == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] ar7fdrsc4p7o2an7xbndt2bmt1g0yig 1998169 1998168 2026-04-08T05:07:14Z Penaber49 39672 1998169 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê Zanîngeha Silêmanî ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin. Zanîngehên din ên herêmê Zanîngeha Selahedîn, Zanîngeha Dihokê, Zanîngeha Zaxoyê, Zanîngeha Koye, Zanîngeha Hewlêrê, Zanîngeha Amerîkî ya Silêmanî, Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê, Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê, Zanîngeha Fransî ya Libnanî, Zanîngeha Cîhanê, Zaningeha Işik, Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê, Zanîngeha Soran, Zanîngeha Newrozê, Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî, Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê, Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê ye. == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] aea5ezm1tj9qu0l4sq52fvnv4tno9oo 1998170 1998169 2026-04-08T05:10:33Z Penaber49 39672 1998170 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin. Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], Zanîngeha Soran, Zanîngeha Newrozê, Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî, Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê, Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê ye. == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] g8llqox5o2s35hkjhyj5sn8zjdoode4 1998171 1998170 2026-04-08T05:12:04Z Penaber49 39672 1998171 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin. Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye. == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 9iug6xmnikxdk4sxhsxgzuck3y7oudq 1998172 1998171 2026-04-08T05:13:30Z Penaber49 39672 1998172 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US}}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye. == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] tr54m2pzdol5gn0l7eeqa6gzis1tcq9 1998173 1998172 2026-04-08T05:21:13Z Penaber49 39672 1998173 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US}}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08}}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE}}</ref> == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] duqbqcenu3qpe9jpj4p0x900idggx03 1998174 1998173 2026-04-08T05:23:12Z Penaber49 39672 1998174 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin ku kurdên ji van deverên Başûrê Kurdistanê ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US}}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08}}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE}}</ref> == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] rd6bi43hpzg4gj0tik255lnnv0s6lza 1998175 1998174 2026-04-08T05:31:43Z Penaber49 39672 1998175 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US}}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08}}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Cite web |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE}}</ref> == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] fmstjrpnypvpm5x3iv5lbla5ydhp8nk 1998176 1998175 2026-04-08T06:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 1998176 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''Herêma Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane}} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestin}} |{{Legend |#fefee9|Iraqê mayî}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> rêveberiya îdarî ya nîvxweser e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] birêve dibe. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin. Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Ev deverên ku di nav de Kerkûk, Musil û Şingal hene di dawiya sedsala 20an de rastî kampanyayên erebkirina rejîma baesê hatibûn. Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> Li navenda Silêmaniyê qasî 900.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Parêzgeha Kerkûkê, ji Çemçemal, Leylan, Sengaw, Qadirkerem, Daquq, Tûzxûrmatû, Pirdê, Teq teq, Axçeler, Şwan û Heskerê pêk tê. Li navenda Kerkûkê qasî 1.100.000 kes dijîn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Pêncem Parêzgeha Xaneqînê, ji Neftxane, Kelar, Kifrî, Celewla, Qêretû, Bemo, Hecîler û Şakilê pêk tê. Li Başûr bi tenê rêyeke hesin heye. Ew ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn xirab kir. Bi wateya coxrafî Başûrê Kurdistanê perçeya Kurdistanê başûrê Torosan e. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} Ger tarîxa giştî ya Başûrê Kurdistanê mirov bîne ser ziman, mirov kare here heta dema mediyan û ji wê jî bibihure. Hîmê wê di demên berî zayînê de hatine avêtin. Pêşketina wan, heta roja me berdewam kiriye. Di dema mediyan de Kurdistan bûye yekqat û bi wê yekîtiya xwe re herêmên dora xwe jî kirine bin destê xwe de. Di dema mediyan de, kurdan berê desthilatdariya xwe dane bi herêmên Anatolyayê de jî. Seferên ku kirine nimûneya vê ne. Şerê di neqeba keyê Lîdyayê Alyêt û keyê medî Qiyaqser de, nimûneya vê yekê ye. Piştre kurê Qiyaqser Astiyag bi keça keyê Atiyag, Aryanîs re dizewicê. Ev zewac, weke peymaneka aşîtiyê ya di naqabîna wan de ye. Lê medî li ser desthilatdariyê demeka dirêj namînin. Li qasrê şer û pevçûnên ku dibin, piştre ku êdî gihiştine asta bûna xanedantiyê pers jî tevlî dibin. Bi piştgiriya Harpagos Darîus ku ji aliyê bav ve kurd û ji aliyê dê ve pers bû tê ser keyîtiyê. Ew desthilatdariya mediyan ji holê rakiriye. Piştre dîsa kurd wekê xwe dimînin û desthilatdariya kurdan dimîne. Lê ew hêza wan namîne. Piştî mediyan bi dusadsalî re xanedana pers Aqamanîşan, bihêz dibe ku derkeve pêş. Ku kurd piştgiriya nedine nikare derkeve pêş û mezin bibe. Peymaneka wan bi kurdan re çêdibe û bi wê re ew êdî derdikeve pêş. Lê di qasrê de û di ji derve bi hêzî kurd serwerê wê ne. Hebûna qamanîşan heta dema Sasaniyan tê. Rêveberiya aqamanşan dewra Sasaniyan tîne. Sasanî jî bê kurd nikarin mezin bibin û xwe li ser lingan bigirin. Di dema Aqamanîşan da hatina Îskenderê Mekedonî ya li Kurdistanê, hingî kurd li ber wî disekinin. Xwe dispêrin Zagrosan. Bi zagrosan û [[Çiyayê Araratê]] kurd, pişta wî li Kurdistanê bi hêza wî re dişikênin. Di van deman de Başûrê Kurdistanê li pêşiya Rojhilatê Kurdistanê ye. Di dema Sasaniyan de Başûrê Kurdistanê hê bêhtir derketiye pêş. Herêmên wê, nêzî herêma Botanê ya Bakûrê Kurdistanê bi pêş dikeve û li herêmên din jî belav dike. Herêma Kurdistanê ya ''[[korak]]'' ku îro jê re [[Kerkuk]] tê gotin jî, di wê demê de derdikeve pêş. Lê piştî hatina Îslamê re pirr seferên ereban lê dibin. Bi wan seferan re gelek eşîrên wan diçin li wan herêman bicih dibin. Lê herêm piştre jî, wekê xwe dimîne. Herêma Başûrê Kurdistanê di dema Îslamê de bi rêveberiya îslamî ya li Baxdayê re pêşketinakê dibe. Piştî derketina "mezhebê şîa", bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê û wekhevîyekê de bi pêş dikeve. Bakûr û Başûrrojava jî bi hev re ku Cizîra Botan navenda wan e bi pêş dikevin. Piştî [[Şerê Çaldiranê]], bextê Başûrê Kurdistanê bi Rojhilata Kurdistanê re di xetekê de dibe. Şerê Çaldiranê, kurdan dike du qat. Piştî wî şerî re heta sadsalên 17em û 18em, pêşketina ku hin bi hin desthilatiya kurdan li ser herêmên wan kêm dikin rû didin. Bi wê re serhildanên kurdan dibin. Serhildana Şêx Mahmudê Rawandûzî, di vê yekê de destpêkeke mezin ya dîrokî ye. Başûr û Rojhilata Kurdistanê dike qada xwe ya serhildan û Şêx Mahmudê Rawandûzî serî hildide. Çend ku ew hêza Safevî bi osmaniyan re dibe yek û piştre têk dibin jî, tesîra wî mezin be li pêşketinên piştre yên Kurdistanê. Osmaniyan û Safeviyan, piştî Şerê Çaldiranê re levkirina wan ya pêşî li ser temenê şerkirina wan ya li ber kurdan, di cara pêşî de di dema Şêx Mehmudê Rawandûzî li ber wî dide. Şêx Mahmudê Rawandûzî Zagrosan ji xwe re dike navend. Lê ew jî bi hîleyan tê têkbirin. Piştî wî re Şêx Abdulrahman, serhildana wî Başûrê Kurdistanê dike rewşa dî ya nû de. Heta ku dem tê dema Şêx Mahmudê Berzencî, Başûrê Kurdistanê di pêşketineke mezin de be. Di dema Şêx Mahmudê Berzencî de [[brîtanî]] hatine Kurdistanê û serdest bûne. Dema ku Şêx Mahmudê Berzencî doza keyîtiya xwe li Kurdistanê ardê dike ji Brîtanyayê re û brîtanî jê re dibêjin "na", êdî ew bi wan re dikeve şer. Lê têk diçe. Piştî têkçûna wî re kurd, êdî bi rêveberîyeke ereb ku kurdan di bin de bi bêstatû têne hiştin, tên bicihkirin. Kurd, di wê demê de heta demên piştre jî li ber wê rêveberiyê di tekoşînê de dibin, heta ku dem tê dema rêveberiya Basê ya ku komkujiyên mezin li ser serê kurdan dide lidarxistin. === Dewleta Kurdan === {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]] re di Çirî 1918 de, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] xwest ku ji Osmaniyan qut bibe û di bin çavdêriya [[Keyaniya Yekbûyî]] de Kurdistana başûr a xweser çêbike. Ew wekî serokê hukûmatê ji alîyê civata navdarên kurda li herêma [[Silêmanî (bajar)|Silêmanîyê]] hate bijartinê, û hema ku Keyaniya Yekbûyî [[Kerkûk]]girt (25 Çirî 1918) wî eskerên Osmanî yên li navça xwe hazir girtin û bidawîbûna hukumê Osmanî îlan kir, soza dilsoziya bi Britanyayi re dan. Herêmên din ên kurd jî şopandin, wekî Rania û Keuisenjaq. Helwesta Osmanî ew bû ku herêm hîn jî bi qanûnî di bin serweriya wan de bû, tevî agirbestê. (Agahiyên bêtir: [[Pirsa Mûsilê]]) Wan dewleta kurdî nas nekir. Berevajî vê yekê, karbidestên Keyaniya Yekbûyî yên li qadê, tevî ku bi fermî di warê [[Başûrê Kurdistanê]] de siyasetek baş diyarkirî tune, hevkariya Kurd qebûl kirin hilbijartin. Mehmûd Barzanji ji hêla Britanya ve wekî parêzgarê herêma B ya Kurd hate destnîşankirin, ku ji başûrê Çemê Zabê ya Piçûk heya tixûbê Osmanî-[[Xanedana Qacaran|Qacaran]] yê kevn dirêj dibe. Berzenci hewl da ku bandora xwe li derveyî herêma xwe ya diyarkirî berfereh bike, û alîkariyên Brîtanî bikar anî, ji bo meaş dabîn kir û alîkariya başkirina ji wêraniyên şer kir, ji bo ku bingeha hêza xwe yek bike, dilsoziya serokeşîran bikire. Vê yekê bû sedem ku têkiliyên bi Britanyayê xerab bibin, û di 23 gulan 1919 de, Berzenci 300 şervanên eşîrî raber kir, serperiştên Brîtanî derxistin û xwe wekî "Mîrê hemî [[Kurdistan]]ê" îlan kir, û yekem serhildanên Mehmûd Berzenci dest pê kir. Di destpêka serhildanê de, Kurdan bi kemîna serketî ya stûnek Britanya ya sivik ku ji cemçemal dûr ket, hin serfirazî dîtin. Li her du aliyên sînor, eşîran ji bo ykêx Mehmûd xwe îlan kirin. Serhildan ne domdar bû: Rayedarên Brîtanî du tugayên ku di 500-ê hêza Kurd de li Pasyan Bazyan di 18ê hezîranê de têk birin, civandin û di 28-an de [[Helebce]] dagir kirin, dewleta kurdî bidawî kir. === Şêx Mehmûdê Berzencî === {{Gotara bingehîn|Şêx Mehmûdê Berzencî}} [[Wêne:Kingdom of kurdistan 1923.png|thumb|çep|Keyaniya Kurdistanê, 1923]] Şêx Mahmdê Berzencî, hate wê demê jî, li herêmê weke serok û key dijî. Di deme ku Brîtanî hatibûbûna wir, wî serweriya xwe bi wan dabû herêkirin. Demeka Dirêj, [[Şêx Mehmûdê Berzencî]], Brîtanî jî, serweriya wî herê dikin. Lê ku piştre li wir, nift tê dîtin, êdî ew poltîkaya ku wê Kurdistanê pê biqat were meşîn, wê bidina devrê de. Armanc, dest danêna ser di demên pêş de. Polîtikayên ku wê temenê roja me rewşa roja ya î ro biafirênin dikine meriyetê de. Bi wêre êdî ew rewşa Kurdistanê ya biqat ya biçar qat wê biafirandin li Konfaransa Lozanê û wê bê berdewam kirin. Başûrê Kurdistanê, piştî ku Şêx Mehmûdê Berzencî bahse desthiladariya Kurdistanî dike û dozê dike, êdî Brîtanî li ber wê di sekin in. Ew jî, rewşa dervî wê herê nakê. Dema ku Brîtanî li wê xwestaka wê sar dinerin, êdî ew bidest seknaka li nber dike û hate ku bi wan re dikeve şer de jî. Lê di dawiyê de ew tê diçê, û Îngiliz herêmê dikin rêveberiyaka arab de ku di wê demê de yekî bi navê "melik Faysal" Brîtanî tênina ser Herêmê û Herêma Başûrê Kurdistanê ji dikina bin destê wî de, Kurd, vê yekê ti demê herê nekin. Ji ber vê yekê, êdî hertimî di rewşa serhildaniyê de dibin. Şêx Mehmûdê Berzencî, têkçûna wê ya li Başûrê Kurdistanê û têkçûna [[Şêx Seîdê Pîran]]ê li [[Bakurê Kurdistanê]] têkçûna wan, baxtê kurdistanê kifş dike. têkçûna herdûyan, wê têkçûna Kurdistanê ye demê wê biafirêne. Piştî bûna yekitiya svoyet, wê wê bandûra wê li Kurdistanê jî bibe. Piştre bi demekê re, sovyet dikeve herêma rojhilatê kurdistanê e û li wir Komara Mehabadê li wir tê avakirin. Ev rewş, wê bê destpêka avabûna rêveberiya başûrê Kurdistanê ya ku wê were hate roja me. Wê weke ku êdî ew xewne Şêx Mehmûdê Berzencî were li cih. Wî xwestibû ku rêveberiyaka Kurdistanî li wir ava bike. Hate Melîk Faysal ser rêveberiyê, wê hem di deme wî de û hem jî di demên piştî deme wî de wê li kurdistanê rewşaka pirr nexweş diafirêne. Yek bi yek, êdî divêt ku mirov li gor deme her rêveberêyê, nêzîkatiya wê ya li kurdistanê divêt ku mirov hildê dest. Hatye deme Kasim, wê rewş, hertimî dem bi dem li Kurdistanê buguharê. === Îraqa piştî melîk Faysalê yekem re === [[Wêne:1950s CIA map of Iraq – tribes of Iraq (Iraqi Kurdistan detail).jpg|thumb|Eşîrên kurd li ser nexşeyek ji hêla [[CIA]] ve di salên 1950 de. Navên bi sor navên eşîrên kurd in.]] Îraq, ne di deme Melîk Faysal de û ne jî di demên pişt wî re de gihişt aramiya xwe. Melîk Faysal, Sûnîyek bû. Li Îraqê ku sînorê wê hatibûbûna kifşkirin de Şiî jî hebû. Hate ku sal tê salên 1928an de, wê şiî jî li parlamane ku hate wê demê hatiya û ji 88 kesan pêk tê û 26 ji wan şîî bûn. Bi vê re, mirov karê bêje ku şiî jî di wê demê de xwediyê hêzeka xwe bûn. Lê kurd, li her qadê ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Li herêmên wan jî ji rêveberiyê hatina dûrkirin. Di wê parlamene Îraqê de ti nîmînêrê kurd nebûn. Piştî Melîk Feysal re yê ku navê Hikmet Silêman derdikeve derkete pêş. Lê ew zêde namêne. Piştre ku dem tê sale 1936an, hewldanaka derbeyê li Îraqê pêk were. Yê ku wê hewldanê dike jî, ku bi eslê [[Kurd]] bû û navê wî [[Bekîr Sidqî]] bû, bidest darbe kir û bi ser jî ket. Bakîr Sidqî, hingî artiş, li pişta wî bû. Ew hêz û serokatiya Artêşa Îraqê di destê wî de bû. Lê piştî derbeyê wê bi carekê re ew hêz û komên di nav artişê de jî wê yek bi yek piştgiriya jê bikişênin. Di Bakîr Sidqî, hizir dikir ku li Îraqê, sê herêmên bi serê xwe biafirêne û ereb jî, û şîî jî û kurd jî bigihina mafê xwe yê desthilatdariyê. Bakîr sidqî piştgiriya kurdan hemûyan stand. Şîiyan jî piştgirî dayê de. Ku ne hemû konên araban jî bin, wê pirraniyên araban wê piştgîrya xwe bidinê de. Li herêmê ahang(deng) hin bi hin diguharî. Di wê demê de di naqabîna tirkî, Îran, û hêzên din yên herêmê û yên ku li herêmê xwedî hêz in, di nav wan de çûn û hatinak heya. Ew çûn û hatin, wê piştre ne bi gelekî re wê li Îranê li Sadabadê bi "Paxta Sadabadê" re biancam dibe. Berî wê jî, li ber kurdan dijtîyak pêş dikeve. Li Ber kurdên başûrê kurdistanê jî û yên rojhilatê Kurdistanê ew dijîtî pêş dikeve. Kurd jî, wê yekê hîs dikin. Deme ku Yekîtiya sovyet piştre bi hinekî ku dikeve [[Rojhilata Kurdistanê]] de û li wir "Komara kurd ya Mehabadê" ava dike, ji wê dijîtiyê fêr dike. Li Başûrê Kurdistanê ew dijîtî, wê li dijî, rêveberiya nû ya Bakîr Sidqî jî, wê pêş bikeve. Îran, di pişt wê vekişîna piştgiriya li bakîr Sidqî de ya. Ji ber piştî ku piştgirî tê kişandin jî wî, êdî li ber Bakîr Sidqî Sûyîqastek pêk têk û bi ser dikeve û Bakîr Sidqî tê kuştin. Piştre Melîk Feysalê Duyemin wê rêveberiya desthilatdariyê dihilde dest. Piştre wî ji wî ku ahlê wî ya, wê Emîr Abdullah tê rêveberiyê û rêveberiya wî dide berdewam kirin. {{Multiple image |align = left |direction = horizontal |header_align = center |header = Di dîrokên cihêreng de deverên ku ji aliyê Herêma Kurdistanê ve hatiye birêvebirin |image1 = Kurdistan 1975.png |width1 = 100 |caption1 = Di sala 1975an de Herêma Kurdistanê. |image2 = Kurdistan 1998.png |width2 = 100 |caption2 = Di sala 1998an de Herêma Kurdistanê. |image3 = Kurdistan 2009.png |width3 = 100 |caption3 = Di sala 2009an de Herêma Kurdistanê. |}} Şerê cihanê yê duyemin, di wê demê de bandora wê li Îraqê jî heya. Wê pevçûnên di nav îraqê de ne sekin in. Di wê navberê de [[Îsraêl]] hate avakirin û Bertekên ereban hatina nîşandin. Ji bo ku wan berteke bide sekinandin, dîsa kurd dibina kurban. Wê piştre ne bi gelekî re bi navbeynkariya Amerika û Brîtanyayê re wê di sale 1958'an de wê "Paxta Bexdadê" wê were mohrkirin. Ev paxt, piştî vakirina komara kurd ya Mihabadê û xûrîxandina wê re tê mohrkirin. Armanca wê Parxtê yê jî ew bû, ku wê rewşa ku ji bo kurdan hatiya afirandin ji holê rakê. Tirkî jî, Îran jî, û yekîtiya araban jî di wê paxtê de cih digirê. Di wê paxtê de, Kurd ji her aliyê ve tûna hatina hasibandin. Piştre di Îraqê nû ya piştî paxte baxdadê de, di temenê wê levkirina ku kurd têde nayêna hasibandin û ku piştgiriya Emarika; Îngiliztanê jî lê heya û wan welatan jî hin komîte şandina wê paxtê ji bo levkirinê û yekitiya sovyet jî tê xistin li wê paxtê de û bi wê yekê re ku li herêmê tê firehkirin, li gor levkirina wê, Abdulkerîm Kasim (sale 1958) ku weke mirovekê ku li ser tê levkirin ji bo Îraqê, tê ser serokkomariyê li Îraqê. Bi wê paxtê re ji Amerîka û Brîtanyayê re temenekî mazin jî afirî ku li ser wî temenî re muhadala wan ya li Libnanê bû. Piştre Partiya Baasê li gor wê paxtê bi piştgirî tê avakirin. Hemû hêzên ku di wê paxtê de cihgirtina, piştgiriya wan ji partiya nû ya Baasê re heya. [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekitiya Sovyet]] jî piştgiriya wê heya. Rojavan jî piştgiriya wan jê re heya. Tirkî jî, piştgiriya wê jê re pir mazin heya. Derde, tirkî ew e ku di wê partiyê û rêveberêyên wê yê serek de cih newê dayin li kurdan. Kurd, ku têde cih ne girin bi navê xwe re. Piştre ne bi gelek re piştî Abdulkerim Kasim re baasî û nîjadperestên arab bi hev re dikevina yektiyê de û piştre bi piştgiriya wan re Abdulselam Arif tê ser rêveberiyê û serokkomariyê. Abdulselam Arif, rojavavan bû. Piştgiriya amarika û Îngiliztan jê re pir mazin bû. Wî artiş jî dibin destê wî de bû. Piştre, di deme wî de çûna bi ser mirovên komonistan re, bi tememî û tesfîyakirina wan re rêveberiya Iraqî û arab tê avakirin. Ew rêveberî, hertimî li cem amarika û Brîtanî ya. Bi vê yekê re, rêveberiya bi partî ya baasê bi wê rengê êdî li Îraqê bicih dibe. Piştre wê ew rewş, di nav şîiyan û araban de jî bê sedeme nexweşiyan, ku ew nexweşî wî werina asta şerê ku wê piştre di nav îran û îraqê de bibe. Rewşa herêmê ya ku li dijî kurdistan tê afirandin, bi vê xate pêşketinê re tê afirandin. Başûrê kurdistanê, ne di deme Melik Fayselê yekem û ne jî di dem emelik Feysalê duyem de û ne jî di demên piştre de tê başkirin. Hertimî ew rewşa ku bi peymane Lozanê de hatiya afirandin û piştre tê berdewam kirin, li gor wê di xatekê de tê bi pêşveçûyin. Başûrê kurdistanê, li ber vê rewaş statûqûyî hertimî li berxwedide. Ev rewşa statûqûyê ya ku bi paxta baxdadê re tê afirandin, tirkî ji ber beşa kurdistanê ya ku kiriya nav sînorê de di nav de ya û di wê berdewamkirina rewşê ye bi hev re de bi hêzên din re di yekitiyekê de ya. Piştî baxte baxdadê, wê peymane Cezayîrê bê mohrkirin. Bi wê peymane jê re wê başûrê kurdistanê û tekoşîna wê ya azadiyê wê derbeyek amzin bixwe. Lê ev xate pêşveçûnê, hemû jî, di xatekê tê bi rê ve birin. Kurd, bi tememî ji aliyê xwe ve li dervî wê hatina hiştin. Mafê wan, ji ti aliyê ve nayê naskirin. Li Başûrê kurdistanê, ku çawa ku Melik feysalê yekem, bi şîiyan re dikeve têkiliyê de û wan di parlamenê de digihêne andaman, ti carî berê xwe nadê kurdan. Hertimî çûna bihêzî ya bi ser kurdan de heya. Nexweşiya berê ya di deme [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] ku bi Brîtanî re bi şerkirina bi hev re afirî bû, piştî wê re, heman rewş hatibû afirandin û berdewam kirin. Paxta baxdadê, çendî ku hê bi tememî ne hatibe vekirin û hê hin ali û belgeyên wê veşartî jî bin, dii aslê xwe de ev paxt, di wê demê de derbeye dî ya li kurdan a û di berdêla bertekên li ber avakirina Îsrailê de firotina kurdan ya carek din a. Bi vê yekê re başûrê Kurdistanê, hate roje me jî bi pisgirêk a. Bi gîyane [[Peymana Lozanê]], [[Paxta Sadabadê]], [[Paxte Baxdadê]] û [[Peymana Cezayirê]] re di xate pêşveçûnê de li ber kurdan hatiya sekin in û mafê wan ji destê wan hatiya standin. == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Qanûna bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt bi bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyoneke hêzên Pêşmerge ku di sala 2024an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {| class="wikitable" |+ Li gorî gorî cûreya niştecibpnê nifûsa Herêma Kurdistanê (2016) ! ! colspan="2" |Hewlêr ! colspan="2" |Silêmanî ! colspan="2" |Dihok ! colspan="2" |Tevahî |- ! !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% !Nifûs !% |- |Xwemalî |2.060.000 |%86,0 |1.470.000 |%67,2 |2.080.000 |%88,9 |5.610.002 |%81,0 |- |IDPs |257.424 |%10,7 |625.000 |%28,6 |229.000 |%9,8 |1.111.424 |%16,1 |- |Penaber |77.637 |%3,2 |93.000 |%4,3 |31.000 |%1,3 |201.637 |%2,9 |- |Tevahî |2.395.061 |%100,0 |2.188.000 |%100.0 |2.340.000 |%100,0 |6.923.063 |%100,0 |} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Riyên reş û asfalt == Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] ofhvit71hqlprqwdihobnxsdwx8b2hs Ûrmiye 0 2010 1998316 1988020 2026-04-08T10:42:43Z Kurê Acemî 105128 1998316 wikitext text/x-wiki {{Maneyên din|Ûrmiye (cudakirin)}} {{Agahîdank bajar | nav = Ûrmiye | navê_fermî = {{ziman|fa|ارومیه}} | nexşeya_cihan = Rojhilata Kurdistanê#Îran | koordînat = {{Koord|37|32|58|N|45|04|11|E|display=inline, title}} | welat = [[Rojhilatê Kurdistanê]] | dûgel = {{Ala|Îran}} | parêzgeh = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Ûrmiye]] | navçe = [[Ûrmiye (navçe)|Ûrmiye]] | nahiye = [[Navenda navçeya Ûrmiye (nahiye)|Navend]] | gundistan = | navê_nîştecihan = ûrmiyeyî | gelhe = 963.738 | gelhe_sal = [[2011]] | rûerd = | bilindayî = 1.355 | wêne = OrumiehFromPlane.jpg | wêne_sernav = Wêne ya Ûrmiyeyê ji esmanê | wêne_firehî = 250px | malper = }} '''Ûrmiye'''<ref>Ronayî Onen û Samî Tan (2009). Hînker. Asta sêyemîn [sic]. Enstîtuya Kurdî, Stembol.</ref>, '''Urmiya'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=42:1}}</ref>, '''Wirmê'''<ref>Ebdulla Xafor (1996). Cografyay Kurdistan. APEC</ref> an '''Urmê'''<ref>Gîwî Mukriyanî (1999/2010). Ferhengî Kurdistan. Kurdî-kurdî. Enstituya Kurdî ya Amedê</ref> ({{bi-fa|اورمیه}}), yek ji bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ye. Bajêr piştî sedsala 9ê berê zayînê bajarek ûrartûyan û manan bû û di sedsala 8ê berê zayînê de jî yek bajarên [[Împeratoriya Med]]an bû. Nifûsa bajarê Ûrmiyê li derdora 970.000 kes e. Xelkê Ûrmiyê bi zimanê [[kurd|kurdiya]] [[kurmancî]] û bi zimanê tirkiya azerbaycanê diaxivin. Bajar li bilindahiya 1.330 metre ji asta deryayê ye li kêleka çemê Şehar li ser deşta Urmiyê hatiye avakirin. Bajêr li ser sinorê sêxala [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] cih digire. [[Gola Ûrmiyeyê]] ku yek ji mezintirîn golên şor ên cîhanê ye û li rojhilatê bajêr e. Bajar navenda bazirganiyê ya herêmeke çandiniyê ya berhemdar ku fêkî (bi taybetî sêv û tirî) û titûn lê tê çandin. Her çiqas piraniya şêniyên bajêr misilman bin jî, dîroka ji baweriyên din bi awayekê baş hatiye parastin ku bi taybetî bermayiyên gelek dêr û katedralên li bajêr hatine parastin. Ûrmiye di sedsala 9an de bajarekî girîng bû lê nifûsa bajêr pirreng bû ku carinan misilman (şîa û sunnî), xiristiyan (katolîk, protestan, nestûrî û ortodoks), cihû, bahayî û sofiyan jî di nav de bûn. Li dora sala 1900an, xiristiyan ji %40ê ji zêdetir nifûsa bajêr pêk dianîn. == Etîmolojî == Heta niha gelek niqaş li ser vî navî hatine kirin. Hraç Martirosiyan (Hrach Martirosyan) di kitêba xwe bi navê '' Studies in Armenian Etymology '' di rûpela 681 de dibêje '' Ormî '' di zimanê Ermenî de wate divarê derûdora bajêr. Paşê dibêje '' ormi '' digel ὅρμος / '' hormos '' a Yewnanî bi wateya liman ya iskile, yek kok heye ku erdnîgarê jî vê peyt dike. Ûrmiyê dîrokekî pir kevin heye. Pêşniyarê dîn ji bo koka navê Ûrmiyê ev in: Pourdavoud, '' Ûr- '' (bajerekî mîna di bêjeya Ûrşelîm, bajarê Silêman) û '' -miye '' (av); di zimanê Aramî de wate bajarê avan. Samuel Noah dibê ku '' orum '' digel '' ho-ru-um '' a di navê '' horumkoraka '' ya Sumêrê ku navê çiyayekî di '' Efsaneya loqalbanda padişahê Sumerê '' ye hevkok be. Minorsky, ji ber ku di hin nivîstekyên Sûryanî de ku li pal gola Ûrmiyê hatine dîtin navê '' Armaitî Urmaitî '' hatiye dibe ku ev nav Sûryanî be. Navê berê yê Ûrmiyê di serdema şah de Rizayiye bû ku ji navê Riza Şahê Pehlevî girtî bûn. Navê Ûrmiyê yê kevin di serdema sasaniyan de Çîçist bû ye ku di nivîsteka Avestayê de jî hatiyê ku zadîgeha Pêxembera Zêrdeşt bû ye. Niha jî li kêlega Ûrmiyeyê gundek bi navê [[Çîçist]] heye. == Erdnîgarî == Ji aliyê erdnîgariyê de, bajarê Ûrmiyeyê ji aliyê rojhilat ve digehe [[gola Ûrmiyê]] û ji aliyê rojava ve digehe [[bakurê Kurdistanê]] û ji bakur ve digehe bajarê [[Selmas]]ê û ji aliyê başûr ve digehe bajarên [[Nexede]] û [[Şino]] yê. Ûrmiye navenda parezgeha Azerbaycana Rojava (bi kurdî parêzgeha Ûrmiye) ye ku ji bajarên [[Mehabad]], [[Xoy]], [[Selmas]], [[Makû]], [[Çaldiran]], [[Miyanduav]], [[Bokan]], [[Nexede]], [[Şino]], [[Pîranşar]] û [[Serdeşt]]ê pêk tê. "Menda-Avdî" == Dabeşkirina bexşê == {{Gotara bingehîn|Ûrmiye (bexş)}} {| | valign="top" | Gundistanên bexşê: * [[Ûrmiye (bexş)|Merkezî]] (navend) ({{ziman|fa|lمرکزی}}), gundistanên vê bexşê ev in: ** [[Berandiz (gundistan)|Berandiz]] ({{ziman|fa|باراندوز}}) ** Berandizçaya Serî ({{ziman|fa|باراندوزچای شمالی}}) ** Berandizçaya Binî ({{ziman|fa|باراندوزچای جنوبی}}) ** Turkeman ({{ziman|fa|ترکمان}}) ** Bekşlûçay ({{ziman|fa|بکشلوچای}}) ** [[Dol (gundistan)|Dol]] ({{ziman|fa|دول}}) ** Nazlûya Binî ({{ziman|fa|نازلوی جنوبی}}) ** Başqela ({{ziman|fa|باش قلعه}}) ** Rozeçay ({{ziman|fa|روضه چای}}) | valign="top" style="margin-left:2em;"| {| class="wikitable" align="right" style="margin-left:2em;" |- ! [[Ûrmiye (navçe)|Şaristana Ûrmiyeyê]] |- | {{Nexşeya Şaristana Ûrmiyeyê}} |} |} == Dîrok == Li gorî Vladîmîr Mînorskî beriya zayînê di sala 2000an de [[Deşta Ûrmiyeyê|Deşta Ûrmiyê]] gund û şaristaniyên Ûrmiye beşeke ji [[Mîrektiya Wanê]] bû. Vekolîna bermahiyên kevnar ên li nêzîkî Ûrmiyê bû sedema dîtina kelûpelên xwaringehê ku dîroka wan vedigere sedsala 20an a berî zayînê. Di demên kevnare de li aliyê rojavayê [[Gola Ûrmiyê]] jê re Gilzan dihate gotin û di sedsala 9an a berî zayînê de hikûmeteke serbixwe li wir desthilatdar bûye desthilatdar ku piştre tevlî [[Ûrartû|Împeratoriya Ûrartûyan]] yan jî [[Împaratoriya Menanan]] bûye. Di sedsala 8an de berî zayînê, dever heya ku ew beşdarî [[Împeratoriya Med]]an bûye, jêrdestê Hikûmeta Asuzhan bû. Suryaniyên ku ji ber êrîşa Tîmûr a Bexdayê rizgar dibin, ji [[Başûrê Kurdistanê]] reviyabûn çiyayên [[Colemêrg, Hekarî|Colemêrgê]] piştre li rojavayê gola Ûrmiyê bicih dibin û ev herêm heta sedsala 19an wekê cih û warên wan dimîne.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA149 |sernav=Encyclopedia of the World's Minorities |paşnav=Skutsch |pêşnav=Carl |tarîx=2013-11-07 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-135-19388-1 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of the World's Minorities |paşnav=Skutsch |pêşnav=Carl |weşanger=Routledge |tarîx=2013-11-07 |isbn=978-1-135-19388-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&pg=PA149}}</ref> Di serdema sefewiyan de, tirkên osmanî yên cîran ku dijberê [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] bûn çend caran êrîşî bajêr kirin û çend caran bajêr dagirkirin lê di her dagirkirinê de sefewiyan carekê din dîsa bi serketî kontrola deverê bi dest dixin. Dema ku di sala 1622an de, di serdema şahê Sefewî Ebbas I (j.1588-1629) Qasem Sultan Efşar ku wekê waliyê Mûsilê hatibû tayînkirin,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Titles and Emoluments in Safavid Iran: A Third Manual of Safavid Administration |paşnav=Nasiri |pêşnav=Mirza Naqi |weşanger=Mage Publishers |tarîx=2008 |isbn=978-1-933823-23-2}}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.iranicaonline.org/articles/afsar-one-of-the-twenty-four-original-guz-turkic-tribes-t |sernav=Encyclopædia Iranica {{!}} Articles |malper=www.iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2026-03-09 |ziman=en |paşnav=electricpulp.com}}</ref> piştî demek kurt ji ber derketina nexweşiya webayê neçar dimîne ku dest ji wezîfeya xwe berde.<ref name=":0" /> Piştre diçe Rojhilata Kurdistanê û dibe damezrênerê civata Efşar a Ûrmiyê.<ref name=":0" /> Bajêr ji sala 1747an heya sala 1865an dibe paytexta [[Xenedana Ûrmiyeyê]]. Ji ber hebûna kêmneteweyeke girîng a xiristiyanên di dawiya sedsala 19an de Ûrmiyê di sala 1835an de wekê cihê yekem ê mîsyoneriya xiristiyan a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Îranê hatiye hilbijartin ku xebatên mîsyoneriyê bi serokatiyên Justin Perkins (1805–1869) û Asahel Grant (1807–1844); û piştre Fidelia Fiske (1816–1864), Joseph Gallup Cochran (1817–1871) û Joseph Plumb Cochran (1855–1905) hatibû berdewam kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hakim Sahib, the Foreign Doctor: A Biography of Joseph Plumb Cochran, M. D., of Persia |paşnav=Speer |pêşnav=Robert Elliott |weşanger=Revell |tarîx=1911 |isbn=978-0-7950-1105-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tkgDAAAAYAAJ}}</ref> Di sedsala 19an de herêm bûye navenda vejîneke kurt a asûrî û gelek pirtûk û rojname bi zimanê suryanî hatin weşandin. Ûrmiyê her wiha navenda dîyoseza keldaniyan bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newadvent.org/cathen/15225a.htm |sernav=CATHOLIC ENCYCLOPEDIA: Urmiah |malper=www.newadvent.org |roja-gihiştinê=2026-03-09}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Naby |pêşnav=Eden |tarîx=2007 |sernav=Theater, Language and Inter-Ethnic Exchange: Assyrian Performance before World War I |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iranian-studies/article/abs/theater-language-and-interethnic-exchange-assyrian-performance-before-world-war-i/FA5D3474F2056B002C8E7F6D87C56E52 |kovar=Iranian Studies |ziman=en |cild=40 |hejmar=4 |rr=501–510 |doi=10.1080/00210860701476510 |issn=0021-0862}}</ref> Di dawiya sala 1914an de hêzên osmanî di bin fermandariya [[Enver Paşa|Enwer Paşa]] de bi armanca ku xanedaniya osmanî bixin nav şer, çalakiyên nepenî li herêmê zêde kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/journal/690 |sernav=Project MUSE - Genocide Studies International |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-03-09 |ziman=en}}</ref> Di dema [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] de, di du salên pêş de bajar çend caran di navbera rûsan û leşkerên osmanî û kurdan de dest guhertiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Conflict, Conquest, and Conversion: Two Thousand Years of Christian Missions in the Middle East |paşnav=Tejirian |pêşnav=Eleanor H. |weşanger=Columbia University Press |tarîx=2012-10-30 |isbn=978-0-231-51109-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=bHwMD0-X7aYC&pg=PT351 |paşnav2=Simon |pêşnav2=Reeva Spector}}</ref> Di sala 1914an de berî ragihandina şer ên li dijî [[Rûsya]]yê, hêzên osmanî ji sinorê Îranê derbas bûne û gundên xiristiyanan wêran kirine. Êrîşên berfireh di dawiya îlon û cotmeha sala 1914an de gelek gundên asûriyan hatine armanc girtine û êrîşkar nêzîkî Ûrmiyeyê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=4. Playing with Fire: Occupied Urmia |paşnav=Gaunt |pêşnav=David |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2006-12-21 |rr=81–120 |isbn=978-1-4632-1081-6 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.31826/9781463210816-009/html |doi=10.31826/9781463210816-009}}</ref> Ji ber êrîşên osmaniyan, bi hezaran xiristiyanên ku li ser sinor dijiyan reviyane Ûrmiyeyê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Sayfo 1915: an anthology of essays on the genocide of Assyrians/Arameans during the First World War |weşanger=Gorgias Press |tarîx=2018 |isbn=978-1-4632-0730-4 |cih=Piscataway, NJ |paşnavê-edîtor=Talay |pêşnavê-edîtor=Shabo |series=Gorgias Eastern Christian studies |paşnavê-edîtor2=Barthoma |pêşnavê-edîtor2=Soner Onder}}</ref> Di vî bajarî de yek ji pêşengên tevgera Kurdayetiyê [[Ebdulrehman Qasimlo|Dr. Qasimlo]] hatiye dinê. == Demografî == Li herêmê êlên [[Begzade]], [[Celalî]], [[Dirî]], [[Hinare]], [[Herkî]] , [[Kirmanc]], [[Kore Sunî]], [[Seyîd]] û [[Evdoyî]] û Kardarî dijîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Urmia}} {{Azerbaycana Rojava}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Navenda parêzgehên Îranê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|32|58|Bk|45|04|11|Rh|type:city(871204)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Rojhilatê Kurdistanê]] [[Kategorî:Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Ûrmiye| ]] 31kcajck83q0ebl27j3fjql4kxxkq07 Gotinên pêşiyan 0 2955 1998234 1837703 2026-04-08T08:12:12Z Avestaboy 34898 1998234 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Gotinên pêşiyan''' di nav her [[netewe]]yê de hîmekî [[bingeh]]în ê [[civak]]î ye. Xwediyê wan gotinan ne belî ye û di bingeha xwe de gelek caran hatine guhertin. Gotinên pêşiyan, ew gotin in ku [[çîrok]]ekê, nêzîkatiyekê, an perspektîfekê bi hevokeke kurt tîne zimên ku tim di hişê mirov de bimîne û [[mirov]] bi hêsanî bikaribe ji yekî/e din re jî bêje. Çend Mînakên Cûrbecûr ji herema Oxîyê ya nivîsandî:Canê Elî == Lîsteya gotinên pêşiyan == * ''Ji gayê bor re hincet fîtik e''. * ''Heft çîrokên hirçê hene, her heft jî li ser hirmiyê ne''. * ''Dema hirç pîr bû kudik pê gunikan dilîzin''. * ''Dema mirov kal dibe, zarok tilîkan davêjin mirov''. * ''Ker bi ku ve here jî ker e''. * ''Şîrê kerê encax dehşekê mezin dike''. * ''Mirov pîvazê nexwe bêhn ji devê mirov nayê''. * ''Şîreta kerê palasa wî ye''. * ''Bi fisan çarşef boyax nabe''. * ''Bi tirr û fisan hundir germ nabe''. * ''Hêter çi qas jî ji hev dûr herin guhê xwe tim li ser hev bin''. * ''Dijminê bavan nabin dostê lawan''. * ''Dostê bavan nabin dijminê lawan''. * ''Rih dibe bihost, dijmin nabe dost''. * ''Mala bavê meydan e mala xezûr zindan e''. * ''Kûsi miskê naxwe''. * ''Mêr çol e jin gol e''. * ''Ne bihara dûbihar, ne jî pîra diranzêr û guh bi guhar''. * ''Seg (kûçik) goştê seg naxwe''. * ''Nokê rabû li kokê''. == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} * Şahidê rovî dêla rovî ye. * Dims bi sebrê nabe helaw. * Dema seydê gûyê tajî tê. * Çavê li deriyan xwelî li seriyan. * Dengê defê ji dûr ve xweş tê. * Menêre li bejnê, binihêre li vînê. * Nan û mast taştiya rast, nan û dew taştiya derew. * Here ba wî yê te bigrine, meçe ba yê te bikenîne. * Gişkê neda ber nîskê. * Dinya bi dor e, sire tê gahay bor e. * Deriyê xeratan bi benan girêdayî ye. * Deriyê xwe bigir cîranê xwe meke diz. * Destê xebitî li ser zikê têr e. * Destiyê bivir ne ji darê be dar nakeve. * Dev dixwe rû fedî dike. * Dêhn ne dêhn in, ê ji wan bawer dikin dêhn in. * Dê û dotê şer kirin, bêaqilan bawer kirin. * Dibêjin tu li rê, qeda û bela li rê. * Dilê şivên bixwaze dikare ji nêrî şîr derxe. * Dilê tirsonek sîng û berên gewr nabîne. * Dinya gul e, bêhn bike û bide hevalê xwe. * Dinya li dinyê, çavên gur li mîhê. * Ku dît ez im, ku nedît diz im. * Ku dijminê te gêrîk be jî hesabê xwe bike. * Dûr bi nûr e. * Eger xêr bê welatekiwê bigihije hemî cihê welât. * Erd birinc be, av rûn be, ku xwedi tunebe zû xelas dibe. * Eyarê bênamûsa firehe. * Ez çi dibêjim bilûra mi çi dibêje. * Ez ezim tu tuye. * Ez hêdi dimeşim bela dighê mi, ez zû dimeşimez dighêm bela. * Ê dizya hingiv bike wê mêş pêvedin. * Ê jinê berde li paniyê nanêre. * Ê ne di şerde be şêre. * Ê rabe cihê wi, ê bimre jina wi dimine. * Êş hat Şam'ê, ecelhati mirin. * Fala qereçiya lihev derdikeve. * Feqir çûn xwe daliqinin ditin ku dewlemend li ba dibin. * Galgala ket nav dev û dirana, wê bigere li bajar û şaristana. * Giha dibin kevirde namine. * Gotna rast bi mirov ne xweş tê. * Gul ew gul bû baran ji lê hat şil bû. * Gur dikujin qijak dixun. * Ha kevir li cer ket ha cer li kevir ket. * Hechecikê silava li hecêk. * Hemi çêlek tên dotin, hemi gotin nayên gotin. - * Hem ji dêrê bû hem ji ji mizgeftê. * Hem serê xwe dişkine hem ji xercê xwe dide. * Here miletan, bigre adetan. * Her giha li ser koka xwe şin tê. * Her kezizerek simbêlsorek li himbere. * Her tişt ji ziravi mirov ji stûri diqete. * Heta mi xwe naskir mal li xwe xelas kir. * Hevalê bêje "heval heval" mede dû. * Heyfa ciwaniyê pîrî li pêye. * Heywana tu bigerinî wê erzan bibe. * Hin dikin, hin dixon. * Hingivê debeye di eyarê kâçikdaye. * Hûrik hûrik dagir tûrik. * Ji hirçkê du eyar dernayê. * Jin kelehe mêr girtiye. * Ji pira pir diçe ji hindika hindik. * Ji rovi fenektir tune ji eyarê wi pirtir tune. * Ji xelkêre masigiro ji xwere kwêsigiro. * Kanya ku tu avê jê vexwi kevra navêjyê. * Karê ne ji mire bayê wê di ser mire. * Keçkê bêbav çiyayê bêav. * Keda helal dibe mû naqete, keda haram bibe weris ji diqete. * Kerê miri ji gur natirse. * Kes nakeve gora kesi. * Ku kela şorbê çû buhayê heskê pere nake. * Kumê rasta tim qetyayiye. * Kurmê şiri heta piri. * Ku te girt bermede ku te berda bi dû nekeve. * Kûçik ji kê bitirse bi wi ali direye. * Lê kaliyê lê koriyê; mirin çêtireji feqiriyê. * Li bejnê neri bi zêra kirî, laçek rakir kertkê guri. * Li kerê mirî digere ku nala jêke. * Mala me li çoyê meye; çoyê me li ser milê meye. * Malê axê diçe canê xulêm dêşe. * Malê çamêrki û xesiski wek hev dire. * Mal li ser malê nabe. * Mal mala teye lê bi alyê firaxa nere. * Meger li newala nebin xeyala. * Mêja Kurmanca ne ibadete, adete. * Mêrê qels du cara şer dixwaze. * Mirin mirine xirexir çiye? * Mirişka bigere wê lingê wê bi zelq be. * Mirov bi carkê qûnek nabe. * Mirov xwe bi destê xwe ne xurine xura mirov naşkê. * Nabêjin kê kir; dibêjin kê got. * Nan û pivaz hebe nexweşi çavreşiye. * Navê gur derketiye; rovi dinya xera kir. * Ne dujminê xeraba bin; dujminê xerabiyê bin. * Ne fene, ev çi dar û bene? * Ne xwar ne da hevala, geni kir avêt newala. * Nivişta bê tişt, xwedyê xwe kuşt. * Pisik ne li male mişk Evdirrehman'e. * Pivaz, çi sor çi sipi. * Qantir nazê xwê şin nayê. * Qedrê gulê çi zane; kelbeş divê kerê reş. * Qûna wê qûna mirişkêye hêkê qaza dike. * Reng rengin, sor bi dengin. * Rûyê reş ne hewci teniyêye. * Serê du berana di beroşkêde nakela. * Sê wêne dost hene: Nano, gano, cano. * Simbêl bi pisika ji heye. * Şahdê rovi terya wiye. * Şeb û şekir çûn Diyarbekir, şekir rûnişt deng nekir, şeb rabû pesnê xwe kir. * Şerê sibehê ji xêra êvarê çêtire. * Şeva reş keleha mêraye. * Şeytên gotiye "ê li xwe bi heyire ez di winim. * Şêr şêre; çi jine çi mêre. * Şikefta sed pez heryê wê sed û yek pez ji heryê. * Şûr kalanê xwe nabire. * Ta bi ta dibe rih. * Taji bi zorê nare nêçirê. * Teyrê ku goşt dixwun nikilxwarin. * Timayi birakuje. * Tirsa gur ji baranê heba wê ji xwere kulavek çêkra. * Tîr bikî dan diçe,rohn bikî nan diçe * Tu bi hiriba tê li nav keri ba. * Tu cehnemê nebini buhuşt bi te xweş nabe. * Tu çi têxi kewarê wê ew bê xwarê. * War ew ware lê bihar ne ew bihare. * Wê ev hevira hin gelek avê hiline. * Xeber çekê jinêye. * Xeta xwar ji gayê pire. * Xwedê ji yekire xera bike diranê wi di pelûlê de dişkê. * Xwedyê xêra dibe evdalê ber dêra. * Xwestek û kodik bi şûnde? * Xilt çiqas axê bikole bi serê xwe dadike. * Ya nare aş ya ji dire aşvan dikuje. * Yarê diya mi yek ba minê bi dendikê bihiva bi xwedi bikra. * Zikê zaroka tijeye lê zimanê wan nagere. * Zimanê dirêj darkukê serê xwedyê xwe ye. * Zor gêzerê radike. * Çikas ser saxbe ewkas kûn we nenera bibîne == Çavkanî == * [http://ku.wikiquote.org Malpera Wîkîgotinan] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antropolojiya çandî]] [[Kategorî:Cureyê wêjeyî]] [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Wêje]] [[Kategorî:Zanîn]] [[Kategorî:Zargotin]] [[Kategorî:Ziman]] 04u71tj9ln2a9nhuyqky1wox0kvppkk 1998300 1998234 2026-04-08T08:53:51Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998300 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=îlon 2024}} '''Gotinên pêşiyan''' di nav her [[netewe]]yê de hîmekî [[bingeh]]în ê [[civak]]î ye. Xwediyê wan gotinan ne belî ye û di bingeha xwe de gelek caran hatine guhertin. Gotinên pêşiyan, ew gotin in ku [[çîrok]]ekê, nêzîkatiyekê, an perspektîfekê bi hevokeke kurt tîne zimên ku tim di hişê mirov de bimîne û [[mirov]] bi hêsanî bikaribe ji yekî/e din re jî bêje. Çend Mînakên Cûrbecûr ji herema Oxîyê ya nivîsandî:Canê Elî == Lîsteya gotinên pêşiyan == * ''Ji gayê bor re hincet fîtik e''. * ''Heft çîrokên hirçê hene, her heft jî li ser hirmiyê ne''. * ''Dema hirç pîr bû kudik pê gunikan dilîzin''. * ''Dema mirov kal dibe, zarok tilîkan davêjin mirov''. * ''Ker bi ku ve here jî ker e''. * ''Şîrê kerê encax dehşekê mezin dike''. * ''Mirov pîvazê nexwe bêhn ji devê mirov nayê''. * ''Şîreta kerê palasa wî ye''. * ''Bi fisan çarşef boyax nabe''. * ''Bi tirr û fisan hundir germ nabe''. * ''Hêter çi qas jî ji hev dûr herin guhê xwe tim li ser hev bin''. * ''Dijminê bavan nabin dostê lawan''. * ''Dostê bavan nabin dijminê lawan''. * ''Rih dibe bihost, dijmin nabe dost''. * ''Mala bavê meydan e mala xezûr zindan e''. * ''Kûsi miskê naxwe''. * ''Mêr çol e jin gol e''. * ''Ne bihara dûbihar, ne jî pîra diranzêr û guh bi guhar''. * ''Seg (kûçik) goştê seg naxwe''. * ''Nokê rabû li kokê''. == Girêdanên derve == {{Wîkîgotin-b|{{PAGENAME}}}} * Şahidê rovî dêla rovî ye. * Dims bi sebrê nabe helaw. * Dema seydê gûyê tajî tê. * Çavê li deriyan xwelî li seriyan. * Dengê defê ji dûr ve xweş tê. * Menêre li bejnê, binihêre li vînê. * Nan û mast taştiya rast, nan û dew taştiya derew. * Here ba wî yê te bigrine, meçe ba yê te bikenîne. * Gişkê neda ber nîskê. * Dinya bi dor e, sire tê gahay bor e. * Deriyê xeratan bi benan girêdayî ye. * Deriyê xwe bigir cîranê xwe meke diz. * Destê xebitî li ser zikê têr e. * Destiyê bivir ne ji darê be dar nakeve. * Dev dixwe rû fedî dike. * Dêhn ne dêhn in, ê ji wan bawer dikin dêhn in. * Dê û dotê şer kirin, bêaqilan bawer kirin. * Dibêjin tu li rê, qeda û bela li rê. * Dilê şivên bixwaze dikare ji nêrî şîr derxe. * Dilê tirsonek sîng û berên gewr nabîne. * Dinya gul e, bêhn bike û bide hevalê xwe. * Dinya li dinyê, çavên gur li mîhê. * Ku dît ez im, ku nedît diz im. * Ku dijminê te gêrîk be jî hesabê xwe bike. * Dûr bi nûr e. * Eger xêr bê welatekiwê bigihije hemî cihê welât. * Erd birinc be, av rûn be, ku xwedi tunebe zû xelas dibe. * Eyarê bênamûsa firehe. * Ez çi dibêjim bilûra mi çi dibêje. * Ez ezim tu tuye. * Ez hêdi dimeşim bela dighê mi, ez zû dimeşimez dighêm bela. * Ê dizya hingiv bike wê mêş pêvedin. * Ê jinê berde li paniyê nanêre. * Ê ne di şerde be şêre. * Ê rabe cihê wi, ê bimre jina wi dimine. * Êş hat Şam'ê, ecelhati mirin. * Fala qereçiya lihev derdikeve. * Feqir çûn xwe daliqinin ditin ku dewlemend li ba dibin. * Galgala ket nav dev û dirana, wê bigere li bajar û şaristana. * Giha dibin kevirde namine. * Gotna rast bi mirov ne xweş tê. * Gul ew gul bû baran ji lê hat şil bû. * Gur dikujin qijak dixun. * Ha kevir li cer ket ha cer li kevir ket. * Hechecikê silava li hecêk. * Hemi çêlek tên dotin, hemi gotin nayên gotin. - * Hem ji dêrê bû hem ji ji mizgeftê. * Hem serê xwe dişkine hem ji xercê xwe dide. * Here miletan, bigre adetan. * Her giha li ser koka xwe şin tê. * Her kezizerek simbêlsorek li himbere. * Her tişt ji ziravi mirov ji stûri diqete. * Heta mi xwe naskir mal li xwe xelas kir. * Hevalê bêje "heval heval" mede dû. * Heyfa ciwaniyê pîrî li pêye. * Heywana tu bigerinî wê erzan bibe. * Hin dikin, hin dixon. * Hingivê debeye di eyarê kâçikdaye. * Hûrik hûrik dagir tûrik. * Ji hirçkê du eyar dernayê. * Jin kelehe mêr girtiye. * Ji pira pir diçe ji hindika hindik. * Ji rovi fenektir tune ji eyarê wi pirtir tune. * Ji xelkêre masigiro ji xwere kwêsigiro. * Kanya ku tu avê jê vexwi kevra navêjyê. * Karê ne ji mire bayê wê di ser mire. * Keçkê bêbav çiyayê bêav. * Keda helal dibe mû naqete, keda haram bibe weris ji diqete. * Kerê miri ji gur natirse. * Kes nakeve gora kesi. * Ku kela şorbê çû buhayê heskê pere nake. * Kumê rasta tim qetyayiye. * Kurmê şiri heta piri. * Ku te girt bermede ku te berda bi dû nekeve. * Kûçik ji kê bitirse bi wi ali direye. * Lê kaliyê lê koriyê; mirin çêtireji feqiriyê. * Li bejnê neri bi zêra kirî, laçek rakir kertkê guri. * Li kerê mirî digere ku nala jêke. * Mala me li çoyê meye; çoyê me li ser milê meye. * Malê axê diçe canê xulêm dêşe. * Malê çamêrki û xesiski wek hev dire. * Mal li ser malê nabe. * Mal mala teye lê bi alyê firaxa nere. * Meger li newala nebin xeyala. * Mêja Kurmanca ne ibadete, adete. * Mêrê qels du cara şer dixwaze. * Mirin mirine xirexir çiye? * Mirişka bigere wê lingê wê bi zelq be. * Mirov bi carkê qûnek nabe. * Mirov xwe bi destê xwe ne xurine xura mirov naşkê. * Nabêjin kê kir; dibêjin kê got. * Nan û pivaz hebe nexweşi çavreşiye. * Navê gur derketiye; rovi dinya xera kir. * Ne dujminê xeraba bin; dujminê xerabiyê bin. * Ne fene, ev çi dar û bene? * Ne xwar ne da hevala, geni kir avêt newala. * Nivişta bê tişt, xwedyê xwe kuşt. * Pisik ne li male mişk Evdirrehman'e. * Pivaz, çi sor çi sipi. * Qantir nazê xwê şin nayê. * Qedrê gulê çi zane; kelbeş divê kerê reş. * Qûna wê qûna mirişkêye hêkê qaza dike. * Reng rengin, sor bi dengin. * Rûyê reş ne hewci teniyêye. * Serê du berana di beroşkêde nakela. * Sê wêne dost hene: Nano, gano, cano. * Simbêl bi pisika ji heye. * Şahdê rovi terya wiye. * Şeb û şekir çûn Diyarbekir, şekir rûnişt deng nekir, şeb rabû pesnê xwe kir. * Şerê sibehê ji xêra êvarê çêtire. * Şeva reş keleha mêraye. * Şeytên gotiye "ê li xwe bi heyire ez di winim. * Şêr şêre; çi jine çi mêre. * Şikefta sed pez heryê wê sed û yek pez ji heryê. * Şûr kalanê xwe nabire. * Ta bi ta dibe rih. * Taji bi zorê nare nêçirê. * Teyrê ku goşt dixwun nikilxwarin. * Timayi birakuje. * Tirsa gur ji baranê heba wê ji xwere kulavek çêkra. * Tîr bikî dan diçe,rohn bikî nan diçe * Tu bi hiriba tê li nav keri ba. * Tu cehnemê nebini buhuşt bi te xweş nabe. * Tu çi têxi kewarê wê ew bê xwarê. * War ew ware lê bihar ne ew bihare. * Wê ev hevira hin gelek avê hiline. * Xeber çekê jinêye. * Xeta xwar ji gayê pire. * Xwedê ji yekire xera bike diranê wi di pelûlê de dişkê. * Xwedyê xêra dibe evdalê ber dêra. * Xwestek û kodik bi şûnde? * Xilt çiqas axê bikole bi serê xwe dadike. * Ya nare aş ya ji dire aşvan dikuje. * Yarê diya mi yek ba minê bi dendikê bihiva bi xwedi bikra. * Zikê zaroka tijeye lê zimanê wan nagere. * Zimanê dirêj darkukê serê xwedyê xwe ye. * Zor gêzerê radike. * Çikas ser saxbe ewkas kûn we nenera bibîne == Çavkanî == * [http://ku.wikiquote.org Malpera Wîkîgotinan] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Antropolojiya çandî]] [[Kategorî:Cureyê wêjeyî]] [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Lîste]] [[Kategorî:Teoriya wêjeyê]] [[Kategorî:Wêje]] [[Kategorî:Zanîn]] [[Kategorî:Zargotin]] [[Kategorî:Ziman]] ii00j42gjsg9aip1mwz0wsfk1z8d36u Kategorî:Cil 14 3288 1998221 1985261 2026-04-08T08:02:07Z Avestaboy 34898 1998221 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê|Clothing}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Laşê mirovan]] [[Kategorî:Malên mezêxeran]] [[Kategorî:Zargotin]] gbq6wsxkj18frc83qrnygsrcdyxgerj Kategorî:Zargotin 14 3289 1998214 1687834 2026-04-08T07:57:19Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Folklor]] weke [[Kategorî:Zargotin]] guhart 1687834 wikitext text/x-wiki {{Gotara bingehîn}} {{Kategoriya Commonsê|Folklore}} [[Kategorî:Bawerî]] [[Kategorî:Dab]] 4dzoiu8gaj9tavinofpp32z8anlftj5 Kategorî:Cejn 14 4589 1998220 1701114 2026-04-08T08:01:14Z Avestaboy 34898 1998220 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çand]] [[Kategorî:Festîval]] [[Kategorî:Roj]] [[Kategorî:Zargotin]] 2w9iis9x8qorqffvf5bcgxjqndxplr3 Lîsteya gundên şewitandî li Bakurê Kurdistanê 0 5438 1998326 1936021 2026-04-08T10:49:40Z ~2026-21610-18 147054 Gundeki bişewitand li sala 1994 li Pulura Dêrsime 1998326 wikitext text/x-wiki [[Wêne:gunden_sewiti.jpg|thumb|Nexşeya herêma gundên ku ji aliyê dewleta tirk ve hatine valakirin]] Listeya gundên [[Bakurê Kurdistanê]] ye ku di dîrokên cihêreng de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin. Destpêkirina şewitandina gundên kurdan yekem car di dema [[Komkujiya Geliyê Zîlan 1930|Komkujya Geliyê Zîlan]] de pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/kurdistan/230920207 |sernav=ESMANÊ SOR - Şahidên dawî yên Komkujiya Geliyê Zîlan çîroka zîlanê vegotin! |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-04-07 }}</ref> Şewitandin gundên li herêma Geliyê bûye sedem ku bi di sala 1930an de bi hezaran kurd jiyana xwe jidest bide.<ref name=":3" /> Her çiqas di salên 90î de şewitandina gundan bi mebesta valakirina [[Kurdistan]]ê be jî hinek çaran di dema şewitandina gundan de komkujî pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://failibelli.org/dava/altinova-mus-vartinis-davasi/ |sernav=Doza Komkujiya Vartinîs {{!}} SÛCAR TÊ NASIN |malper=web.archive.org |tarîx=2023-02-09 |roja-gihiştinê=2025-04-10 |roja-arşîvê=2023-02-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230209064456/http://failibelli.org/dava/altinova-mus-vartinis-davasi/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Tê texmînkirin ku nêzîkî 3 hezar gundên [[Bakurê Kurdistanê]] ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine şewitandin û hatine valakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://9koy.org/doguda-30-yil-once-koyleri-bosaltilip-zorunlu-goce-tabi-tutulan-insanlara-ne-oldu.html |sernav=30 sal berê gundên ku hatine valakirin û bi darê zorê hatine koçberkirin, çi hat serê wan? |malper=9.Köy |tarîx=2023-01-06 |roja-gihiştinê=2025-03-02 |ziman=tr |paşnav=admin }}</ref> == [[Culemêrg]] (''tr:Hakkari'') == {| border="0" |----- | * [[Evetûnûs]] * [[Balekan]] * [[Çarkelan]] * [[Bileh]] * [[Binewşan]] * [[Dêrzengil]] * [[Gundik]] * [[Gelyê Kurdik]] * [[Xendek]] * [[Kermitê]] | valign="top" | * [[Govik]] * [[Kanimehan]] * [[Mafka]] * [[Yaprakli]] * [[Ugurlu]] * [[Yeniyol]] * [[Doganli]] * [[Begir]] * [[Yukari Sarigol]] * [[Asagi Sarigol]] | valign="top" | * [[Tuzek]] * [[Kayalik]] * [[Yoncali]] * [[Geçitli]] * [[Cevizdibi]] * [[Kaval]] * [[Kavakli]] * [[Yetimli]] * [[Bazê]] * [[Beyyurdu]] | valign="top" | * [[Goksu]] * [[Nivaner]] * [[Geliye Suxê]] * [[Berus Kilisesi]] * [[Sulak]] * [[Yuce]] * [[Gelezo]] * [[Girê Dina]] * [[Selmana]] * [[Pinarli]] | valign="top" | * [[Sarp]] * [[Taslik]] * [[Degirmen]] * [[Cimenli]] * [[Hari]] * [[Igdeli]] * [[Samunan]] * [[Kotranîs]] * [[Nergiz]] * [[Gumuşlî]] | valign="top" | * [[Orta Derecik]] * [[Gelinli]] * [[Gecimli]] * [[Seriya]] * [[Baglica]] * [[Kost]] * [[Kinik]] * [[Kandil]] * [[Karasu]] * [[Gulluce]] | valign="top" | * [[Kuçukkoy]] * [[Sergeli]] * [[Tahi]] * [[Çemtox]] * [[Herge]] * [[Zerekli]] * [[Melota]] |} === [[Gewer]] === (''tr:Yüksekova'') {| border="0" |----- | * [[Sevê]] * [[Çemê Pehn]] * [[Şêxmeman]] * [[Rezik]] * [[Veregos]] * [[Serpil]] * [[Zerê]] | valign="top" | * [[Talanê]] * [[Matê]] * [[Birixan]] * [[Zerenê]] * [[Elsan]] * [[Pagenk]] |} <br/> === [[Şemzînan]] === (''tr:Şemdinli'') {| border="0" |----- | * [[Ankay]] * [[Kepîrlî]] * [[Îkîztaş]] * [[Yumrûkkaya]] * [[Bîgalta]] | valign="top" | * [[Begor]] * [[Mugeyla]] * [[Bedkar]] * [[Bêdaw]] * [[Sivaherk]] |} <br/> === [[Çelê]] === (''tr:Çukurca'') {| border="0" |----- | * [[Kavûsak]] * [[Cevîzlî]] * [[Yeşîltaş]] * [[Adakli]] * [[Durî]] * [[Işikli]] * [[Koprulu]] | valign="top" | * [[Ormanli]] * [[Harli]] * [[Kavsak]] * [[Çayirli]] * [[Uzumlu]] * [[Çinarli]] (ne bitimamî) |} <br/> == [[Bedlîs]] (''tr:Bitlis'') == {| border="0" |----- | * [[Lard]] * [[Hevek]] * [[Otlu]] * [[Hevene]] * [[Çeman]] * [[Hivanis]] * [[Karukên]] | valign="top" | * [[Gomsek]] * [[Herdê]] * [[Îngol]] * [[Perematê]] * [[Miryanis]] * [[Xumaç]] * [[Suwê]] * [[Zîzan]] |} <br/> === [[Tetwan]] === (''tr:Tatvan'') {| border="0" |----- | * [[Uranis]] * [[Pertevkût]] * [[Pancas]] * [[Engesor]] * [[Pihok]] * [[Inzan]] * [[Axkis]] * [[Kirtvan]] | valign="top" | * [[Çanges]] * [[Çorsin]] * [[Ez]] * [[Sulu]] * [[Avetax]] * [[Sargaç]] * [[Vanik]] * [[Kurtikan]] |} <br/> === [[Mûtkî]] === (''tr:Mutki'') {| border="0" |----- | * [[Virkol]] * [[Seransor]] * [[Qeflike]] * [[Hemamekan]] * [[Parêzan]] | valign="top" | * [[Çeman]] * [[Aspencir]] * [[Gerêgir]] * [[Lafêna]] * [[Berganê]] |} <br/> === [[Xîzan]] === ''(tr:Hizan)'' {| border="0" |----- | * [[Gulpik]] * [[Hiset]] * [[Pars]] * [[Serik]] * [[Pişta Resan]] * [[Giradifin]] * [[Giraziyaret]] * [[Cinda]] * [[Aviyan]] * [[Geval]] | valign="top" | * [[Tavlik]] * [[Beru]] * [[Arpans]] * [[Sersere]] * [[Begri]] * [[Kunduz]] * [[Us]] * [[Çaqiran]] * [[Nernis]] * [[Hanzrat]] | valign="top" | * [[Ase]] * [[Berûj]] * [[Şukur]] * [[Oris]] * [[Telas]] * [[Tisûn]] |} <br/> == [[Wan]] (''tr:Van'') == <br/> === [[Şax]] === ''(tr:Çatak)'' {| border="0" |----- | * [[Simanis]] * [[Ferkinis]] * [[Xumar]] * [[Ting]] * [[Teresan]] * [[Heldan]] * [[Bezanis]] * [[Çiçan]] * [[Martinis]] * [[Turanis]] | valign="top" | * [[Kurk]] * [[Destan]] * [[Xaçêsor]] * [[Hacibey]] * [[Xwarg]] * [[Turbêset]] * [[Ezdinan]] * [[Enines]] * [[Kêtê]] * [[Koranan]] | valign="top" | * [[Zeferan]] * [[Cenefê]] * [[Sul]] * [[Qoranan]] * [[Orik]] * [[Konarga]] * [[Mela Keleş]] * [[Kelehê]] * [[Salat]] |} <br/> === [[Muksî]] === ''(tr:Bahçesaray)'' {| border="0" |----- | * [[Memode]] * [[Telefan]] * [[Kanûxumar]] * [[Perz]] * [[Gundê Zîlan]] | valign="top" | * [[Giyanis]] * [[Malêsavûwar]] * [[Zoravan]] * [[Minikas]] * [[Xirabsork]] |} <br/> === [[Elbak]] === ''(tr:Başkale)'' * [[Çox]] * [[Beblesin]] * [[Tigi]] * [[Karabilyan]] <br/> == [[Êlih]] (''tr:Batman'') == <br/> === [[Heskîf]] , (Heskêf) === ''(tr:Hasankeyf)'' {| border="0" |----- | * [[Himediyê]] * [[Dazcana]] * [[Mirdesê]] * [[Atlihan]] * [[Pegrafê]] * [[Eynbolatê]] * [[Xirbakûr]] | valign="top" | * [[Kaniyamezin]] * [[Kêdil]] * [[Girêbekir]] * [[Kaneynê]] * [[Alinê]] * [[Çatalsû]] * [[Izdara]] |} <br/> === [[Qubîn]] === ''(tr:Beşiri)'' * [[Avtaxwarê]] * [[Xenduk]] * [[Qubabê]] * [[Bisira Jorê]] * [[Bisira Xwarê]] * [[Awtajorê]] <br/> === [[Kercews]] === ''(tr:Gercüş)'' {| border="0" |----- | * [[Kelehê]] * [[Gundik]] * [[Berdehol]] * [[Bilaksê]] * [[Seyare]] * [[Hirmesê]] * [[Derifkan]] * [[Bêcirman]] * [[Gundikê Kolan]] * [[Ecibê]] * [[Çalikê]] | valign="top" | * [[Malamihê]] * [[Zivinga Abirbinya]] * [[Habizbinê]] * [[Bervena]] * [[Derefe]] * [[Berkolinê]] * [[Xina]] * [[Zeviya Sor]] * [[Dizdara]] * [[Botika]] |} <br/> === [[Hezzo]] === ''(tr:Kozluk)'' {| border="0" |----- | * [[Newala]] * [[Tirop]] * [[Gola]] * [[Aynras]] * [[Serika]] * [[Timox]] * [[Merga mezrasi]] | valign="top" | * [[Hergemo]] * [[Cindo]] * [[Mursifan]] * [[Papur]] * [[Melamesurê]] * [[Dersewan]] * [[Ceznê]] |} <br/> === [[Kabilcevz]] === ''(tr:Sason)'' {| border="0" |----- | * [[Herendê]] * [[Şêxika]] * [[Permîsa Şêxa]] * [[Sebanê]] * [[Teraş]] * [[Herivê]] * [[Horsalê]] * [[Herdayê]] * [[Şêxhamza]] * [[Cacasê]] * [[Belav]] * [[Helîsê]] * [[Tanzê]] | valign="top" | * [[Gomik]] * [[Gurgenlî]] * [[Kaçiring]] * [[Mitheng]] * [[Belesewa]] * [[Malamele]] * [[Çemê Mîratê]] * [[Gerok]] * [[Malademira]] * [[Çay]] * [[Gawistê]] * [[Hergok]] * [[Darabiyê]] |} == [[Sêrt]] (''tr:Siirt'') == {| border="0" |----- | * [[Gêra Ûsê]] * [[Biloris]] * [[Lêfe]] * [[Gewat]] * [[Zila]] * [[Zuvêk]] * [[Qesrik]] * [[Dodayis]] * [[Kalender]] * [[Derxalb]] | valign="top" | * [[Şemsê]] * [[Mehînê]] * [[Miwela]] * [[Tevlik]] * [[Gûhera]] * [[Qesrik]] * [[Geravis]] * [[Seyfiyê]] * [[Soranê]] |} <br/> === [[Misirc]] === ''(tr:Kurtalan)'' {| border="0" |----- | * [[Behavs]] * [[Beytil]] * [[Kendalê]] * [[Kasirkê]] * [[Husêniyê]] * [[Gozik]] * [[Çemkurik]] * [[Commaniyê]] * [[Tavlikê]] * [[Cefanê]] * [[Usiyê]] | valign="top" | * [[Merge]] * [[Belekê]] * [[Asik]] * [[Anderê]] * [[Xirbê]] * [[Beysatun]] * [[Aynkesir]] * [[Bacriyê]] * [[Dimserk]] * [[Til]] |} <br/> === [[Kufra]] === ''(tr:Şirvan)'' * [[Mezra Şexan]] * [[Saras]] * [[Endê]] * [[Merç]] * [[Hesko]] * [[Xerxas]] * [[Zuzaht]] <br/> === [[Hewêl]] === ''(tr:Baykan)'' * [[Bayikê]] * [[Bilvanîs]] * [[Bestan]] * [[Çukurtaş]] * [[Mezre]] <br/> === [[Xesxêr]] === ''(tr:Perwarî)'' {| border="0" |----- | * [[Xerxor]] * [[Besa]] * [[Beruk]] * [[Erkent]] * [[Kundes]] * [[Medrese]] * [[Mexês]] * [[Serhel]] * [[Keverok]] * [[Suxêya]] | valign="top" | * [[Hot]] * [[Hol]] * [[Kal]] * [[Nejeç]] * [[Zoravan]] * [[Keleh]] * [[Aqêr]] * [[Meseh]] * [[Baglica]] * [[Omyanus]] | valign="top" | * [[Kesrik]] * [[Kevsin]] * [[Axiyan]] * [[Çema]] * [[Geliye Osman]] * [[Sikeytiya]] * [[Kerxar]] * [[Bane Aziza]] * [[Kaê Nizir]] * [[Koçnis]] | valign="top" | * [[Berûk]] * [[Tosuntarla]] * [[Hertevina]] * [[Çeleka]] * [[Tiri]] * [[Gurzuvan]] * [[Tal]] |} <br/> === [[Dih]] === (''tr:Eruh'') {| border="0" |----- | * [[Garisan]] * [[Şêxwelî]] * [[Bilcuna]] * [[Isxasa]] * [[Baluka]] * [[Kaniya Biyê]] * [[Elezîz]] * [[Torik]] * [[Diriskê]] * [[Daran]] * [[Milan]] | valign="top" | * [[Bêngov]] * [[Qesir Celo]] * [[Nêhkê]] * [[Sisil]] * [[Emtê]] * [[Şextûrk]] * [[Gelî, Dih|Gelî]] * [[Serkar]] * [[Firisan]] * [[Bikêt]] * [[Terhêm]] | valign="top" | * [[Memira]] * [[Girdara]] * [[Hesinka]] * [[Awal]] * [[Guvesîl]] * [[Difnî]] * [[Ebûbekran]] * [[Zivinga Hecîelî]] * [[Parês]] * [[Hergulê]] * [[Kanka]] | valign="top" | * [[Misêfra]] * [[Ginyanîs]] * [[Bûzikra]] * [[Diriskê]] * [[Sukav]] * [[Derawud]] * [[Sewera]] * [[Ifaça]] * [[Aktikan]] * [[Rexênê]] |} <br/> == [[Şirnex]] (''tr:Şirnak'') == {| border="0" |----- | * [[Turkiz]] * [[Biyava]] * [[Gundikê Melê]] * [[Gundikê Remo]] * [[Medikan]] * [[Kendala]] * [[Nerêx]] * [[Banê Botuyan]] * [[Glindor]] * [[Fêrisa]] * [[Gûzagurka]] | valign="top" | * [[Kurum]] * [[Spindarok]] * [[Silyan]] * [[Avyan]] * [[Navyan]] * [[Avka Masya]] * [[Cinet]] * [[Qarnê]] * [[Basret]] * [[Spîvyan]] * [[Bisires]] | valign="top" | * [[Şerefiya]] * [[Bezokê]] * [[Gundmitrip]] * [[Banê Mehînda]] * [[Hestan]] * [[Hema]] * [[Gezerok]] * [[Dera]] * [[Kopanî]] * [[Banê Cindiya]] * [[Nanîf]] | valign="top" | * [[Divin]] * [[Zeytûnik]] * [[Dihde]] * [[Sara]] * [[Xudan]] * [[Destik]] * [[Xwarê Pizo]] * [[Kanî Ferske]] * [[Zorava]] * [[Berezan]] | valign="top" | * [[Banabiyê]] * [[Girê Spî]] * [[Çolya]] * [[Sarbitme]] * [[Dêrik]] * [[Semka]] * [[Cuneyt]] * [[Gundikê Ûso]] * [[Deryê Kera]] * [[Zifka]] | valign="top" | * [[Derye Duvyan]] * [[Ziyaret]] * [[Xirabelisa]] * [[Benderuk]] * [[Meydin]] * [[Dêrsew]] * [[Berê Mirê]] * [[Dimiyla]] * [[Rusor]] * [[Sehrebon]] | valign="top" | * [[Belûze]] * [[Cuniver]] * [[Çeme Mezin]] * [[Korkita Xane]] * [[Mendik]] * [[Girok]] * [[Tengê]] * [[Diryan]] * [[Xirbikê Bestê]] * [[Çala]] | valign="top" | * [[Mehujke]] * [[Reneris]] * [[Sorgoze]] * [[Berkesir]] * [[Talika]] * [[Gurdila]] * [[Sinê]] * [[Balkaya]] * [[Kavuncu]] * [[Geliye Kazi]] | valign="top" | * [[Mindikera]] * [[Seredêhle]] * [[Silerut]] * [[Riyan]] * [[Milga]] * [[Bilmat]] * [[Gewer]] * [[Diranê]] * [[Zivingok]] * [[Gurdila]] | valign="top" | * [[Gulindil]] * [[Avka Tehlo]] * [[Ramûran]] * [[Dehreban]] * [[Gelî, Şirnex|Gelî]] * [[Mistaxe]] * [[Talga]] * [[Bacrit]] * [[Bertul]] * [[Dedeoren]] |} <br/> === [[Base]] === (''tr:Güçlükonak'') {| border="0" |----- | * [[Banê]] * [[Keresa]] * [[Sewê]] * [[Sehrika]] * [[Ziving]] * [[Hanihejira]] * [[Neviya]] * [[Meydana Selê]] * [[Hirares]] | valign="top" | * [[Newiyan]] * [[Şikefta Yusufan]] * [[Çeme Gewr]] * [[Gerê]] * [[Zewê]] * [[Guyina]] * [[Ziwînga Sikaka]] * [[Xursê]] * [[Kerxor]] |} <br/> === [[Elkê]] === (''tr:Beytüşebap'') {| border="0" |----- | * [[Kehnireş]] * [[Kûtnis]] * [[Gelikan]] * [[Derahine]] * [[Mehriye]] * [[Surge]] * [[Germok]] * [[Hewsebe]] * [[Komir]] * [[Kelehok]] * [[Suxurpaşa]] | valign="top" | * [[Sêtkar]] * [[Nevala Genima]] * [[Bordikêl]] * [[Pirana]] * [[Torane]] * [[Xinzorik]] * [[Hozê]] * [[Gunike Siparkiyan]] * [[Hênik]] * [[Kizvankê]] * [[Pirdoda]] | valign="top" | * [[Hecelya Jer]] * [[Hecelya Jor]] * [[Kaçit]] * [[Mêlixa]] * [[Bersekera]] * [[Govik]] * [[Çeme Pire]] * [[Hevsa Berê]] * [[Sirkê]] * [[Gurgavik]] * [[Girê Gebelya]] | valign="top" | * [[Merkite]] * [[Pertavin]] * [[Zoravan]] * [[Kolka]] * [[Derabahmik]] * [[Meydana Qolya]] * [[Evrex]] * [[Sulav]] * [[Berman]] * [[Geznex]] * [[Halê]] | valign="top" | * [[Balekan]] * [[Mergazer]] * [[Gelikân]] * [[Beyar]] * [[Beskare]] * [[Zerhel]] * [[Hewsa Bekir]] * [[Gakela]] * [[Xirabelyas]] * [[Bilbes]] |} === [[Qileban]] === (''tr:Uludere'') {| border="0" |----- | * [[Siris]] * [[Mijin]] * [[Kadun]] * [[Ziravik]] * [[Deleka]] * [[Kolge]] * [[Siwet]] * [[Bileh]] * [[Nerweh]] * [[Alos]] * [[Revenka]] | valign="top" | * [[Hedris]] * [[Zeviyan]] * [[Çeman]] * [[Ripin]] * [[Heletê]] * [[Robosk]] * [[Kelhesna]] * [[Mehraw]] * [[Sipazyan]] * [[Nirêh]] * [[Qalik]] | valign="top" | * [[Kror]] * [[Baziyan]] * [[Ewîl]] * [[Yekmal]] * [[Mergeh]] * [[Hilal]] * [[Becuhe]] * [[Mutluca]] * [[Cevizlidere]] * [[Kolik]] |} <br/> === [[Silopî]] === (''tr:Silopi'') {| border="0" |----- | * [[Derebaşî]] * [[Herbul]] * [[Dêrasor]] * [[Dêradevs]] * [[Baspin]] * [[Gitê]] * [[Besere]] * [[Hesena]] * [[Xinis]] | valign="top" | * [[Silp]] * [[Girabiya]] * [[Bezgin]] * [[Danesor]] * [[Seravik]] * [[Devis]] * [[Blika]] * [[Mehra]] |} <br/> === [[Cizîr]] === (''tr:Cîzre'') {| border="0" |----- | * [[Bunisra]] * [[Hebler]] * [[Şax]] * [[Rewênî]] * [[Baziftê]] * [[Bakertal]] * [[Ernebat]] * [[Baska]] * [[Genda]] | valign="top" | * [[Bakosk]] * [[Dêra Jêr]] * [[Dêra Jor]] * [[Dêra Bilind]] * [[Basîsik]] * [[Seravê]] * [[Robara Jor]] * [[Robara Jêr]] |} <br/> === [[Hezex]] === (''tr:Idil'') {| border="0" |----- | * [[Bakvan]] * [[Xaltan]] * [[Xenduk]] * [[Hespist]] * [[Guriza]] * [[Kasroq]] * [[Temerzê]] * [[Soran]] * [[Axrit]] * [[Bayrik]] | valign="top" | * [[Kivex]] * [[Bertal]] * [[Xirapdarik]] * [[Delave Qesrê]] * [[Narinci]] * [[Bêzirkê]] * [[Basak]] * [[Zinarix]] * [[Kefsur]] * [[Basibirin]] | valign="top" | * [[Xaltan]] * [[Midih]] * [[Zengilox]] * [[Hêdil]] * [[Siftik]] * [[Xirabê Tûya]] * [[Bafê]] * [[Tilêla]] * [[Karaxirap]] * [[Xêlani]] | valign="top" | * [[Erzenix]] * [[Dupiçe]] * [[Destêdarê]] * [[Mizgevtog]] * [[Xirbak]] * [[Bahrim]] * [[Fîrfêl]] * [[Fil]] * [[Xendek]] |} <br/> == [[Mêrdîn]] (''tr:Mardin'') == <br/> === [[Midyad]] === (''tr:Midyat'') * [[Taka]] * [[Koçane]] * [[Deyvanke]] * [[Nemirdane]] * [[Kevnase]] <br/> === [[Qoser]] === (''tr:Kiziltepe'') {| border="0" |----- | * [[Babine]] * [[Amrut]] * [[Biloka]] * [[Wardimsa Jor]] * [[Wardimsa Jer]] | valign="top" | * [[Faris]] * [[Alipasa]] * [[Xubat]] * [[Heft Xweh]] |} <br/> === [[Stewr]] === (''tr:Savur'') * [[Tizyan]] * [[Bakeysê]] * [[Bakustan]] * [[Cizrê]] * [[Çilstûn]] * [[Dengiza]] * [[Kunifir]] * [[Kose]] * [[Elfan]] * [[Quzerip]] * [[Xindeq]] <br/> === [[Şemrex]] === (''tr:Mazidag'') {| border="0" |----- | * [[Korco]] * [[Kûluka Xeryayi]] * [[Lolan]] * [[Xirbemêzin]] * [[Xarok]] * [[Melebiyê]] * [[Kanya Ali]] * [[Halelyali]] * [[Mendila]] * [[Golagule]] | valign="top" | * [[Semika]] * [[Hesena]] * [[Yêwre]] * [[Kelek]] * [[Kebapçi]] * [[Gat]] * [[Mixat]] * [[Hilbelus]] * [[Şêxamed]] * [[Xirbêaryê]] | valign="top" | * [[Tawisî]] * [[Ûsibê Pirê]] * [[Hindiliz]] * [[Melebik]] * [[Durakli]] * [[Golika Geryayi]] * [[Simak]] * [[Golikê]] * [[Sebe]] * [[Xirbebîran]] | valign="top" | * [[Tavisî]] * [[Pîran]] * [[Mendela]] * [[Tarin]] * [[Hezazê]] * [[Xirbe Azim]] |} <br/> === [[Dêrik]] === (''tr:Derik'') {| border="0" |----- | * [[Majmajkê]] * [[Siçana]] * [[Girik]] * [[Serê Mergê]] * [[Mixat]] * [[Girxanik]] * [[Sisan]] * [[Şêxadem]] * [[Qubik Çagil]] * [[Sevtege]] | valign="top" | * [[Serbê]] * [[Xirar]] * [[Demurliyê]] * [[Selme]] * [[Mezrajor]] * [[Remok]] * [[Xirbagura]] * [[Giresor]] * [[Germik]] * [[Şêba Jêr]] * [[Şêba Jor]] | valign="top" | * [[Xanî Sor]] * [[Menteşiya Jêrîn]] (Hinek Mal) * [[Insilk]] * [[Qubik]] * [[Meskina]] |} <br/> === [[Nisêbîn]] === (''tr: Nusaybin'') {| border="0" |----- | * [[Çalê]] * [[Serêkaniyê]] * [[Cilibgrave]] * [[Cinata Hiso]] * [[Gorentepe]] * [[Mezra Geliyê Pira]] * [[Sêderi]] * [[Qêsrik]] * [[Dêra Çomera]] * [[Bazar]] | valign="top" | * [[Kunar]] * [[Mendikan]] * [[Fiskîn]] * [[Misavil]] * [[Xanîka Şêxa]] * [[Baminmin]] * [[Mezra Hesenka]] * [[Hemzo]] * [[Geliyê Sora]] * [[Sêvtilik]] | valign="top" | * [[Badip]] * [[Bezek]] * [[Xirbê Mişka]] * [[Marinê]] * [[Kunarê]] * [[Sarinkê]] * [[zivingê]] |} 〈br/〉 === [[Mehsertê]] === (''tr:Ömerli'') {| border="0" |----- | * [[Yeste]] * [[Xanîsorê]] * [[Şêxmahmût]] * [[Kevarêye]] * [[Kermêt]] * [[Rişwan]] * [[Metîna]] | valign="top" | * [[Hacya]] * [[Bêrt]] * [[Xirbê Belik]] * [[Kafsenor]] * [[Xirbêmamita]] * [[Xirbelik]] * [[Xirbê Kermêdi]] |} <br/> === [[Kerboran]] === ''(tr: Dargeçit)'' {| border="0" |----- | * [[Germero]] * [[Qewaqa]] * [[Dêrik]] * [[Dîlan]] * [[Botijê]] * [[Şikeftika]] * [[Kupras]] * [[Banêhebanê]] * [[Dêrişk]] * [[Çêlik]] * [[Zêwik]] * [[Gundikê Azimê]] * [[Berzew]] * [[Miştê]] * [[Gelîkura]] * [[Dereca]] * [[Gundikê hacî]] * [[Firava]] * [[Batkîm]] | valign="top" | * [[Bêrkevan]] * [[Dînar]] * [[Başrût]] * [[Germavê]] * [[Meranê]] * [[Berêzêwê]] * [[Amara]] (Ne bitemamî) * [[Zengan]] * [[Hermêsê]] * [[Tîriwa]] * [[Îzar]] * [[Basqil]] * [[Xirbê Şabikê]] * [[Xirbê Keryanê]] * [[Îwan]] * [[Liyan]] * [[Şibêbî]] | valign="top" | * [[Gizrê]] |} <br/> == [[Amed]] (Diyarbakir) == * [[Kerkula]] * [[Saklat]] * [[Azraoglu]] * [[Hanifi]] * [[Çavselikiya]] * [[Tiltepan]] <br/> === [[Farqîn]] === (''tr:Silvan'') {| border="0" |----- | * [[Bilbil]] * [[Gundikêbirahîm]] * [[Şemrax]] * [[Bayik]] * [[Hiskêmerg]] * [[Ferhend]] * [[Pileka]] * [[Belawela]] * [[Hîleliyê]] * [[Goltepe]] | valign="top" | * [[Sevlera]] * [[Gormez]] * [[Hesendeliye]] * [[Heciçerkez]] * [[Çiçika]] * [[Huseynka]] * [[Deyka]] * [[Kizlal]] * [[Miranga]] * [[Kanispiyê]] | valign="top" | * [[Bezwan]] * [[Baskê]] * [[Dêrika Miqûrê]] * [[Kaniya Gula]] * [[Kûrbeyt]] * [[Basimt]] * [[Fisatê]] * [[Zinzin]] * [[Mereni]] * [[Serêli]] | valign="top" | * [[Mala Sawû]] * [[Barkus]] * [[Kaniya Kewa]] * [[Korit]] * [[Veysika]] * [[Mireliya]] * [[Çirike]] * [[Sehbe Derûn]] * [[Karamusê]] * [[Sergewrê]] |} <br/> === [[Pîran]] === (''tr:Dicle'') {| border="0" |----- | * [[Prejman]] * [[Xaçek]] * [[Saruli]] * [[Alizilfiya]] * [[Silbetan]] * [[Heridan]] * [[Enbil]] * [[Mezirkê]] * [[Quye]] * [[Tonekrag]] | valign="top" | * [[Govele]] * [[Arusek]] * [[Pishasan]] * [[Kelkom]] * [[Kendalê]] * [[Holê]] * [[Alabengi]] * [[Zigre]] * [[Bawodin]] * [[Derik]] |} <br/> === [[Pasûr]] === (''tr:Kulp'') {| border="0" |----- | * [[Askar]] * [[Nedera]] * [[Babucenk]] * [[Dimilyan]] * [[Reşikan]] * [[Badika Hevrê]] * [[Asarka]] * [[Tiyaks]] * [[Qasser]] * [[Safirnuta]] * [[Emer]] | valign="top" | * [[Safirnuta Merga Bota]] * [[Safirnuta Tiraka]] * [[Safirnuta Hizni]] * [[Hiskabut]] * [[Xaçika]] * [[Nercik]] * [[Delit]] * [[Salten]] * [[Serefkan]] * [[Sirnaz]] | valign="top" | * [[Sindîz]] * [[Sikeftiya]] * [[Komak]] * [[Bahemdan]] * [[Goman]] * [[Sinas]] * [[Zikti]] * [[Malamici]] * [[Mala Dînarê]] * [[Dilet]] | valign="top" | * [[Ûçkoyu]] * [[Yakut]] * [[Memikan]] * [[Yukari Polatli]] * [[Girindiz]] * [[Kevirxan]] * [[Xujart]] * [[Duderyan]] * [[Çiçek]] * [[Gavgas]] | valign="top" | * [[Tur]] * [[Behemdan]] * [[Arkatin]] * [[Cumar]] * [[Kanika]] * [[Giremori]] * [[Hus]] * [[Yacuxa]] * [[Miriska]] * [[Qijika]] | valign="top" | * [[Geliyê Piresê]] * [[Geliyê Musir]] * [[Geliyê Amanka]] * [[Panax]] * [[Geliyê Hunê]] * [[Qeytere]] * [[Narcik]] * [[Girindes]] * [[Xoçka]] * [[Kapuka]] | valign="top" | * [[Belin]] * [[Deyas]] * [[Hertan]] * [[Dinlik]] * [[Kefan]] * [[Godern]] * [[Cews]] * [[Temiran]] * [[Nevuk]] * [[Dirazeyn]] | valign="top" | * [[Sergewrê]] * [[Tiryar]] * [[Gomak]] * [[Zirakti]] * [[Kiran]] * [[Mezir]] * [[Guner]] * [[Guyê]] * [[Kulpik]] * [[Mezra]] |} <br/> === [[Lîce]] === (''tr:Lice'') {| border="0" |----- * [[Bamitni]] * [[Fîs]] * [[Derxust]] * [[Bawerdê]] * [[Peçar]] * [[Mehmê]] * [[Xiraba]] * [[Xumbas]] * [[Pasçiya]] * [[Hezan]] | valign="top" * [[Xanakelé]] * [[Malamihê Biro]] * [[Gozê]] * [[Karêz]] * [[Henvih]] * [[Pirinsk]] * [[Feytere]] * [[Herê]] * [[Hesik]] | valign="top" | * [[Pêçar]] * [[Mastak]] * [[Neban]] * [[Kevnor]] * [[Hirboç]] * [[Herek]] * [[Daraqol]] * [[Baset]] * [[Resan]] * [[Cimar]] | valign="top" | * [[Çeme Elika]] * [[Kafirun]] * [[Şêxmûs]] * [[Hesrit]] * [[Mustak]] * [[Fum]] * [[Pirêk]] * [[Kijikbihiv]] * [[Darli]] * [[Savat]] | valign="top" | * [[Soga]] * [[Huseynik]] * [[Liçok]] * [[Koruca]] * [[Piroz]] * [[Nayi]] * [[Goztik]] * [[Zengesor]] * [[Barav]] * [[Bawerd]] | valign="top" | * [[Sertut]] * [[Xilboç]] * [[Bubik]] * [[Gozrik]] * [[Herpê]] * [[Bêsist]] * [[Multik]] * [[Dehlazêrî]] * [[Hindiliz]] * [[Mizrak]] | valign="top" | * [[Zengê]] * [[Henyat]] * [[Eloxiso]] * [[Kuruçay]] * [[Cinesor]] * [[Zara]] * [[Hewrê]] * [[Celkê]] * [[Goma Hecî Qadir]] * [[Pirik]] | valign="top" | * [[Goma Çelebiyê]] * [[Saklat]] * [[Balince]] * [[Firdeys]] * [[Goma Heci Emrexan]] * [[Engul]] * [[Binemeryan]] * [[Cumarê]] * [[Pirê]] * [[Entaq]] | valign="top" | * [[Xanegela]] * [[Combelas]] * [[Derkam]] * [[Kiledar]] * [[Puneyn]] * [[Ekro]] * [[Misirf]] * [[Goma Arif Beg]] * [[Goma Bekiran]] * [[Sisê]] |} <br/> === [[Hezro]] === (''tr:Hazro'') {| border="0" |----- | * [[Kofercin]] * [[Cumat]] * [[Selîma]] * [[Hindez]] * [[Halhal]] * [[Simsim]] | valign="top" | * [[Xodik]] * [[Kanî]] * [[Xondof]] * [[Beskel]] * [[Kaniyaspî]] * [[Bazman]] |} <br/> === [[Erxenî]] === (''tr:Ergani'') {| border="0" |----- | * [[Hindis]] * [[Qawirme]] * [[Kupu]] * [[Ceyda]] * [[Malan]] | valign="top" | * [[Gizgin]] * [[Çavak]] * [[Kaydalî]] * [[Hilar]] * [[Uçkardeş]] |} <br/> === [[Hênê]] === (''tr:Hani'') {| border="0" |----- | * [[Sera]] * [[Commanas]] * [[Derkam]] * [[Batelt]] * [[Kuyular]] * [[Eskin]] * [[Goma Bekira]] * [[Serdê]] | valign="top" | * [[Koçeran]] * [[Hûrik]] * [[Derno]] * [[Topçûlar]] * [[Xorsê]] * [[Turalî]] * [[Kaledîbî]] |} <br/> === [[Bismil]] === * [[Kurdhecî]] * [[Bîrikê]] * [[Babaxakî]] * [[Çavûşoglu]] * [[Başkoy]] * [[Kopeklî]] * [[Malamûsê]] * [[Zengilê]] <br/> === [[Şamkuş]] === (''tr:Çermik'') * [[Aşagi Sehler]] * [[Girêgûz]] * [[Çepal]] <br/> == [[Çewlîg]] (''tr:Bingöl'') == * [[Guzeldere]] * [[Hamek]] * [[Matun]] * [[Çirik]] <br/> === [[Darahênê]] === (''tr:Genç'') {| border="0" |----- | * [[Pîroz]] * [[Riz]] * [[Dedebag]] * [[Kesan]] * [[Hesbern]] * [[Saferun]] * [[Gerçekli]] * [[Mimkun]] * [[Mezrakuzê]] * [[Zulfun]] * [[Dirî]] | valign="top" | * [[Satos]] * [[Lêdilê]] * [[Karzêl]] * [[Vartuk]] * [[Angesor]] * [[Anaxsir]] * [[Mordarik]] * [[Herkin]] * [[Prons]] * [[Xisqonis]] * [[Yaxmuk]] * [[Avdos]] | valign="top" | * [[Azgler]] * [[Misware]] * [[Saxuk]] * [[Gelbe]] * [[Xedesimat]] * [[Tiryar]] * [[Xursiyê]] * [[Sergewrik]] * [[Arxat]] |} <br/> === [[Gêxî]] === (''tr:Kigi'') {| border="0" |----- | * [[Gatik]] * [[Hergep]] * [[Guneşlî]] * [[Avtariç]] * [[Zenan]] * [[Hozavit]] * [[Bilecê]] * [[Destik]] * [[Hopik]] * [[Hogaskomlari]] | valign="top" | * [[Xarixa jor]] * [[Xarixa jêr]] * [[Unguzuk]] * [[Çanakli]] * [[Abvank]] * [[Çomak]] * [[Hurs]] * [[Arik]] * [[Tirikan]] * [[Suvariç]] | valign="top" | * [[Cibirkoy]] * [[Xacitur]] * [[Kijikan]] * [[Horur]] * [[Malaibrahim]] * [[Halveliyan]] * [[Sair]] * [[Sellihaydan]] * [[Hosasan]] * [[Vatrakum]] | valign="top" | * [[Abdalan]] * [[Melekan]] * [[Gulikan]] * [[Gimek]] |} <br/> == [[Elezîz]] ([[Mezra]]) (''tr:Elazığ'') == <br/> === [[Depe]] === (''tr:Karakoçan'') {| border="0" |----- | * [[Çayir Gulu]] * [[Findik]] * [[Mama Axê]] * [[Uçbudak koyu]] * [[Koma Mala Bapîrê]] * [[Seymamudan]] | valign="top" | * [[Pas]] * [[Çelexas]] * [[Oxçiyan]] * [[Elbegyan]] * [[Birik]] |} <br/> == [[Mûş]] (''tr:Muş'') == {| border="0" |----- | * [[Geli Aliya]] * [[Geliye Gûzan]] * [[Kexasen]] * [[Karlidere]] * [[Semol]] * [[Xerbiya]] * [[Kepenek]] * [[Yolgozler]] * [[Yûnoren]] * [[Zengok]] | valign="top" | * [[Kêran]] * [[Eralan]] * [[Hovit]] * [[Kabus]] * [[Nevala Mulkê]] * [[Koşk]] * [[Mezra Momê]] * [[Kewar]] * [[Orix]] * [[Ajmanuk]] | valign="top" | * [[Şêx Xelan]] * [[Guzu]] * [[Bozikan]] * [[Axînok]] * [[Susemêrg]] * [[Şerefxan]] * [[Komis]] * [[Vartinîs]] |} <br/> === [[Milazgir]] (Melezgirt) === (''tr:Malazgirt'') * [[Nordin]] * [[Golaglî]] * [[Tendurek]] * [[Xanik]] === [[Kop]] === (''tr:Bulanik'') * [[Axpiris]] * [[Dungok]] <br/> === [[Kizilagaç]] === * [[Şenkoy]] * [[Laçika]] * [[Welika]] * [[Geliyê Aliyan]] <br/> == [[Riha]] (Urfa) == {| border="0" |----- | * [[Gergeli]] * [[Igdeli]] * [[Tahi]] * [[Herke]] * [[Centox]] * [[Turbelî]] * [[Bay]] | valign="top" | * [[Beyyurdu]] * [[Binevsiyan]] * [[Goksu]] * [[Dargezil]] * [[Mezincik]] * [[K. Servan]] |} <br/> === [[Wêranşar]] === (''tr:Viranşehir'') {| border="0" |----- | * [[Zevra]] * [[Mozik]] * [[Qedaosman]] * [[Temkirik]] * [[Çeçena]] | valign="top" | * [[Çerxa]] * [[Nohut]] * [[Ûçgol]] * [[Burç]] * [[Oglakçi]] |} <br/> === [[Siwêreg]] === ''(tr: Sîverek)'' * [[Erebûk]] <br/> == [[Agirî]] (''tr:Agri'') == {| border="0" |----- | * [[Heciheci]] * [[Rume]] * [[Gunde Kuçik]] * [[Extê-1]] * [[Extê-2]] * [[Extê-3]] * [[Aktas]] * [[Akçay]] * [[Karaceran]] * [[Mestaf]] | valign="top" | * [[Zeyt]] * [[Gezgezg]] * [[Buruka]] * [[Dado]] * [[Semo]] * [[Darik]] * [[Ereb]] * [[Keso]] * [[Ferxi]] * [[Dosmin]] | valign="top" | * [[Yukari Pamuktasi]] * [[Asagi Pamuktasi]] * [[Çatalipasa]] * [[Agdana]] |} <br/> === [[Giyadîn]] === (''tr:Diyadin'') * [[Tuteka jor]] * [[Hecîxalid]] * [[Çoban]] * [[Koco]] * [[Şikefta nêriya (Zorava jor)]] * [[Zorava jêr]] * [[Çobana Qaska]] * [[Darik]] <br/> === [[Avkevir]] === (''tr:Tasliçay'') * [[Geliyê Hecî]] * [[Ziyaret-1]] * [[Ziyaret-2]] * [[Kustiya]] <br/> === [[Bazîd]] === (''tr:Dogubeyazid'') {| border="0" |----- | * [[Elê]] * [[Çevirme]] * [[Karabulak]] * [[Ortûlû]] * [[Halaç]] * [[Noresîn]] | valign="top" | * [[Mixtepe]] * [[Kavaktepe]] * [[Inek]] * [[Yedimilet]] * [[Goma Temir]] |} <br/> === [[Xemûr]] === (''tr:Hamur'') * [[Taik]] * [[Kozlo]] * [[Doma Duderî]] * [[Mûsabeg]] <br/> === [[Îdir]] === (''tr:Iğdır'') * [[Gewroyê Jorîn]] * [[Gewroyê Jerîn]] * [[Gomik]] * [[Mexza]] * [[Milik]] <br/> == [[Qers]] (''tr:Kars'') == === [[Dîgor]] === (''tr:Digor'') {| border="0" |----- | * [[Seban]] * [[Kocakoy]] * [[Arpali]] * [[Varli]] * [[Sorgulu]] * [[Başkoy]] | valign="top" | * [[Aydinkavak]] * [[Sorguç]] * [[Xinis]] * [[Çatag]] * [[Qercewêr]] * [[Gêvreker]] |} <br/> ===[[Başan]]=== (''tr:Aralik'') * [[Mexzo Zilo]] * [[Qorxan]] * [[Aticilar]] * [[Bîlcan]] <br/> == [[Dêrsim]] (''tr:Tunceli'') == {| border="0" |----- | * [[Kizilmescit]] * [[Kevat]] * [[Çatan]] * [[Gol]] * [[Gabzo]] * [[Hanikan]] * [[Kushani]] * [[Kilkoy]] * [[Gudeç]] * [[Gurbuzler]] | valign="top" | * [[Çevrecik]] * [[Kizilveren]] * [[Burnak]] * [[Koçkozuca]] * [[Buzlutepe]] * [[Koçeri]] * [[Pak]] * [[Taşitli]] * [[Hirsizpinar]] |} <br/> === [[Zerenik]] === (''tr:Ovacik'') {| border="0" |----- | * [[Isikvuran]] * [[Topuzlu]] * [[Karaoglan]] * [[Çolbaşî]] * [[Merxo]] * [[Kiçikli]] * [[Hanusagi]] * [[Mekikusagi]] * [[Kalikusagi]] * [[Bektasiusagi]] | valign="top" | * [[Gokusagi]] * [[Molaliler]] * [[Yazioren]] * [[Xalpinar]] * [[Babamansur]] * [[Kakber]] * [[Sarioglan]] * [[Qozca]] * [[Karsi]] * [[Zaruk]] * Kemerşah | valign="top" | * [[Çet]] * [[Birnan]] * [[Kalanbuyuk]] * [[Maras]] * [[Budik]] * [[Çalbaşî]] * [[Arzumak]] * [[Kusluca]] * [[Xandalar]] * [[Cixber]] | valign="top" | * [[Tilek]] * [[Bozikusagi]] * [[Yoncali]] * [[Tornova]] |} <br/> === [[Pilemor]] === (''tr:Pülümür'') {| border="0" |----- | * [[Quzk]] * [[Gors]] * [[Mezre silêman]] * [[Mufuk]] * [[Senik]] * [[Pardê]] * [[Askirek]] * [[Fêm]] * [[Elmali]] * [[Menderik]] | valign="top" | * [[Sundoru]] * [[Ladesel]] * [[Kirdim]] * [[Mirova]] * [[Asagi Hasetler]] * [[Kizilbey]] * [[Asagi Muhtarkomu]] * [[Yukari Muhtarkomu]] * [[Birûk]] * [[Elmali]] * [[Asagi Kalecik]] | valign="top" | * [[Yukari Kalecik]] * [[Almeri]] * [[Taht]] * [[Yenikoy]] * [[Kubul]] * [[Favekomu]] * [[Geliyê jor]] * [[Geliyê jêr]] * [[Abbasusagizimagi]] * [[Çirik]] | valign="top" | * [[Danzik]] * [[Dagbek]] * [[Taxini]] * [[Gûrk]] |} <br/> === [[Nazmiye]] === (''tr:Nazimiye'') {| border="0" |----- | * [[Kilko]] * [[Iresî]] * [[Xodik]] * [[Xosom]] * [[Ciwarik]] | valign="top" | * [[Kirik]] * [[Boziya]] * [[Albeso]] * [[Dizik]] * [[Kabat Bostanli]] |} <br/> === [[Xozat]] === (''tr;Hozat'') * [[Xosan]] * [[Sirtikan]] * [[Tanzi]] <br/> === [[Mêzgir]] === (''tr:Mazgirt'') * [[Ambar]] * [[Kalayci]] * [[Kavun]] * [[Çandur]] * [[Karatas]] * [[Ocanir]] * [[Gûsxane]] * [[Beroç]] * [[Koklûce]] <br/> == [[Gurgum]] (''tr:Maraş'') == * [[Şerbet]] * [[Gûrsel]] * [[Çeliklî]] <br/> === [[Elbistan]] === * [[Sevdilli]] * [[Çiftlik]] * [[Kantarma]] * [[Hasanlili]] * [[Atmalikasanli]] * [[Topkirankale]] == [[Erzîrom]] ('' tr:Erzurum'') == === [[Xinûs]] === * [[Mecaran]] * [[Çaçko]] * [[Ketancî]] * [[Pira Reş]] * [[Qereçan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * http://www.dozame.org/villages/burnedvillages.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050618080530/http://www.dozame.org/villages/burnedvillages.htm |date=2005-06-18 }} * http://www.kurdica.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201110131045/http://kurdica.com/ |date=2020-11-10 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên valakirî li Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Lîste]] 8qwl9j8urf3nxzl4v5dt7udteybzate Pawe 0 6899 1998277 1939603 2026-04-08T08:26:52Z Kurê Acemî 105128 1998277 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajaroken ku li bakurê [[Kirmanşan]]ê û navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] û her wisa li navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] binecih e. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke gelek xweş e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê vî bajarî [[kurd]] in û bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê pêtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Hewraman]] 7rufjy57j35iiw60e0okfjdz6kgn5mv 1998278 1998277 2026-04-08T08:27:03Z Kurê Acemî 105128 1998278 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajaroken ku li bakurê [[Kirmanşan]]ê û navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] û her wisa li navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] binecih e. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke gelek xweş e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê vî bajarî [[kurd]] in û bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê pêtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Hewraman]] pp7ont4p2ggqww0808ijcqhaa3tpiyx 1998280 1998278 2026-04-08T08:28:53Z Kurê Acemî 105128 1998280 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajarokên ku li bakurê [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Hewraman]] awa2euq12451f7ydh9h6mrzbp4e64qr 1998281 1998280 2026-04-08T08:29:03Z Kurê Acemî 105128 1998281 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajarokên ku li bakurê [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Hewraman]] 33wxlu1ufsnx8ni5enxzuxaktr8cro3 1998282 1998281 2026-04-08T08:29:20Z Kurê Acemî 105128 1998282 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajarokên ku li bakurê [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} a96b1op1nw8eogcj7yr0tbsrakj932i 1998283 1998282 2026-04-08T08:29:35Z Kurê Acemî 105128 1998283 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajarokên ku li bakurê [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}}{{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} kdak9vlc6qpk82ljp4r9fzny52rtxje 1998284 1998283 2026-04-08T08:29:50Z Kurê Acemî 105128 1998284 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajarokên ku li bakurê [[Kirmaşan|Kirmaşanê]] ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} cawhbr07hnejjn068m01nlcvhs0i8y4 1998302 1998284 2026-04-08T09:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 1998302 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajarokên ku li bakurê [[Kirmaşan]]ê ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} kbjwiy8xst720ylf7rcpdfd38pqx2sy 1998305 1998302 2026-04-08T09:53:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998305 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajarokên ku li bakurê [[Kirmaşan]]ê ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] i6dtmhyu2ji8txaadj6b391qepnbwb9 1998307 1998305 2026-04-08T10:11:10Z Penaber49 39672 1998307 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' yek ji bajarokên ku li bakurê [[Kirmaşan]]ê ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] keddzqjjporycosek0w7w4o406nh2u3 1998308 1998307 2026-04-08T10:12:41Z Penaber49 39672 1998308 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' bajareke li bakurê [[Kirmaşan]]ê ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Galerî == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] t1okim0hqymm5jjhmbxg51u6tjdembu 1998312 1998308 2026-04-08T10:38:44Z Kurê Acemî 105128 1998312 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' bajareke li bakurê [[Kirmaşan]]ê ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Wênedank == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] 4bjnuaf4vhhobrxfis7f1ijc5z2pg5i 1998313 1998312 2026-04-08T10:40:00Z Kurê Acemî 105128 1998313 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' bajareke di herêma [[Hewraman|Hewreman]] li bakurê [[Kirmaşan]]ê ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyè xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Wênedank == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] 71eqys0innh857alb2bk0sq0vojf7id 1998314 1998313 2026-04-08T10:40:39Z Kurê Acemî 105128 1998314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Pawe''' bajareke di herêma [[Hewraman|Hewreman]] li bakurê [[Kirmaşan]]ê ye ku navenda şaristana [[Pawe (navçe)|Paweyê]] ye. Bajar di navbera sinorê [[Başûrê Kurdistanê]] û [[Rojhilata Kurdistanê]] cih digire. Li derdora Paweyê bajarên [[Ciwanro]], [[Rewanser (navçe)|Rewanser]] û [[Merîwan]] hene. Herêma Paweyê xwedî av û hewayeke germ e û bajar li ber çiyayên [[Hewraman]] e. Gelê wê bajarê [[kurd]] in û ku bi zaravayên [[hewramî]] û [[soranî]] ([[cafî]]) diaxivin. Hejmara nufûsa wê bêhtir ji 20.000 e. == Navdarên Bajêr == * [[Mîrza Ebdilqadirê Paweyî]] == Wênedank == <center> <gallery> Wêne:Pave,Kurdistan,Iran.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Pave,kurdistan,Iran3.jpg|Dîmenek ji Paweyê Wêne:Mewlewî-î Kurd Pawe.jpg|Peykereyek ji [[Mewlewiyê Kurd]] li bajarê Paweyê </gallery> </center> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{erdnîgarî-Îran-şitil}} {{Koord|35|02|37|N|46|21|20|E|type:city(19774)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] aseiysx92i555vqq9p99y3kp6ggon0v Gola Ûrmiyeyê 0 7071 1998205 1934813 2026-04-08T07:25:31Z Penaber49 39672 1998205 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank gol | nav = Gola Ûrmiyeyê | navê_din = | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] | wêne = Lake urmia 1984.jpg | wêne_sernav = Dîmena Gola Ûrmiyê ji satelaytê ve (1984). | bilindî = 1.280 | rûber = 5.200 | dirêjî = 140 | firehî = 55 | kûrahî = 16 | qeware = 5,5 | nexşeya_cihan = Îran#Rojhilata Kurdistanê#Rojhilata Navîn | nc_firehî = | koordînat = | cure = Tektonîk | girav = }} [[Wêne:Urmia Lake.jpg|thumb|250px|Wêneyekî Gola Ûrmiyê ku di sala 2015an de ji Balefirgehê ve hatiye kişandin.]] '''Gola Ûrmiyeyê''' yan jî '''Gola Ûrmiyê''', goleke xwê ya îndorhek (gola qada dorpêçkirî) e ku dikeve aliyê rojhilata bajarê [[Ûrmiye|Ûrmiyê]] ya [[Rojhilata Kurdistanê]]. Gola Ûrmiyê di navbera erdê [[Rojhilata Kurdistanê]] û [[Îran]]ê de ye ku beşek ji rojavayê golê di nav erdnîgariya [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye. Gola Ûrmiyê di asta xwe ya herî mezin de gola herî mezin a [[Rojhilata Navîn]] û şeşem mezintirîn gola ava şor a mezinê li [[Cîhan|cihanê]] ye. Ruava Gola Ûrmiye nêzîkê 5.200 km² ye. Dirêjahiya golê 140 kîlomêtre û firehiya golê jî 55 kîlomêtre ye. Asta herî kûr a Gola Ûrmiye 16e mêtre ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/place/Lake-Urmia |sernav=Lake Urmia {{!}} lake, Iran {{!}} Britannica |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-24 }}</ref> Gola Ûrmiye di dawiya sala 2017an de ji ber hişkesaliya giştî ya domdarê li [[Rojhilata Kurdistanê]] û li [[Îran]]ê, ji %10 ji mezinahiya xwe ya berê (û 1/60 ji qebareya avê di sala 1998 de) winda dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/feature-saving-iran-s-great-salt-lake |sernav=Feature: Saving Iran's great salt lake |malper=www.science.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-24 }}</ref> Hişkesaliya ku dibe sedema ziwabûna golê di sala 2019an de şikestiye û Gola Ûrmiye careke din dîsa ava xwe dagirtiye. Ji ber barana zêde û veguherîna ava [[Zêyê Mezin]] ku di çarçoveya Bernameya Vejandina Gola Urmiyê ber bi golê ve hatiye herikîn ava Gola Ûrmiye hatiye parastin. Gola Urmiyê bi tevî 102 giravên xwe yên berê, ji aliyê Wezareta Jîngehê ya Îranê ve weke parkeke neteweyî tê parastin. == Etîmolojî == Dema ku T. Burrow eslê navê Ûrmiyê bi ûrmî "pêl" û "pêlên tewandî" ku bi peyveke ji koka hind û îranî ve girêdide, Richard Nelson Frye ji bo navê Gola Ûrmiye wekê navek ku peyveke ji koka ûrartî ye pêşniyar dike. Etîmolojiya bi îhtimaleke mezinê etîmolojî de jî ji asûrî-kildanî ya aramiya nû ye ku ji aliyê hejmara kêm a nifûsa kevnar a xiristiyanên bajarê nêzikê Ûrmiyê ve tê axaftin ku ji peyva ''ur'' tê wateya "bajar" û ji peyva ''mia'' tê wateya "avê" pêk tê. Li herêmê navê golên bi [[Zimanê kurdî|kurdî]] wekî Deryaçeya Wirmê û bi farisî wekê Daryâče-ye Orumiye (دریاچهٔ ارومیه) hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.assyrianlanguages.org/sureth/dosearch.php |sernav=Search Entry |malper=www.assyrianlanguages.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-25 }}</ref> == Dîrok û arkeolojî == Li herêma Gola Ûrmiyê gelek şûnwarên arkeolojîk hene ku vedigerin serdema neolîtîkê. Di vekolînên arkeolojîk ên niştecihên li herêmê de berhemên ku dîroka wan ji 7000 salên {{bz}} û wêdatir vedigere hatine dîtin. Di vekolînên li şûnwara arkeolojîk a [[Girê Hesena]] ya ku li başûrê rojavayê Gola Ûrmiyê ye niştecihên ku vedigerin hezarsala 6ê {{bz}} derketine holê. Cihek dinê ku bi şûnwarên arkeolojîk ve têkildar [[Girê Şewitî]] ye ku li qeraxa rojhilatê Gola Ûrmiyê ku di salên 1950 û 1960an de ji hêla C. A. Burney ve hatiye kolandin. Cihekî din ê girîng li herêmê ji heman serdemê [[Girê Hecî Fîruz]] e ku kevintirîn delîlên arkeolojîk hatine dîtin. Girê Xwelî Jolfa deverek li wîlayeta Jolfa ye ku bi qasî 10 kîlomêtre ji başûrê [[Çemê Araxes]] dûr e. Girê ji Serdema Kalkolîtîk (5000–4500 {{bz}}) tê. Kurganên Se Girdan li başûrê Gola Ûrmiyê ne. Hinek ji wan di sala 1968 û di sala 1970an de ji aliyê O. Muscarella ve hatine kolandin. Her çend bi eslê xwe ew pir ciwantir bêne fikirîn jî di roja îro de di nîvê duyem ê hezarsala 4an de hatine dîrok kirin. Yek ji wan behsên destpêkê yên Gola Ûrmiyê ji tomarên asûrî yên sedsala 9an {{bz}} ye. Li herêma golê di qeydên serweriya Shalmaneser III (BZ 858–824) de li herêma Gola Ûrmiyê du nav têne gotin ku ji wan Parsuwaš (yan jî Faris) û navê din jî Matai (yan jî Mîtanî) ye. Bi tevahî ne diyar e ka ev behsa cih yan eşîran dikin yan jî têkiliya wan ên bi navnîşa paşerojê ya navên kesane û "padîşahan" re çi bû. Lê Mataî Medî bûn û ji aliyê zimannasî ve navê Parsuwaš bi peyva farsî ya kevn a pārsa tê ku binavkirineke etnolîngûîstîkî ya axamenî li hev dike. Gol navenda Padîşahiya Mananan bû ku niştecîhek potansiyel a manayî bi girê wêrankirî yê Hesena tê temsîl kirin ku cih li aliyê başûrê golê bû. Mana ji hêla Matîene yan jî Matîeniyan ve hate dorpêç kirin ku mileteke îranî bû ku bi cûrbecûr wekê Skîtî, Saka, Sarmatî yan jî wekê Kimerî hatine naskirin. Ne diyar e ku golê navê xwe ji xelkê girtiye yan xelkê navê xwe ji golê girtiye lê ji vî welatî re dibêjin Matîene an jî Matîane û navê xwe yê latînî daye golê. Şerê Ûrmiyê di sala 1604an de ku di dema Şerê Osmanî û Sefewî ku di salên 1603-1618an de qewimiye li nêzîkî golê çêbibû. Di van pêncsed salên dawîn de derdora gola Ûrmiyê bûye warê Azerî, Kurd, Îranî, Asûrî û Ermeniyan. == Kîmya == Di ava golê de [[Katiyon]]ên serekyên wekê Na<sup>+</sup>, K<sup>+</sup>, Ca<sup>2+</sup>, Li<sup>+</sup> û Mg<sup>2+</sup>, hene. Cl<sup>−</sup>, SO{{Su|b=4|p=2−}} û HCO{{Su|b=3|p=−}} [[anyon]]ên serekyên golê ne. Kêmbûna Na+ û Cl− bi qasî çar caran ji ava deryayê ya xwezayî ye. Li başûrê golê îyonên sodyûmê li gorî bakurê golê tiştekî bilindtir in ku dikare bi kûrahiya hindik a li başûr golê û bi rêjeya dûkelê avê re bilindtir be. Gola Ûrmiyê bi [[Pira Gola Ûrmiyê]] û rêya pê ve girêdayî ye ku di sala 2008an de temam bûye bi aliyên bakur û başûr ve hatiye dabeşkirin. Pira di golê de tenê 1,5 kîlomêtre valahiyek peyda dike û di navbera her du beşan de gelek kêm ji bo pevguhertina avê destûrê dide. Ji ber zuwabûn û zêdebûna daxwazên ava çandiniyê ji hewza golê, şorbûna golê di van salên dawî de ji 300 g/L zêdetir bûye û qadeke berfireh ji binê golê zuha bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://alireza-asem.ir/Asem16.pdf |sernav=web.archive.org/web/20160401123558/http://alireza-asem.ir/Asem16.pdf |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 |tarîxa-arşîvê=2016-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160401123558/http://alireza-asem.ir/Asem16.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Ekolojî == === Palaeoekolojî === Lêkolîneke palînolojîk a li ser Gola Urmiyê, qeyda nêzîkî 200 hezar salan guherîna nebat û asta golê diyar kiriye. Di serdemên cemedî/stadîal de nebat ji deştên Artemîsya/giya, di serdemên navbera cemedan/interstadîal de berbi daristanên darê berû û ber bi daristana çolê ve veguheriye. Gol xwedî dîrokek hîdroolojîkî ya tevlihev e û asta ava golê di dîroka jeolojîk de gelek caran guheriye. Di du serdemên cemedê yên paşîn de ji bo hin navberên demkî astên golê pir bilind, di heman demê de hem di dema Qeşaya Dawîn û hem jî di dema [[Holosen]]ê de dehatine pêşniyar kirin. Asta golê ya herî nizm di heyamên qeşayê yên paşîn de çêbûye. === Ekolojiya nûjen === [[Wêne:LakeUrmia SolmazDaryani00004.jpg|thumb|250px|Di rojên bêhndanê de gelên herêmê ji bo dîtina Gola Ûrmiyê li derdora rêya “Şehîd Kelanterî” ya ku hê jî av heye, tên. Rêya 15 km bi zuwakirina %85ê sînorê di navbera aliyên rojava û rojhilatê golê de hate çêkirin. Çêkirina otobanê nîvê bakur û başûrê golê qut kiriye û di taybetiyên hîdrodînamîk û ekolojîk ên herêma golê de guhertinên xwezayî û bingehîn pêk aniye.]] Li gor lîsteyên herî dawî yên cihêrengiya jîngehê li gola Ûrmiyê di salên 2014 û 2016an de, di golê de 62 cureyên arkebakterî û bakteriyan, 42 cureyên mîkrofungî, 20 cureyên fîtoplankton, 311 cureyên riwekan, pênc cureyên molusca, 226 cureyên çûkan, 27 cureyên amfîbiyan û marîjok û 24 cureyên memik (47 fosîlên li herêmê hatine tomarkirin).<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.3390%2Fd6010102 |sernav="Biodiversity of the Hypersaline Urmia Lake National Park (NW Iran)" }}</ref><ref name=":0"/> Gola Prmiyê herêmeke parastî ya navneteweyî ye ku hem wekî rezerva Biyosferê ya UNESCOyê û hem jî wekî cihek Ramsarê ye. Wezareta Jîngehê ya Îranê piraniya golê wekî Parka Neteweyî destnîşan kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.protectedplanet.net/urumieh-lake-national-park |sernav=Urumieh lake {{!}} Protected Planet |tarîx=2019-03-23 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 |tarîxa-arşîvê=2019-03-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190323161049/https://www.protectedplanet.net/urumieh-lake-national-park |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Gol ji hêla zêdetirî sed giravên piçûk û kevirî ve ku di dema koçkirina çend cureyên teyrên ku di nav wan de flamîngo, Keravî, Spoonbill, ibis, Leylek (Stork), Tadorna, Nikilşûr, Stilt û Peleçemk, wekî xalên rawestgehê ne. Ziwabûna vê dawîyê rêjeya ava salane ya ku golê werdigire pir kêm kiriye. Ji ber sedema kêm bûna avê ku şor bûna ava golê zêde zêde kiriye bûye sedema bi kêm bûna hezaran teyrên koçber ku di nav de rêjeyeke mezin a flamîngoyan heye. Rêjeya ava şor bi taybetî di nîvê gola bakurê Pira Gola Urmiyê de şor zêde bûye. Ji ber rêjeya şorbûna avê ya zêde, golê êdî tu cureyên masiyan nagire. Her wiha gola Urmiyê jîngeheke xwezayî ya girîng a Artemiyayê ye ku ji bo çûkên koçber ên wekî flamîngoyan wek çavkaniya xwarinê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.eoearth.org/article/Lake_Urmia?topic=49560 |sernav=Gola Urmiyê}}</ref> Di destpêka sala 2013an de, serokê wê demê yê Navenda Lêkolînên Artemiya Îranê ragihandibû ku Artemiya Urmiyeyê ji ber zêdebûna şoriyê ji holê rabûye. Lêbelê ev nirxandin hate berevajîkirin û nifûsa din a vê cureyê vê dawiyê li Gola Xwê ya Koyashskoye ya li Nîvgirava Kirimê hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://saveurmia.com/main/2013/01/11/critical-condition-of-artemia-urmiana-and-possibility-of-extinction/ |sernav=Critical condition of Artemia Urmiana and possibility of extinction {{!}} Lake Urmia Conservation Institute {{!}} Saving Lake Urmia, for us and future generations |tarîx=2014-02-01 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 |tarîxa-arşîvê=2014-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140201231901/http://saveurmia.com/main/2013/01/11/critical-condition-of-artemia-urmiana-and-possibility-of-extinction/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Eimanifar |pêşnav=A. |paşnav2=Asem |pêşnav2=A. |paşnav3=Djamali |pêşnav3=M. |paşnav4=Wink |pêşnav4=M. |tarîx=2016 |sernav=A note on the biogeographical origin of the brine shrimp Artemia urmiana Günther, 1899 from Urmia Lake, Iran. |url=https://www.semanticscholar.org/paper/A-note-on-the-biogeographical-origin-of-the-brine-Eimanifar-Asem/b27cee376a835ea18210c2fe11fa38a4911df4e0 |kovar=Zootaxa |ziman=en }}</ref> === Asta daketina ava golê û zêdebûna şor bûna avê === [[Wêne:Urmia lake drought.gif|thumb|250px|Piştî şîkestina hişkesaliya domdar a ku di sala 2019an şikestiye, dîmenên zuhabûna Gola Ûrmiyê ye ku ji sala 1984an heya sala 2014an ji satelaytê hatiye wergirtin.]] Projeyek ji bo avakirina otobanek li seranserê golê di salên 1970an de hate destpêkirin lê piştî Şoreşa Iranê ya sala 1979an hate terikandin bi vî projeyê re rêyek bi dirêjahiya 15 km bi valahiyek bê pir di nav golê de hişt. Proje di destpêka salên 2000an de hate vejandin û di mijdara sala 2008an de bi vekirina [[Pira Gola Ûrmiyê]] ya bi dirêjahiya 1,5 km li ser valahiya mayî hate çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.payvand.com/news/08/nov/1165.html |sernav=Iran's East and West Azarbaijan provinces conntected by Lake Orumiyeh bridge |malper=www.payvand.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 |tarîxa-arşîvê=2022-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220906210923/http://www.payvand.com/news/08/nov/1165.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ava pir şor jixwe tevî dermankirina dijî-korozyonê pola li ser pirê bi giranî bi jeng girtiye. Pisporan hişyarî dan ku çêkirina rê û pirê li gel çend faktorên ekolojîk dê di dawiyê de bibe sedema zuhabûna golê û veguhertina gola xwê û ev yek dê bandorek neyînî li ser avhewaya herêmê bike. Gola Ûrmiyê ev demeke dirêj e ku bi rêjeya hilmik bûna salane 0.6 heta 1 mêtre kêm dibe. Her çend niha tedbîrên ji bo berevajîkirina meylê têne girtin, gol ji sedî 60 kêm bûye û dibe ku bi tevahî winda bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nytimes.com/2014/01/31/world/middleeast/its-great-lake-shriveled-iran-confronts-crisis-of-water-supply.html?hp |sernav=Its Great Lake Shriveled, Iran Confronts Crisis of Water Supply - NYTimes.com |tarîx=2014-01-31 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 |tarîxa-arşîvê=2014-01-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140131085058/http://www.nytimes.com/2014/01/31/world/middleeast/its-great-lake-shriveled-iran-confronts-crisis-of-water-supply.html?hp |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di 2ê tebaxa sala 2012an de, Serokê Rêxistina Parastina Jîngeha Îranê Mihemed Cewad Mihemedîzade ragihandibû ku [[Ermenistan]] qebûl kiriye ku avê ji Ermenîstanê veguhezîne ku li hember daketina krîtîk a ava Gola Ûrmiyeyê rû bi rû nemîne û wiha got: “Hewaya germ û kêmbûna baranê golê xistiye asta herî kêm a ku heta niha hatiye tomarkirin." Wî got jî ku planên vejandina golê veguhestina avê ji parêzgeha Azerbaycana Rojhilat dihewîne. Berê jî rayedarên [[Îran]]ê plana veguhestina avê ji [[Çemê Arasê]] ku dikeve ser sînorê Îran û Azerbaycanê ragihandibû, lê ji ber nerazîbûnên Azerbaycanê ev projeya 950 milyar tûmenî hatibû paşxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.payvand.com/news/12/aug/1010.html |sernav=Armenia to help Iran save drying lake Oroumiyeh |malper=www.payvand.com |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 |tarîxa-arşîvê=2016-03-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160304205156/http://www.payvand.com/news/12/aug/1010.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di tîrmeha sala 2014an de serokomarê Îranê Hesen Rûhanî planên ji bo bernameyeke 14 trîlyon rîal (zêdetirî 500 milyon dolar) di sala yekem a plana başbûnê de pejirand. Tê payîn ku ev dirav ji bo birêvebirina avê, kêmkirina bikaranîna avê ya cotkaran û vejandina jîngehê were bikar anîn. Çend meh berê, di adara sala 2014an de, Wezareta Jîngehê ya Îranê û [[Bernameya Geşepêdanê ya Neteweyên Yekbûyî]] (UNDP) planek ji bo rizgarkirina golê û zozanên derdora golê amadekiribûn ku tê de daxwaza xerckirina 225 milyon dolarî di sala yekem de û bi giştî 1.3 milyar dolar ji bo vejandina golê hatibû xerckirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newscientist.com/article/dn25850-iran-to-spend-500-million-to-save-shrunken-lake-urmia/ |sernav=Iran to spend $500 million to save shrunken Lake Ûrmiye |malper=New Scientist |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 |ziman=en-US |paşnav=}}</ref> Di destpêka sala 2016an de [[Rêxistina Xwarin û Çandiniyê ya Neteweyên Yekbûyî]] (FAO) û [[Bernameya vejandina Gola Ûrmiyê]] (ULRP) projeyek ku ji aliyê [[Japon|Hikûmeta Japonê]] ve hatiye fînansekirin bi navê "Bernameyek yekgirtî ji bo birêvebirina çavkaniyên avê yên domdar a li hewza Gola Urmiyê" ji bo piştgiriya ULRP bi armanca wê ya vejandina Gola Ûrmiyê de îmze kirin. Proje çarçoveyek pir-dîsîplînî destnîşan kir ku çend deverên girîng ên bi hev ve girêdayî vedihewîne û armanc dike ku pênc encam hebe: 1, pergalek pêşkeftî ya hesabkirina avê (WA) ji bo tevahiya çapxaneya Gola Ûrmiyê; 2, pergalek rêveberiya ziwabûnê ya ku li ser bingeha nirxandina xetere/xizaniyê û amadeyiya bersiva ji bo bêparêziya golê; 3, bernameyek jiyîna civakî-aborî ya bi alternatîfên domdar û dewamiya ji bo çalakiyên çandiniyê yên heyî yên li jora golê ji bo kêmkirina xerckirina avê bi girîngî di heman demê de ku dahat û debara civakên bandordar were domandin; 4, bernameyek rêveberiya avê ya yekbûyî (WM); 5, bernameyek pêşkeftina kapasîteyê ji bo bihêzkirina aliyên peywendîdar di astên cûda de. [[Bendava Sîlweyê]] ya li Pîranşarê ku di sala 2015an de temam bûye, bi rêya kanalên bin erdê û li ser erdê salane 121,700,000 m³ av ji Çemê Lavînê li Hewza Zapê ya Biçûk vediguhêze Gola Ûrmiyê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=68028 |sernav=خبرگزاری کرد پرس :: Kurdpress News Aganecy - اتمام سد سیلوه پیرانشهر تا پایان سال 94 |tarîx=2015-01-20 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 |tarîxa-arşîvê=2015-01-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150120025012/http://kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=68028 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sala 2015an de, kabîneya serokomarê Îranê [[Hesen Rûhanî]] ve 660 milyon dolar ji bo baştirkirina pergalên avdanê û gavên ji bo têkoşîna li dijî çolbûnê pesend kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.science.org/content/article/feature-saving-iran-s-great-salt-lake |sernav=Feature: Saving Iran's great salt lake |malper=www.science.org |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 }}</ref> Di meha îlona sala 2018an de komeke xebatê ku ji bo vejandina Gola Ûrmiyê hatiye erkdarkirin, ji bo rizgarkirina herêmê ji pariyên xwê, dest bi çandina du cureyên giyayan kiriye. Herdu nebatên Nitraria an Karadagh û Tamarix an Shoorgaz in ku li ser erdê gundê Cebel Kandî ya parêzgeha Ûrmiyê têne çandin, bayê ku pariyên xwê ku ba bi xwe re tîne kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ifpnews.com/iran-using-plants-to-fight-dust-pollution-in-lake-urmia/ |sernav=Iran Using Plants To Fight Dust Pollution In Lake Urmia - Iran Front Page |tarîx=2018-09-28 |malper=ifpnews.com |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-26 }}</ref> === Xwepêşandanên hawirdorê === Ihtîmala ziwabûna Gola Ûrmiyê bi tevahî li Îranê û li derveyî welat dibe sedema nerazîbûnan ku hem li navendên herêmî û hem jî yên neteweyî hatine kirin. Xwepêşandan piştî ku [[Parlamena Îranê]] deng da nedabînkirina pereyan ji bo rêkirina ava [[Çemê Arasê]] ji bo bilindkirina asta golê, di dawiya tebaxa sala 2011an de dest pê kirin.<ref name="Mackey2011"/> Parlamena Îranê li cihê veguherîna ava [[Çemê Arasê]] pêşniyar kiriye ku kesên li derdora Gola Ûrmiyê dijîn bên veguhestin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.rferl.org/a/azeri_activists_detained_in_iran/24309313.html |sernav=Azeri Activists Detained In Iran For Environmental Protests |tarîx=2011-09-01 |malper=Radio Free Europe/Radio Liberty |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-27 }}</ref> Di 24ê tebaxa sala 2011an de di dema ber êvarê de zêdeyî 30 çalakger hatibûn binçavkirin. Ji ber nebûna mafê protestokirina giştî ya li Îranê, xwepêşanderan di maçên futbolê de peyamên xwe xistine nav stranan.<ref name="Mackey2011">{{Jêder-malper |url=https://archive.nytimes.com/thelede.blogs.nytimes.com/2011/08/30/protests-in-iran-over-disappearing-lake/ |sernav=Protests in Iran Over Disappearing Lake |paşnav=Mackey |pêşnav=Robert |tarîx=2011-08-30 |malper=The Lede |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-27 }}</ref><ref name="Dehghan2011">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2011/sep/05/iran-greens-lake-orumieh-shrinks |sernav=Iranian greens fear disaster as Lake Orumieh shrinks |paşnav=Dehghan |pêşnav=Saeed Kamali |tarîx=2011-09-05 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-27 }}</ref> Di 25ê tebaxê de, beriya maçê û piştî maça derbî ya Tebrîzê ya di navbera Tractor Sazi F.C. û Şehrdarî Tebrîz F.C. ji ber qîrîna dirûşmên ji bo parastina golê, di nav sloganên wekê de "Gola Urmiyê dimire, Meclîs fermana mirina golê dide" gelek kes hatine binçavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/ |sernav=Turkish News - Latest News from Turkey |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-02-27 }}</ref><ref name="Mackey2011" /> Di 27ê tebax û 3ê îlona sala 2011an de xwepêşandanên li kolanên Tebrîz û Ûrmiyê hatin lidarxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.todayszaman.com/news-255721-azeri-turks-in-ankara-protest-lake-urmia-drying-up.html |sernav=Azeri Turks in Ankara protest Lake Urmia drying up |tarîx=2011-09-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-02-27 |tarîxa-arşîvê=2011-09-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110906102631/http://www.todayszaman.com/news-255721-azeri-turks-in-ankara-protest-lake-urmia-drying-up.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref name="Dehghan2011"/><ref name="Mackey2011"/> Vîdyoyek amator a ji van bûyeran nîşan da ku polîsên Îranê yên li ser motorsîklêtan êrîşî xwepêşandanên aştiyane dikin.<ref name="Dehghan2011"/> Li [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Parêzgarê Azerbaycana Rojava]], herî kêm 60 xwepêşandanên golê li [[Ûrmiyê]] û bi dehan kes û li [[Tebrîz]]ê hinek kes, ji ber sedema wan daxwaza destûrê nedane ji bo lidarxistina xwepêşandanê hatin girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-14780708 |sernav=Iran arrests saltwater lake protesters |tarîx=2011-09-04 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-27 }}</ref> Bandora guherîna avhewayê ya li ser golê, ji aliyê nûçegihanê wêneyî yê Îranî [[Solmaz Daryanî]] ve bi awayekî berfireh hatiye vegotin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.5772/intechopen.83605 |sernav=Introductory Chapter: Lake Urmia - A Witness to the Simultaneous Effects of Human Activities, Climate Change, and Global Warming |paşnav=Amini |pêşnav=Ata |tarîx=2019-04-24 |weşanger=IntechOpen }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bjp-online.com/2015/12/ideastap-magnum-photographic-award-2015/ |sernav=Final winners of IdeasTap and Magnum Photos documentary photography award announced - 1854 Photography |paşnav=Sritharan |pêşnav=Brennavan |malper=www.bjp-online.com |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-02-27 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://foreignpolicy.com/2016/07/07/aperture-troubled-waters-iran-lake-urmia-environment-draught-water-preservation/ |sernav=Troubled Waters |paşnav=Daryani |pêşnav=Solmaz |malper=Foreign Policy |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2023-02-27 }}</ref> == Giravên Gola Ûrmiyeyê == Li Gola Ûrmiyê bi qasî 102 girav hene. [[Girava Şahiyê]] ji hêla dîrokî ve mezintirîn girava golê bû. Lêbelê dema ku asta golê daket, Girava Şahî veduguhêze nîvgiravek ku bi peravê rojhilat ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Asem |pêşnav=Alireza |paşnav2=Eimanifar |pêşnav2=Amin |paşnav3=Djamali |pêşnav3=Morteza |paşnav4=De los Rios |pêşnav4=Patricio |paşnav5=Wink |pêşnav5=Michael |tarîx=2014-02-10 |sernav=Biodiversity of the Hypersaline Urmia Lake National Park (NW Iran) |url=https://www.mdpi.com/1424-2818/6/1/102 |kovar=Diversity |ziman=en |cild=6 |hejmar=1 |rr=102–132 |doi=10.3390/d6010102 |issn=1424-2818 }}</ref> Di sala 1967an de Dezgeha Hawirdorê ya Îranê tîmek ji zanyaran şand ku li ser ekolojiya [[Girava Şahiyê]] lêkolîn bikin. Hêjmarek [[Antîlopên îranê]] û [[Ask|Xezalên]] Îranî anîne giravê ku hinek ji wan heya roja îro mane. Ji bo kontrolkirina hejmara van antîlopan hêjmarek [[Piling (Panthera pardus)|Pilingên]] îranî berdane giravê ku bi salan li giravê sax man û di destpêka salên 1980î de ev [[Piling (Panthera pardus)|Piling]] winda bûne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Lake Urmia}} {{Golên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|42|N|45|19|E|type:waterbody_dim:200km|display=title}} [[Kategorî:Golên Îranê]] [[Kategorî:Golên Kurdistanê|Ûrmiyeyê]] [[Kategorî:Golên Rojhilata Kurdistanê]] 9xboewzl2jjf6wild6mw2e3om32ga0e Sersal (folklor) 0 7663 1998241 1842053 2026-04-08T08:17:48Z Avestaboy 34898 1998241 wikitext text/x-wiki '''Sersal''' çalakiyek ji çalakiyên gelêrî ên herêma [[Efrîn]]ê ye, berê bi teşeyekî çalak û firehtir dihat çêkirin, nemaze, wexta jiyana mirovan tekûz bi çandin û berhemên xwezayê ve girêdayîbû. Sersal bi resenê xwe diyardeyeke olî ye, ango ji baweriya ku xwedê desthilatdarê her tiştî ye tê, û bêyî razîbûn û pesenda wî, ne pêkan e tu tişt li ser rûyê zemîn çêbibe. Heyama peydabûna vê têgînê vedigere destpêka jiyana mirovê baqil, wê çaxê mirov hêma û sembolên xwezayê wek hêzên nediyar dihesibandin, û roj ji rojê têgîna ku ew hêz mirovne jîndar in, û ji ber ku hêzeke wan a taybet heye, mirovên asan nikarin tu caran wek wan bibin peyda bû, hingê raman û têgihêştina mirovê asan navê xwedewandan li wan kir, û her hêzeke xwezayê bi xwedewandekî hat bercestekirin, her wiha xwedawendê şer, mirinê, baranê …hwd derketin, û ji ber ku bandora wan hêzên xwezayê bi şêweyekî rasterê li mirovên asan dibû, mirovên han girift û arîşeyên neyênî ên ku bi serê wan dihatin, dispartin van xwedawendan, û ji bo xwe ji xeyd û nifirên wan biparêzên, ew hertim li pesend û razîbûna xwedawendan digeriyan, di encamê de ew têgihêştin, rêya pêşkêşkirina qurbanan, qurban jî wê çaxê hem mirov û hem jî lawir bûn, belê ji bo qurban li wargehekî taybet bên pêşkêşkirin, perestgeh jî hatin afirandin, ji hingê ve, jiyana mirov û terzên cihêreng ên vê jiyanê bi van xwedawendan ve hatin girêdan û hêj berdewam in. Bi borîna salan, herçend hiş û ramanên mirovantiyê bi pêş ketin û werar bûn jî, lê ta roja îro bandora têgîn û ramanên ku mirov cara yekemîn wergirtinbûn berdewam e, ev dîmen di civaka me kurdan de pirtir diyar e, nemaze, Kurd xwedî baweriyeke olî ne, ku ji hezar salan ve bêbirîn berdewam e, belê ew jî ola Ezdayetî ye, û digel ku piraniya Kurdan îro misliman in, lê di jiyana wan ya rojane de, dirûv û terzên ola kevin bi xurtî cihê xwe girtine û hêj digrin. Ta roja îro oldarên tev perest ên ku ola mislimantiyê dişopînin, pir caran bi serî şêx û îmamên Êzidiyan sûnd dixwin, Dayîka min jineke misliman e, lê ta roja îro dibêje, KEREMETEK DI CIDÊ SÊX SILÊM DE HEYE, BI SERÊ EZÎZ Û WEZÎZ, TU JI DESTÊ GOLA ŞÎN BIBÎNÎ, (digel ku ne ew û ne jî ez em dizanin, gola şîn çî ye û ev sûnd ji ku hatiye). Sersal jî yek ji wan fêr û dabên ku ji dema kevn de maye ye. Berê pir caran baranê xwe radigirt û nema bi salan dibariya, belê wê çaxê jiyana Kurdên Efrînê sedîsed bi çandin û berhemên xwezayê ve girêdayî bû, çi ji bo wan çi ji bo lawirên wan, û ji ber ku hemû xelkê Herêmê têkildarî vê giriftê bûn, ew bi şêweyekî hevbeş li pesend û dilovaniya xwedê digeriyan, wek çawa mirov berî hezarsalan li eynî tiştî digeriya. Libergerîna xewdê ji alî xelkê ve niha di sersalê de tê berceste kirin, armanca sereke ya xelkê ew bû ku xwedê ji wan razî bibe û barana ragirtî bi ser gemin, giya û zoznên wan de jinûve bibarîne. Teqez, wan jî dizanî ku beyî tikan, lavan û qurbanê ew tişt ne pêkan e, di encamê de meşa sersalê derket holê. Bi rahatî, meş û boneya sersalê di danê şevê de çêdibe, hingê ciwanmêrêm her gundekî li hev dicivin û dest bi meşa sersalê dikin, serekê koma ciwanmêran li defikekê dixe, saz û lîrîkên olî distirê û hemû kesê vê re dimeşin jî li pey wî lîrîkan dubare dikin, hemû sazên wan jî, tika, lava, pesnên xwedê û gazî ji mala ku li deriyê wê dixin in. Çole çole ez ê herim Çole çole em ê têne Senek bilxur em ê têne Xatûn bacê em ê têne Senek bilxur em ê têne Her wiha, karwana ciwanmêran mal bi malên gund digerin, û hertim bang û tikayên wan ligel defikê berz û bilin din, Xelkê gund jî, ên ku karwan diçe mala wan her kes li gor reşwa xwe ya aborî beşdarî bizavên meşê dibin, û her kes li gor taqeta xwe, savar, nîsk, nok û diravan didin karwanê, pêre, piştî ku çi ji destan tê der, xwedanê malê dê kodikek av bi ser karwanê de bireşîne, ev jî tê wateya arîşanî û razberî ku barana ragirtî wisa bi ser wan de bibare, gera karwana sersalê bi mal û sînora gund ve ne girêdayî ye, ew diçe gundên hawîdora gundê wan, û li beranberî wan jî karwanên gundên din tên gundê wan, her wiha, sersal dibe tiştekî gelemper û giştî û li hemû gundên herêmê belav dibe. Karwan di heyama hefteyekê de digere û hertim jî meş û gera xwe bi şev e, di dawiya hefteyê de, ciwanmêrêm karwanê dê bicivin û tiştê xelkê ji wan re pêşkêşkiribû, veqetînin, tiştê tê firotan dê li aliyekî bê danîn, û dirav dê li aliyekî bên danîn, pêre çend ciwanmêr dê biçin bazarê û tiştê tê firotin bikin dirav û têxin ser diravên ji sersalê komkirine, bi hemû diravan, ew ê berxekî yan jî beranekî bikirin, û bibin li ber perestgehekî bikin qurban, ango eynî serpêhatiya berî hezarsalan dubare bikin. Di boneya pêşkêşkirina qurbanê de hemû endamên beşdarî sersalê bûbûn û çend mirovên ji gund bi wan re çûne ber perestgehê, wexta ku serê berên tê jêkirin, destên xwe berve ezmên dikin û yekdeng tikan û lavan ji xwedê dikin ku baran bibare û jiyana wan jinûve şîn bike, pêre ew xwarina xwe dixwin, û goştê mayî jî li feqîr û hejaran belav dikin. Bi rastî, pir caran xwedê an jî xweza lava û tikan dibihîse, û xelkê ewqas cefa dîtiye dilşkestî nahêle, ango piştî çend rojan baran dibare û hemû jiyana wan jinûve şîn û şad dike. Lê wek her tiştekî ku kurd vê re têkildar in, Kurdên Efrînê qerf û henek jî der barî sersalê gontine. Dibêjin salekê encama gera sersalê pir berdar bû, ta wexta endamên sersalê çûne bazarê biryar dan ku beranê tev mezin bikirin, û piştî çend rojan ji pêşkêşkirina wê qurbanê, baran barî û nema sekinî, baranê wê çaxê jiyana wan şîn nekir; lê jiyana wan reş û tarî bû, çimkî mal û çandina wan tev li ber lehî û lêmiştan çû, hingê ew ji nûve çûn bazarê, û beranekî din kirin qurban, lê wê carê bo ji xwedê tikan bikin baran raweste. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zargotin]] okuoixolnqq8v0wjjc35jpach2c7qrh Hikûmeta Herêma Kurdistanê 0 7966 1998124 1997808 2026-04-08T03:30:55Z Kurê Acemî 105128 1998124 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Şikestin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAyê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975ê dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdyolojiya marksîst bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û şerê gerîlayî dan destpêkirin. === Dema [[Şerê Îran û Iraqê]] de === Li sala 1979ê de li Îranê şoreşa îslamî bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980yan de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. PKK piştî derbeya leşkerî li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref>. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 2v0ux0ym4z8672wvrwlnqt32zpyt7er 1998125 1998124 2026-04-08T03:31:16Z Kurê Acemî 105128 1998125 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAyê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975ê dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdyolojiya marksîst bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û şerê gerîlayî dan destpêkirin. === Dema [[Şerê Îran û Iraqê]] de === Li sala 1979ê de li Îranê şoreşa îslamî bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980yan de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. PKK piştî derbeya leşkerî li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref>. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 3vdlrqhpn3z3u2843l79g1g3racmtpo 1998126 1998125 2026-04-08T03:32:15Z Kurê Acemî 105128 1998126 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema [[Şerê Îran û Iraqê]] de === Li sala 1979ê de li Îranê şoreşa îslamî bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980yan de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. PKK piştî derbeya leşkerî li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref>. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 8nxpch8a9x2i00cbwop3q1c6mfxyalk 1998127 1998126 2026-04-08T03:32:57Z Kurê Acemî 105128 1998127 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema [[Şerê Îran û Iraqê]] de === Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980yan de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. PKK piştî derbeya leşkerî li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref>. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] ch6d2gta8mae74ogfzvyhog7cqyygy7 1998129 1998127 2026-04-08T04:00:31Z Kurê Acemî 105128 1998129 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema [[Şerê Îran û Iraqê]] de === Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî derbeya leşkerî li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref>. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 5eamocf0ynn21wd7li2m48t0486clvz 1998130 1998129 2026-04-08T04:00:51Z Kurê Acemî 105128 1998130 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema [[Şerê Îran û Iraqê]] de === Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref>. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] pv9agv7506iezmjjp9b4io73h1tky2n 1998131 1998130 2026-04-08T04:01:24Z Kurê Acemî 105128 1998131 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Li tîrmeha 1983ê de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983yê de êrîş bir Başûrê Kurdistanê<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref>. Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] ri82ltcaoa7mvo1gsn5qehmqeyb6e38 1998132 1998131 2026-04-08T04:02:08Z Kurê Acemî 105128 1998132 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988ê bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] l7643fwhrcsvtadiiukutxmpvfyizg7 1998133 1998132 2026-04-08T04:02:43Z Kurê Acemî 105128 1998133 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de Zaxo, Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] qztjubalzn9p5785p6nxwcx1qinx1tx 1998134 1998133 2026-04-08T04:34:11Z Kurê Acemî 105128 1998134 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Li sala 1992yê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê Mesûd Barzanî * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê Samî Ebdulrehman * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê Şêx Usman Ebdezîz Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] hb3ulc2jcrhq9rmgv9wp8tnisz6fm1i 1998135 1998134 2026-04-08T04:35:38Z Kurê Acemî 105128 1998135 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994ê di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 1zb5emontggx2xqqz0zq8pin9swoa49 1998136 1998135 2026-04-08T04:36:29Z Kurê Acemî 105128 1998136 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî [[Şerê Iraqê]] === Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 0syscktq2etrhntm2f31v38q3wkz6o8 1998137 1998136 2026-04-08T04:36:58Z Kurê Acemî 105128 1998137 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003yê, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Li sala 2003yê herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006ê de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Li sala 2017ê [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] fm8rlr584fjgb1j8dhavpeg5vaqx6zb 1998138 1998137 2026-04-08T04:37:23Z Kurê Acemî 105128 1998138 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Serok === === Hikûmet === === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] eha5gp89w53w1qn9tgqlz1n5wu43zfk 1998139 1998138 2026-04-08T04:37:48Z Kurê Acemî 105128 1998139 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Encamên hilbijartinan ==== '''Hilbijartinên 19ê gulana 1992''' Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 5ehkpc6anlm5q9t7b9174kv8shix94g 1998140 1998139 2026-04-08T04:38:26Z Kurê Acemî 105128 1998140 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994ê ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002yê hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] ppbxitg44ults8t253089vce9s9smx4 1998141 1998140 2026-04-08T04:38:47Z Kurê Acemî 105128 1998141 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970î yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 37r81rxjal4ha19za7aidg615zratn8 1998142 1998141 2026-04-08T04:39:00Z Kurê Acemî 105128 1998142 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1:[[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: Desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: Hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (Tirkmen, Asûrî, Xaldî û Ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya [[hikûmet]]ê ye. * Bend 6: Li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: Zimanê fermî Kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 4evy8xdugeqpn38ssybtzvv175l5ofj 1998143 1998142 2026-04-08T04:39:56Z Kurê Acemî 105128 1998143 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: [[hikûmet]]a Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: [[hikûmet]]a Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] m9dn1v262vhqngziq13b375dm2mmk3p 1998144 1998143 2026-04-08T04:40:07Z Kurê Acemî 105128 1998144 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | 45,3% |- | [[YNK]] | 43,8% |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | 5,1% |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | 2,6% |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | 1,0% |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan 7 % bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] qm7kcb41p5885hp1h47nw62m10tl14y 1998145 1998144 2026-04-08T04:40:56Z Kurê Acemî 105128 1998145 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku li sala 2005ê hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] hmhbbm7vc4mz1sa6180magm98nhas8e 1998146 1998145 2026-04-08T04:41:10Z Kurê Acemî 105128 1998146 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == * Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 7yczkww6m6ewaoprcojo912eo4y6k0g 1998147 1998146 2026-04-08T04:41:47Z Kurê Acemî 105128 /* Aboriya Herêmê */ 1998147 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>.Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] 0978ru21gzek5qswhq8k55b0jbn94bv 1998148 1998147 2026-04-08T04:41:58Z Kurê Acemî 105128 1998148 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017ê herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref>. Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] gbaryt7q5jal25r11plhq73e358809x 1998149 1998148 2026-04-08T04:42:19Z Kurê Acemî 105128 1998149 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibirre ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê Shamaran&TAQA Atrush dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] alhlthmw5253qbrwepkuirjwlvvqkzx 1998150 1998149 2026-04-08T04:42:56Z Kurê Acemî 105128 1998150 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difirose. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] sacv04of1o7b2md850ctqchvcdogv4m 1998151 1998150 2026-04-08T04:43:09Z Kurê Acemî 105128 1998151 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] ko40fm9jh7gjnwt4dp7cv6bz83zqhvs 1998152 1998151 2026-04-08T04:43:28Z Kurê Acemî 105128 1998152 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == == Ol û civak == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] n70n7uu8wyzpmecuxk73mncxhuxsxgl 1998153 1998152 2026-04-08T04:43:46Z Kurê Acemî 105128 1998153 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[aramî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] osbncvxgxt6gll156m4rx6oqxrveokb 1998154 1998153 2026-04-08T04:44:06Z Kurê Acemî 105128 1998154 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. == Gelhe == Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] ods2v7oxkkk7jgn3s4o8oatmjkzo7d2 1998155 1998154 2026-04-08T04:44:19Z Kurê Acemî 105128 1998155 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015ê gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî 2,6% e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] bgazlhubj7mxh1yd331yjeygpl3awzn 1998156 1998155 2026-04-08T04:44:36Z Kurê Acemî 105128 1998156 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} == Parêzgehên Başûrê Kurdistanê == # [[Hewlêr]] # [[Silêmanî]] # [[Duhok]] # [[Helebçe]] == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] sit9xtnyq7gaqal0ohzk3mw2rt40v76 1998157 1998156 2026-04-08T04:45:26Z Kurê Acemî 105128 1998157 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} # == Tevlîbûna rêxistinên navneteweyî == ABEDA, AFESD, AMF, CAEU, FAO, G - 77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IDB, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, IMSO, Interpol, IOC, PAB, ISO, ITSO, ITU, LAS, MIGA, NAM, OAPEC, OPCW, OPEC, PCA, UN, UNDP, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UNWTO, UPU, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] mrhgirbzfcylcs49pda1967clsamuxh 1998158 1998157 2026-04-08T04:45:45Z Kurê Acemî 105128 1998158 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} # == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Herêmên derveyî desthilatiya hikûmeta Herêma Kurdistanê == Herêmên ku hêj neketine bin desthilatdariya hikûmetê jî hene. Tê zanîn di dema desthilatdariya Beesiyan de wargehên Kurdan dihatin rûxandin, valakirin û kurd ji welatê xwe dihatin derxistin. Pergala Bees cihên ku ji kurdan dihatin valakirin, ereb dianît bicih dikir. Piştî destpêkirina şerê 2003î rewş hatiye guhartin. Sazûmaniya Beesiyan têkçû û Iraqeke nîsbeten demokrat û federal hatiye avakirin. Gorî [[makezagona Iraqê]] divê kurdên bi pêkutiyan ji welatê xwe hatine derxistin şûn ve werin bicihkirin û herêmên din ên Kurdistanê bi hikûmeta federal a kurdan ve were girêdan. Lê li dijî viya nerazîbûnên ereban û welatên Kurdistanê dagir kirine hene. [[Tirkiye]], [[Îran]] û [[Sûrî]] naxwazin kurd li Başûrê Kurdistanê sazûmaniyeke birêkûpêk ava bikin û pirsgirêkên xwe çareserbikin. Lewra ew difikirin ku heger Kurdên Başûr biserbikevin wê ji parçeyên din re bibin mînakek. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] s217nc4m0a8gzbnxufq1upo7xmrbwk4 1998159 1998158 2026-04-08T04:45:57Z Kurê Acemî 105128 1998159 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} # == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê 74,1% e. Ev rêjê di mêran de 84,1% di jinan de jî 64,2% e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] ruwjipj1xh24fc5fz5u8ty0fxp9cl00 1998160 1998159 2026-04-08T04:46:24Z Kurê Acemî 105128 1998160 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} # == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê %74,1 e. Ev rêjê di mêran de %84,1 di jinan de jî %64,2 e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Têkildar == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] l04eqlndsv69gnyi22nocb3t3xmf4ff 1998161 1998160 2026-04-08T04:46:36Z Kurê Acemî 105128 1998161 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} # == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê %74,1 e. Ev rêjê di mêran de %84,1 di jinan de jî %64,2 e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Binerê == [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] di03agvzgvzhkboaxomqjprtckfg1la 1998162 1998161 2026-04-08T04:46:45Z Kurê Acemî 105128 1998162 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} # == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê %74,1 e. Ev rêjê di mêran de %84,1 di jinan de jî %64,2 e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Binerê == * [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] f0xz1ucmm7e6kuymrbfupufjkntzckl 1998164 1998162 2026-04-08T04:47:22Z Kurê Acemî 105128 1998164 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê [[Herêma Kurdistanê]] di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, [[hikûmet]]a Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} # == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê %74,1 e. Ev rêjê di mêran de %84,1 di jinan de jî %64,2 e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Binerê == * [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] o7v1eur13pby30ygodxypmqhpbnxmex 1998165 1998164 2026-04-08T04:49:01Z Kurê Acemî 105128 1998165 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank welat | nav = Hikûmeta Herêma Kurdistanê | navê_fermî = {{ziman|ckb|حکوومەتی هەرێمی کوردستان}} | navê_kurdî = | al = Flag_of_Kurdistan.svg | girêdana_alê = Alaya Kurdistanê | nîşan = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg | girêdana_nîşanê = Nîşana Herêma Kurdistanê | dirûşm = <br/>An Kurdistan an Neman ([[kurmancî]])<br/>{{Nivîsa erebî|ئان کوردستان ئان نەمان}} ([[soranî]]) | sirûda_netewî = [[Ey Reqîb]]<br /><center>[[Wêne:Ey Reqîb - ئەی ڕەقیب.oga]]</center> | cîh = Iraqi Kurdistan on world map.png | cîh_sernav = Cihê [[hikûmet]]a herêma Kurdistanê | zimanên_fermî = [[Kurdî]] | zimanên_hindikanî = [[Asûrî]] <br/> [[Ermenî]] <br /> [[Tirkmanî]] | zimanên_tev = | navê_nîştecihan = [[Kurd]] | paytext = [[Hewlêr]] | koordînat_serbajar = {{Koord|36|11|N|44|00|E|type:country}} | bajarê_mezintirîn = [[Hewlêr]] | sîstema_siyasî = [[Demokratîk]] | serok_cure = Serokdûgel | serok_nav = [[Nêçîrvan Barzanî]] | serok_cure1 = Serokşalyar | serok_nav1 = [[Mesrûr Barzanî]] | serok_cure2 = | serok_nav2 = | rûerd = 40.643 | av = | gelhe = 5.500.000 | gelhe_sal = [[2015]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | berbelavî = 69 | serxwebûn = [[1970]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} | TBH_giştî = | TBH/kes = | TBH_sal = | dirav = [[Dînar]] | dem = [[UTC+3]] | nîşana_înternetê = | koda_telefonê = 964 | nexşe = Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg | nexşe_sernav = }} '''Hikûmeta Herêma Kurdistanê''' (bi [[soranî]]: حکوومەتی ھەرێمی کوردستان) desteya rêveberiya fermî ya otonom e ku niha li [[Başûrê Kurdistanê]] ye. Kabîneya hikûmetê ji aliyê piraniya partiyê yan lîsteya ku serokwezîrê siyaseta [[Herêma Kurdistanê]] jî hildibijêre, tê hilbijartin. Serokwezîr rasterast ji aliyê hilbijêrên herêmê ve tê hilbijartin û serokê kabînê û serokê dewletê ye ku desthilatên cîbicîkirinê ji kabîneyê re vedibêje. Serokwezîr bi kevneşopî serokê saziya qanûndanînê ye lê di heman demê de desthilata cîbicîkirinê bi serokê herêmê re jî parve dike.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |sernav=krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2014-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140714235301/http://www.krg.org/articles/kurdistan_regional_government_en.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Serokê Herêma Kurdistanê di heman demê de fermandeyê giştî yê Hêzên Çekdar ên Pêşmerge ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |sernav=Nefel |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-10-28 |tarîxa-arşîvê=2017-10-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171001102607/http://www.nefel.com/articles/article_detail.asp?RubricNr=1&ArticleNr=1506 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hikûmeta Herêma Kurdistanê, hikûmeta Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona [[Iraq]]ê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970ê de ji aliyê serokê kurd [[Mele Mistefa Barzanî]] û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê [[Sedam Huseyn]] ve hatibû morkirin. == Navên herêmê == Navê fermî li gorî makezagona Iraqê "Herêma Kurdistanê"<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/12/AR2005101201450.html Full Text of Iraqi Constitution]</ref> be jî, navê wê yê bi timî "Herêmî Kurdistanî Êraq" e (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: إقليم كردستان العراق, ''Iqlīm Kurdistān al-‘Irāq''). Herwiha, rêveberiya herêmê navê "Kurdistan-Iraq" jî bi kar tîne. Berî sala 2005an de, navê herêmê bi tenê "Herêma Kurdî ya Serbixwe" bû. Bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]] navê wê ''Kurdistan Regional Government'' e. Navekî din jî "[[Başûrê Kurdistanê]]" ye, lêbelê ev nav hemû derên Iraqê ye ku kurd tê de dijîn. Lewra hikûmeta herêma Kurdistanê perçeyeke başûrê Kurdistanê ye. == Rûerd == [[Wêne:Kurdistan-basur-mezin.png|thumb|Sînorê fermî yê Hêrêma Kurdistanê yê îro û herêmên Kurdistanê ên derveyî desthilatiya kurdî]] Li gorî peymana xweseriyê ya 11ê adara 1970ê mezinahiya herêmê bi 37.000&nbsp;km² hat sinordar kirin, û li gorî peymanê parêzgehên [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]], [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] û [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] tê de bûn. Lê kurd bajarên [[Kerkûk]] û [[Mûsil]]ê bixwazin jî, daxwazên wan ji aliyê hikûmeta navendî ya Iraqê ve (ji ber tirkmen û erebên ku di wan herêman de dijîn) hat redkirin. Rûerda herêmê ya îro qasî 80.000&nbsp;km² ye. Tê de nêzî 7 milyon kes dijîn. Di makezagona herêmê tê xwestin ku bajarên [[Xaneqîn]], [[Mendelî]] (yên ku di parêzgeha [[Diyala]] de ne), [[Bedre]] (di parêzgeha [[al-Wasît]] de) û parêzgeha Kêrkûkê jî tevli hikûmeta herêmê bibin. Ji ber vê yekê giştpirsiyek ji bo sala 2007an hatibû amadekirin, lê heta niha ev giştpirsî nehat bicihkirin. == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === 1900-1943 === [[Wêne:Şêx Mehmûd Berzencî.jpg|thumb|Şêx Mehmûd Berzencî li Kerkûkê, 1922]] Piştî salên 1900an de li herêma Barzanê bi rêberiya [[Şêx Ebdulselamê Berzanî]] ve [[Serhildana Şêx Ebdulselamê Barzanî|serhildanek]] li dijî osmaniyan hatiye destpêkirin. Kurdên deverê nedixwast Osmanî li herêmên wan birêve bibin. Nerazîbûnên Şêx Ebdulselam heta 1914an berdewam kir. Jixwe di 1914an dema Şêx diçe hevdîtina [[Simkoyê Şikak]] li [[Bajêrga Mezin]] ji aliyê hindek kurdên xwefiroş tê girtin û teslîmî osmaniyan dikin. Di encamê de li Mûsilê tê darve kirin. Lê ev kuştin netewperweriya di dilê kurdan de navemirîne. Jixwe paşî şerê cîhanî yê yekem destpê kir. Di vî şerî de ingilîzan osmaniyan ji Başûrê Kurdistanê derxistin û şereke qirêj di navbera van herdu hêzan li Başûr qewimî. Ji bo kurdan em dikarin bibêjin şerê parvekirina kurdistanê. Kurdistana osmaniyan bû sê parçe. Bi [[Peymana Sykes–Picot]] jî ev parvekirin hatiye fermîkirin. Li Tirkiye, Suriyê û Iraqê kurd ji hev hatin veqetandin. Kurdên Iraqê bi taybetî ketin bin desthilata ingilîzan. Dema Başûrê Kurdistanê ket bin desthilata ingilîzan de nerazîbûnên kurdan rûdan. Li [[Zaxo]] yekem serhildana dijî ingilîzan rûda ku kurdên deverê nexwastin ji layê ingilîzan bên rêvebirin. Bi taybetî eşîra Goyiyan li dijî ingilîzan serî hildabû. Li bihara 1918an de ingilîzan Kerkûk û Xaneqîn dagir kirin. Di vê dagirkirinê de yekem car bû kurdan alikariya ingilîzan kirî. Bi rêberiya Şêx Hemîd Telebanî ingilîzan gelek deverên kurdan ji tirkan standin.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:312</ref> [[Şêx Mehmûdê Berzencî]] li herêma [[Silêmanî]] kesekê binavûdeng bûye. Berî ingilîz tên herêmê Şêx Mehmûd osmaniyan ji Silêmanî derdixe. Bi ingilîzan lihevtê û desthilata xwe li devera Silêmanî îlan dike. Lê her roja diçe navbera wî û İngilîzan xerab dibe heta ku İngilîz gelek erkên wî ji destê wî distînin. Li gulana 1919an Şêx Mehmûd dijî vê nerazîbûnê xwe nîşan dide û li silêmanî desthilatê bi temamî dixe bin destê xwe. Di navbera hêzên wî ingilîzan de gelek şer çêdibin. Di hezîrana 1919ê de jî Şêx Mehmûd ji layê ingilîzan ve tê girtin û tê sirgûnkirin. Li çileya 1919an de jî li devera Amêdiyê li dijî ingilîzan nerazîbûn hatin nîşan dan. Di dawiya salê de ev nerazîbûn bi çekên giran hat aşt kirin. Polîtîkayên ingilîzan li ser dagirkirina Başûrê Kurdistanê roj bi roj rastî nerazîbûnên kurdan dihat. Li herêma Barzan jî nerazîbûnan nîşan da. Guherîna statûya herêmê ji aliyê ingilîzan tesîr li kurdan kir. [[Şêx Ehmed Barzanî]] ku birayê Şêx Ebdulselamê Barzanî ye li dijî ingilîzan şerê çekdarî da destpê kir. Birayê wî [[Mela Mistefa Barzanî]] jî di van şeran de bi awayeke aktîv dixebitî. Lê ji ber çekên giran yên ingilîzan hêzên kurd xwe neragirtin û çûn çiyayên Kurdistanê. Di sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan. Di sala 1921ê de jî li Iraqê giştpirsî tê kirin. Key [[Feysal I]] li vê salê dive qiralê Iraqê. Êdî li Iraqê di bin mandateriya ingilîzan de rêvebirina Qiral Faysal destpê dike. Piştî desthilata Qiral Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman di sala 1922an Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. Di 12ê çiriya pêşîn a 1922an desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Di çiriya paşîn a 1922an de jî xwe wek ''Qiralê Kurdistanê'' îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923an Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li [[Rewandiz]]ê. 19ê nîsana 1923an hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî. Li sala 1931ê de ji ber gelek sedeman li herêma Barzan bi rêberiya Şêx Ehmed Barzanî ve serhildanek din hatiye destpêkirin. Di sala 1932an bi alikariya hêzên hewayî yên brîtanyayê, hêzên Iraqê devera Barzan dagir kir û Şêx Mehmûd û hevalên wî, derbasî Bakurê Kurdistanê bûn. Lê dewleta Tirkiyeyê Şêx Ehmed Barzanî bi şerta nekuştina wî teslîmî dewleta Iraqê kirin. Iraq van kesan Mela Mistefa Barzanî jî di nav de koçî Silêmanî dike. === Şoreşa Barzanî (1943) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Barzanî 1943}} Nêzî deh salan li Başûrê Kurdistanê bêdengiyek dikeve. Di wan navberan de li Başurê Kurdistanê guherînên siyasî çêdibin û tevgerên modern ava dibin. Di sala 1935an de partiya Hîwa hatiye ava kirin. Têkiliyên vê partiyê li gel Mela Mistefa hebûn. Endamên Hîwayê leşkerên pîlebilind bûn ku di artêşa Iraqê de dixebitîn. Di wexteke wiha de di sala 1943an Mela Mistefa Barzanî ji Silêmanî direve û diçe herêma [[Barzan (dever)|Barzanê]]. Li Barzan dest bi çalakiyan dike, gelek noqteyên dewleta Iraqê distîne. Alîgirên wî her roja diçe zêde dibin. Hemû Başûrê Kurdistanê dikeve bin tesîra Mela Mistefa û dewleta Iraqê ditirse ku hemî kurd li dijî wan dest bi serhildanê bikin. Çalakiyên Mela Mistefa hêdî hêdî feydeyên xwe dide kurdan. Di dawiya sala 1943an hikûmeta [[Nûrî Seîd Paşa|Nûrî Seîd]] tê ava kirin. Di kabîneya wî de kesekê bi navê Mecît Mistefa tê dibe wezîr ku tenê ji kar û emelên kurdan mesûl bû. Ev pêngav ji bo kurdan baş bû ku dewletê yekem cr bi awayeke fermî kurd wek hevparê dewletê qebul kirin. Kurd ji ber vê pêngavê gelek memnûn bûn. Lêbelê di sala 1944ê de dema serokwezîr Nûrî Seîd diçe [[Filistîn (herêm)|Filistînê]] bêyî civata wezîran kom dibe û hindek biryaran dide. Bi dûçûna wan biryaran; divêt Mela Mistefa ji welat derkeve, li herêma Barzan li herderê noqteyên leşkerî werin danîn hwd.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:452</ref> Ji ber van pirsgirêkan serokwezîr Nûrî Seîd li sala 1944an îstîfaya xwe da. Paşî şer id navbera dewleta Iraq û hêzên Barzanî rûda û di dawiyê de hêzên Barzanî ji Iraqê çûn ber bi Îranê ve. Li wê derê jî di damezrandina [[Komara Kurdistanê]] de roleke mezin lîstin. Piştî têkçûna hereketa Mela Mistefa, Hîwa belav bû. Piştî vê belavbûnê di sala 1945an de Partiya Komûnîst a Kurd an ku ''Şoreş'' hatiye avakirin. Ev partî jî dibe bingeha Rizgarî Kurd. Li 14ê tîrmeha 1958an şoreş li Iraqê peyda bû. Desthilata qiraliyetê xelas û komara parlamaneterî destpê kir. === Derbeya Leşkerî li Iraqê (1958) === Piştî [[Şoreşa 14ê Tîrmehê|şoreşê]] ku bi rêberiya [[Ebdulkerîm Qasîm]] birêveçûyî makezagon hatiye çêkirin. Yekem car kurd di makezagonê de hatin nivîsîn ku ''Kurd û Ereb gelên hevpar yên vê dewletê ne û mafen wan di bin sîwana Iraqê de tên nasîn''.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:537</ref> Mela Mistefa Barzanî jî piştî şoreşê vegerî welat. Gelek reform ji bo kurdan hatin çêkirin, bi taybetî jî ji layê çandî ve. Di [[radyoya Bexdayê]] de êdî zaravayê [[kurmancî]] jî hatiye bikaranîn. Hêjayî gotinê ye ku malbata barzaniyan jî kurmancin û diyar e ku daxwazeke wan û alîgirên wan bûye. Ev jî nîşan dide ku li Başûrê Kurdistanê li ber tenişta soranî, kurmancî jî dibû zimaneke sereke. Wî wextî li [[Kerkûk]]ê gelek pêvçûn û şerên navxweyî çêbûn. Bi dûçûna angaştan kurd û komûnîstan dijî tirkmenan şer kir û gelek tirkmen kuştin. Bi dûçûna Wadie Jwaideh, Mela Mistefa Barzanî di nav vî şerî de nebûye.<ref>Kürt Miliyetçiliğinin Kökeni, Tarihi ve Gelişimi, Wadie Jwaideh, r:545</ref> === Şoreşa Îlonê (1961) === {{Gotara bingehîn|Şoreşa Îlonê}} [[Wêne:Hazhar (Hajar), Mullah Mustafa Barzani, Ahmad Tofiq, Jalal Talabani in the era Iraqi–Kurdish War (about 1960-70 years).png|rast|220px|thumb|Ji rastê bo çepê; [[Celal Talebanî]], Ehmed Tofîq, Mela Mistefa Barzanî, û Hejar]] 8ê tîrmeha 1962an dewleta Iraqê li [[Qilaban]]a girêdayî Hekariyê, wî wextî navê wê Gerûr bû, êrîşek anî ser herêmê. Her wisa 15ê tebaxê jî dîsa êrîş anî ser herêmê. Îdiya wan ew bû ku kurdên Iraqê revîne Tirkiye û Tirkiye jî alîkariya wan dike. Ev pirsgirêk di navbera van dewletan de bû sedemên xerabûna têkiliyan. === Destxistina xweseriyê (1970) === Şoreşa îlonê gihişt armanca xwe û kurdan xweserî bidestxistine. Li gorî peymana xweseriya 11ê adara 1970ê de, pêwîst bû ku pênc şalyarên kurd li Bexda di hikûmeta Iraqê de cih bigrin, yek ji wan lawê herî mezin ê Barzanî Ubeydullah bû. Di sala 1974an de, [[Taha Muhi ad-Din Maʿruf]] (bi eslê xwe kurd) bû pîgarê serokê Iraqê. Heta niha dûgela ku tê de zimanê kurdî wek zimanê fermî tê bikaranîn Iraq e - lê bi tenê di sê parêzgehên herêmê de. Lê [[Pirsa Kerkûkê|pirsgirêka Kerkûkê]] nehate çareser kirin Wî çaxê têkiliyên Îran û Iraqê ji ber pirsgirêka herêma [[Şetelereb]]ê gelek dijwar bûn. Her wiha DYAê jî piştgiriya Îranê dikir. Lêhevhatina kurd û Bexdayê, şahê Îranê gelek aciz dikir û dixwast ku kurd li dijî Iraqê şerê xwe berdewam bikin. Heta ku DYAê jî qanî kir ku alîkariya kurdan bike. Di konjunktûreke wiha de, hikûmeta Bexdayê qebûl nekir ku Kerkûk axa Kurdistanê ye. Xeta sor ya Mela Mistefa jî kurdistanîbûna Kerkûkê bû. Di encamê dê Mela Mistefa Barzanî biryar da ku li sala 1974an dîsa serhildan da destpêkirin. Lê zêde dewam nekir. Iraq û Îran bi hevpeymana Cezayîrê lihevhatin û pirsgirêkên xwe çareser kirin. Di encamê dê Iraq ji mafên xwe yên li ser Şetelerebê xwe vekişî. Hemberî vê Îranê alîkariya xwe ya ji kurdan re vekêşa. === Hilweşandin (1975) === Piştî xiyaneta Îran û DYAê kurd bêçare man. Di vê neçariyê de Mela Mistefa Barzanî li 23yê adara 1975an dê daxuyand ku serhildana kurdan bidawî hat. Lê herkesê ev daxuyanî qebûl nekir. [[Celal Talebanî]] cîgirê Mela Mistefa bû û di warê siyasetê dê gelek jêhatî bû. Xwedî îdeolojiya [[Marksîzm|marksîst]] bû. Wî rawestandina serhildanê qebûl nekir û di heman salê de [[YNK]] ava kir û dest bi xebatan kir. Êdî PDK û YNK cuda cuda pêşmerge hebûn û [[şerê gerîlayî]] dan destpêkirin. === Dema Şerê Îran û Iraqê de === {{Gotara bingehîn|Şerê Îran û Iraqê}} Di sala 1979an de li Îranê [[Şoreşa Îslamî ya Îranê|şoreşa îslamî]] bi serket û dewleta Îrane ket bin kontrola îslamiyan. Her wisa li Îranê dijî îslamiyan jî, dij-şoreş hatiye destpêkirin. Di encamê de rêvebirina dewleta Îranê ket bin kaoseke mezin de. Dewleta Iraqê jî fersend dît ku bi zeîfbûna Îranê dikare [[Xûzistan]]ê ku gelheya wê bi giştî ereb in dagir bike. Lê ev pêngava Sedam Huseyn bû sedema şerekê 8 salan. Şer bi giştî jî li herêmên kurdnişîn rûda û Kurdistan dîsa bû meydana şer. Li salên 1980ê de li Başûrê Kurdistanê aktorekê din jî peyda bû ku êdî di dîroka Başûrê Kurdistanê de roleke mezin dê bilîze. [[Partiya Karkerên Kurdistanê]] piştî [[Derbeya leşkerî ya 12ê Îlonê 1980|derbeya leşkerî]] li sala 1980ê li Tirkiyeyê, çûn Başûrê Kurdistanê û li wir binecih bûn. Di tîrmeha 1983an de di navbera PDKê û PKKê de hevpeymana Prensîbên Hevkariyê hatiye destnîşan kirin. Bi dûçûna vê hevpeymanê ev herdu hêz dê li dijî emperyalîzmê alîkariya hev bikin. Jixwe berî vê hevpeymanê Tirkiyeyê bêhna yekitiya kurdan hîs kiribû, ji ber wê di gulana 1983an de êrîş bir Başûrê Kurdistanê.<ref>Kürt Meselesi ve Türkiye-İran İlişkileri, Robert Olson, r:56</ref> Her wisa di heman salê de hêzên kurd li dijî Iraqê dest bi şerê çekdarî kir. Îran û hêzên kurd dijî hêzên Iraqê alîkariya hev dikir. === Komkujiya Enfalê === {{Gotara bingehîn|Komkujiya Enfalê}} Di şerê Îran û Iraqê de PDK bi alîkariya Îran şer li dijî Iraqê da destpê kirin. YNKyê got ew ê li dijî Îranê şer bikin û bi Hikûmeta Bexdadê ketin têkiliyê lê ev rewş heta sala 1985ê berdewam kir. YNK jî biryar da ku li dijî Iraqê şer bike. Li sala 1987ê Hikûmeta Bexdayê hereketa enfalê da destpê kirin. Di encamê de gelek herêmên kurdistanî bi gazên kîmyewî hatin bombebaran kirin. Bajarê Helebçe jî yek ji wan niştecihan bû ku 16ê adara 1988an bi bombeyên kîmyewî êrîş lêhate kirin. Di encamê 5 hezar kurd hatin kuştin. Piştî Hereketa Enfalê PDKê û YNKê bi navê ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' komxebatek ava kirin û bi hevre xebat kirin. Heta dagirkirina Kûwêtê ji aliyê Iraqê, pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê şer li gel hêzên Iraqê dikir. === Daxuyandina herêma ewle === Piştî şerê Iraq û Kuweytê li sala 1991ê, bi taybetî welatên li [[Kendava Besreyê]] bûn cihê dewletên rojavayî, bi taybetî jî DYAyê. Piştî têkçûna Iraqê li dijî Kuweyt û dewletên rojavayî, li Iraqê bi taybetî li bajarên kurdan li [[Ranya]] û şîiyan serhildan li dijî rêvebirina [[Sedam Huseyn]] hatiye kirin. Berî ku serhildan destpê bike,29ê kanûna paşîn a 1991ê partiyên kurd ji ''cehş''an re efûyek daxuyand û ew jî tevlî serhildanê bûn. Di encamê de gelek bajêr ketin bin destê serhildêran de. Li Başûrê Kurdistanê li Ranyayê ji aliyê gel ve raperîn hatiye destpê kirin kû hemî partiyên kurdistanî ku pdk, ynk, pkk, îslamî tê de. Lê hêzên Iraqî piştî vemirandina serhildanên Şîiyan vegerîn bo Kurdistanê û yekûyek bajarên kurdan dagir kirin. Di encamê de gelek kurd ber bi sinorên Tirkîyeyê û Îranê ve bûn koçber û qeyranên însanî derketîn. Tirkiyeyê û Îranê jî nedixwast van kurdan werbigirin welatê xwe û dixwastin li Iraqê bimînin. Hêjayî gotinê ye ku [[Micahîdên Gel]] di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê<ref>Irak'ın Sonu,Ulus Devletlerin Çöküşü mü, Peter Galbraith,r:228</ref> 5 nîsana 1991ê de Neteweyên Yekgirtî biryarek bi jimara 688 wergirt û ji bo kurdan herêmên ewle hatin afirandin. Her wiha ji budçeya Iraqê %13 dahatû ji bo sê parêzgehên Kurdistanê hatiye biryar dan. Piştî vê biryarê DYAyê û dewletên rojavayî nehêla ku Iraq êrîşên hewayî li dijî kurdan pêk bîne. Piştî van derfetên bo kurdan çêbûn, gelek rêxistin û partî jinûve jîndan. Hêjayî gotinê ye ku herêma ewle ji bo paralela 36 û bakurê wê hatibû îlamkirin. Di vê herêmê de [[Zaxo]], Duhok, Hewlêr dihate parastin lê Silêmanî û Kerkûk nehate parastin. Mûsil jî her çend di nav herêma ewle da be jî, di bin kontrola Sedam Huseyn da bû ku nîv welatiyên vî bajarî erebên sunî bûn. === Avabûna hikûmeta Başûrê Kurdistanê === Di sala 1992an ''Eniya Kurdistanê ya Iraqê'' biryar da ku hikûmetekê û meclîseke herêmî ava bikin. Di roja 19ê gulana 1992an parlamena herêmê ji nû ve hat hilbijartin û YNKê ([[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê]]) 50 kursî, ya PDKê ([[Partiya Demokrat a Kurdistanê]]) jî 50 kursî stendin. Wekî din, partiya Asûriyan bi navê "Tevgera Demokratîk" 4 kursî û „Yekitiya Xristiyan“ jî kursiyek stendin. Di roja 4ê çiriya pêşîn a 1992an de parlamen serxwebûna Kurdistana Federal îlan kir. Partiyên beşdarî hilbijartinê bûn; * PDK: Serokê wê [[Mesûd Barzanî]] * YNK: Serokê wê Celal Talebanî * Partî Gelî Dimukratî Kurdistan: Serokê wê [[Samî Ebdulrehman]] * Hizbi Sosyalîstî Kurdistan-Iraq: Serokê wê Resul Mamend * Partî Sosyalîstî Kurdistan(PASOK): Serokê wê Ebdula Agirîn * Bizutnewey Îslamî Kurdistan: Serokê wê [[Osman Ebdulezîz]] Partiyên din yên beşdar bûn; * Partî Komûnîstî Iraq-Herêmî Kurdistan: Serokê wê Eziz Mihemed * Tevgera Demokratîk ya Aşûriyan: Serokê wê Younadim Yusuf * Hizbi Zehmetkêşanî Kurdistan: Serokê wê Qadir Ezîz Di hilbijartinê de bend hebû ku divê eger partiyek dixwaze bikeve parlamena Kurdistanê %7 dengan bêhtir werbigire. Lê ji ber dijminatiya her du partiyan di sala 1994an de şerê navxweyî yê Kurdistanê destpê kir û di dîroka Kurdistanê de wek Şerê brakujî tê binav kirin. === Birakujî === {{Gotara bingehîn|Şerê birakujî}} Piştî meclîseke herêmî hatiye damezrandin, pirsgirêkên rêvebirinê derketin holê. PDK li Duhok û derdora wê xwedî hêz û erk bû, YNK jî li derdora Silêmanî xwedî hêz bû. Li Hewlêrê hevrikiya herdu hêzan hebû û bi temamî di destê hêzekê de nebû. Debara herêmê bi giştî bi rêya Deriyê Brahîm Xelîl birêve diçû û dahatûyên vî derî jî bû pirsgirêk di navbera van herdu hêzan de. Di encamê de li sala 1994an di navbera PDK û YNK şerê navxweyî destpê kir. Di dîroka Kurdistanê de xelekeke din ya Birakujî hatiye destpê kirin. Di tebaxa 1996an YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir. Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de di sala 1998an herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002an de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû. Kurd, bi vê germahiya yekîtiya xwe, bi psîkolojîyeke xurt û hêzeke mezin beşdarî [[Şerê Iraqê]] bûn. === Piştî Şerê Iraqê === {{Gotara bingehîn|Şerê Iraqê}} Heta sala 2003an de, du hikûmet li Başûrê Kurdistanê hebûn. Li Silêmanî û li Hewlêrê cuda cuda du hikûmet hebûn ku yek ji aliyê YNK, yek jî ji aliyê PDK ve dihate rêvebirin. Di sala 2003an herdu hikûmetan hevkarî kir û li sala 2006an de jî hikûmeta hevpar hatiye damezirandin. Wek tê dîtin, qonax qonax kurd fêrî dewlet rêvebirinê dibin û dibin xwediyê tecrûbeyan. Di sala 2017an [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] hatiye lidarxistin. Di encamê de bajarên Kurdistanî biryara xwe da û gelek herêmên girêdayî Iraqê yên kurdnişîn biryar dan ku bajarên wan Kurdistanî ne. == Rêvebirin == === Makezagon === [[Wêne:Parlament 01.jpg|rast|220px|thumb|Avahiya [[Parlamena Kurdistanê]] li [[Hewlêr]]ê]] Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi ''de facto'' hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze. ==== Çend xal ji makezagona Herêma Kurdistanê ==== * Bend 1: hikûmeta Kurdistanê parçeyek ji Iraqê ye û pergala plûral, demokratîk, parlamentarî û komargerî dihewîne. * Bend 2: hikûmeta Kurdistanê desthilatiyê li ser tixûbên beriya 1970ê yên parêzgehên Silêmanî, Hewlêr, At'Tamîm, Duhok û navçeyên Akrê, Şêxan, Şengal a Neynewayê û Xaneqîn, Mendelî ya Diyala û Badra ya Al Wasîtê dike. * Bend 3: desthilatdarî ji gel tê û ya gel e. * Bend 4: hemwelatî ji Kurdan û hindikayiyan pêk tê (tirkmen, asûrî, xaldî û ereb) û makezagon mafê wan diparêze. * Bend 5: Hewlêr serbajarê herêmê û ya hikûmetê ye. * Bend 6: li gel alaya Iraqê li herêmê alaya taybet tê pêşwazîkirin. * Bend 7: zimanê fermî kurdî ye. === Parlamen === {{Gotara bingehîn|Parlamena Kurdistanê}} Parlamena Kurdistanê ji sala 1994an ji ber [[Şerê birakujî]] hatiye girtin û li 4ê çiriya pêşîn a 2002an hatiye vekirin û civîn çêbûn. ==== Hilbijartinên 19ê gulana 1992 ==== Partiyên beşdarî vê hilbijartinê bûne; PDK, YNK, Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan bi serokatiya Şêx Osman Ebdulezîz, Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê bi serokatiya Samî Ebdulrehman, Hizbî Sosyalîstî Kurdistana Iraqê, Partiya Sosyalîsta Kurdistanê, Partiya Komûnist ya Iraqê, Hizbî Zehmetkêşanî Kurdistan û Tevgera Demokratîk ya Aşûriya Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê û Partiya Gelê Demokratê Kurdistanê li sala 1975ê ji PDKê veqetîn. Dr. Mehmûd Osman niha serokê Partiya Sosyalîst ya Kurdistanê ye. {| class="wikitable" | [[PDK]] | %45,3 |- | [[YNK]] | %43,8 |- | [[Bizûtinewey Îslamî le Kurdistan]] (IMK) | %5,1 |- | [[Partiya Sosyalista Kurdistanê]] (PASOK) | %2,6 |- | [[Partiya Komonîsta Îraqê]] (ICP) | %1,0 |} Di van hilbijartinên bihurî de benda hilbijartinan %7 bû û di encamê de PDKê 51 û YNKê jî 49 kursî bi dest xistin. PDKê kursiyek da YNKê û herdû partî bûn xwedî 50 kursî. 5 kursî jî li aramiya û xirîstiyaniyan hatin parve kirin. Tirkmen tevlî hilbijartinan nebûn. Bi giştî 105 parlamenter hebûn. '''Hilbijartinên 30ê kanûna paşîn 2005'' {| class="wikitable" | [[Hevpeymaniya Kurdistanê]] | 104 Kursî |- | [[Komala Îslamî li Kurdistanê]] | 6 Kursî |- | [[Partiya Zehmetkeşan]] | 1 Kursî |} === Artêş === Leşkerên artêşa Kurdistanê ji [[pêşmerge]]yan pêk tê. Artêşa Kurdistanê li sala fermîbûna xwe ji makezagona Iraqê werdigire ku di sala 2005an hatiye pejirandin. Ji bilî pêşmergeyan, grûbên [[zêrevanî]] jî hene ku leşkerên jin jî di nav de ne. Hejmara pêşmergeyan li derdora 200 hezar kesan e. Amûrên leşkerî; # 350 tank # 40 helîkopter # Amûrên antî-tank # Hawin # Sîstemên parastina hewayî yên sivik # Maşînên zirxî<ref>Rise Of Kurdistan, To Acknowledge Or Ignore The Unraveling Iraq, Abu Bakar Amin, academia.org, r:5</ref> === Polîtîkaya navneteweyî === [[Wêne:PresidentBushAndBarzani.jpg|rast|220px|thumb|Serokê Herêma Kurdistanê [[Mesûd Barzanî]] û Serokê [[DYA]] [[George W. Bush]] li [[Qesra Spî]]]] [[Polîtîkayên derve yên Başûrê Kurdistanê]] bi rêya [[Dezgehê Têkiliyên Derve - Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] birêve diçe. * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îranê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Tirkiyeyê]] * [[Têkiliyên Başûrê Kurdistanê û Îraqê]] == Aboriya Herêmê == Bi dûçûna wezareta petrolê yê Îraqê di hezîrana 2017an herêma Kurdistanê 520 hezar bermîlê petrolê îxrac dike.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/economy/kurdistan/359887</ref> Ev petrol ji aliyê 10 welatan tê kirrîn. Jixwe li adara 2014ê de Iraq budçeya Kurdistanê dibire ku HHK bi dizîkî petrolê difiroşe. Her wiha bi dûçûna şîrketa petrolê ya bi navê ''Shamaran&TAQA Atrush'' dê li herêma Etrûşê rojane 30 hezar bermîl petrol bê hilberîn.<ref>http://www.basnews.com/index.php/tr/news/kurdistan/360448</ref> == Demgrafî == Piraniya gelê Herêma Başûrê Kurdistanê kurd in. Wêkî din [[ereb]], [[tirkmen]] û [[suryanî]] jî dijîn. Li Herêma Başûrê Kurdistanê ji bilî [[misilman]]an ([[sunî]] û şî), kurdên [[êzîdî]], [[zerdeştî]], [[cihû]],[[kakeyî]] (yaresanî) û [[xiristiyan]] jî dijîn. Li gorî jimarî sala 2015an gelheya herêmê 5.472.436 kes in. Leza zêdebûyîna gelheyê jî %2,6 e.<ref>http://rudaw.net/turkish/kurdistan/0409201511</ref> {| class="wikitable" !Parêzgeh !Gelhe |- |[[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] |2.009.367 |- |[[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] (Tevî [[Helebce|Helepce]] ve) |2.039.685 |- |[[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] |1.423.114 |} # == Cejn û rojên fermî == Bi qasî 60 roj weke rojên cejn û bîranînê li Herêma başûrê Kurdistanê tê pîroz kirin. Çendek ji wan evin: * [[1ê adarê]]: Roja mirina [[Mistefa Barzanî|Mele Mistefayê Barzanî]] * [[21ê adarê]]: [[Newroz]] * [[1ê nîsanê]] : Sersala [[aramî|aramiyan]]. * [[22ê nîsanê]] : Roja rojnamegeriya kurdî. Di vê rojê de, di sala [[1898]]a de [[Kurdistan (rojname)|Rojnameya Kurdistan]] dest bi weşana xwe kir. == Perwerdehî == Rêjeya xwendewariya Herêma Kurdistanê %74,1 e. Ev rêjê di mêran de %84,1 di jinan de jî %64,2 e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Li herêma Kurdistanê çend zanîngeh hene, piraniya wan piştî azadkirina herêmê ji deshilatdariya rejîma Baasê hatin damezrandin. Zanîngehên li başûrê Kurdistanê, ligel malperên fermî, dema damezrandin û hejmara xwendekaran ev in: {| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width=100% |- bgcolor=#cccccc ! Zanîngeh!! Malper !! Damezrandin !! Hejmara xwendekara |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Selahedînê]] |[http://www.salahaddin-ac.com/ www.salahaddin-ac.com] | align=center|1968||7,048 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Silêmaniyê]] |[http://www.univsul.com/ www.univsul.com] | align=center|1968 || (3067) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Duhokê]] |[http://www.uod.ac/ www.uod.ac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121030081948/http://www.uod.ac/ |date=2012-10-30 }} | align=center|1992 || 1,689 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Koyeyê]] |[http://www.koyauniversity.org/ www.koyauniversity.org] | align=center|2003|| (4000) (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Kurdistanê - Hewlêr]] |[http://www.ukh.ac/ www.ukh.ac] | align=center|2006 || 400 (2006) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha amerîkî li Îraqê (Silêmanî)]] |[http://www.auis.org/ www.auis.org] | align=center|2007|| 50 (2007) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]] |https://hmu.edu.krd/ | align=center|2006 || (3800) (2020) |- valign=top | nowrap align=left|[[Zanîngeha Bazirganî û Îdare (Hewlêr)]] |[http://www.bmu-me.net/ www.bmu-me.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181005061534/http://www.bmu-me.net/ |date=2018-10-05 }} | align=center|2007|| (?) (2007) |- valign=top |[https://www.knu.edu.iq/ Zanîngeha Knowledge] |https://www.knu.edu.iq/ |2009 |2700 (2022) |} == Binerê == * [[Giştpirsiya Serxwebûna Başûrê Kurdistanê, 2017]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.krp.org/kurdil/default.aspx/ Malpera Serokayetiya Herêma Kurdistanê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713071633/http://www.krp.org/kurdil/default.aspx |date=2011-07-13 }} * [http://www.youtube.com/user/krporg/ Malpera Videoyên Serokayetiya Herêma Kurdistanê] * [http://krg.org/ Malpera Hikumetê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160506173827/http://www.krg.org/ |date=2016-05-06 }} * [http://bot.gov.krd/ Derbarê Herêmê de gelek agahî di vê rûpelê de hene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170720072021/http://bot.gov.krd/ |date=2017-07-20 }} {{Nexşeya Hikumeta Herêma Kurdistanê/gerîn}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 2005an li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Hikûmeta Herêma Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Siyaseta Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:2005 di siyasetê de]] [[Kategorî:2005 li Iraqê]] p6s9azbdmwywa5g4uoessbu867dkolg Kategorî:Govend 14 10528 1998222 1642632 2026-04-08T08:02:53Z Avestaboy 34898 1998222 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zargotin]] at7oiivhu4q8kl05l1w690xnz816h06 Kurtelîstikên kurdî 0 12451 1998238 1831647 2026-04-08T08:14:41Z Avestaboy 34898 1998238 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} '''Kurtelîstikên kurdî''', di nav [[çand]] û [[huner]]a kurdî de cihekî grîng digrin. Di pîrozkirina sersalê dê, bi hatina biharê, di havîne kû bê av derbasdibinrê, di sevê direj ê zivistane dê serpehatine xwe tînîne zimen di civate de. Ew listik piranî ji aliye zilaman ve di hatina listin. == Naven hin ji wan listikan == * Kose Gelî: Dema sal te gûhartin te listin, yani pirozkirina sersale de. * [[Bûka Baranê]]: Ev listik ji dema havîn be av derbas dibe te listin, ji bo kû baran bibare û hesînahî hisk nebe. * Kalik û Fatik: Ev lîstîk jî, mizgîniya hatina bihare dide. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zargotin]] r1e7isuhgn3tc44takiql27uk19yb0b Kosegelî 0 14417 1998237 1813095 2026-04-08T08:14:02Z Avestaboy 34898 1998237 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} [[Wêne:Pîrozkirina Kosegelî.jpg|thumb|Kosegelî li [[Bakurê Kurdistanê]]]] '''Kosegelî''' yek ji elementên zargotina kurdî ye. Li hin deveran bi navê "Kalê û Pîrê", "Apo û Etê", "Kalê Gaxan",{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2024}} "Serê salê" hwd jî tê binavkirin. Cureyekî [[şano]]yê ya civakî ye. Qiloçên kalê hene. Li serê pîrê temeziyeka sor tê dayîn. Divê yek jî "Ereb" be. Ango xulam, xizmetkar. Mal bi mal tê gerandin û cure cure skeç tên leyîstin. Herkes gorî dilê xwe rûn, şekir, ard, dirav hwd dike satila Ereb. Piştî gerê ciwan li cihekî kom dibin ji parsa wan helaw hwd çêdikin û dixwin. Li mal, gom an kadînekê heya sibehê govend tê lidarxistin, pêkenok têne gotin<ref>{{Jêder-malper |url=https://herema-ararat.blogspot.com/2012/01/kosegeli.html |sernav=Kosegelî |paşnav= |pêşnav= |tarîx=2012 |malper=herema-ararat.blogspot.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref>. == Mijarên têkildar == * [[Gaxend]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Zargotin]] tmhxwvcb9m53164yrzei6xkq9sk0o05 Girît 0 17818 1998321 1969135 2026-04-08T10:48:39Z Kurê Acemî 105128 1998321 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Krît''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} bi navê '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> jî tê nasîn, ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncemîn girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Krîtê|çep]] Krît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur [[Deryaya Krîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Krît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera [[sedsala 26an b.z.]] û [[sedsala 14an b.z.]] de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Krîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (Phaistos) he ne. Krît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Krîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] nrrzx0hv0oh9ckqes3pkdfxucaakhnw 1998322 1998321 2026-04-08T10:49:26Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Krît]] weke [[Girît]] guhart: Ji bo ku çavkanî ji wê navê re heye 1998321 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Krît''',{{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2025}} bi navê '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> jî tê nasîn, ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncemîn girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Krîtê|çep]] Krît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur [[Deryaya Krîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Krît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera [[sedsala 26an b.z.]] û [[sedsala 14an b.z.]] de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Krîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (Phaistos) he ne. Krît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Krîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] nrrzx0hv0oh9ckqes3pkdfxucaakhnw 1998327 1998322 2026-04-08T10:50:17Z Kurê Acemî 105128 1998327 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncemîn girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Krîtê|çep]] Krît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur [[Deryaya Krîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Krît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera [[sedsala 26an b.z.]] û [[sedsala 14an b.z.]] de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Krîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (Phaistos) he ne. Krît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Krîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] 7u7yik7jouvj38nx832wuvtqo5ma5pu 1998328 1998327 2026-04-08T10:50:45Z Kurê Acemî 105128 1998328 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncemîn girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Krîtê|çep]] Girît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Krît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera [[sedsala 26an b.z.]] û [[sedsala 14an b.z.]] de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Krîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (Phaistos) he ne. Krît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Krîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] ftwkcpcvba4a63t0buh04najs0yy7hp 1998329 1998328 2026-04-08T10:51:21Z Kurê Acemî 105128 1998329 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncemîn girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Krîtê|çep]] Girît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Girît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera [[sedsala 26an b.z.]] û [[sedsala 14an b.z.]] de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Girîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (Phaistos) he ne. Girît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Girîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] eiez4ijo05azv100w1rpr9mb5k0n6yn 1998330 1998329 2026-04-08T10:51:37Z Kurê Acemî 105128 1998330 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncemîn girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Krîtê|çep]] Girît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Girît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera [[sedsala 26an b.z.]] û [[sedsala 14an b.z.]] de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Girîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (Phaistos) he ne. Girît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Girîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] eebfbjk0ak10abslptr6bun3l6wjybk 1998331 1998330 2026-04-08T10:51:48Z Kurê Acemî 105128 1998331 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Krîtê|çep]] Girît yek ji 13 navçeyên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur başûrî de 60 km firehî, rojhelat-rojavayî jî 260 km direjahiya wê he ye. Li cîhî herî teng jî 12 km firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye rûniştîye û 1046 km beravên xwe he ne. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] he ye. Nifûsa wê yê di 2005an de 650.000 kes bû. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Girît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera [[sedsala 26an b.z.]] û [[sedsala 14an b.z.]] de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Girîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (Phaistos) he ne. Girît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Girîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] q2folv8w5ia0bguqr2oippx98tb7t1v 1998332 1998331 2026-04-08T10:53:34Z Kurê Acemî 105128 1998332 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Girîtê|çep]] Girît yek ji 13 parêzgehên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur û başûrî de 60 kîlometre firehî, ji rojhilat-rojavayî jî 260 kîlometre dirêj e. Di cihê herî teng jî 12 kîlometre firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye cih digire û 1046 kîlometre dirêj beravên xwe heye. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] re sinordar e. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Girît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera [[sedsala 26an b.z.]] û [[sedsala 14an b.z.]] de şaristaniya herî pêşinê Ewropayê bû. Li Girîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (Phaistos) he ne. Girît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Girîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] ad2wmoghs7n7zr1k6acprulyobxq44a 1998333 1998332 2026-04-08T10:54:28Z Kurê Acemî 105128 1998333 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Girîtê|çep]] Girît yek ji 13 parêzgehên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur û başûrî de 60 kîlometre firehî, ji rojhilat-rojavayî jî 260 kîlometre dirêj e. Di cihê herî teng jî 12 kîlometre firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye cih digire û 1046 kîlometre dirêj beravên xwe heye. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] re sinordar e. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Girît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera sedsala 26an {{Bz}} û sedsala 14an {{Bz}} de şaristaniya herî pêşin yê Ewropayê bû. Li Girîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (''Phaistos'') cih digirin ne. Girît dema [[împeratoriya Romayê]] de di [[69 b.z.]] de hundura xakên Romayê bû. Ew ji pê împeratorî bû du paran re heta ji aliya [[ereb]]an hat dagir kirî di destên [[Împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Ew di [[824]]an de ji aliya ereban di serdariya [[el-Hakem]] de hat dagir kirin û heta [[960]]'an de şunda ji aliya Bîzansê de hat dagirkirin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di [[1204]]an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Wênîs]]ê. Ew heta di [[1669]]an de ji aliya [[împeratoriya Osmanî]] hat dagir kirî di destên Wênîsê de ma. Ber dema ji aliyê osmanan ve hat dagirkirin ji [[1648]]an heta [[1669]]an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Girîtê ji pê [[Cenga Balkanê]] re bi Yewnanistan ve gireda. Dema [[Şerê cîhanî yê duyem]] ji bo cîhê xwe yê krîtîk ê di [[Deryaya Navîn]] de şanogeha şerên mezin ên navbera [[îngîlîz]] û [[alman]]an bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] 9axz5gurm5s2wdcpb0ds9zu37m4nnsh 1998334 1998333 2026-04-08T11:09:19Z Kurê Acemî 105128 1998334 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Girîtê|çep]] Girît yek ji 13 parêzgehên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur û başûrî de 60 kîlometre firehî, ji rojhilat-rojavayî jî 260 kîlometre dirêj e. Di cihê herî teng jî 12 kîlometre firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye cih digire û 1046 kîlometre dirêj beravên xwe heye. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] re sinordar e. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Girît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera sedsala 26an {{Bz}} û sedsala 14an {{Bz}} de şaristaniya herî pêşin yê Ewropayê bû. Li Girîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (''Phaistos'') cih digirin ne. [[Împeratoriya Romayê]] di sala 69 {{Bz}} de vê giravê îşxal kiriye. Ew ji pê împeratorî bû du paran, heta ku ew ji aliyê [[ereb]]an hatiye dagirkirin û dûrve bin destên [[împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Girav di sala 824an de bi temanî ji aliyê ereban di bin serdariya [[el-Hakem]] de hatibû dagirkirin û heta sala 960an de ma, lê piştrê ji aliyê [[Împeratoriya Bîzansê|îmepratoriya Bîzansê]] de hat dagirkirin û di bin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di sala 1204an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Venedîk|keyaniya Venedîkê]]. Di sala 1669an de ji aliyê [[împeratoriya Osmanî]] hatiye dagirkirin. Berî ku girav ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin ji salên 1648 heta 1669an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Girîtê piştî [[Şerê Balkanê yê Yekem|şerên Balkanan]] de bi Yewnanistanê hatiye girêdan. Dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, ji bo cihê xwe yê stratejîk di Deryaya Navînê de, girav bû şanogeha şerên mezin di navbera [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] û [[Almanyaya Nazî]] bû. {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] t4nmfrzh16pqa0j12aj5niboe9950br 1998340 1998334 2026-04-08T11:13:04Z Kurê Acemî 105128 1998340 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Girîtê|çep]] Girît yek ji 13 parêzgehên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur û başûrî de 60 kîlometre firehî, ji rojhilat-rojavayî jî 260 kîlometre dirêj e. Di cihê herî teng jî 12 kîlometre firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye cih digire û 1046 kîlometre dirêj beravên xwe heye. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] re sinordar e. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Girît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera sedsala 26an {{Bz}} û sedsala 14an {{Bz}} de şaristaniya herî pêşin yê Ewropayê bû. Li Girîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (''Phaistos'') cih digirin ne. [[Împeratoriya Romayê]] di sala 69 {{Bz}} de vê giravê îşxal kiriye. Ew ji pê împeratorî bû du paran, heta ku ew ji aliyê [[ereb]]an hatiye dagirkirin û dûrve bin destên [[împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Girav di sala 824an de bi temanî ji aliyê ereban di bin serdariya [[el-Hakem]] de hatibû dagirkirin û heta sala 960an de ma, lê piştrê ji aliyê [[Împeratoriya Bîzansê|îmepratoriya Bîzansê]] de hat dagirkirin û di bin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di sala 1204an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Venedîk|keyaniya Venedîkê]]. Di sala 1669an de ji aliyê [[împeratoriya Osmanî]] hatiye dagirkirin. Berî ku girav ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin ji salên 1648 heta 1669an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Girîtê piştî [[Şerê Balkanê yê Yekem|şerên Balkanan]] de bi Yewnanistanê hatiye girêdan. Dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, ji bo cihê xwe yê stratejîk di Deryaya Navînê de, girav bû şanogeha şerên mezin di navbera [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] û [[Almanyaya Nazî]] bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] cqawjnlgz3cla7cr4tuez7tf0g5on5y 1998341 1998340 2026-04-08T11:13:23Z Kurê Acemî 105128 1998341 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane }} '''Girît'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=190}}</ref> ({{Bi-el|Κρήτη|Kríti}}; {{Bi-tr|Girit}}) girava herî mezin a [[Yewnanistan]]ê ye û pêncem girava herî mezin a [[Deryaya Navîn]] e. == Erdnîgarî == [[Wêne:Crete location map.png|thumb|200px|Yewnanistan û Girava Girîtê|çep]] Girît yek ji 13 parêzgehên Yewnanistanê ye. Li şûna herî fireh bakur û başûrî de 60 kîlometre firehî, ji rojhilat-rojavayî jî 260 kîlometre dirêj e. Di cihê herî teng jî 12 kîlometre firehiya xwe he ye. Ew li ser 8,336 km² reşahîye cih digire û 1046 kîlometre dirêj beravên xwe heye. Li bakur [[Deryaya Krîtê|Deryaya Girîtê]], li başûr jî [[Deryaya Lîbî]], li rojhilat [[Deryaya Karpatî]], li rojava jî [[Deryaya Mîrtoyî]] re sinordar e. Girav nêzî 160 li başûra reşahiyê Yewnanistanê bingehî dikeve. == Dîrok == [[Wêne:Kreta-Lassíthi-Hochebene.jpg|thumb|200px|Dîmenek ji Krîtê|çep]] Girît navenda şaristaniya [[mînoyî]] bû. Ew di navbera sedsala 26an {{Bz}} û sedsala 14an {{Bz}} de şaristaniya herî pêşin yê Ewropayê bû. Li Girîtê bajarên mînoyî [[Knosos]] û [[Festos]] (''Phaistos'') cih digirin ne. [[Împeratoriya Romayê]] di sala 69 {{Bz}} de vê giravê îşxal kiriye. Ew ji pê împeratorî bû du paran, heta ku ew ji aliyê [[ereb]]an hatiye dagirkirin û dûrve bin destên [[împeratoriya Romê ya Rojava]] an jî [[Împeratoriya Bîzansê|rojhilat]] de ma. Girav di sala 824an de bi temanî ji aliyê ereban di bin serdariya [[el-Hakem]] de hatibû dagirkirin û heta sala 960an de ma, lê piştrê ji aliyê [[Împeratoriya Bîzansê|îmepratoriya Bîzansê]] de hat dagirkirin û di bin destên wan de ma. Ew ji pê Bîzansê re di sala 1204an de dema [[Sefera xaçperestan a çarem]] de kete destên [[Venedîk|keyaniya Venedîkê]]. Di sala 1669an de ji aliyê [[împeratoriya Osmanî]] hatiye dagirkirin. Berî ku girav ji aliyê osmaniyan ve hatibû dagirkirin ji salên 1648 heta 1669an di dorpêç kirinê de ma û ew bi gumanî dorpêçkirina herî dirêjê di dîrok de ye. Girîtê piştî [[Şerê Balkanê yê Yekem|şerên Balkanan]] de bi Yewnanistanê hatiye girêdan. Dema [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, ji bo cihê xwe yê stratejîk di Deryaya Navînê de, girav bû şanogeha şerên mezin di navbera [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanya]] û [[Almanyaya Nazî]] bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk|Κρήτη}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35.21|N|24.91|E|region:GR_type:isle_scale:2500000|display=title}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Giravên Yewnanistanê]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] ot26yrxxogd2abeh3jbsog0byarhd3z Deryaya Girîtê 0 19094 1998342 1844470 2026-04-08T11:13:56Z Kurê Acemî 105128 1998342 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyclades map-fr.jpg|thumb|200px|Deryaya Krîtê, di navbera giravên Dodekan (li bakurê) û Krîtê (li başûrê) de ye, li vê nexşeya bi fransewî wek ''Mer de Crète'' tê dîtin.]] '''Deryaya Krîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') [[derya]]yeke li başûra [[Deryaya Ege]], bakura girava [[Krît]]ê, û başûra komgiravên [[Kîklad]]an dikeve ye. Di rojavayê rojhelatî de jî ew ji girava [[Kîtera]] de dest pê dike bi giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xelas dike. Li rojavaya wê [[Deryaya Îyon]] dime, wekî din jî [[Deryaya Navîn]] dorpêç kirî ye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] p16jb5eqwzoxuj7xo72lhzbqydldcm2 1998343 1998342 2026-04-08T11:14:41Z Kurê Acemî 105128 1998343 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyclades map-fr.jpg|thumb|200px|Deryaya Krîtê, di navbera giravên Dodekan (li bakurê) û Krîtê (li başûrê) de ye, li vê nexşeya bi fransewî wek ''Mer de Crète'' tê dîtin.]] '''Deryaya Krîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Di rojavayê rojhelatî de jî ew ji girava [[Kîtera]] de dest pê dike bi giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xelas dike. Li rojavaya wê [[Deryaya Îyon]] dime, wekî din jî [[Deryaya Navîn]] dorpêç kirî ye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] hh8oj5pit0gmwelb9r58e85jd7yymmx 1998344 1998343 2026-04-08T11:14:53Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Deryaya Krîtê]] weke [[Deryaya Girîtê]] guhart 1998343 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyclades map-fr.jpg|thumb|200px|Deryaya Krîtê, di navbera giravên Dodekan (li bakurê) û Krîtê (li başûrê) de ye, li vê nexşeya bi fransewî wek ''Mer de Crète'' tê dîtin.]] '''Deryaya Krîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Di rojavayê rojhelatî de jî ew ji girava [[Kîtera]] de dest pê dike bi giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xelas dike. Li rojavaya wê [[Deryaya Îyon]] dime, wekî din jî [[Deryaya Navîn]] dorpêç kirî ye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] hh8oj5pit0gmwelb9r58e85jd7yymmx 1998346 1998344 2026-04-08T11:15:07Z Kurê Acemî 105128 1998346 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyclades map-fr.jpg|thumb|200px|Deryaya Krîtê, di navbera giravên Dodekan (li bakurê) û Krîtê (li başûrê) de ye, li vê nexşeya bi fransewî wek ''Mer de Crète'' tê dîtin.]] '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Di rojavayê rojhelatî de jî ew ji girava [[Kîtera]] de dest pê dike bi giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xelas dike. Li rojavaya wê [[Deryaya Îyon]] dime, wekî din jî [[Deryaya Navîn]] dorpêç kirî ye. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] kbf4u4b52v241seh3ltylgs5qjnoaf5 1998347 1998346 2026-04-08T11:16:48Z Kurê Acemî 105128 1998347 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyclades map-fr.jpg|thumb|200px|Deryaya Krîtê, di navbera giravên Dodekan (li bakurê) û Krîtê (li başûrê) de ye, li vê nexşeya bi fransewî wek ''Mer de Crète'' tê dîtin.]] '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] m9avei2b1uxc2zkrf2vf4g7a27tvchv 1998348 1998347 2026-04-08T11:16:56Z Kurê Acemî 105128 1998348 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Cyclades map-fr.jpg|thumb|200px|Deryaya Krîtê, di navbera giravên Dodekan (li bakurê) û Krîtê (li başûrê) de ye, li vê nexşeya bi fransewî wek ''Mer de Crète'' tê dîtin.]] '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha bi beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] plu0a7fboboq9bw05etcwq1fjfjhj73 1998349 1998348 2026-04-08T11:17:47Z Kurê Acemî 105128 1998349 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha bi beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] 6rv55pf6lxuhx37pjonqd5pbzapu82h 1998350 1998349 2026-04-08T11:18:01Z Kurê Acemî 105128 1998350 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha bi beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] 9m2huz2lqamnjipxjzqym9v97l537be 1998351 1998350 2026-04-08T11:18:16Z Kurê Acemî 105128 1998351 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha bi beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] 8413u1xyb309xipgy0ny24jdffrsgtd 1998352 1998351 2026-04-08T11:18:26Z Kurê Acemî 105128 1998352 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha bi beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] 1b7ebuiugxvflx0pgo8stqwpo5sw3vp 1998353 1998352 2026-04-08T11:19:56Z Kurê Acemî 105128 1998353 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha bi beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] ig8nzn4zhh1ulx1lkjyn00ztqkd9ydp 1998354 1998353 2026-04-08T11:20:18Z Kurê Acemî 105128 1998354 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha bi beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] ou0bnhn9nr10raqmhnoiorzd6uvwyon 1998355 1998354 2026-04-08T11:20:35Z Kurê Acemî 105128 1998355 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Deryaya Girîtê''' (bi [[yewnanî]]: Κρητικό Πέλαγος, ''Kritikó Pélagos'') deryayekê li başûra [[Deryaya Ege|Deryaya Egeyê]] ye ku li bakurê girava [[Girît|Girîtê]], û li başûra komgiravên [[Kîklad]]an de cih digire. Ji rojava-rojhilatê de jî ew ji girava [[Kîtera]] de destpê dike û heta giravên [[Dodekan]], [[Karpatos]] û [[Kasos]]ê re xilas dibe. Li rojavaya wê [[Deryaya Yonî]] cih digire û herwiha bi beravê [[Deryaya Navîn]] re sinordar e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Egeyî]] [[Kategorî:Deryaya Navîn]] ou08cqoz2mpvl119qsqt8sf7uk1kie1 Deq 0 22116 1998232 1716859 2026-04-08T08:10:09Z Avestaboy 34898 1998232 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Kurdish-Deq.jpg|thumb|rast|Deq, li ser laşê jinike kurd]] '''Deq''' hunereke xemilandinê ye ku ji wêne yan nivîsên ku li ser laşê tê çêkirin pêk tê. Ev edetê xemilandinê heta mirinê dimîne û bi gelemperî ji aliyê jinan ve tê lêkirin. Deq bi teknîkên curbecur tê çekirin û edetekê pir kevn e. Li [[Mezopotamya]]yê, bi hezar salane, bi taybetî li [[Kurdistan]]ê ji aliyê jin û mêran ve vî edetê deqê tê bikaranîn. Deq ji rengên kû ji alî çermê îsên ve nayê avêtin û di bin çerm de disekîne, tê bikaranîn. Ji bo kû reng di binî yê cerm bigehê, bi acetekî tûj tê qûlkirin ya jî tê birîn û bi erzîyekê reng tê bicîhkirin. Piştî xerc tê çêkirin, bi derziyeke ku berê hatiye dezenfektekirin motîfên ku tên xwestin tên çêkirin. Bi taybetî piştî şewitandina çerm şunda, rengên ku di jîyanê de qet dernekevin, wek rengê kesik û keskîrêş û keskîvekirî xuya dike. {{Kontrola otorîteyê}} {{Huner-şitil}} [[Kategorî:Huner]] [[Kategorî:Zargotin]] h54naoppd6hcdc5wq5mt2mzmkpu1fz3 Muzaffer Sarısözen 0 23828 1998239 1754879 2026-04-08T08:15:35Z Avestaboy 34898 1998239 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | sernavê_wêne = Peykerê Muzaffer Sarısözen, li Enqereyê }} '''Muzaffer Sarısözen''' (jdb. [[1899]] li [[Sêwas]]ê - m. {{Mirin|4|kanûna paşîn|1963}} li [[Enqere]]yê) foklorîst û yek ji birêxistinkerê [[pişavtin]]a [[kurd]]an ê navdar e. Bi xwe hîç perwerdeyekê nedîtiye. Piştî avabûna Komara [[Tirkiyê]] ji ber ku xwandin û nivîsandinê dizaniye, wekî mamoste tê peywirdarkirin. Bi destpêkirina programa dewletê ya pişavtina (asîmîlekirina) kurdan di berhevkirin û tirkîzekirina çand û [[foklor]]a kurdî de cih digire. Bi hezaran [[stran]], awaz, [[çîrok]], efsane, pêkenok, [[govend]], lîstikên zarokan hwd ên kurdî werdigerîne zimanê [[tirkî]]. Sala [[1938]]î de wî dikin serokê arşîva folklorê ya konservatiwara dûgelê ya [[Enqere]]yê. Herwekî di radyoya Enqereyê de dixebite û pirtûkan jî dinivîsîne. == Berhem == * ''Seçme Köy Türküleri'' - Stranên bijartî yên gund, (1941) * ''Yurttan Sesler'' - Dengên welêt, (1952) * ''Türk Halk Musikisi Usulleri'' - Normên muzîka gelêrî ya tirk, (1963) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1899]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1963]] [[Kategorî:Pişavtina (asîmîlasyona) kurdan]] [[Kategorî:Tirk]] [[Kategorî:Zargotin]] kjzdtzl07ki21hz9n42q8urbw7e1fp5 Neşe Yaşin 0 35874 1997919 1997905 2026-04-07T12:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 1997919 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank nivîskar | şêwe = helbest, roman | ziman = [[Zimanê tirkî|Tirkî]], [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] | cihê_jidayikbûnê = Nîkosya, Kîpros | roja_jidayikbûnê = {{Dîrok|12|sibat|1959}} }} '''Neşe Yaşin''' (jdb. {{Jidayikbûn|12|sibat|1959}} [[Nîkosya]], [[Qibris]]) [[nivîskar]]eke [[tirk]]-[[qibrisî]] ye ku [[helbest]]ên xwe him bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û him jî bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] dinivîsîne. Çar pirtûkên wê yên helbestan û [[roman (wêje)|romaneke]] wê ya bi navê ''Üzgün Kızların Gizli Tarihi'' ([[Dîroka Veşartî ya Keçên Xemgîn]]) hatiye weşandin. == Jiyan == Neşe Yaşın li Nîkosyayê ji dayik bû <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cypnet.co.uk/ncyprus/literature/yasin-n.html |sernav=Turkish-Cypriot Literature |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Cypnet |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û dêûbavên wê tirkên qibrisî ne. Bavê wê helbestvan û nivîskarek [[Özker Yaşın]] e, birayê wê helbestvan [[Mehmet Yaşın]] e. Neşe Yaşın li [[Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn]] li Enqereyê perwendîşa dibistana bilind kir ye, li wir civaknasiyê dixwîne. Ew naha li [[Fakûlteya Xwendinên Tirk û Rojhilata Navîn]] li [[Zanîngeha Qibrisê]] li Nîkosya waneyê dide. Ew ji navînê salên 1980an li başûrê Nîkosya dijî û dixebite. Ji destpêka ciwantiya xwe ve ew çalakvanek aştiyê ya û endamê ''[[Cyprus Conflict Resolution Trainers Group]]'' a ku di sala 1995an de panzdeh proje pêşkêşî telebkirina aştiyê û dîsayekkirina girava Kîprosê di ''[[Cyprus Peace Bazaar]]'' de pêşkêş kir. Yaşın bi piranî bi tirkî dinivîse, lê hejmareke girîng a berhemên wê bi yewnanî û îngilîzî hatine wergerandin. Wê her wiha di civakên etnîkî yên yewnan û tirk de û li seranserê girava Qibrisê gelek helbest û gotar di weşanên bi zimanê tirkî û yewnanî de weşandî bûn. Yaşın bi gelemperî peyvên li ser aştiyê û dîsayekkirina 'girava xwe ya hezkirî Qibrisê' dinivîse û dişîne. Yek ji van gotaran, ku gelek bala xwe kişand, di [[Konferansa Cîhanê ya çand a 1998an]] de li [[Stockholm]]ê hate pêşkêşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.klys.se/worldconference/papers/Neshe_Yashin.htm |sernav=The Choice for Both |paşnav=Neshe (Neşe) |pêşnav=Yashin (Yaşın) |tarîx= |malper=World Conference on Culture-Stockholm website, 1998 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120211151802/http://www.klys.se/worldconference/papers/Neshe_Yashin.htm |tarîxa-arşîvê=2012-02-11 |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew di sala 2006an de dîrok nivîsand dema ku kampanyayek ji bo pozîsyonê li parlamena Qibrisê pêk anî piştî ku xuhermenda Qibrisê zagoneke ku pejirand ku bihêle tirkên li Qibrisa Başûrê hilbijartînin. Ew yekem tirka kîprosî bû ku ji sala 1963an ve beşdarî hilbijartinên giştî yên Qibrisê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.writersunlimited.nl/en/participant/nese-yasin |sernav=Nese Yasin |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Writersunlimited |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Berhemên wê == * Sümbül ile Negis (Hyacinth and Narcissus), 1980, Cem Yayınevi, İstanbul * Savaşın Gözyaşları (Tears of Wars), 1980, Yeni Türkü Yayıncılık, İstanbul * Kapılar (Doors), 1992, Cem Yayınları, İstanbul * Which Half, 1995, Thegona, Nicosia * Ay Aşktan Yapılmıştır (The Moon Is Made of Love), 2001, Gendaş Kültür, Istanbul, <nowiki>ISBN 975-308-300-9</nowiki> * Üzgün Kızların Gizli Tarihi (The Secret History of the Sad Girls), 2002, İletişim Yayınevi, Istanbul <nowiki>ISBN 975-05-0096-2</nowiki> * Bellek Odaları (Chambers of Memory), 2005, Dünya Yayıncılık, Istanbul * Selected Poems, 2008, Amargi, İstanbul == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jinên kîprosî]] [[Kategorî:Kesên ji Nîkosyaya Bakur]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] ictgwsf2yvttw39onacbdyau0kvuhgd 1998253 1997919 2026-04-08T08:20:56Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Jinên kîprosî|Jinên kîprosî]] ber bi [[:Kategorî:Jinên qibrisî|Jinên qibrisî]] ve hat beralîkirin 1998253 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} {{Agahîdank nivîskar | şêwe = helbest, roman | ziman = [[Zimanê tirkî|Tirkî]], [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] | cihê_jidayikbûnê = Nîkosya, Kîpros | roja_jidayikbûnê = {{Dîrok|12|sibat|1959}} }} '''Neşe Yaşin''' (jdb. {{Jidayikbûn|12|sibat|1959}} [[Nîkosya]], [[Qibris]]) [[nivîskar]]eke [[tirk]]-[[qibrisî]] ye ku [[helbest]]ên xwe him bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] û him jî bi [[Zimanê yewnanî|yewnanî]] dinivîsîne. Çar pirtûkên wê yên helbestan û [[roman (wêje)|romaneke]] wê ya bi navê ''Üzgün Kızların Gizli Tarihi'' ([[Dîroka Veşartî ya Keçên Xemgîn]]) hatiye weşandin. == Jiyan == Neşe Yaşın li Nîkosyayê ji dayik bû <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cypnet.co.uk/ncyprus/literature/yasin-n.html |sernav=Turkish-Cypriot Literature |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Cypnet |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> û dêûbavên wê tirkên qibrisî ne. Bavê wê helbestvan û nivîskarek [[Özker Yaşın]] e, birayê wê helbestvan [[Mehmet Yaşın]] e. Neşe Yaşın li [[Zanîngeha Teknîkî ya Rojhilata Navîn]] li Enqereyê perwendîşa dibistana bilind kir ye, li wir civaknasiyê dixwîne. Ew naha li [[Fakûlteya Xwendinên Tirk û Rojhilata Navîn]] li [[Zanîngeha Qibrisê]] li Nîkosya waneyê dide. Ew ji navînê salên 1980an li başûrê Nîkosya dijî û dixebite. Ji destpêka ciwantiya xwe ve ew çalakvanek aştiyê ya û endamê ''[[Cyprus Conflict Resolution Trainers Group]]'' a ku di sala 1995an de panzdeh proje pêşkêşî telebkirina aştiyê û dîsayekkirina girava Kîprosê di ''[[Cyprus Peace Bazaar]]'' de pêşkêş kir. Yaşın bi piranî bi tirkî dinivîse, lê hejmareke girîng a berhemên wê bi yewnanî û îngilîzî hatine wergerandin. Wê her wiha di civakên etnîkî yên yewnan û tirk de û li seranserê girava Qibrisê gelek helbest û gotar di weşanên bi zimanê tirkî û yewnanî de weşandî bûn. Yaşın bi gelemperî peyvên li ser aştiyê û dîsayekkirina 'girava xwe ya hezkirî Qibrisê' dinivîse û dişîne. Yek ji van gotaran, ku gelek bala xwe kişand, di [[Konferansa Cîhanê ya çand a 1998an]] de li [[Stockholm]]ê hate pêşkêşkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.klys.se/worldconference/papers/Neshe_Yashin.htm |sernav=The Choice for Both |paşnav=Neshe (Neşe) |pêşnav=Yashin (Yaşın) |tarîx= |malper=World Conference on Culture-Stockholm website, 1998 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120211151802/http://www.klys.se/worldconference/papers/Neshe_Yashin.htm |tarîxa-arşîvê=2012-02-11 |tarîxa-gihiştinê= |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew di sala 2006an de dîrok nivîsand dema ku kampanyayek ji bo pozîsyonê li parlamena Qibrisê pêk anî piştî ku xuhermenda Qibrisê zagoneke ku pejirand ku bihêle tirkên li Qibrisa Başûrê hilbijartînin. Ew yekem tirka kîprosî bû ku ji sala 1963an ve beşdarî hilbijartinên giştî yên Qibrisê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.writersunlimited.nl/en/participant/nese-yasin |sernav=Nese Yasin |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=Writersunlimited |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> == Berhemên wê == * Sümbül ile Negis (Hyacinth and Narcissus), 1980, Cem Yayınevi, İstanbul * Savaşın Gözyaşları (Tears of Wars), 1980, Yeni Türkü Yayıncılık, İstanbul * Kapılar (Doors), 1992, Cem Yayınları, İstanbul * Which Half, 1995, Thegona, Nicosia * Ay Aşktan Yapılmıştır (The Moon Is Made of Love), 2001, Gendaş Kültür, Istanbul, <nowiki>ISBN 975-308-300-9</nowiki> * Üzgün Kızların Gizli Tarihi (The Secret History of the Sad Girls), 2002, İletişim Yayınevi, Istanbul <nowiki>ISBN 975-05-0096-2</nowiki> * Bellek Odaları (Chambers of Memory), 2005, Dünya Yayıncılık, Istanbul * Selected Poems, 2008, Amargi, İstanbul == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Helbestvan]] [[Kategorî:Jinên qibrisî]] [[Kategorî:Kesên ji Nîkosyaya Bakur]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên jin]] [[Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] lt1gm9hy3e95vfml0vk3nk0jaqjaff8 Serpêla Zehaw 0 40361 1998199 1379579 2026-04-08T07:16:14Z Kurê Acemî 105128 1998199 wikitext text/x-wiki '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî]]: '''Serpêlî Zehaw ،سەرپێڵی زەھاو''' bi [[Kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, Serpuli Zehaw) bajarekî Kurda yê li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} 92c8e7bzp5xq4trz4arile2rg7s1mq5 1998200 1998199 2026-04-08T07:16:32Z Kurê Acemî 105128 1998200 wikitext text/x-wiki '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî]]: '''Serpêlî Zehaw ،سەرپێڵی زەھاو''' bi [[Kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, Serpuli Zehaw) bajarekî Kurda yê li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} p4yayj4fntl2pqfqtktc787cv3yeuwb 1998201 1998200 2026-04-08T07:17:37Z Kurê Acemî 105128 1998201 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî]]: '''Serpêlî Zehaw ،سەرپێڵی زەھاو''' bi [[Kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, Serpuli Zehaw) bajarekî Kurda yê li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} 9mjf685rrc6ccnz3l3385742c7u4zcj 1998202 1998201 2026-04-08T07:17:54Z Kurê Acemî 105128 1998202 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî]]: '''Serpêlî Zehaw ،سەرپێڵی زەھاو''' bi [[Kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, Serpuli Zehaw) bajarekî Kurda yê li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} rgk422vk2w53i2jqjtyju7qjr55uwrc 1998203 1998202 2026-04-08T07:18:27Z Kurê Acemî 105128 1998203 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî]]: '''Serpêlî Zehaw ،سەرپێڵی زەھاو''' bi [[Kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, Serpuli Zehaw) bajarekî Kurda yê li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] 02o6xkvjqr9az1jfqropltnyfizepvo 1998204 1998203 2026-04-08T07:18:35Z Kurê Acemî 105128 1998204 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî]]: '''Serpêlî Zehaw ،سەرپێڵی زەھاو''' bi [[Kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, Serpuli Zehaw) bajarekî Kurda yê li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] od3id1gxrt7mdsp9t68fqukrnjh1nlh 1998242 1998204 2026-04-08T08:18:04Z Kurê Acemî 105128 1998242 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekî Kurda yê li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] mj28vfz5krsalpz4imud8rfpe15tmhu 1998243 1998242 2026-04-08T08:18:28Z Kurê Acemî 105128 1998243 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekî Kurda yê li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] 35c7qofhthqstgoahqikophwea8l5wf 1998244 1998243 2026-04-08T08:18:46Z Kurê Acemî 105128 1998244 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Kurdistan]]a [[îran]]ê ye û girêdayî Parêzgeha [[Kirmaşan]]ê ye. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] oppv2yn4owsa19rnlbjb621610gdx00 1998246 1998244 2026-04-08T08:19:19Z Kurê Acemî 105128 1998246 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Runiştvanên vî bajarî bi cafî , Goranî û Kelhûrî diaxivin. Her wiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] m8ffmjd6vbvwyp47egbfiw5szlhusjk 1998247 1998246 2026-04-08T08:20:12Z Kurê Acemî 105128 1998247 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin. Herwiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] t8h1ex8w39ncwhdys17dq69orbcvo6s 1998248 1998247 2026-04-08T08:20:34Z Kurê Acemî 105128 1998248 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên kurdî yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin. Herwiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] 4l4bvrg29ggixzc01aetxax71zw3lc5 1998252 1998248 2026-04-08T08:20:52Z Kurê Acemî 105128 1998252 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin. Herwiha baweriyên [[Şîa]], [[Yarsan]]î û [[Şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] khai9ukdevslxaqpnj73syeiewp34fe 1998262 1998252 2026-04-08T08:22:37Z Kurê Acemî 105128 1998262 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[Yarsan|yarsan]]î û [[Şafiî|şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] i273b9pmwsbe7nbyezegtel52vhptoh 1998263 1998262 2026-04-08T08:22:49Z Kurê Acemî 105128 1998263 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[Yarsan|yarsan]]î û [[Şafiî|şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] 8xuz7oee5qtpy1q58xxcgk1eviw11w8 1998264 1998263 2026-04-08T08:23:01Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Serpêla zehaw]] weke [[Serpêla Zehaw]] guhart 1998263 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[Yarsan|yarsan]]î û [[Şafiî|şafiî]] tevde li vî bajarî dijîn. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] 8xuz7oee5qtpy1q58xxcgk1eviw11w8 1998269 1998264 2026-04-08T08:23:41Z Kurê Acemî 105128 1998269 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û pi piranî baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[Yarsan|yarsan]]î û [[Şafiî|şafiî]] ne. Li vî bajarî bermahiyên ji serdema [[Lolo]]yan hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] bdnhbwgrxaidgemfym7ie0ioudipts5 1998271 1998269 2026-04-08T08:24:07Z Kurê Acemî 105128 1998271 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û pi piranî baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[Yarsan|yarsan]]î û [[Şafiî|şafiî]] ne. Li wê bajarê bermahiyên ji serdema [[Lolobî|lolobiyan]] hene. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] pwx9kyo3yw9n62agpm3tnpft2ky7j9u 1998273 1998271 2026-04-08T08:24:50Z Kurê Acemî 105128 1998273 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û pi piranî baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[Yarsan|yarsan]]î û [[Şafiî|şafiî]] ne. Li wê bajarê bermahiyên ji serdema [[Lolobî|lolobiyan]] hene.<ref>{{cite journal |last1=خسروزاده |first1=علیرضا |last2=نظری |first2=سامر |title=سرپل ذهاب پیشنهادی برای جاینام حلوان بر اساس مطالعه ی مدارک نوشتاری |url=https://www.magiran.com/paper/1669371 |journal=نشریه پژوهش های باستان شناسی ایران |volume=6 |issue=11 |pages=107–116}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] kipz1wtj5t318aaepg0funowidn68o0 1998274 1998273 2026-04-08T08:25:12Z Kurê Acemî 105128 1998274 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpela Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û pi piranî baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[Yarsan|yarsan]]î û [[Şafiî|şafiî]] ne. Li wê bajarê bermahiyên ji serdema [[Lolobî|lolobiyan]] hene.<ref>{{cite journal |last1=خسروزاده |first1=علیرضا |last2=نظری |first2=سامر |title=سرپل ذهاب پیشنهادی برای جاینام حلوان بر اساس مطالعه ی مدارک نوشتاری |url=https://www.magiran.com/paper/1669371 |journal=نشریه پژوهش های باستان شناسی ایران |volume=6 |issue=11 |pages=107–116}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] fnh0tdvclvxyywvzrp9e7iwh5m5n6ir 1998275 1998274 2026-04-08T08:25:21Z Kurê Acemî 105128 1998275 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpêla Zehaw''' (bi [[Cafî|cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[Kelhurî|kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û pi piranî baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[Yarsan|yarsan]]î û [[Şafiî|şafiî]] ne. Li wê bajarê bermahiyên ji serdema [[Lolobî|lolobiyan]] hene.<ref>{{cite journal |last1=خسروزاده |first1=علیرضا |last2=نظری |first2=سامر |title=سرپل ذهاب پیشنهادی برای جاینام حلوان بر اساس مطالعه ی مدارک نوشتاری |url=https://www.magiran.com/paper/1669371 |journal=نشریه پژوهش های باستان شناسی ایران |volume=6 |issue=11 |pages=107–116}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] 4l4744elzuvfmzo0br5e6qs41bjtgxy 1998301 1998275 2026-04-08T09:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 1998301 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Rojhilata Kurdistanê | herêm = [[Rojhilata Kurdistanê]] }} '''Serpêla Zehaw''' (bi [[cafî]]: ''Serpêlî Zehaw'', ،سەرپێڵی زەھاو; bi [[kelhurî]]: سەرپوڵ زەھاوە, ''Serpuli Zehaw'') bajarekê kurdan li [[Rojhilata Kurdistanê]] ye ku dikeve sinorê Parêzgeha [[Kirmaşan (parêzgeh)|Kirmaşanê]]. Niştecihên wê bajarê bi devok û zaraveyên [[Zimanê kurdî|kurdî]] yên cafî, [[hewramî]] û kelhurî diaxivin û pi piranî baweriya dînên [[Şîa|şiî]], [[yarsan]]î û [[şafiî]] ne. Li wê bajarê bermahiyên ji serdema [[Lolobî|lolobiyan]] hene.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav1=خسروزاده |pêşnav1=علیرضا |paşnav2=نظری |pêşnav2=سامر |sernav=سرپل ذهاب پیشنهادی برای جاینام حلوان بر اساس مطالعه ی مدارک نوشتاری |url=https://www.magiran.com/paper/1669371 |kovar=نشریه پژوهش های باستان شناسی ایران |cild=6 |hejmar=11 |rr=107–116 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kirmaşan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|34|27|40|N|45|51|46|E|type:city(34632)_region:IR|display=title}} [[Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] [[Kategorî:Bajarên Rojhilata Kurdistanê]] 2sft41rltgxclycojbx68609wa6l3er Gaxand 0 41820 1998233 1991051 2026-04-08T08:11:06Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 1998233 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Juletræet.jpg|thumb|Dara Gaxandê]] '''Gaxand'''<ref>[[Zana Farqînî]] (2010), Ferheng. Enstituya Kurdî ya Stenbolê</ref>, '''Gaxend'''<ref>[[Îzolî]] (1992); [[Umîd Demîrhan]] (2007)</ref>, '''Gaxan''' an '''Gaxonî'''<ref>[[Malmîsanij]] (1992)</ref>, '''Cejna Miladê'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Ronahî (kovar)|Ronahî Hejmar 1-28 (1942-1945)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1985 |rûpel=218}}</ref> an jî '''Cejna Noel''' her sal ji aliyê [[xiristiyan]]an ve di [[25ê kanûna pêşîn]] tê pîroz kirin. Pîrozbahî êvara 24ê kanûna pêşîn dest pê dike û li hin welatan heta şeva [[26ê kanûna pêşîn]] didomê. Dêra ermeniyan û [[ortodoks]]an li gorî [[salnameya Julianî]] roja [[7ê kanûna paşîn]] dest bi pîrozkirina gaxendê dikin. Sedema pîrozkirina cuda, keşeyê [[katolîk]] [[Papa Gregorê XIII]] di [[sedsala 16an]] de salnameya Julianî de guhertin çêkir û [[salnameya Gregorî]] pêk anî. Dêrên ortodoks ên ku di 7ê kanûna paşîn de dest bi pîrozbahiyan dikin wê di [[2100]]î de ji [[8ê kanûna paşîn]] dest bi pîrozbahiyan bikin. Noel di xiristiyaniyê de mîna rojbûna [[Îsa]] tê pîrozkirin. [[Dara Gaxendê]] navê dara çamêye ku di pîrozbahiyên gaxendê de bi gelek cure rahnik û xemlan tê xemilandin. [[Kalgaxend]] kalê mîtolojîke ku tê bawerkirin di Noelê de bi erebeya xwe ya ku ji aliyê xezalan ve tê kişandin û ji mirovan re xelatan tîne. == Gaxand li Dêrsimê == Li Dêrsimê her sal [[13ê kanûna paşîn]] de şahiyên gaxandê tên lidarxistin. Gaxand weke sersala kurdên qizilbaş tê dîtin (di gotina gelê "Sersal padîşahê nû"). Yek (an sê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}) roj [[rojî|rojiya]] gaxandê tê girtin. Di heman demê de kurdên êzdî jî sê rojan rojî digirin û qurbanan digurênin. Dişibe Noela [[xirîstiyanî|xirîstiyanan]]. Di baweriya elewiyên Dêrsimê de ku gaxandê pîroz dikin, karakterekî folklorîk ê bi navê Kalo Gaxand heye.<ref>[https://pirha.org/dersimde-yeni-yil-gelenegi-kalo-gaxan-coskuyla-kutlandi-video-153241.html/31/12/2018/ Qalo Gaxan]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=sibat 2021 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Kal Gaxan]] * [[Kosegelî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dêrsim]] [[Kategorî:Gaxend| ]] [[Kategorî:Zargotin]] rtkrq0tk1jjf3cjvs9oo0orbveraofa Tomte 0 43556 1998245 1878967 2026-04-08T08:18:58Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 1998245 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mythical creature | Aferîde_Nav = Tomte | Wêne_Nav = Tomte.jpg | Wêne_Firehî = 169px | Wêne_Sernav = An illustration of a Tomte from [[Carta Marina]] which was made in [[1539]] | Komkirin = [[Perî]] | Possibilities = | AKA = Nisse | Welat = [[Skandînavya]] | Herêm = | Habitat = }} '''Tomte''' (bi [[swêdî]] [ˈtɔ̀mːtɛ] tê xwendin) yan jî '''nisse''' (li Norwêc û Danîmarkayê [ˈnìsːɛ] dixwînin) yan '''tomtenisse''' yan jî bi [[fînî]] ''[[Haltija|tonttu]]'' (li [[Finlandiya]]yê) di folklora skandînavî de afirandîyekî efsanewî (cûreyê cînekî skandînavî) ye. Di baweriya kevn de, tomte, bi taybetî bi şevan , parastvanê mal û malbata cotkaran e. Piraniya caran, tomte / nisse wek kesekî khal û bejnbost e. Dirêjahiya bejna wî li gor hêrem yan jî çîrokê diguhere, gegan dibe tenê çênd santimetro û gegan jî dibe biqasî nîviyê bejna mirovêkî gêhîştî. Dîsan piraniya caran riyekî wî yê dirêj heye û wekê cotkarekî kinc li xwe kiriye. Lê belê , di hin çîrokan de, tomte bi awayekî efsûnî bejn û bala xwe li gor kêfa xwe diguhere û dikane ji mirovekî jî dirêjtir û mezintir bibe. Ligel ku di piraniya çîrokan de tomte wekî kesekî bejnbost bê taswîrkirin, ew her xwediyê hêzên efsûnî ye ku mirov pê nikanin. Hin çîrok vedibên ku tomte / nisse dikane mirov dînik yan jî felc bike.Tomte zû hêrs dikeve û gelek tişt hene ku hêrsa wî hilbînin, wek nedirûstbûn, nedilovanbûn, yan jî zalîmbûna cotkarekî/ê. Bi taybetî jî bi cotkarên ku bi cotgeh û hewyanên xwe re dilovan û rind nin in, sebra wî nîn bû. Tomte ji hemû heywanan hez dike, kedî yan jî kov. Lê bi taybetî jî kêfa wî ji hespan pir tê. Bi Xrîstiyanbûna gelê Skandînavya, rola tomte ya di çirokên gelerî de kêmtir bû û bi demên nûjen vir ve jî tenê bi [[Krîstmis]]ê ve bi sînor bû. == Wekî din bibîne == * [[Brownie (elf)|Brownie]] (Scotland and England) * [[Hob (folklore)|Hob]] (Northern England) * [[Yule Lads]] (Iceland) * [[Leprechaun]] (Ireland) * [[Domovoi]] (Slavic) * [[Tonttu]] or Haltija (Finland) * [[Duende (mythology)|Duende]] (Spain, South America) * [[Elf]] ** [[Christmas elf]] * [[Gnome]] * [[Dwarf (mythology)|Dwarf]] * [[Kobold]] (German) * [[Sprite (creature)|Sprite]] * [[Vættir]] * [[Legendary creature]] * [[Santa Claus]] * [[Household deity]] ** [[Lares (Roman deities)|Lares]] (Roman) ** [[List of Lithuanian household gods]] == Çavkanî == * [http://en.wikipedia.org/wiki/Tomte Benda Wikipedia’yê bi Ingilîzî ] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mîtolojî]] [[Kategorî:Zargotina danîmarkî]] ccoljxd6065ugtvo06fi5bc1rfamxik Kategorî:Pêkenok 14 49275 1998048 430819 2026-04-07T16:23:56Z Avestaboy 34898 1998048 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wêje|Pêkenok]] f42jdlqej1z4nynmgnzu0qnxwlgc5jc Berdêlî 0 54140 1998231 1758745 2026-04-08T08:09:14Z Avestaboy 34898 1998231 wikitext text/x-wiki '''Berdêlî''' navê [[kevneşop]]eke zewacê ya [[kurd]]an e; bi vî kevneşopî malbatek keça xwe dike bûk û, wek berdêl, ji heman malbatê ji xwe re jî bûkekê distîne. [[Peyv]]a ''berdêl'' bi koka xwe peyveke [[kurdî]] be jî ketiye nav [[ferheng]]a fermî ya [[tirkî]].<ref>{{Jêder |sernav=Eintrag im Güncel Türkçe Sözlük |url=http://www.tdk.gov.tr/TR/SozBul.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF4376734BED947CDE&Kelime=berdel |roja-gihiştinê=2012-08-08 |roja-arşîvê=2009-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404021912/http://www.tdk.gov.tr/TR/SozBul.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF4376734BED947CDE |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala [[1925]]an de ji zewacên li [[Kurdistana bakur]] 5% bi riya berdêliyê hatibûn kirin.<ref>Nicol Pope in: Michael Lake (Hrsg.): The EU & Turkey: A Glittering Prize or a Millstone? S. 118</ref> Di sala 2006an de ji hemû zewacên li gundên [[Amed]]ê 16% zewacên berdêlê bûn.<ref>[http://www.hurriyet.com.tr/gundem/5563404.asp?m=1&gid=112&srid=3430&oid=2 Hürriyet vom 6. Dezember 2006]</ref> Dîsa li Kurdistana bakur ji sed zewacan 4 bi riya berdêlê hatine kirin.<ref>[http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalHaberDetay&ArticleID=920981&Date=10.02.2009&CategoryID=98 Radikal vom 10. Februar 2009]</ref> Ji holê rakirina vê kevneşopê yek ji [[siyaset]]ên fermî yên [[dewleta tirk]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.haberler.com/bakan-cubukcu-berdel-toresini-kaldirmak-icin-haberi |sernav=Meldung der ANKA 29. Dezember 2006 |roja-gihiştinê=2012-08-08 |roja-arşîvê=2016-03-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160330124942/http://www.haberler.com/bakan-cubukcu-berdel-toresini-kaldirmak-icin-haberi |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Sedem û armancên berdêlê == Sedemên bingeh ên berdêlê pirsgirêkên [[aborî]] ne. Bi vî havî malbat mecbûr namînin pereya serikê (bûkê) bidin û her du malbat jî rastî qeybên aborî nayin. Di heman demê de, têkîliya her du malbatan bi her haviyê xorttir dibe. Dewleta tirk hewl dide ku bi riya [[perwerde]]yê him kevneşopa berdêlê, him jî zewaca bi zorê ji holê rake.<ref>[http://www.habercumhuriyeti.com/haber/1379/Bir-trajedi-evliligi-Berdel.html Bir trajedi evliliği: Berdel]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2021 }}</ref> Herwiha, berdêl bû mijara fîlma bi navê [[Berdel (fîlm)|Berdel]] a [[Atıf Yılmaz]]. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kevneşop]] [[Kategorî:Zargotin]] qcxxv4ki2qtymlpmr2nnwf9r1z4aaer Kal Gaxan 0 62957 1998236 1967787 2026-04-08T08:13:06Z Avestaboy 34898 1998236 wikitext text/x-wiki '''Kalê Gaxan''' (bi [[zazakî]]/[[kirmanckî]]: ''Kal Gaxan'') yek ji kevneşopên herêma [[Dêrsim]] û [[Erzingan]]ê ye ku bi windabûyînê re rû bi rû maye. == Peyva gaxan == Kal Gaxan pîrozbahiyeke kevnar a 'kirmancên elewî' yên herêma [[Sêwaz]], Dêrsim, Erzingan, [[Çolig]] û [[Mûş]]ê ye ku hebûna wê gihîştiye dema îroyîn. Her çiqas derheqê koka peyva gaxan lêkolînên zanistî nehatibin kirin jî, koka wê bi zazakî/kirmanckî ye û tê wateya navê mehê dawî ya salê. Bi vî hawî; peyva ''gaxan'' bi zimanê kirmanckî/zazakî ye û tê wateya "meha berfanbarê". Ji ermenîkî(Kaland-ar) ketiye zazakî jî. Kalanda(zayîna Îsa) ermeniyan jî di meha berfanbarê de ye. Herwiha, ''Kal Gaxan'' jî tê wateya "Kalê berfanbarê".{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tîrmeh 2024}} == Pîrozkirina Kal Gaxan == Bi pîrozbahiya kevneşopa Kal Gaxan xatir ji sala derbasbûyî tê xwestin û sala nu tê pêşwazîkirin. Pîrozbahiya Kal Gaxan di sêyemîn meha [[berfanbar]]ê de destpê dike û heya yekemîn hefteya [[çile]]yê diajo. Şêşema pêşîn heya sê roj rojî tê girtin. Rojiya ku sê roj diajo tê wateya sê mehên zivistanê ku wê dijwar derbas bibin. Li cihên [[pîr]], [[murşît]] û [[dede]]yan cem têne lidarxistin. === Rojî, amadekarî û rîtuelên sembolîk === Khal Gaxan bi sê rojan rojî, roja sêşemê, dest pê dike û êvara Pêncşemê (ku jê re în jî tê gotin) xilas dibe. Ev serdem dikeve dora dawiya meha kanûnê û di demên herî zehmet ên zivistanê de hevgirtin û bereketa salê sembolîze dike. Piştî rojiyê, jiare (cihên pîroz) tên ziyaretkirin; niyaz tê belavkirin, çira (mûm/ronahî) û agir tê vêxistin. Di heman şevê de cem tê girtin û ji bo sala nû daxwazên baş tên kirin. Rîtuelên sembolîk yên cuda yên têkildarî genim û avê tên kirin. Genimê kelandî roja dawî ya salê li mal, axûr û kaniyên avê tê reşandin. Roja yekem a sala nû jî ava ji kaniyê hatiye anîn li heman deran tê reşandin. BI vî havî paqijî, dûrkirina xerabî û ziwahiyê û anîna berket û dewlemendiyê ye ji sala nû tê xwestin. === Roja Kal Gaxan === Zarok sibehê zû radibin, cilên xwe yên herî xweşik li xwe dikin û digel Xal Xek (kalê pîr) diçin diyarî kom bikin. Ew giş bi hev re diçin li deriyan dixin, bi gotina ''Gaxanê şima bimbarek bo!'' (Kal Gaxan li we pîroz be!) xwediyê malan silav dikin û stran û kilaman leystoka Xal Xek dilîzin, da ku diyariyên xwe bistînin. Gel wek diyarî [[behîv]], [[gûz]], [[mewij]] (tiriyê hişk), [[hêrûg]]ên hiş û hwd didin zarokan. Xwarinên ku bi vî havî hatine komkirin li malekê têne kelandin, yên ber mayî jî ji malbatên feqîr re tên belawkirin. Ew xwarinên ku tên amadekirin bi giranî xwarinên ji ardê ne. Mirov hevîra ku jê re dibêje ''zerfet'' bi rûn û dewa bi sîr re tev dide, dikelîne û dixwe. Li malan xwarinên wek pesare û dane tên kelandin. Ji malên ku meriv ser lê dixe re lîstika Kal Kek tê lîstin. == Lîstika Kal Kek == Di vê lîstikê de sê kes hene: kesê ku cilê bapîran li xwe dike Kal e, ciwanê ku cilê jinan li xwe dike hevjîna wî Fadikê ye û kesekî din ê ku rûyê xwe reş boyax kiriye jî Ereb e û wan diparêze. Sê kesên ku di vê lîstikê de sereke ne ev in: * [[Kalê Kek]] xwediyê riheke dirêj e ku ji pirçê bizinan tê çêkirin, kostuma wî ji cilên kevin pêk tê, li sermilê xwe xurcik û di destên wî de ço/asa û tesbïh hene. * [[Fadikê]] jî, da ku tenê çavên wê xuya bikin û rûyê wê bê veşartin, çît û etek li xwe dike. * [[Ereb (di lîstika Kal Kek de)|Ereb]] rûyê xwe bi aringê reş boyax dike û çoyeke wî heye, ji ber ku erka wî parastina Kal Kek û Fadikê ye. Lewra gava diçin malekê, divê ciwanên malê biqewitîne û nehêle bila ew Fadikê birevînin. Û gava Fadikê ji aliyê ciwanan hatibe revandin, divê Ereb here, Fadikê bibîne û dîsa bîne ba Kal Kek. Heger Fadikê hate dîtin, diyarî tên kom kirin û her sê bi serlêxistina mal û malbatan berdewam dikin. Kal, Fadikê û Ereb li malên gund digerin. Khal li her malê tê vexwendin û xwarinên ku tên dayîn berhev dike. Gava li gund digerin, hewldanên revandin û vegerandina Fatik têne lîstin: Gêjbûn û hewldanên şîyarkirina Khal ji alîyê Fatik ve (pir caran bi tevgerên provokatîf) bûyerên sereke yên lîstikê ne. Gêjbûn û şîyarbûna Khal mirina sala kevn û vejîna sala nû sembolîze dike. Xwarinên ji malên hatine ziyaretkirin (baqla, gûz, ard, hwd.) di heman taseke de têne kelandin û bi taybetî li hewcedaran tên belavkirin. Herwiha xwarinên herêmî yên wekî zerefet, pesare û danî tên çêkirin. == Mijarên têkildar == * [[Gaxand]] * [[Kosegelî]] * [[Mamekî#Çand û huner]] == Cavkanî == {{çavkanî}} * [http://www.youtube.com/watch?v=qbyZSlNkDYM#t=120 Youtube.com: Vîdeoyek ji pîrozbahiya Kal Gaxan li herêma Dêrsimê] * [http://metinkahraman.blogcu.com/khal-gagan-unutulmaya-yuz-tutmus-bir-dersim-gelenegi/2821887 Metimkhraman.blogcu.com: Khal Gağan: Unutulmaya Yüz Tutmuş Bir Dersim Gelenegi (bi romî)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427190811/http://metinkahraman.blogcu.com/khal-gagan-unutulmaya-yuz-tutmus-bir-dersim-gelenegi/2821887 |date=2015-04-27 }} * [http://www.usakurds.org/node/11 Usakurds.com: Kale Gaxan (bi îngilîzî)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131208181852/http://usakurds.org/node/11 |date=2013-12-08 }} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Çanda kurdî]] [[Kategorî:Dêrsim]] [[Kategorî:Zargotin]] [[Kategorî:Zargotina îngilîzî]] ermu0li6pw604c6oxdyt9d55lziwx5p Şablon:Parêzgehên Yewnanistanê 10 98803 1998318 1650640 2026-04-08T10:47:48Z Kurê Acemî 105128 1998318 wikitext text/x-wiki ==Parêzgehên Yewnanistanê== {| class="wikitable" |- | [[Image:Peripheries of Greece numbered.svg|300px|alt=Nexşeya parêzgehên Yewnanistana îro]] |rowspan="2"| #[[Atîka (parêzgeh)|Atîka]] / Αττική #[[Yewnanistana Navîn (parêzgeh)|Yewnanistana Navîn]] / Στερεά Ελλάδα #[[Makedonyaya Navîn (parêzgeh)|Makedonyaya Navîn]] / Κεντρική Μακεδονία #[[Krît]] / Κρήτη #[[Makedonyaya Rojhilat û Trakya (parêzgeh)|Makedonyaya Rojhilat û Trakya]] / Ανατολική Μακεδονία και Θράκη #[[Êpîros (parêzgeh)|Êpîros]] / Ήπειρος #[[Giravên Yonî (parêzgeh)|Giravên Yonî]] / Ιόνια νησιά #[[Egeya Bakur (parêzgeh)|Egeya Bakur]] / Βόρειο Αιγαίο #[[Peloponês (parêzgeh)|Peloponês]] / Πελοπόννησος #[[Egeya Başûr (parêzgeh)|Egeya Başûr]] / Νότιο Αιγαίο #[[Tesalya (parêzgeh)|Tesalya]] / Θεσσαλία #[[Yewnanistana Rojava (parêzgeh)|Yewnanistana Rojava]] / Δυτική Ελλάδα #[[Makedonyaya Rojava (parêzgeh)|Makedonyaya Rojava]] / Δυτική Μακεδονία #[[Dewleta monastîk a xweser a Çiyayê Pîroz ê Atos (parêzgeh)|Dewleta monastîk a xweser a Çiyayê Pîroz ê Atos]] / Άγιον Όρος |- |Nexşeya parêzgehên Yewnanistana îro |} == Çavkanî == 74l53l0rwdjsmz6ss9vqqyy0an4nu1x 1998320 1998318 2026-04-08T10:48:05Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/1998318|1998318]] yê [[Special:Contributions/Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[User talk:Kurê Acemî|gotûbêj]]) şûnde kir 1998320 wikitext text/x-wiki ==Parêzgehên Yewnanistanê== {| class="wikitable" |- | [[Image:Peripheries of Greece numbered.svg|300px|alt=Nexşeya parêzgehên Yewnanistana îro]] |rowspan="2"| #[[Atîka (parêzgeh)|Atîka]] / Αττική #[[Yewnanistana Navîn (parêzgeh)|Yewnanistana Navîn]] / Στερεά Ελλάδα #[[Makedonyaya Navîn (parêzgeh)|Makedonyaya Navîn]] / Κεντρική Μακεδονία #[[Krît]] / Κρήτη #[[Makedonyaya Rojhilat û Trakya (parêzgeh)|Makedonyaya Rojhilat û Trakya]] / Ανατολική Μακεδονία και Θράκη #[[Êpîros (parêzgeh)|Êpîros]] / Ήπειρος #[[Giravên Yonî (parêzgeh)|Giravên Yonî]] / Ιόνια νησιά #[[Egeya Bakur (parêzgeh)|Egeya Bakur]] / Βόρειο Αιγαίο #[[Peloponês (parêzgeh)|Peloponês]] / Πελοπόννησος #[[Egeya Başûr (parêzgeh)|Egeya Başûr]] / Νότιο Αιγαίο #[[Tesalya (parêzgeh)|Tesalya]] / Θεσσαλία #[[Yewnanistana Rojava (parêzgeh)|Yewnanistana Rojava]] / Δυτική Ελλάδα #[[Makedonyaya Rojava (parêzgeh)|Makedonyaya Rojava]] / Δυτική Μακεδονία #[[Dewleta monastîk a xweser a Çiyayê Pîroz ê Atos (parêzgeh)|Dewleta monastîk a xweser a Çiyayê Pîroz ê Atos]] / Άγιον Όρος |- |Nexşeya parêzgehên Yewnanistana îro |} sj4q9jkzol6r6vpvpz8tjzizpep0f8v 1998335 1998320 2026-04-08T11:09:46Z Kurê Acemî 105128 Li vir ne lazim e 1998335 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998336 1998335 2026-04-08T11:10:05Z Kurê Acemî 105128 Guhartoya [[Special:Diff/1998335|1998335]] yê [[Special:Contributions/Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[User talk:Kurê Acemî|gotûbêj]]) şûnde kir 1998336 wikitext text/x-wiki ==Parêzgehên Yewnanistanê== {| class="wikitable" |- | [[Image:Peripheries of Greece numbered.svg|300px|alt=Nexşeya parêzgehên Yewnanistana îro]] |rowspan="2"| #[[Atîka (parêzgeh)|Atîka]] / Αττική #[[Yewnanistana Navîn (parêzgeh)|Yewnanistana Navîn]] / Στερεά Ελλάδα #[[Makedonyaya Navîn (parêzgeh)|Makedonyaya Navîn]] / Κεντρική Μακεδονία #[[Krît]] / Κρήτη #[[Makedonyaya Rojhilat û Trakya (parêzgeh)|Makedonyaya Rojhilat û Trakya]] / Ανατολική Μακεδονία και Θράκη #[[Êpîros (parêzgeh)|Êpîros]] / Ήπειρος #[[Giravên Yonî (parêzgeh)|Giravên Yonî]] / Ιόνια νησιά #[[Egeya Bakur (parêzgeh)|Egeya Bakur]] / Βόρειο Αιγαίο #[[Peloponês (parêzgeh)|Peloponês]] / Πελοπόννησος #[[Egeya Başûr (parêzgeh)|Egeya Başûr]] / Νότιο Αιγαίο #[[Tesalya (parêzgeh)|Tesalya]] / Θεσσαλία #[[Yewnanistana Rojava (parêzgeh)|Yewnanistana Rojava]] / Δυτική Ελλάδα #[[Makedonyaya Rojava (parêzgeh)|Makedonyaya Rojava]] / Δυτική Μακεδονία #[[Dewleta monastîk a xweser a Çiyayê Pîroz ê Atos (parêzgeh)|Dewleta monastîk a xweser a Çiyayê Pîroz ê Atos]] / Άγιον Όρος |- |Nexşeya parêzgehên Yewnanistana îro |} sj4q9jkzol6r6vpvpz8tjzizpep0f8v 1998339 1998336 2026-04-08T11:12:49Z Kurê Acemî 105128 /* Parêzgehên Yewnanistanê */ 1998339 wikitext text/x-wiki ==Parêzgehên Yewnanistanê== {| class="wikitable" |- | [[Image:Peripheries of Greece numbered.svg|300px|alt=Nexşeya parêzgehên Yewnanistana îro]] |rowspan="2"| #[[Atîka (parêzgeh)|Atîka]] / Αττική #[[Yewnanistana Navîn (parêzgeh)|Yewnanistana Navîn]] / Στερεά Ελλάδα #[[Makedonyaya Navîn (parêzgeh)|Makedonyaya Navîn]] / Κεντρική Μακεδονία #[[Girît]] / Κρήτη #[[Makedonyaya Rojhilat û Trakya (parêzgeh)|Makedonyaya Rojhilat û Trakya]] / Ανατολική Μακεδονία και Θράκη #[[Êpîros (parêzgeh)|Êpîros]] / Ήπειρος #[[Giravên Yonî (parêzgeh)|Giravên Yonî]] / Ιόνια νησιά #[[Egeya Bakur (parêzgeh)|Egeya Bakur]] / Βόρειο Αιγαίο #[[Peloponês (parêzgeh)|Peloponês]] / Πελοπόννησος #[[Egeya Başûr (parêzgeh)|Egeya Başûr]] / Νότιο Αιγαίο #[[Tesalya (parêzgeh)|Tesalya]] / Θεσσαλία #[[Yewnanistana Rojava (parêzgeh)|Yewnanistana Rojava]] / Δυτική Ελλάδα #[[Makedonyaya Rojava (parêzgeh)|Makedonyaya Rojava]] / Δυτική Μακεδονία #[[Dewleta monastîk a xweser a Çiyayê Pîroz ê Atos (parêzgeh)|Dewleta monastîk a xweser a Çiyayê Pîroz ê Atos]] / Άγιον Όρος |- |Nexşeya parêzgehên Yewnanistana îro |} 4bkb02ssq9uoc6jjo3xqhts4ewwatfj Kategorî:Pîşesazî li gorî welatan 14 114746 1998097 1713283 2026-04-07T17:53:12Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998097 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Endustrî li gorî welatan]] [[Kategorî:Endustrî (aborînasî)]] [[Kategorî:Hemû endustrî (aborînasî)]] [[Kategorî:Pîşesazî| ]] 3phr9v49vxg5ohbwn4td74cvatub8hd Aya Nakamura 0 124158 1997943 1997620 2026-04-07T13:26:16Z IvanScrooge98 26541 1997943 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Aya Nakamura | navê_rastî = Aya Coco Danioko | wêne = Aya Nakamura 2025.jpg | sernavê_wêne = Nakamura di sala 2023'an de | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|5|1995|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bamako]], [[Malî]] | cure = {{Hlist|[[Strana popê|Pop]]|[[Afropop]]|[[R&B hevdem|R&B]]}} | pîşe = Hunermend | amûr = {{Hlist|Vokal|[[Ngoni (amûr)|Ngoni]]}} | salên_çalak = 2015- didome | etîket = {{Hlist|Rec.118|[[Warner Music France]]}} }} '''Aya Coco Danioko''' ({{Jidayikbûn|10|5|1995}}), bi navê xwe ya şanoyî wek '''Aya Nakamura''', tê naskirin, ku hunermedekî popa [[Malî yên Fransayê]] ye.<ref name="guardian2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/music/2019/jan/23/aya-nakamura-interview-french-afropop-reluctant-face-of-empowerment |sernav=Aya Nakamura: Afropop's reluctant face of empowerment |paşnav=Amrani |pêşnav=Iman |tarîx=23 kanûna paşîn 2019 |xebat=[[The Guardian]] |roja-gihiştinê=23 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Ew di strana xwe ya bi navê "[[Djadja (song)|Djadja]]" zêdetir tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=iPGgnzc34tY |sernav=Aya Nakamura - Djadja (Clip officiel) |tarîx=11 gulan 2020 |malper=youtube.com }}</ref> Ew li bajarê [[Bamako]] ya welatê [[Malî]] jidayikbû û bi malbata xwe re koçî [[Fransa]] kir, ku li bajarê Fransayê ya [[Aulnay-sous-Bois]] mezin bû.<ref name="fader">{{Jêder-malper |url=https://www.thefader.com/2018/11/13/aya-nakamura-is-flipping-frances-rigid-rules-beautifully |sernav=Aya Nakamura is flipping France's rigid rules, beautifully |paşnav=Oyiri |pêşnav=Christelle |tarîx=13 çiriya paşîn 2018 |malper=[[The Fader]] |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Ew ji malbatekî [[griot]] (çîroknûsên Afrîkaya Rojavayî, pesnê dengbêjan / helbestvanên kevneşopiya devkî) ye, ku ew ji pênc xwişk û bira ya herî mezin e. Nakamura li [[La Courneuve]] li ser modevanî xwend. Paşê Nakamura bi navê şanoyî wekî Aya Nakamura dest bi muzîkê kir, piştî karaktera [[Hiro Nakamura]] ya [[NBC]] bi çîroka zanistî [[drama]] rêzefîlm destpêkir. Nakamura muzîka xwe li serhêlê weşand, ku bi "Karma" û "J'ai mal" re şopînerek bi dest xist. Dembo Camara, hevalekî demdirêj, bû hilberîner û rêvebirê wê. Wekî dadgerî, strana wê ya "Brisé" ji hêla Christopher Ghenda ve hatî çêkirin û li ser [[YouTube]] bi qasî 34 mîlyon kesan ve hate temaşe kirin, herwiha duoyek bi rapper [[Fababy]] "[[Love d'un voyou]]" di encama nexşeya wê ya li Fransayê ve derket.. Albûma xwe ya pêşîn bi gelek hevkariyan re derxist. Di heman demê de Nakamura konserekî mezin li stadyuma Modibo-Keïta ya li Bamako jî hebû, ku wê ji stêrka Nîjerî [[Davido]] vekir. == Dîskografî == === Albûm === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Sernav ! rowspan="2" |Dane ! colspan="7" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" |Yekîne ! rowspan="2" |Xelat |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr">Helwesta li Fransa: * Hemî ji bilî destnîşan kirin: {{Jêder-malper |url=https://lescharts.com/showperson.asp?name=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=lescharts.com |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2018 }} * ''Journal intime'': {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2017&we=35 |sernav=Aya Nakamura |malper=www.snepmusique.com |urlya-arşîvê=https://archive.today/20191104212529/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2017&we=35 |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }} * "Djadja": {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=19 |sernav=Top Singles (téléchargement + streaming) |tarîx=11 gulan 2018 |weşanger=SNEP |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180515090432/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=19 |roja-arşîvê=15 gulan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 gulan 2018 }} * "Copines": {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=45 |sernav=Top Singles (téléchargement + streaming) |weşanger=SNEP |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181126204751/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=45 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=12 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(FL)]]<ref name="bel-fl">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Aya Nakamura |xebat=ultratop.be/nl/ |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Aya Nakamura |malper=ultratop.be/nl/ |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Single Top 100|NLD]]<ref name="NLD">{{Jêder-malper |url=https://dutchcharts.nl/showperson.asp?name=Aya+Nakamura |sernav=Discography Aya Nakamura |weşanger=dutchcharts.nl |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Federazione Industria Musicale Italiana|ITA]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Aya+Nakamura&titel=Nakamura&cat=a |sernav=italiancharts.com - Aya Nakamura - Nakamura |malper=italiancharts.com |roja-gihiştinê=2020-07-17 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[PROMUSICAE|SPA (str)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/album/aya-nakamura-nakamura?list=top-100-streaming |sernav=El portal de Música |malper=www.elportaldemusica.es |roja-gihiştinê=2019-10-11 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI">{{Jêder-malper |url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=hitparade.ch |roja-gihiştinê=28 gulan 2018 }}</ref> |- ! scope="row" |Journal intime | * Weşandin: 25'ê Tebaxê 2017 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, [[Warner Music France]] * Format: [[Compact disc|CD]], [[Phonograph record|LP]], [[Music download|digital download]], [[Streaming media|streaming]] |6 |143 |34 |— |— |— |— | | * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]:Platîn <ref name="SNEP">{{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=0&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=Aya+Nakamura&awards_title=&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |sernav=Les Certifications – Aya Nakamura |weşanger=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171213023436/http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=0&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=AYA+NAKAMURA&awards_title=&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |roja-arşîvê=13 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=28 sibat 2018 }}</ref> |- ! scope="row" |''Nakamura'' | * Weşandin: 2'ê Mijdarê 2018 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, Warner Music France * Format: CD, LP, digital download, streaming |3 |29 |8 |10 |90 |92 |20 | * FRA: 419,020<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aficia.info/charts/top-albums-22/186117 |sernav=Top Albums : une seconde semaine au sommet pour Maes |paşnav=min |pêşnav=Charts·3 février 2020 {{!}} 10 h 19 |tarîx=2020-02-03 |malper=aficia |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=2020-02-03 }}</ref> * NLD: 20,000<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.chartsinfrance.net/Aya-Nakamura/news-108832.html |sernav=Aya Nakamura : l'album "Nakamura" certifié platine en France et disque d'or aux Pays-Bas |malper=chartsinfrance.net |ziman=fr |roja-gihiştinê=2018-12-15 }}</ref> | * SNEP: Cewher<ref>{{Jêder-malper |url=https://snepmusique.com/les-certifications/ |sernav=Les certifications |malper=SNEP |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * BEA: Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/nl/goud-platina/2020/albums |sernav=Goud En Platina - Albums 2020 |weşanger=UltraTop |roja-gihiştinê=26 hezîran 2020 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Aya (albûm)|Aya]]'' | * Weşandin: 13'ê Mijdarê 2020 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, Warner Music France * Format: CD, LP, digital download, streaming |2 |14 |2 |36 |— |— |8 | | |} === Stranên yekane === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Lîsteya yekane, bi helwesta lûtkeyê û xelatên bijartî ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="10" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(FL)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discografie Aya Nakamura |malper=ultratop.be |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=ultratop.be |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[GfK Entertainment Charts|GER]]<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.offiziellecharts.de/suche |sernav=Suche - Offizielle Deutsche Charts |malper=www.offiziellecharts.de |ziman=de-de |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Federazione Industria Musicale Italiana|ITA]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2019/37 |sernav=Top Singoli – Classifica settimanale WK 37 |weşanger=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |ziman=it |roja-gihiştinê=14 îlon 2019 |roja-arşîvê=18 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318054616/https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2019/37 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Dutch Single Top 100|NLD]]<ref name="NLD" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=portuguesecharts.com - Discography Aya Nakamura |malper=portuguesecharts.com |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181014131703/https://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Productores de Música de España|SPA]]<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Aya+Nakamura&titel=Djadja&cat=s |sernav=spanishcharts.com - Aya Nakamura - Djadja |malper=spanishcharts.com |roja-gihiştinê=2019-10-02 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref name="SWE">{{Jêder-malper |url=http://www.sverigetopplistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=215&dfom=20180629 |sernav=Veckolista Heatseeker – 27, 6 juli 2018 |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |ziman=sv |tercimeya-sernav=Weekly chart Heatseeker – Week 27, 6 July 2018 |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://www.sverigetopplistan.se/ |sernav=Sverigetopplistan – Sveriges Officiella Topplista |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |roja-gihiştinê=3 tebax 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> |- ! scope="row" |"Super héros" {{Biçûk|(taybetmediya [[Gradur]])}} | rowspan="3" |2016 |34 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | | rowspan="3" |Journal intime |- ! scope="row" |"Comportement" |23 |— |40 |— |— |— |— |— |— |— | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Oumou Sangaré" |65 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"[[Djadja (stran)|Djadja]]" {{Biçûk|(solo, taybetmediya [[Loredana Zefi|Loredana]] an ĵi [[Maluma]])}} | rowspan="2" |2018 |1 |16 |16 |43 |23 |1 |37 |5 <ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/lists/top-100-canciones/2020/29 |sernav=Top 100 Canciones: Semana 29 |weşanger=[[Productores de Música de España]] |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 }}</ref> |72 |29 | * SNEP: Cewher<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=64&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=aya+nakamura&awards_title=djadja&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |sernav=Les Certifications - SNEP |xebat=SNEP |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> * [[Belgian Entertainment Association|BEA]]: 3× Platîn<ref name="ultratop">{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2019 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2019 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=10 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Zêr<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strInterpret=Aya+Nakamura&strTtArt=alle&strAwards=checked |sernav=Gold-/Platin-Datenbank |roja-gihiştinê=5 sibat 2020 }}</ref> * [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]: Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl |sernav=Certificazioni - FIMI |malper=www.fimi.it |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2020-08-31 }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI SWI]]: Zêr<ref name="SWIcert">{{Jêder-malper |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Aya+Nakamura |sernav=The Official Swiss Charts and Music Community |weşanger=Hitparade.ch - Swiss Charts |roja-gihiştinê=26 îlon 2018 }}</ref> * [[NVPI]]: 2× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |sernav=Goud/Platina |malper=nvpi.nl |roja-gihiştinê=2018-12-15 |roja-arşîvê=2019-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203124722/https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Productores de Música de España|PROMUSICAE]]: 3× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/single/aya-nakamura-djadja |sernav=Aya Nakamura – Djadja |weşanger=[[Productores de Música de España]] |ziman=es |roja-gihiştinê=18 tebax 2020 }}</ref> | rowspan="4" |''Nakamura'' |- ! scope="row" |"[[Copines]]" |1 |24 <small>(tip)</small> |7 |— |— |46 |181 |— |— |60 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /> * BEA: Zêr<ref name="ultratop" /> * [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]: Zêr<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl |sernav=Certificazioni - FIMI |malper=www.fimi.it |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2021-10-12 }}</ref> |- ! scope="row" |"[[Pookie (song)|Pookie]]" {{Biçûk|(solo, taybetmediya [[Lil Pump]] an jî [[Capo Plaza]])}} | rowspan="2" |2019 |5 |18 |9 |— |2 |— |— |— |—{{efn|"Pookie" (Remix) neketiye hundirê [[Sverigetopplistan|Swedish Singellista Chart]], lê di helwesta Heatseeker ya Swêdê di hejmara 14 de derketiye lûtkeyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/215?dspy=2019&dspp=32 |sernav=Veckolista Heatseeker, vecka 32 |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |roja-gihiştinê=9 tebax 2019 }}</ref> |55 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /> * BEA: 3× Platîn<ref name="BEA">{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2020 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2020 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * FIMI: 2× Platîn<ref name="FIMI">{{Jêder-malper |url=http://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications |sernav=FIMI: Certificazioni |weşanger=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |roja-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2019 }} ''Note: To retrieve the certifications, 1) type in "Aya Nakamura" in the box of "Filtra", 2) select years in the box of "Anno", 3) select "Singoli online" in the box of "Sezione", 4) click Enter''</ref> |- ! scope="row" |"[[Soldat (stran)|Soldat]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/fr/album/nakamura/1479090276 |sernav=Nakamura – Aya Nakamura |malper=[[iTunes]] |roja-gihiştinê=13 îlon 2019 |roja-arşîvê=11 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200411092711/https://music.apple.com/fr/album/nakamura/1479090276 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |6 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"[[Jolie nana]]" | rowspan="2" |2020 |1 |8 |2 |—{{efn|"Jolie nana" neketiye hundirê [[GfK Entertainment Charts|German Singles Chart]], lê di hejmara 6'an de li ser Charts Single Trending German derket.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mtv.de/charts/9gtiy5/single-trending |sernav=Offizielle Single Trending Charts, 14. August 2020 |weşanger=[[MTV Germany]] |roja-gihiştinê=6 îlon 2020 |roja-arşîvê=2018-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180112084819/http://www.mtv.de/charts/9gtiy5/single-trending |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |— |18 |— |— |— |4 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/snep/status/1330797547611447297 |sernav=Le titre "Jolie Nana" d'Aya Nakamura est certifié Single Diamant ! 50 000 000 équivalents streams Bravo ! |via=[[Twitter]] |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> * BEA: 2× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2021 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2021 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=13 sibat 2021 }}</ref> | rowspan="2" |''Aya'' |- ! scope="row" |"[[Doudou (stran)|Doudou]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/AyaNakamuraa/status/1313844707664031745 |sernav=Nouveau single " Doudou " vendredi 9.10 ⏳ |via=[[Twitter]] |roja-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> |6 <ref name="snep-47" /> |— |40 |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"[[Bobo (Strana Aya Nakamura)|Bobo]]" |2021 |3 |— |23 |— |— |67 |— |— |— |16 | | {{N/a|Albûma ne-yekane}} |} ==== Taybetmendî ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Lîsteya yekane wekî hunermendên diyarkirî, bi helwesta lûtkeyê û xelatên bijartî ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="2" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa" /> |- ! scope="row" |"[[Love d'un voyou]]" {{Biçûk|([[Fababy]] taybetmendiya Aya Nakamura)}} |2015 |9 |37* {{Biçûk|(Ultratip)}} | | |- ! scope="row" |"Sorry" {{Biçûk|([[Abou Debeing]] taybetmediya Aya Nakamura)}} |2016 |188 |— | | |- ! scope="row" |"Bad Boy" {{Biçûk|([[Fally Ipupa]] taybetmediya Aya Nakamura)}} | rowspan="2" |2017 |68 |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> | |- ! scope="row" |"Moi je vérifie" {{Biçûk|([[Naza (rapvan)|Naza]] taybetmediya [[Dadju]] û Aya Nakamura)}} |171 |— | | |- ! scope="row" |"Pourquoi tu forces" {{Biçûk|(DJ Erise taybetmediya Aya Nakamura)}} | rowspan="2" |2018 |177 |— | | |- ! scope="row" |"Comme ci comme ça" {{Biçûk|(Tour 2 Garde taybetmediya Aya Nakamura)}} |— |— | | |- ! scope="row" |"C'est cuit" {{Biçûk|([[Major Lazer]] taybetmediya Aya Nakamura û [[Swae Lee]])}} |2021 |72 |— | |''[[Music Is the Weapon|Stran Gulle ye (Nûvekirin)]]'' |} <small>*Ne di helwestên lûtkeya fermî yên Belçîkayê Ultratop 50 de xuya bû, lê di binê helwestên lûtkeya Ultratip de di gulikê de xuya bû.</small> === Stranên din yên nexşandî === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="3" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /><ref name="snep-47">{{Jêder-malper |url=http://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=47?&annee=2020&categorie=Top%20Singles |sernav=Top Singles (Week 47, 2020) |weşanger=Syndicat National de l'Édition Phonographique |ziman=fr |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> |- ! scope="row" |"Oublier" |2016 |96 |— |— | | rowspan="7" |''Journal intime'' |- ! scope="row" |"Fuego" {{Biçûk|(taybetmediya Dadju)}} | rowspan="6" |2017 |85 |— |— | |- ! scope="row" |"J'ai mal (Part 2)" |109 |— |— | |- ! scope="row" |"Problèmes" {{Biçûk|(taybetmediya [[MHD (rapvan)|MHD]])}} |118 |— |— | |- ! scope="row" |"Jalousie" {{Biçûk|(taybetmediya [[Lartiste]])}} |121 |— |— | |- ! scope="row" |"Karma" |146 |— |— | |- ! scope="row" |"Orphelin" {{Biçûk|(taybetmediya [[KeBlack]])}} |151 |— |— | |- ! scope="row" |"La dot" | rowspan="10" |2018 |3 |32 |71 | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> | rowspan="10" |''Nakamura'' |- ! scope="row" |"Sucette" {{Biçûk|(taybetmediya [[Niska (rapvan)|Niska]])}} |4 |— |— | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Oula" |5 |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Pompom" |8 |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Ça fait mal" |13 |— |— | |- ! scope="row" |"Whine Up" |15 |— |— | |- ! scope="row" |"Gangster" |18 |— |— | |- ! scope="row" |"Faya" |21 |— |— | |- ! scope="row" |"Gang" {{Biçûk|(taybetmediya [[Davido]])}} |35 |— |— | |- ! scope="row" |"Dans ma bulle" |40 |— |— | |- ! scope="row" |"[[40% (stran)|40%]]" | rowspan="3" |2019 |4 |30 |— | * SNEP: Cewher <ref name="SNEP" /> | rowspan="3" |''Nakamura (Deluxe Edition)'' |- ! scope="row" |"Claqué" |45 |— |— | |- ! scope="row" |"Idiot" |65 |— |— | |- ! scope="row" |"Plus jamais" {{Biçûk|(taybetmediya [[Stormzy]])}} | rowspan="13" |2020 |1 |36 |24 | | rowspan="13" |''Aya'' |- ! scope="row" |"Tchop" |7 |— |62 | |- ! scope="row" |"Préféré" {{Biçûk|(taybetmediya Oboy)}} |4 |— |— | |- ! scope="row" |"[[Fly (Strana Aya Nakamura)|Fly]]" |8 |— |— | |- ! scope="row" |"Sentiments grandissants" |9 |— |— | |- ! scope="row" |"Love de moi" |13 |— |— | |- ! scope="row" |"Biff" |14 |— |— | |- ! scope="row" |"Nirvana" |17 |— |— | |- ! scope="row" |"Ça blesse" |18 |— |— | |- ! scope="row" |"Hot" |19 |— |— | |- ! scope="row" |"La machine" |21 |— |— | |- ! scope="row" |"Mon chéri" |27 |— |— | |- ! scope="row" |"Mon lossa" {{Biçûk|(taybetmediya [[Ms Banks]])}} |28 |— |— | |- ! scope="row" |"Ailleurs" |2021 |124 |— |— | | |} == Xelat û Namzetkirin == {| class="wikitable" ! scope="col" |Sal ! scope="col" |Xelat !Kategorî ! scope="col" |Pîşe ! scope="col" |Encam |- |2018 |W9 D'OR |Hunermenda Jin a herî zêde hat guhdarkirin <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.toutelatele.com/w9-d-or-2018-le-palmares-complet-avec-lartiste-maitre-gims-dadju-hoschi-videos-106065 |sernav=W9 d'or 2018 : le palmarès complet avec Lartiste, Maitre Gims, Dadju, Hoshi... [VIDEOS] |paşnav1=Jérôme |pêşnav1=Roulet |malper=Toutelatele |ziman=fr |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> | rowspan="8" |Bixwe |{{Won}} |- | rowspan="12" style="text-align:center;" |2019 |Xelatên Talenta Tevgera Hunera Ewropî |Xelatên Hilbijartina Giştî (Fransa) <ref>{{Jêder-malper |url=https://musicmoveseuropetalentawards.eu/nominees/2019 |sernav=The nominees {{!}} Music Moves Europe Talent Awards |malper=musicmoveseuropetalentawards.eu |roja-gihiştinê=2020-12-08 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808171103/https://musicmoveseuropetalentawards.eu/nominees/2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Won}} |- |[[Xelatên MTV Europe Music]] |Baştirîn Hunermendê Fransî |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên BET 2019|Xelatên BET]] |Baştirîn Hunermendê Navnetewî |{{Berandamî}} |- | rowspan="6" |[[AFRIMA|Xelatên All Africa Music]] |Frankofona herî baş |{{Berandamî}} |- |Hunermendê salê |{{Berandamî}} |- |Bi Xelata Muzîkê re sînor derbas kirin |{{Berandamî}} |- |Jina herî baş ên Rojavayê Afrîkayê <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.okayafrica.com/here-are-the-2019-afrimma-nominees-burna-boy-wizkid/ |sernav=Here are the 2019 AFRIMMA Nominees |paşnav1=DAMOLA |pêşnav1=DUROSOMO |tarîx=7 tebax 2019 |malper=OkayAfrica |ziman=en |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> |{{Berandamî}} |- |- |Hevkariya herî baş |"Sucette" (feat. [[Niska (rapvan)|Niska]]) |{{Berandamî}} |- |Strana salê | rowspan="3" |"Pookie" |{{Berandamî}} |- | rowspan="3" |[[Xelatên 2019 NRJ Music|Xelatên NRJ Music]] |Frankofona salê |{{Berandamî}} |- |Performansa Frankofona Şevê |{{Berandamî}} |- |Hunermendê Jin a Frankofon |Bixwe |{{Berandamî}} |- | rowspan="5" |2020 |[[Xelatên MTV Europe Music]] |Baştirîn Hunermendê Fransî {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} |Bixwe |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên NRJ Music]] |Hunermendê Jin a Frankofona Salê |Bixwe |{{Won}} |- | rowspan="2" |Xelatên BreakTudo |Hunermend Li Ser Rabûyî <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.breaktudo.com/saiba-quem-sao-os-indicados-do-breaktudo-awards-2020/ |sernav=Saiba quem são os indicados do BreakTudo Awards 2020 |paşnav1=Jérôme |pêşnav1=Roulet |malper=BreakTudo |ziman=fr |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> |Bixwe |{{Berandamî}} |- |Latin Hit |"Djadja Remix" (feat. [[Maluma]]) |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên LOS40 Music]] |Baştirîn Hunermendê nû yên Navnetewî |Bixwe |{{Won}} |- |2021 |[[Apple Music|Xelatên Apple Music]] |Hunermendê salê (Fransa)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/newsroom/2021/11/apple-announces-third-annual-apple-music-award-winners/ |sernav=Apple announces third annual Apple Music Award winners |malper=Apple Newsroom |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-11-30 }}</ref> |Bixwe |{{Won}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî]] [[Kategorî:Hunermendên fransî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] pp91yapgdeousi82vmr1jyvryh3dxkf 1997990 1997943 2026-04-07T14:17:23Z Penaber49 39672 1997990 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Aya Nakamura | navê_rastî = Aya Coco Danioko | wêne = Aya Nakamura 2025.jpg | sernavê_wêne = Aya Nakamura (2023) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|5|1995|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bamako]], [[Malî]] | cure = {{Hlist|[[Strana popê|Pop]]|[[Afropop]]|[[R&B hevdem|R&B]]}} | pîşe = Hunermend | amûr = {{Hlist|Vokal|[[Ngoni (amûr)|Ngoni]]}} | salên_çalak = 2015-Niha | etîket = {{Hlist|Rec.118|[[Warner Music France]]}} }} '''Aya Coco Danioko''' ({{Jidayikbûn|10|5|1995}}), bi navê xwe ya şanoyî wek '''Aya Nakamura''', tê naskirin, ku hunermedekî popa [[Malî yên Fransayê]] ye.<ref name="guardian2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/music/2019/jan/23/aya-nakamura-interview-french-afropop-reluctant-face-of-empowerment |sernav=Aya Nakamura: Afropop's reluctant face of empowerment |paşnav=Amrani |pêşnav=Iman |tarîx=23 kanûna paşîn 2019 |xebat=[[The Guardian]] |roja-gihiştinê=23 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Ew di strana xwe ya bi navê "[[Djadja (song)|Djadja]]" zêdetir tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=iPGgnzc34tY |sernav=Aya Nakamura - Djadja (Clip officiel) |tarîx=11 gulan 2020 |malper=youtube.com }}</ref> Ew li bajarê [[Bamako]] ya welatê [[Malî]] jidayikbû û bi malbata xwe re koçî [[Fransa]] kir, ku li bajarê Fransayê ya [[Aulnay-sous-Bois]] mezin bû.<ref name="fader">{{Jêder-malper |url=https://www.thefader.com/2018/11/13/aya-nakamura-is-flipping-frances-rigid-rules-beautifully |sernav=Aya Nakamura is flipping France's rigid rules, beautifully |paşnav=Oyiri |pêşnav=Christelle |tarîx=13 çiriya paşîn 2018 |malper=[[The Fader]] |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Ew ji malbatekî [[griot]] (çîroknûsên Afrîkaya Rojavayî, pesnê dengbêjan / helbestvanên kevneşopiya devkî) ye, ku ew ji pênc xwişk û bira ya herî mezin e. Nakamura li [[La Courneuve]] li ser modevanî xwend. Paşê Nakamura bi navê şanoyî wekî Aya Nakamura dest bi muzîkê kir, piştî karaktera [[Hiro Nakamura]] ya [[NBC]] bi çîroka zanistî [[drama]] rêzefîlm destpêkir. Nakamura muzîka xwe li serhêlê weşand, ku bi "Karma" û "J'ai mal" re şopînerek bi dest xist. Dembo Camara, hevalekî demdirêj, bû hilberîner û rêvebirê wê. Wekî dadgerî, strana wê ya "Brisé" ji hêla Christopher Ghenda ve hatî çêkirin û li ser [[YouTube]] bi qasî 34 mîlyon kesan ve hate temaşe kirin, herwiha duoyek bi rapper [[Fababy]] "[[Love d'un voyou]]" di encama nexşeya wê ya li Fransayê ve derket.. Albûma xwe ya pêşîn bi gelek hevkariyan re derxist. Di heman demê de Nakamura konserekî mezin li stadyuma Modibo-Keïta ya li Bamako jî hebû, ku wê ji stêrka Nîjerî [[Davido]] vekir. == Dîskografî == === Albûm === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Sernav ! rowspan="2" |Dane ! colspan="7" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" |Yekîne ! rowspan="2" |Xelat |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr">Helwesta li Fransa: * Hemî ji bilî destnîşan kirin: {{Jêder-malper |url=https://lescharts.com/showperson.asp?name=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=lescharts.com |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2018 }} * ''Journal intime'': {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2017&we=35 |sernav=Aya Nakamura |malper=www.snepmusique.com |urlya-arşîvê=https://archive.today/20191104212529/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2017&we=35 |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }} * "Djadja": {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=19 |sernav=Top Singles (téléchargement + streaming) |tarîx=11 gulan 2018 |weşanger=SNEP |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180515090432/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=19 |roja-arşîvê=15 gulan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 gulan 2018 }} * "Copines": {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=45 |sernav=Top Singles (téléchargement + streaming) |weşanger=SNEP |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181126204751/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=45 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=12 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(FL)]]<ref name="bel-fl">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Aya Nakamura |xebat=ultratop.be/nl/ |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Aya Nakamura |malper=ultratop.be/nl/ |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Single Top 100|NLD]]<ref name="NLD">{{Jêder-malper |url=https://dutchcharts.nl/showperson.asp?name=Aya+Nakamura |sernav=Discography Aya Nakamura |weşanger=dutchcharts.nl |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Federazione Industria Musicale Italiana|ITA]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Aya+Nakamura&titel=Nakamura&cat=a |sernav=italiancharts.com - Aya Nakamura - Nakamura |malper=italiancharts.com |roja-gihiştinê=2020-07-17 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[PROMUSICAE|SPA (str)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/album/aya-nakamura-nakamura?list=top-100-streaming |sernav=El portal de Música |malper=www.elportaldemusica.es |roja-gihiştinê=2019-10-11 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI">{{Jêder-malper |url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=hitparade.ch |roja-gihiştinê=28 gulan 2018 }}</ref> |- ! scope="row" |Journal intime | * Weşandin: 25'ê Tebaxê 2017 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, [[Warner Music France]] * Format: [[Compact disc|CD]], [[Phonograph record|LP]], [[Music download|digital download]], [[Streaming media|streaming]] |6 |143 |34 |— |— |— |— | | * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]:Platîn <ref name="SNEP">{{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=0&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=Aya+Nakamura&awards_title=&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |sernav=Les Certifications – Aya Nakamura |weşanger=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171213023436/http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=0&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=AYA+NAKAMURA&awards_title=&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |roja-arşîvê=13 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=28 sibat 2018 }}</ref> |- ! scope="row" |''Nakamura'' | * Weşandin: 2'ê Mijdarê 2018 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, Warner Music France * Format: CD, LP, digital download, streaming |3 |29 |8 |10 |90 |92 |20 | * FRA: 419,020<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aficia.info/charts/top-albums-22/186117 |sernav=Top Albums : une seconde semaine au sommet pour Maes |paşnav=min |pêşnav=Charts·3 février 2020 {{!}} 10 h 19 |tarîx=2020-02-03 |malper=aficia |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=2020-02-03 }}</ref> * NLD: 20,000<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.chartsinfrance.net/Aya-Nakamura/news-108832.html |sernav=Aya Nakamura : l'album "Nakamura" certifié platine en France et disque d'or aux Pays-Bas |malper=chartsinfrance.net |ziman=fr |roja-gihiştinê=2018-12-15 }}</ref> | * SNEP: Cewher<ref>{{Jêder-malper |url=https://snepmusique.com/les-certifications/ |sernav=Les certifications |malper=SNEP |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * BEA: Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/nl/goud-platina/2020/albums |sernav=Goud En Platina - Albums 2020 |weşanger=UltraTop |roja-gihiştinê=26 hezîran 2020 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Aya (albûm)|Aya]]'' | * Weşandin: 13'ê Mijdarê 2020 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, Warner Music France * Format: CD, LP, digital download, streaming |2 |14 |2 |36 |— |— |8 | | |} === Stranên yekane === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Lîsteya yekane, bi helwesta lûtkeyê û xelatên bijartî ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="10" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(FL)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discografie Aya Nakamura |malper=ultratop.be |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=ultratop.be |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[GfK Entertainment Charts|GER]]<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.offiziellecharts.de/suche |sernav=Suche - Offizielle Deutsche Charts |malper=www.offiziellecharts.de |ziman=de-de |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Federazione Industria Musicale Italiana|ITA]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2019/37 |sernav=Top Singoli – Classifica settimanale WK 37 |weşanger=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |ziman=it |roja-gihiştinê=14 îlon 2019 |roja-arşîvê=18 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318054616/https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2019/37 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Dutch Single Top 100|NLD]]<ref name="NLD" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=portuguesecharts.com - Discography Aya Nakamura |malper=portuguesecharts.com |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181014131703/https://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Productores de Música de España|SPA]]<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Aya+Nakamura&titel=Djadja&cat=s |sernav=spanishcharts.com - Aya Nakamura - Djadja |malper=spanishcharts.com |roja-gihiştinê=2019-10-02 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref name="SWE">{{Jêder-malper |url=http://www.sverigetopplistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=215&dfom=20180629 |sernav=Veckolista Heatseeker – 27, 6 juli 2018 |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |ziman=sv |tercimeya-sernav=Weekly chart Heatseeker – Week 27, 6 July 2018 |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://www.sverigetopplistan.se/ |sernav=Sverigetopplistan – Sveriges Officiella Topplista |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |roja-gihiştinê=3 tebax 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> |- ! scope="row" |"Super héros" {{Biçûk|(taybetmediya [[Gradur]])}} | rowspan="3" |2016 |34 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | | rowspan="3" |Journal intime |- ! scope="row" |"Comportement" |23 |— |40 |— |— |— |— |— |— |— | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Oumou Sangaré" |65 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"[[Djadja (stran)|Djadja]]" {{Biçûk|(solo, taybetmediya [[Loredana Zefi|Loredana]] an ĵi [[Maluma]])}} | rowspan="2" |2018 |1 |16 |16 |43 |23 |1 |37 |5 <ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/lists/top-100-canciones/2020/29 |sernav=Top 100 Canciones: Semana 29 |weşanger=[[Productores de Música de España]] |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 }}</ref> |72 |29 | * SNEP: Cewher<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=64&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=aya+nakamura&awards_title=djadja&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |sernav=Les Certifications - SNEP |xebat=SNEP |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> * [[Belgian Entertainment Association|BEA]]: 3× Platîn<ref name="ultratop">{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2019 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2019 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=10 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Zêr<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strInterpret=Aya+Nakamura&strTtArt=alle&strAwards=checked |sernav=Gold-/Platin-Datenbank |roja-gihiştinê=5 sibat 2020 }}</ref> * [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]: Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl |sernav=Certificazioni - FIMI |malper=www.fimi.it |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2020-08-31 }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI SWI]]: Zêr<ref name="SWIcert">{{Jêder-malper |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Aya+Nakamura |sernav=The Official Swiss Charts and Music Community |weşanger=Hitparade.ch - Swiss Charts |roja-gihiştinê=26 îlon 2018 }}</ref> * [[NVPI]]: 2× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |sernav=Goud/Platina |malper=nvpi.nl |roja-gihiştinê=2018-12-15 |roja-arşîvê=2019-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203124722/https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Productores de Música de España|PROMUSICAE]]: 3× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/single/aya-nakamura-djadja |sernav=Aya Nakamura – Djadja |weşanger=[[Productores de Música de España]] |ziman=es |roja-gihiştinê=18 tebax 2020 }}</ref> | rowspan="4" |''Nakamura'' |- ! scope="row" |"[[Copines]]" |1 |24 <small>(tip)</small> |7 |— |— |46 |181 |— |— |60 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /> * BEA: Zêr<ref name="ultratop" /> * [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]: Zêr<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl |sernav=Certificazioni - FIMI |malper=www.fimi.it |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2021-10-12 }}</ref> |- ! scope="row" |"[[Pookie (song)|Pookie]]" {{Biçûk|(solo, taybetmediya [[Lil Pump]] an jî [[Capo Plaza]])}} | rowspan="2" |2019 |5 |18 |9 |— |2 |— |— |— |—{{efn|"Pookie" (Remix) neketiye hundirê [[Sverigetopplistan|Swedish Singellista Chart]], lê di helwesta Heatseeker ya Swêdê di hejmara 14 de derketiye lûtkeyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/215?dspy=2019&dspp=32 |sernav=Veckolista Heatseeker, vecka 32 |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |roja-gihiştinê=9 tebax 2019 }}</ref> |55 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /> * BEA: 3× Platîn<ref name="BEA">{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2020 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2020 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * FIMI: 2× Platîn<ref name="FIMI">{{Jêder-malper |url=http://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications |sernav=FIMI: Certificazioni |weşanger=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |roja-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2019 }} ''Note: To retrieve the certifications, 1) type in "Aya Nakamura" in the box of "Filtra", 2) select years in the box of "Anno", 3) select "Singoli online" in the box of "Sezione", 4) click Enter''</ref> |- ! scope="row" |"[[Soldat (stran)|Soldat]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/fr/album/nakamura/1479090276 |sernav=Nakamura – Aya Nakamura |malper=[[iTunes]] |roja-gihiştinê=13 îlon 2019 |roja-arşîvê=11 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200411092711/https://music.apple.com/fr/album/nakamura/1479090276 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |6 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"[[Jolie nana]]" | rowspan="2" |2020 |1 |8 |2 |—{{efn|"Jolie nana" neketiye hundirê [[GfK Entertainment Charts|German Singles Chart]], lê di hejmara 6'an de li ser Charts Single Trending German derket.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mtv.de/charts/9gtiy5/single-trending |sernav=Offizielle Single Trending Charts, 14. August 2020 |weşanger=[[MTV Germany]] |roja-gihiştinê=6 îlon 2020 |roja-arşîvê=2018-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180112084819/http://www.mtv.de/charts/9gtiy5/single-trending |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |— |18 |— |— |— |4 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/snep/status/1330797547611447297 |sernav=Le titre "Jolie Nana" d'Aya Nakamura est certifié Single Diamant ! 50 000 000 équivalents streams Bravo ! |via=[[Twitter]] |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> * BEA: 2× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2021 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2021 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=13 sibat 2021 }}</ref> | rowspan="2" |''Aya'' |- ! scope="row" |"[[Doudou (stran)|Doudou]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/AyaNakamuraa/status/1313844707664031745 |sernav=Nouveau single " Doudou " vendredi 9.10 ⏳ |via=[[Twitter]] |roja-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> |6 <ref name="snep-47" /> |— |40 |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"[[Bobo (Strana Aya Nakamura)|Bobo]]" |2021 |3 |— |23 |— |— |67 |— |— |— |16 | | {{N/a|Albûma ne-yekane}} |} ==== Taybetmendî ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Lîsteya yekane wekî hunermendên diyarkirî, bi helwesta lûtkeyê û xelatên bijartî ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="2" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa" /> |- ! scope="row" |"[[Love d'un voyou]]" {{Biçûk|([[Fababy]] taybetmendiya Aya Nakamura)}} |2015 |9 |37* {{Biçûk|(Ultratip)}} | | |- ! scope="row" |"Sorry" {{Biçûk|([[Abou Debeing]] taybetmediya Aya Nakamura)}} |2016 |188 |— | | |- ! scope="row" |"Bad Boy" {{Biçûk|([[Fally Ipupa]] taybetmediya Aya Nakamura)}} | rowspan="2" |2017 |68 |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> | |- ! scope="row" |"Moi je vérifie" {{Biçûk|([[Naza (rapvan)|Naza]] taybetmediya [[Dadju]] û Aya Nakamura)}} |171 |— | | |- ! scope="row" |"Pourquoi tu forces" {{Biçûk|(DJ Erise taybetmediya Aya Nakamura)}} | rowspan="2" |2018 |177 |— | | |- ! scope="row" |"Comme ci comme ça" {{Biçûk|(Tour 2 Garde taybetmediya Aya Nakamura)}} |— |— | | |- ! scope="row" |"C'est cuit" {{Biçûk|([[Major Lazer]] taybetmediya Aya Nakamura û [[Swae Lee]])}} |2021 |72 |— | |''[[Music Is the Weapon|Stran Gulle ye (Nûvekirin)]]'' |} <small>*Ne di helwestên lûtkeya fermî yên Belçîkayê Ultratop 50 de xuya bû, lê di binê helwestên lûtkeya Ultratip de di gulikê de xuya bû.</small> === Stranên din yên nexşandî === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="3" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /><ref name="snep-47">{{Jêder-malper |url=http://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=47?&annee=2020&categorie=Top%20Singles |sernav=Top Singles (Week 47, 2020) |weşanger=Syndicat National de l'Édition Phonographique |ziman=fr |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> |- ! scope="row" |"Oublier" |2016 |96 |— |— | | rowspan="7" |''Journal intime'' |- ! scope="row" |"Fuego" {{Biçûk|(taybetmediya Dadju)}} | rowspan="6" |2017 |85 |— |— | |- ! scope="row" |"J'ai mal (Part 2)" |109 |— |— | |- ! scope="row" |"Problèmes" {{Biçûk|(taybetmediya [[MHD (rapvan)|MHD]])}} |118 |— |— | |- ! scope="row" |"Jalousie" {{Biçûk|(taybetmediya [[Lartiste]])}} |121 |— |— | |- ! scope="row" |"Karma" |146 |— |— | |- ! scope="row" |"Orphelin" {{Biçûk|(taybetmediya [[KeBlack]])}} |151 |— |— | |- ! scope="row" |"La dot" | rowspan="10" |2018 |3 |32 |71 | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> | rowspan="10" |''Nakamura'' |- ! scope="row" |"Sucette" {{Biçûk|(taybetmediya [[Niska (rapvan)|Niska]])}} |4 |— |— | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Oula" |5 |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Pompom" |8 |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Ça fait mal" |13 |— |— | |- ! scope="row" |"Whine Up" |15 |— |— | |- ! scope="row" |"Gangster" |18 |— |— | |- ! scope="row" |"Faya" |21 |— |— | |- ! scope="row" |"Gang" {{Biçûk|(taybetmediya [[Davido]])}} |35 |— |— | |- ! scope="row" |"Dans ma bulle" |40 |— |— | |- ! scope="row" |"[[40% (stran)|40%]]" | rowspan="3" |2019 |4 |30 |— | * SNEP: Cewher <ref name="SNEP" /> | rowspan="3" |''Nakamura (Deluxe Edition)'' |- ! scope="row" |"Claqué" |45 |— |— | |- ! scope="row" |"Idiot" |65 |— |— | |- ! scope="row" |"Plus jamais" {{Biçûk|(taybetmediya [[Stormzy]])}} | rowspan="13" |2020 |1 |36 |24 | | rowspan="13" |''Aya'' |- ! scope="row" |"Tchop" |7 |— |62 | |- ! scope="row" |"Préféré" {{Biçûk|(taybetmediya Oboy)}} |4 |— |— | |- ! scope="row" |"[[Fly (Strana Aya Nakamura)|Fly]]" |8 |— |— | |- ! scope="row" |"Sentiments grandissants" |9 |— |— | |- ! scope="row" |"Love de moi" |13 |— |— | |- ! scope="row" |"Biff" |14 |— |— | |- ! scope="row" |"Nirvana" |17 |— |— | |- ! scope="row" |"Ça blesse" |18 |— |— | |- ! scope="row" |"Hot" |19 |— |— | |- ! scope="row" |"La machine" |21 |— |— | |- ! scope="row" |"Mon chéri" |27 |— |— | |- ! scope="row" |"Mon lossa" {{Biçûk|(taybetmediya [[Ms Banks]])}} |28 |— |— | |- ! scope="row" |"Ailleurs" |2021 |124 |— |— | | |} == Xelat û Namzetkirin == {| class="wikitable" ! scope="col" |Sal ! scope="col" |Xelat !Kategorî ! scope="col" |Pîşe ! scope="col" |Encam |- |2018 |W9 D'OR |Hunermenda Jin a herî zêde hat guhdarkirin <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.toutelatele.com/w9-d-or-2018-le-palmares-complet-avec-lartiste-maitre-gims-dadju-hoschi-videos-106065 |sernav=W9 d'or 2018 : le palmarès complet avec Lartiste, Maitre Gims, Dadju, Hoshi... [VIDEOS] |paşnav1=Jérôme |pêşnav1=Roulet |malper=Toutelatele |ziman=fr |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> | rowspan="8" |Bixwe |{{Won}} |- | rowspan="12" style="text-align:center;" |2019 |Xelatên Talenta Tevgera Hunera Ewropî |Xelatên Hilbijartina Giştî (Fransa) <ref>{{Jêder-malper |url=https://musicmoveseuropetalentawards.eu/nominees/2019 |sernav=The nominees {{!}} Music Moves Europe Talent Awards |malper=musicmoveseuropetalentawards.eu |roja-gihiştinê=2020-12-08 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808171103/https://musicmoveseuropetalentawards.eu/nominees/2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Won}} |- |[[Xelatên MTV Europe Music]] |Baştirîn Hunermendê Fransî |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên BET 2019|Xelatên BET]] |Baştirîn Hunermendê Navnetewî |{{Berandamî}} |- | rowspan="6" |[[AFRIMA|Xelatên All Africa Music]] |Frankofona herî baş |{{Berandamî}} |- |Hunermendê salê |{{Berandamî}} |- |Bi Xelata Muzîkê re sînor derbas kirin |{{Berandamî}} |- |Jina herî baş ên Rojavayê Afrîkayê <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.okayafrica.com/here-are-the-2019-afrimma-nominees-burna-boy-wizkid/ |sernav=Here are the 2019 AFRIMMA Nominees |paşnav1=DAMOLA |pêşnav1=DUROSOMO |tarîx=7 tebax 2019 |malper=OkayAfrica |ziman=en |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> |{{Berandamî}} |- |- |Hevkariya herî baş |"Sucette" (feat. [[Niska (rapvan)|Niska]]) |{{Berandamî}} |- |Strana salê | rowspan="3" |"Pookie" |{{Berandamî}} |- | rowspan="3" |[[Xelatên 2019 NRJ Music|Xelatên NRJ Music]] |Frankofona salê |{{Berandamî}} |- |Performansa Frankofona Şevê |{{Berandamî}} |- |Hunermendê Jin a Frankofon |Bixwe |{{Berandamî}} |- | rowspan="5" |2020 |[[Xelatên MTV Europe Music]] |Baştirîn Hunermendê Fransî {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} |Bixwe |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên NRJ Music]] |Hunermendê Jin a Frankofona Salê |Bixwe |{{Won}} |- | rowspan="2" |Xelatên BreakTudo |Hunermend Li Ser Rabûyî <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.breaktudo.com/saiba-quem-sao-os-indicados-do-breaktudo-awards-2020/ |sernav=Saiba quem são os indicados do BreakTudo Awards 2020 |paşnav1=Jérôme |pêşnav1=Roulet |malper=BreakTudo |ziman=fr |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> |Bixwe |{{Berandamî}} |- |Latin Hit |"Djadja Remix" (feat. [[Maluma]]) |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên LOS40 Music]] |Baştirîn Hunermendê nû yên Navnetewî |Bixwe |{{Won}} |- |2021 |[[Apple Music|Xelatên Apple Music]] |Hunermendê salê (Fransa)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/newsroom/2021/11/apple-announces-third-annual-apple-music-award-winners/ |sernav=Apple announces third annual Apple Music Award winners |malper=Apple Newsroom |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-11-30 }}</ref> |Bixwe |{{Won}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî]] [[Kategorî:Hunermendên fransî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] s3ce2fha999dwf5libgf4jwmekl1khm 1998120 1997990 2026-04-07T19:15:37Z IvanScrooge98 26541 1998120 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank hunermend | nav = Aya Nakamura | navê_rastî = Aya Coco Danioko | wêne = Aya Nakamura 2023.jpg | sernavê_wêne = Aya Nakamura (2023) | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|10|5|1995|temen=erê}} | cihê_jidayikbûnê = [[Bamako]], [[Malî]] | cure = {{Hlist|[[Strana popê|Pop]]|[[Afropop]]|[[R&B hevdem|R&B]]}} | pîşe = Hunermend | amûr = {{Hlist|Vokal|[[Ngoni (amûr)|Ngoni]]}} | salên_çalak = 2015-Niha | etîket = {{Hlist|Rec.118|[[Warner Music France]]}} }} '''Aya Coco Danioko''' ({{Jidayikbûn|10|5|1995}}), bi navê xwe ya şanoyî wek '''Aya Nakamura''', tê naskirin, ku hunermedekî popa [[Malî yên Fransayê]] ye.<ref name="guardian2019">{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/music/2019/jan/23/aya-nakamura-interview-french-afropop-reluctant-face-of-empowerment |sernav=Aya Nakamura: Afropop's reluctant face of empowerment |paşnav=Amrani |pêşnav=Iman |tarîx=23 kanûna paşîn 2019 |xebat=[[The Guardian]] |roja-gihiştinê=23 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Ew di strana xwe ya bi navê "[[Djadja (song)|Djadja]]" zêdetir tê naskirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.youtube.com/watch?v=iPGgnzc34tY |sernav=Aya Nakamura - Djadja (Clip officiel) |tarîx=11 gulan 2020 |malper=youtube.com }}</ref> Ew li bajarê [[Bamako]] ya welatê [[Malî]] jidayikbû û bi malbata xwe re koçî [[Fransa]] kir, ku li bajarê Fransayê ya [[Aulnay-sous-Bois]] mezin bû.<ref name="fader">{{Jêder-malper |url=https://www.thefader.com/2018/11/13/aya-nakamura-is-flipping-frances-rigid-rules-beautifully |sernav=Aya Nakamura is flipping France's rigid rules, beautifully |paşnav=Oyiri |pêşnav=Christelle |tarîx=13 çiriya paşîn 2018 |malper=[[The Fader]] |roja-gihiştinê=24 kanûna paşîn 2019 }}</ref> Ew ji malbatekî [[griot]] (çîroknûsên Afrîkaya Rojavayî, pesnê dengbêjan / helbestvanên kevneşopiya devkî) ye, ku ew ji pênc xwişk û bira ya herî mezin e. Nakamura li [[La Courneuve]] li ser modevanî xwend. Paşê Nakamura bi navê şanoyî wekî Aya Nakamura dest bi muzîkê kir, piştî karaktera [[Hiro Nakamura]] ya [[NBC]] bi çîroka zanistî [[drama]] rêzefîlm destpêkir. Nakamura muzîka xwe li serhêlê weşand, ku bi "Karma" û "J'ai mal" re şopînerek bi dest xist. Dembo Camara, hevalekî demdirêj, bû hilberîner û rêvebirê wê. Wekî dadgerî, strana wê ya "Brisé" ji hêla Christopher Ghenda ve hatî çêkirin û li ser [[YouTube]] bi qasî 34 mîlyon kesan ve hate temaşe kirin, herwiha duoyek bi rapper [[Fababy]] "[[Love d'un voyou]]" di encama nexşeya wê ya li Fransayê ve derket.. Albûma xwe ya pêşîn bi gelek hevkariyan re derxist. Di heman demê de Nakamura konserekî mezin li stadyuma Modibo-Keïta ya li Bamako jî hebû, ku wê ji stêrka Nîjerî [[Davido]] vekir. == Dîskografî == === Albûm === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Sernav ! rowspan="2" |Dane ! colspan="7" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" |Yekîne ! rowspan="2" |Xelat |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr">Helwesta li Fransa: * Hemî ji bilî destnîşan kirin: {{Jêder-malper |url=https://lescharts.com/showperson.asp?name=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=lescharts.com |roja-gihiştinê=11 çiriya paşîn 2018 }} * ''Journal intime'': {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2017&we=35 |sernav=Aya Nakamura |malper=www.snepmusique.com |urlya-arşîvê=https://archive.today/20191104212529/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-album-megafusion/?ye=2017&we=35 |roja-arşîvê=4 çiriya paşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }} * "Djadja": {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=19 |sernav=Top Singles (téléchargement + streaming) |tarîx=11 gulan 2018 |weşanger=SNEP |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180515090432/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=19 |roja-arşîvê=15 gulan 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=11 gulan 2018 }} * "Copines": {{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=45 |sernav=Top Singles (téléchargement + streaming) |weşanger=SNEP |ziman=fr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181126204751/http://www.snepmusique.com/tops-semaine/top-singles-megafusion/?ye=2018&we=45 |roja-arşîvê=26 çiriya paşîn 2018 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=12 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(FL)]]<ref name="bel-fl">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Aya Nakamura |xebat=ultratop.be/nl/ |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa">{{Jêder-malper |url=http://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Aya Nakamura |malper=ultratop.be/nl/ |roja-gihiştinê=4 îlon 2017 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Single Top 100|NLD]]<ref name="NLD">{{Jêder-malper |url=https://dutchcharts.nl/showperson.asp?name=Aya+Nakamura |sernav=Discography Aya Nakamura |weşanger=dutchcharts.nl |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Federazione Industria Musicale Italiana|ITA]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=Aya+Nakamura&titel=Nakamura&cat=a |sernav=italiancharts.com - Aya Nakamura - Nakamura |malper=italiancharts.com |roja-gihiştinê=2020-07-17 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[PROMUSICAE|SPA (str)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/album/aya-nakamura-nakamura?list=top-100-streaming |sernav=El portal de Música |malper=www.elportaldemusica.es |roja-gihiştinê=2019-10-11 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI">{{Jêder-malper |url=http://hitparade.ch/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=hitparade.ch |roja-gihiştinê=28 gulan 2018 }}</ref> |- ! scope="row" |Journal intime | * Weşandin: 25'ê Tebaxê 2017 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, [[Warner Music France]] * Format: [[Compact disc|CD]], [[Phonograph record|LP]], [[Music download|digital download]], [[Streaming media|streaming]] |6 |143 |34 |— |— |— |— | | * [[Syndicat National de l'Édition Phonographique|SNEP]]:Platîn <ref name="SNEP">{{Jêder-malper |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=0&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=Aya+Nakamura&awards_title=&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |sernav=Les Certifications – Aya Nakamura |weşanger=[[Syndicat National de l'Édition Phonographique]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171213023436/http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=0&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=AYA+NAKAMURA&awards_title=&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |roja-arşîvê=13 kanûna pêşîn 2017 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=28 sibat 2018 }}</ref> |- ! scope="row" |''Nakamura'' | * Weşandin: 2'ê Mijdarê 2018 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, Warner Music France * Format: CD, LP, digital download, streaming |3 |29 |8 |10 |90 |92 |20 | * FRA: 419,020<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aficia.info/charts/top-albums-22/186117 |sernav=Top Albums : une seconde semaine au sommet pour Maes |paşnav=min |pêşnav=Charts·3 février 2020 {{!}} 10 h 19 |tarîx=2020-02-03 |malper=aficia |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=2020-02-03 }}</ref> * NLD: 20,000<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.chartsinfrance.net/Aya-Nakamura/news-108832.html |sernav=Aya Nakamura : l'album "Nakamura" certifié platine en France et disque d'or aux Pays-Bas |malper=chartsinfrance.net |ziman=fr |roja-gihiştinê=2018-12-15 }}</ref> | * SNEP: Cewher<ref>{{Jêder-malper |url=https://snepmusique.com/les-certifications/ |sernav=Les certifications |malper=SNEP |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=12 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * BEA: Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/nl/goud-platina/2020/albums |sernav=Goud En Platina - Albums 2020 |weşanger=UltraTop |roja-gihiştinê=26 hezîran 2020 }}</ref> |- ! scope="row" |''[[Aya (albûm)|Aya]]'' | * Weşandin: 13'ê Mijdarê 2020 * Şîrketa qeydê: Rec. 118, Warner Music France * Format: CD, LP, digital download, streaming |2 |14 |2 |36 |— |— |8 | | |} === Stranên yekane === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Lîsteya yekane, bi helwesta lûtkeyê û xelatên bijartî ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="10" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(FL)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/nl/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discografie Aya Nakamura |malper=ultratop.be |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=Discographie Aya Nakamura |malper=ultratop.be |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[GfK Entertainment Charts|GER]]<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.offiziellecharts.de/suche |sernav=Suche - Offizielle Deutsche Charts |malper=www.offiziellecharts.de |ziman=de-de |roja-gihiştinê=16 çiriya paşîn 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Federazione Industria Musicale Italiana|ITA]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2019/37 |sernav=Top Singoli – Classifica settimanale WK 37 |weşanger=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |ziman=it |roja-gihiştinê=14 îlon 2019 |roja-arşîvê=18 adar 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200318054616/https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/3/2019/37 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Dutch Single Top 100|NLD]]<ref name="NLD" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Associação Fonográfica Portuguesa|POR]]<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |sernav=portuguesecharts.com - Discography Aya Nakamura |malper=portuguesecharts.com |roja-gihiştinê=14 çiriya pêşîn 2018 |roja-arşîvê=2018-10-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181014131703/https://portuguesecharts.com/showinterpret.asp?interpret=Aya+Nakamura |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Productores de Música de España|SPA]]<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=Aya+Nakamura&titel=Djadja&cat=s |sernav=spanishcharts.com - Aya Nakamura - Djadja |malper=spanishcharts.com |roja-gihiştinê=2019-10-02 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Sverigetopplistan|SWE]]<ref name="SWE">{{Jêder-malper |url=http://www.sverigetopplistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=215&dfom=20180629 |sernav=Veckolista Heatseeker – 27, 6 juli 2018 |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |ziman=sv |tercimeya-sernav=Weekly chart Heatseeker – Week 27, 6 July 2018 |roja-gihiştinê=10 tîrmeh 2018 }}</ref><ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://www.sverigetopplistan.se/ |sernav=Sverigetopplistan – Sveriges Officiella Topplista |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |roja-gihiştinê=3 tebax 2018 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> |- ! scope="row" |"Super héros" {{Biçûk|(taybetmediya [[Gradur]])}} | rowspan="3" |2016 |34 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | | rowspan="3" |Journal intime |- ! scope="row" |"Comportement" |23 |— |40 |— |— |— |— |— |— |— | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Oumou Sangaré" |65 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"[[Djadja (stran)|Djadja]]" {{Biçûk|(solo, taybetmediya [[Loredana Zefi|Loredana]] an ĵi [[Maluma]])}} | rowspan="2" |2018 |1 |16 |16 |43 |23 |1 |37 |5 <ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/lists/top-100-canciones/2020/29 |sernav=Top 100 Canciones: Semana 29 |weşanger=[[Productores de Música de España]] |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 }}</ref> |72 |29 | * SNEP: Cewher<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.snepmusique.com/les-disques-dor/?awards_cat=64&awards_awd=0&awards_year=0&awards_artist=aya+nakamura&awards_title=djadja&awards_edit_distrib=&awards_sort=date_certif-desc&awards_nb=30&submitAdvanced=Rechercher |sernav=Les Certifications - SNEP |xebat=SNEP |ziman=fr-FR |roja-gihiştinê=3 çiriya pêşîn 2018 }}</ref> * [[Belgian Entertainment Association|BEA]]: 3× Platîn<ref name="ultratop">{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2019 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2019 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=10 çiriya pêşîn 2019 }}</ref> * [[Bundesverband Musikindustrie|BVMI]]: Zêr<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/?action=suche&strInterpret=Aya+Nakamura&strTtArt=alle&strAwards=checked |sernav=Gold-/Platin-Datenbank |roja-gihiştinê=5 sibat 2020 }}</ref> * [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]: Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl |sernav=Certificazioni - FIMI |malper=www.fimi.it |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2020-08-31 }}</ref> * [[International Federation of the Phonographic Industry|IFPI SWI]]: Zêr<ref name="SWIcert">{{Jêder-malper |url=http://www.swisscharts.com/search_certifications.asp?search=Aya+Nakamura |sernav=The Official Swiss Charts and Music Community |weşanger=Hitparade.ch - Swiss Charts |roja-gihiştinê=26 îlon 2018 }}</ref> * [[NVPI]]: 2× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |sernav=Goud/Platina |malper=nvpi.nl |roja-gihiştinê=2018-12-15 |roja-arşîvê=2019-12-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191203124722/https://nvpi.nl/nvpi-audio/marktinformatie/goud-platina/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * [[Productores de Música de España|PROMUSICAE]]: 3× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.elportaldemusica.es/single/aya-nakamura-djadja |sernav=Aya Nakamura – Djadja |weşanger=[[Productores de Música de España]] |ziman=es |roja-gihiştinê=18 tebax 2020 }}</ref> | rowspan="4" |''Nakamura'' |- ! scope="row" |"[[Copines]]" |1 |24 <small>(tip)</small> |7 |— |— |46 |181 |— |— |60 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /> * BEA: Zêr<ref name="ultratop" /> * [[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]]: Zêr<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl |sernav=Certificazioni - FIMI |malper=www.fimi.it |ziman=it-IT |roja-gihiştinê=2021-10-12 }}</ref> |- ! scope="row" |"[[Pookie (song)|Pookie]]" {{Biçûk|(solo, taybetmediya [[Lil Pump]] an jî [[Capo Plaza]])}} | rowspan="2" |2019 |5 |18 |9 |— |2 |— |— |— |—{{efn|"Pookie" (Remix) neketiye hundirê [[Sverigetopplistan|Swedish Singellista Chart]], lê di helwesta Heatseeker ya Swêdê di hejmara 14 de derketiye lûtkeyê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/215?dspy=2019&dspp=32 |sernav=Veckolista Heatseeker, vecka 32 |weşanger=[[Sverigetopplistan]] |roja-gihiştinê=9 tebax 2019 }}</ref> |55 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /> * BEA: 3× Platîn<ref name="BEA">{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2020 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2020 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=30 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> * FIMI: 2× Platîn<ref name="FIMI">{{Jêder-malper |url=http://www.fimi.it/top-of-the-music/certificazioni/certificazioni.kl#/certifications |sernav=FIMI: Certificazioni |weşanger=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |roja-gihiştinê=2 kanûna pêşîn 2019 }} ''Note: To retrieve the certifications, 1) type in "Aya Nakamura" in the box of "Filtra", 2) select years in the box of "Anno", 3) select "Singoli online" in the box of "Sezione", 4) click Enter''</ref> |- ! scope="row" |"[[Soldat (stran)|Soldat]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://music.apple.com/fr/album/nakamura/1479090276 |sernav=Nakamura – Aya Nakamura |malper=[[iTunes]] |roja-gihiştinê=13 îlon 2019 |roja-arşîvê=11 nîsan 2020 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200411092711/https://music.apple.com/fr/album/nakamura/1479090276 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |6 |— |— |— |— |— |— |— |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"[[Jolie nana]]" | rowspan="2" |2020 |1 |8 |2 |—{{efn|"Jolie nana" neketiye hundirê [[GfK Entertainment Charts|German Singles Chart]], lê di hejmara 6'an de li ser Charts Single Trending German derket.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mtv.de/charts/9gtiy5/single-trending |sernav=Offizielle Single Trending Charts, 14. August 2020 |weşanger=[[MTV Germany]] |roja-gihiştinê=6 îlon 2020 |roja-arşîvê=2018-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180112084819/http://www.mtv.de/charts/9gtiy5/single-trending |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |— |18 |— |— |— |4 | * SNEP: Cewher<ref name="SNEP" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/snep/status/1330797547611447297 |sernav=Le titre "Jolie Nana" d'Aya Nakamura est certifié Single Diamant ! 50 000 000 équivalents streams Bravo ! |via=[[Twitter]] |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> * BEA: 2× Platîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ultratop.be/fr/or-platine/2021 |sernav=Les Disques D'Or/De Platine - Singles 2021 |weşanger=Ultra Top |roja-gihiştinê=13 sibat 2021 }}</ref> | rowspan="2" |''Aya'' |- ! scope="row" |"[[Doudou (stran)|Doudou]]"<ref>{{Jêder-malper |url=https://twitter.com/AyaNakamuraa/status/1313844707664031745 |sernav=Nouveau single " Doudou " vendredi 9.10 ⏳ |via=[[Twitter]] |roja-gihiştinê=7 çiriya pêşîn 2020 }}</ref> |6 <ref name="snep-47" /> |— |40 |— |— |— |— |— |— |— | |- ! scope="row" |"[[Bobo (Strana Aya Nakamura)|Bobo]]" |2021 |3 |— |23 |— |— |67 |— |— |— |16 | | {{N/a|Albûma ne-yekane}} |} ==== Taybetmendî ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" |+Lîsteya yekane wekî hunermendên diyarkirî, bi helwesta lûtkeyê û xelatên bijartî ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="2" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa" /> |- ! scope="row" |"[[Love d'un voyou]]" {{Biçûk|([[Fababy]] taybetmendiya Aya Nakamura)}} |2015 |9 |37* {{Biçûk|(Ultratip)}} | | |- ! scope="row" |"Sorry" {{Biçûk|([[Abou Debeing]] taybetmediya Aya Nakamura)}} |2016 |188 |— | | |- ! scope="row" |"Bad Boy" {{Biçûk|([[Fally Ipupa]] taybetmediya Aya Nakamura)}} | rowspan="2" |2017 |68 |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> | |- ! scope="row" |"Moi je vérifie" {{Biçûk|([[Naza (rapvan)|Naza]] taybetmediya [[Dadju]] û Aya Nakamura)}} |171 |— | | |- ! scope="row" |"Pourquoi tu forces" {{Biçûk|(DJ Erise taybetmediya Aya Nakamura)}} | rowspan="2" |2018 |177 |— | | |- ! scope="row" |"Comme ci comme ça" {{Biçûk|(Tour 2 Garde taybetmediya Aya Nakamura)}} |— |— | | |- ! scope="row" |"C'est cuit" {{Biçûk|([[Major Lazer]] taybetmediya Aya Nakamura û [[Swae Lee]])}} |2021 |72 |— | |''[[Music Is the Weapon|Stran Gulle ye (Nûvekirin)]]'' |} <small>*Ne di helwestên lûtkeya fermî yên Belçîkayê Ultratop 50 de xuya bû, lê di binê helwestên lûtkeya Ultratip de di gulikê de xuya bû.</small> === Stranên din yên nexşandî === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" ! rowspan="2" scope="col" |Sernav ! rowspan="2" scope="col" |Sal ! colspan="3" scope="col" |Helwesta lûtkeyê ! rowspan="2" scope="col" |Xelat ! rowspan="2" scope="col" |Albûm |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[SNEP|FRA]]<ref name="fr" /><ref name="snep-47">{{Jêder-malper |url=http://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-la-semaine/top-albums/?semaine=47?&annee=2020&categorie=Top%20Singles |sernav=Top Singles (Week 47, 2020) |weşanger=Syndicat National de l'Édition Phonographique |ziman=fr |roja-gihiştinê=23 çiriya paşîn 2020 }}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Ultratop|BEL(WA)]]<ref name="bel-wa" /> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |[[Swiss Hitparade|SWI]]<ref name="SWI" /> |- ! scope="row" |"Oublier" |2016 |96 |— |— | | rowspan="7" |''Journal intime'' |- ! scope="row" |"Fuego" {{Biçûk|(taybetmediya Dadju)}} | rowspan="6" |2017 |85 |— |— | |- ! scope="row" |"J'ai mal (Part 2)" |109 |— |— | |- ! scope="row" |"Problèmes" {{Biçûk|(taybetmediya [[MHD (rapvan)|MHD]])}} |118 |— |— | |- ! scope="row" |"Jalousie" {{Biçûk|(taybetmediya [[Lartiste]])}} |121 |— |— | |- ! scope="row" |"Karma" |146 |— |— | |- ! scope="row" |"Orphelin" {{Biçûk|(taybetmediya [[KeBlack]])}} |151 |— |— | |- ! scope="row" |"La dot" | rowspan="10" |2018 |3 |32 |71 | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> | rowspan="10" |''Nakamura'' |- ! scope="row" |"Sucette" {{Biçûk|(taybetmediya [[Niska (rapvan)|Niska]])}} |4 |— |— | * SNEP: Platîn<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Oula" |5 |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Pompom" |8 |— |— | * SNEP: Zêr<ref name="SNEP" /> |- ! scope="row" |"Ça fait mal" |13 |— |— | |- ! scope="row" |"Whine Up" |15 |— |— | |- ! scope="row" |"Gangster" |18 |— |— | |- ! scope="row" |"Faya" |21 |— |— | |- ! scope="row" |"Gang" {{Biçûk|(taybetmediya [[Davido]])}} |35 |— |— | |- ! scope="row" |"Dans ma bulle" |40 |— |— | |- ! scope="row" |"[[40% (stran)|40%]]" | rowspan="3" |2019 |4 |30 |— | * SNEP: Cewher <ref name="SNEP" /> | rowspan="3" |''Nakamura (Deluxe Edition)'' |- ! scope="row" |"Claqué" |45 |— |— | |- ! scope="row" |"Idiot" |65 |— |— | |- ! scope="row" |"Plus jamais" {{Biçûk|(taybetmediya [[Stormzy]])}} | rowspan="13" |2020 |1 |36 |24 | | rowspan="13" |''Aya'' |- ! scope="row" |"Tchop" |7 |— |62 | |- ! scope="row" |"Préféré" {{Biçûk|(taybetmediya Oboy)}} |4 |— |— | |- ! scope="row" |"[[Fly (Strana Aya Nakamura)|Fly]]" |8 |— |— | |- ! scope="row" |"Sentiments grandissants" |9 |— |— | |- ! scope="row" |"Love de moi" |13 |— |— | |- ! scope="row" |"Biff" |14 |— |— | |- ! scope="row" |"Nirvana" |17 |— |— | |- ! scope="row" |"Ça blesse" |18 |— |— | |- ! scope="row" |"Hot" |19 |— |— | |- ! scope="row" |"La machine" |21 |— |— | |- ! scope="row" |"Mon chéri" |27 |— |— | |- ! scope="row" |"Mon lossa" {{Biçûk|(taybetmediya [[Ms Banks]])}} |28 |— |— | |- ! scope="row" |"Ailleurs" |2021 |124 |— |— | | |} == Xelat û Namzetkirin == {| class="wikitable" ! scope="col" |Sal ! scope="col" |Xelat !Kategorî ! scope="col" |Pîşe ! scope="col" |Encam |- |2018 |W9 D'OR |Hunermenda Jin a herî zêde hat guhdarkirin <ref>{{Jêder-malper |url=http://www.toutelatele.com/w9-d-or-2018-le-palmares-complet-avec-lartiste-maitre-gims-dadju-hoschi-videos-106065 |sernav=W9 d'or 2018 : le palmarès complet avec Lartiste, Maitre Gims, Dadju, Hoshi... [VIDEOS] |paşnav1=Jérôme |pêşnav1=Roulet |malper=Toutelatele |ziman=fr |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> | rowspan="8" |Bixwe |{{Won}} |- | rowspan="12" style="text-align:center;" |2019 |Xelatên Talenta Tevgera Hunera Ewropî |Xelatên Hilbijartina Giştî (Fransa) <ref>{{Jêder-malper |url=https://musicmoveseuropetalentawards.eu/nominees/2019 |sernav=The nominees {{!}} Music Moves Europe Talent Awards |malper=musicmoveseuropetalentawards.eu |roja-gihiştinê=2020-12-08 |roja-arşîvê=2020-08-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200808171103/https://musicmoveseuropetalentawards.eu/nominees/2019 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> |{{Won}} |- |[[Xelatên MTV Europe Music]] |Baştirîn Hunermendê Fransî |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên BET 2019|Xelatên BET]] |Baştirîn Hunermendê Navnetewî |{{Berandamî}} |- | rowspan="6" |[[AFRIMA|Xelatên All Africa Music]] |Frankofona herî baş |{{Berandamî}} |- |Hunermendê salê |{{Berandamî}} |- |Bi Xelata Muzîkê re sînor derbas kirin |{{Berandamî}} |- |Jina herî baş ên Rojavayê Afrîkayê <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.okayafrica.com/here-are-the-2019-afrimma-nominees-burna-boy-wizkid/ |sernav=Here are the 2019 AFRIMMA Nominees |paşnav1=DAMOLA |pêşnav1=DUROSOMO |tarîx=7 tebax 2019 |malper=OkayAfrica |ziman=en |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> |{{Berandamî}} |- |- |Hevkariya herî baş |"Sucette" (feat. [[Niska (rapvan)|Niska]]) |{{Berandamî}} |- |Strana salê | rowspan="3" |"Pookie" |{{Berandamî}} |- | rowspan="3" |[[Xelatên 2019 NRJ Music|Xelatên NRJ Music]] |Frankofona salê |{{Berandamî}} |- |Performansa Frankofona Şevê |{{Berandamî}} |- |Hunermendê Jin a Frankofon |Bixwe |{{Berandamî}} |- | rowspan="5" |2020 |[[Xelatên MTV Europe Music]] |Baştirîn Hunermendê Fransî {{Çavkanî hewce ye|tarîx=kanûna pêşîn 2020}} |Bixwe |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên NRJ Music]] |Hunermendê Jin a Frankofona Salê |Bixwe |{{Won}} |- | rowspan="2" |Xelatên BreakTudo |Hunermend Li Ser Rabûyî <ref>{{Jêder-malper |url=https://www.breaktudo.com/saiba-quem-sao-os-indicados-do-breaktudo-awards-2020/ |sernav=Saiba quem são os indicados do BreakTudo Awards 2020 |paşnav1=Jérôme |pêşnav1=Roulet |malper=BreakTudo |ziman=fr |roja-gihiştinê=8 tebax 2019 }}</ref> |Bixwe |{{Berandamî}} |- |Latin Hit |"Djadja Remix" (feat. [[Maluma]]) |{{Berandamî}} |- |[[Xelatên LOS40 Music]] |Baştirîn Hunermendê nû yên Navnetewî |Bixwe |{{Won}} |- |2021 |[[Apple Music|Xelatên Apple Music]] |Hunermendê salê (Fransa)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.apple.com/newsroom/2021/11/apple-announces-third-annual-apple-music-award-winners/ |sernav=Apple announces third annual Apple Music Award winners |malper=Apple Newsroom |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2021-11-30 }}</ref> |Bixwe |{{Won}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Fransiyên misilmanbûyî]] [[Kategorî:Hunermendên fransî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] a64zuorny3r6ebv2izmcm2ug0qatduu Norm (civaknasî) 0 125223 1998240 1967971 2026-04-08T08:16:44Z Avestaboy 34898 1998240 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} {{Agahîdanka giştî | wêne = Tennis shake hands after match.jpg | sernavê_wêne = Merhebatiya piştî lîstika werzîşê, mînakek normeke civakî ye. }} '''Norm''' yan jî '''normên civakî''' standardên hevpar ên tevgerên pejirandî ye ku ji aliyê komên civakî ve garibe pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fct%2farticle%2f15%2f2%2f127-147%2f4110785 |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |doi=10.1093/ct/15.2.127 |roja-gihiştinê=2022-04-08 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |sernav=National Interests in International Society |paşnav=Finnemore |pêşnav=Martha |tarîx=1996 |weşanger=Cornell University Press |doi=10.7591/j.ctt1rv61rh }}</ref> Normên civakî hem dikarin têgihîştina nefermî bin ku tevgerên endamên civakê bi rêve dibin û hem jî dikarin di nav [[qanûn]] û zagonan de werin kod kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pristl |pêşnav=Ann‐Catrin |paşnav2=Kilian |pêşnav2=Sven |paşnav3=Mann |pêşnav3=Andreas |tarîx=2021 |sernav=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cb.1890 |kovar=Journal of Consumer Behaviour |ziman=en |cild=20 |hejmar=3 |rr=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |issn=1472-0817 }}</ref> Bandorên normatîv ên civakî yan jî normên civakî, wekî ajokarên hêzdar ên guhertinên behremendiya mirovan têne hesibandin û ji hêla teoriyên mezin ên ku tevgera mirovan rave dikin ve bi awayeke baş têne organîze kirin.<ref name="Finnemore1998">{{Jêder-kovar |paşnav=Finnemore |pêşnav=Martha |paşnav2=Sikkink |pêşnav2=Kathryn |tarîx=1998 |sernav=International Norm Dynamics and Political Change |url=https://www.jstor.org/stable/2601361 |kovar=International Organization |cild=52 |hejmar=4 |rr=887–917 |issn=0020-8183 }}</ref> Saziyên civakî ji pir-normiyan pêk tên. == Pênasekirina normên civakî == Li ser normên civakî pênaseyên cihêreng hene, lê di nav zanyaran de lihevhatinek heye ku norm ev in:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legros |pêşnav=Sophie |paşnav2=Cislaghi |pêşnav2=Beniamino |tarîx=2020 |sernav=Mapping the Social-Norms Literature: An Overview of Reviews |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691619866455 |kovar=Perspectives on Psychological Science |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=62–80 |doi=10.1177/1745691619866455 |issn=1745-6916 }}</ref> # Parvekirina civakî û di nav endamên komekê de parve kirin # Tevgera bi biryargirtinê ve girêdayî ye # Qedexekirin yan jî rêzikparêz # Awayê jiyana civakî ya ku ji hêla komek mirovan ve di civakê de tê pejirandin. Di sala 1965an de, Jack P. Gibbs sê pîvanên normatîv ên bingehîn destnîşan kir ku hemî têgînên norman dikarin di binê wan de bin: # "Nirxandina kolektîv a tevgerê li gorî tiştê ku divê bibe" # "Hêviyek kolektîv ku dê çawa be" # "Reaksiyonên taybetî yên li ser tevgerê" (di nav de hewildanên ku hin tevger têne cezakirin an tehlîl kirin) == Derketin û pêşvebirina norman == Komên civakî dikarin bi awayên cûrbecûr norman bipejirînin. Dibe ku hinek normên îstîqrar û xwe-hêzdar bêyî sêwirana mirovî ya hişmend bi xweber derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sugden |pêşnav=Robert |tarîx=1989 |sernav=Spontaneous Order |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.3.4.85 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=3 |hejmar=4 |rr=85–97 |doi=10.1257/jep.3.4.85 |issn=0895-3309 }}</ref> Peyton Young bi qasî ku dibêje "norm bi gelemperî bêyî rêwerzek ji jor-bi jor ve pêşve diçin... ji hêla sêwiranê ve di nav danûstendinên kesan de ne."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=H. Peyton |tarîx=2015-08-01 |sernav=The Evolution of Social Norms |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-economics-080614-115322 |kovar=Annual Review of Economics |cild=7 |hejmar=1 |rr=359–387 |doi=10.1146/annurev-economics-080614-115322 |issn=1941-1383 |roja-gihiştinê=2022-04-08 |roja-arşîvê=2022-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220629032047/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-economics-080614-115322 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dibe ku norm bi nefermî pêşde bibin, ku hêdî hêdî wekî encama karanîna dubare ya teşwîqên berbiçav ên ji bo kontrolkirina tevgerê derdikevin holê. Ne hewce ye ku qanûnên ku bi nivîskî hatine danîn, normên nefermî rûtînên bi gelemperî têne pejirandin û bi berfirehî têne pejirandin ku mirov di jiyana rojane de dişopînin temsîl dikin. Di heman demê de dibe ku norm bi sêwirana mirovî ya hişmend ji hêla karsazên norm ve werin afirandin û pêşdebirin. Norm li cihê ku [[kom]] bi eşkere hêviyên xwe diyar dikin û pêk tînin, dikarin bi fermî derkevin holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sunstein |pêşnav=Cass R. |tarîx=1996 |sernav=Social Norms and Social Roles |url=https://www.jstor.org/stable/1123430 |kovar=Columbia Law Review |cild=96 |hejmar=4 |rr=903–968 |doi=10.2307/1123430 |issn=0010-1958 }}</ref> Normên qanûnî bi gelemperî bi plansaziyê derdikevin holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/10.7758/9781610442800 |sernav=Social Norms |tarîx=2001 |weşanger=Russell Sage Foundation |isbn=978-0-87154-354-7 |doi=10.7758/9781610442800 }}</ref> Hejmarek mezin ji van norman em bi awayekî normal dişopînin; mînak ajotina li ser milê rastê yê rê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û li milê çepê li [[Keyaniya Yekbûyî]]. [[Martha Finnemore]] û [[Kathryn Sikkink]] di çerxa jiyana normê de sê qonax nas dikin:<ref name="Finnemore1998"/> # Derketina normê: Pêşvebirên normê hewl didin ku yên din razî bikin ku ramanên xwe li ser tiştê ku xwestin û guncan e qebûl bikin. # Barana normê: Dema ku normek pejirandîyek berfeireh heye û digihîje xaleke, digel ku serokên norman zextê li kesên din dikin ku normê bipejirînin. # Pejirandina normê: Dema ku norm qalîteya "desthilatdar" werdigire lihevhatina bi normê re bixweber e. Ew dibêjin ku çend faktor dikarin bandora hinek norman zêde bikin: * Rewabûn: Aktorên ku di derbarê statû û navûdengê xwe de bêbawer hîs dikin dibe ku pirtir norman bipejirînin. * Pêşeng: Normên ku ji hêla lîstikvanan ve wekî xwestek û serketî têne girtin, îhtîmal e ku li yên din belav bibin. * Taybetmendiyên hundirîn ên normê: Normên ku taybetî, demdirêj û gerdûnî ne, îhtîmal e ku girîngtir bibin. * Bendewariya rê: Normên ku bi normên berê ve girêdayî ne bi gelemperî têne pejirandin. * Hevgirêka wext a Cîhanê: Şaşbûyîna pergalê (wekî şer, şoreş û krîzên aborî) dibe ku lêgerîna li normên nû motîve bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Civaknasî]] [[Kategorî:Konseptên civakî]] [[Kategorî:Termînolojiya civaknasiyê]] [[Kategorî:Zargotin]] ickx7ncbf7jh5v1jq9l5n3la36spj97 1998304 1998240 2026-04-08T09:33:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 1998304 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Tennis shake hands after match.jpg | sernavê_wêne = Merhebatiya piştî lîstika werzîşê, mînakek normeke civakî ye. }} '''Norm''' yan jî '''normên civakî''' standardên hevpar ên tevgerên pejirandî ye ku ji aliyê komên civakî ve garibe pejirandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://academic.oup.com/crawlprevention/governor?content=%2fct%2farticle%2f15%2f2%2f127-147%2f4110785 |sernav=Validate User |malper=academic.oup.com |doi=10.1093/ct/15.2.127 |roja-gihiştinê=2022-04-08 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt1rv61rh |sernav=National Interests in International Society |paşnav=Finnemore |pêşnav=Martha |tarîx=1996 |weşanger=Cornell University Press |doi=10.7591/j.ctt1rv61rh }}</ref> Normên civakî hem dikarin têgihîştina nefermî bin ku tevgerên endamên civakê bi rêve dibin û hem jî dikarin di nav [[qanûn]] û zagonan de werin kod kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Pristl |pêşnav=Ann‐Catrin |paşnav2=Kilian |pêşnav2=Sven |paşnav3=Mann |pêşnav3=Andreas |tarîx=2021 |sernav=When does a social norm catch the worm? Disentangling social normative influences on sustainable consumption behaviour |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cb.1890 |kovar=Journal of Consumer Behaviour |ziman=en |cild=20 |hejmar=3 |rr=635–654 |doi=10.1002/cb.1890 |issn=1472-0817 }}</ref> Bandorên normatîv ên civakî yan jî normên civakî, wekî ajokarên hêzdar ên guhertinên behremendiya mirovan têne hesibandin û ji hêla teoriyên mezin ên ku tevgera mirovan rave dikin ve bi awayeke baş têne organîze kirin.<ref name="Finnemore1998">{{Jêder-kovar |paşnav=Finnemore |pêşnav=Martha |paşnav2=Sikkink |pêşnav2=Kathryn |tarîx=1998 |sernav=International Norm Dynamics and Political Change |url=https://www.jstor.org/stable/2601361 |kovar=International Organization |cild=52 |hejmar=4 |rr=887–917 |issn=0020-8183 }}</ref> Saziyên civakî ji pir-normiyan pêk tên. == Pênasekirina normên civakî == Li ser normên civakî pênaseyên cihêreng hene, lê di nav zanyaran de lihevhatinek heye ku norm ev in:<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Legros |pêşnav=Sophie |paşnav2=Cislaghi |pêşnav2=Beniamino |tarîx=2020 |sernav=Mapping the Social-Norms Literature: An Overview of Reviews |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1745691619866455 |kovar=Perspectives on Psychological Science |ziman=en |cild=15 |hejmar=1 |rr=62–80 |doi=10.1177/1745691619866455 |issn=1745-6916 }}</ref> # Parvekirina civakî û di nav endamên komekê de parve kirin # Tevgera bi biryargirtinê ve girêdayî ye # Qedexekirin yan jî rêzikparêz # Awayê jiyana civakî ya ku ji hêla komek mirovan ve di civakê de tê pejirandin. Di sala 1965an de, Jack P. Gibbs sê pîvanên normatîv ên bingehîn destnîşan kir ku hemî têgînên norman dikarin di binê wan de bin: # "Nirxandina kolektîv a tevgerê li gorî tiştê ku divê bibe" # "Hêviyek kolektîv ku dê çawa be" # "Reaksiyonên taybetî yên li ser tevgerê" (di nav de hewildanên ku hin tevger têne cezakirin an tehlîl kirin) == Derketin û pêşvebirina norman == Komên civakî dikarin bi awayên cûrbecûr norman bipejirînin. Dibe ku hinek normên îstîqrar û xwe-hêzdar bêyî sêwirana mirovî ya hişmend bi xweber derdikeve holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sugden |pêşnav=Robert |tarîx=1989 |sernav=Spontaneous Order |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.3.4.85 |kovar=Journal of Economic Perspectives |ziman=en |cild=3 |hejmar=4 |rr=85–97 |doi=10.1257/jep.3.4.85 |issn=0895-3309 }}</ref> Peyton Young bi qasî ku dibêje "norm bi gelemperî bêyî rêwerzek ji jor-bi jor ve pêşve diçin... ji hêla sêwiranê ve di nav danûstendinên kesan de ne."<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=H. Peyton |tarîx=2015-08-01 |sernav=The Evolution of Social Norms |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-economics-080614-115322 |kovar=Annual Review of Economics |cild=7 |hejmar=1 |rr=359–387 |doi=10.1146/annurev-economics-080614-115322 |issn=1941-1383 |roja-gihiştinê=2022-04-08 |roja-arşîvê=2022-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220629032047/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-economics-080614-115322 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dibe ku norm bi nefermî pêşde bibin, ku hêdî hêdî wekî encama karanîna dubare ya teşwîqên berbiçav ên ji bo kontrolkirina tevgerê derdikevin holê. Ne hewce ye ku qanûnên ku bi nivîskî hatine danîn, normên nefermî rûtînên bi gelemperî têne pejirandin û bi berfirehî têne pejirandin ku mirov di jiyana rojane de dişopînin temsîl dikin. Di heman demê de dibe ku norm bi sêwirana mirovî ya hişmend ji hêla karsazên norm ve werin afirandin û pêşdebirin. Norm li cihê ku [[kom]] bi eşkere hêviyên xwe diyar dikin û pêk tînin, dikarin bi fermî derkevin holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sunstein |pêşnav=Cass R. |tarîx=1996 |sernav=Social Norms and Social Roles |url=https://www.jstor.org/stable/1123430 |kovar=Columbia Law Review |cild=96 |hejmar=4 |rr=903–968 |doi=10.2307/1123430 |issn=0010-1958 }}</ref> Normên qanûnî bi gelemperî bi plansaziyê derdikevin holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.jstor.org/stable/10.7758/9781610442800 |sernav=Social Norms |tarîx=2001 |weşanger=Russell Sage Foundation |isbn=978-0-87154-354-7 |doi=10.7758/9781610442800 }}</ref> Hejmarek mezin ji van norman em bi awayekî normal dişopînin; mînak ajotina li ser milê rastê yê rê li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û li milê çepê li [[Keyaniya Yekbûyî]]. [[Martha Finnemore]] û [[Kathryn Sikkink]] di çerxa jiyana normê de sê qonax nas dikin:<ref name="Finnemore1998"/> # Derketina normê: Pêşvebirên normê hewl didin ku yên din razî bikin ku ramanên xwe li ser tiştê ku xwestin û guncan e qebûl bikin. # Barana normê: Dema ku normek pejirandîyek berfeireh heye û digihîje xaleke, digel ku serokên norman zextê li kesên din dikin ku normê bipejirînin. # Pejirandina normê: Dema ku norm qalîteya "desthilatdar" werdigire lihevhatina bi normê re bixweber e. Ew dibêjin ku çend faktor dikarin bandora hinek norman zêde bikin: * Rewabûn: Aktorên ku di derbarê statû û navûdengê xwe de bêbawer hîs dikin dibe ku pirtir norman bipejirînin. * Pêşeng: Normên ku ji hêla lîstikvanan ve wekî xwestek û serketî têne girtin, îhtîmal e ku li yên din belav bibin. * Taybetmendiyên hundirîn ên normê: Normên ku taybetî, demdirêj û gerdûnî ne, îhtîmal e ku girîngtir bibin. * Bendewariya rê: Normên ku bi normên berê ve girêdayî ne bi gelemperî têne pejirandin. * Hevgirêka wext a Cîhanê: Şaşbûyîna pergalê (wekî şer, şoreş û krîzên aborî) dibe ku lêgerîna li normên nû motîve bike. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Civak]] [[Kategorî:Civaknasî]] [[Kategorî:Konseptên civakî]] [[Kategorî:Termînolojiya civaknasiyê]] [[Kategorî:Zargotin]] inkgxrrhswyorwpi1h3glx1x17sqmrw Stella Georgiadou 0 133385 1998254 1997830 2026-04-08T08:21:16Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Jinên kîprosî|Jinên kîprosî]] ber bi [[:Kategorî:Jinên qibrisî|Jinên qibrisî]] ve hat beralîkirin 1998254 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}  '''Stella Georgiadou''' stranbêj û karsazeke ​​[[Yewnan]] a Kîprosî ye. Wê di dawiya salên 1990an de wekî hunermendek pir-tomar serkeftin dît. Ew bi taybet bi strana xwe ya " Tóra mou miláei " tê nasîn. == Jînenîgarî == === Jêder === Georgiadou li Famagûsta<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://old.musiccorner.gr/biografies/georgiadou.html |sernav=Στέλλα Γεωργιάδου |malper=musiccorner.gr |ziman=el |via=Music Corner |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> ji dayik bûye û ji gundên [[Gypsos]] û [[Peristeropigi]] ye.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=http://www.cityoflarnaka.com/stella-georgiadoy-mia-gynaika-olo-dimioyrgia-pathos-gia-tin-zoi-gemati-agapi/ |sernav=Στέλλα Γεωργιάδου μια γυναίκα όλο δημιουργία, πάθος για την ζωή, γεμάτη |paşnav=Παύλου |pêşnav=Γιώργος |tarîx=2022-02-16 |malper=cityoflarnaka.com |weşanger=City of Larnaka |ziman=el }}</ref> Ew ji malbatek bi kevneşopiya muzîkê tê, û dêûbavên wê mamoste bûn.<ref name=":0" /> Di tebaxa 1974’an de ji ber [[Dagirkeriya Tirkan a Kîprosê|êrîşa dewleta Tirk]] û pêşveçûna artêşa Tirk ku bû sedema dagirkirina piraniya [[parêzgeha Famagûsta]], Georgiadou û malbata xwe Gypspou terikandin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.must.com.cy/gr/people/news/stella-georgiadoy-oi-sklires-mnimes-apo-tin-eisboli |sernav=Στέλλα Γεωργιάδου: Οι σκληρές μνήμες από την εισβολή |tarîx=2013-08-14 |malper=must.com.cy |weşanger=must |ziman=el |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> û li [[Larnaka]]yê bi cih bûn.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.kallitexnes.gr/music/stella-georgiadou-ime-apo-tous-ticherous-anthropous-pou-mporesa-na-kinigiso-ta-onira-mou-ke-na-ta-ftaso/ |sernav=Στέλλα Γεωργιάδου : ”Είμαι από τους τυχερούς ανθρώπους που μπόρεσα να κυνηγήσω τα όνειρα μου και να τα φτάσω” |paşnav=Καλαματιανός |pêşnav=Σπύρος |tarîx=2020-10-17 |malper=kallitexnes.gr |weşanger=Kallitexnes |ziman=el |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> === Karîyera muzîkê === Wê li Konservatuara Neteweyî ya Kîprosê dixwend û di heman demê de wekî muzîkvaneke amator<ref name=":0" /> jî dixebitî, lê bi pêşniyara [[Konstantîna]] ew çû [[Yewnanistan]]ê da ku kariyera stranbêjiyê ya pîşedar bimeşîne.<ref name=":1" /> Di sala 1994an de,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.musiccorner.gr/synetneyxeis/georgiadou.html |sernav=ΣΤΕΛΛΑ ΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ: Στο τραγούδι δεν υπάρχει κορυφή...Είσαι πάντα στην αρχή! |paşnav=Ζέρβας |pêşnav=Παύλος |tarîx=2003-03-31 |malper=musiccorner.gr |weşanger=Music Corner |ziman=el |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> yekem albûma wê ya kesane ya bi navê "Allo pou den thelo" derket, ku ji deh stranên bi muzîka Alexis Papadimitriou û tekstên [[Eleni Giannatsoulia]] pêk dihat.<ref name=":0" /> Di dawiya sala 1996an de albûma wê ya din a bi sernavê "De fovámai" derket holê ku tê de 12 stranên bi şêweya folkî ya bestekar [[Nikos Terzis]] û strannivîs Antonis Pappas pêk tê.<ref name=":0" /> Piştî çend mehan, di sala 1998an de, albûma wê ya sêyem "Apofasistmeni" bi gotin û muzîka Andreas Bonatsos derket, ku jê re "Tóra mou miláei" serkeftinek mezin bû.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Piştî vê yekê albûmên «Se ória trelá» (1999),<ref name=":0" /> "Káti san manía" (2001) û "Mou ΄leipses polý, ku di sala 2002 de derketibû û tê de 11 stranên gelêrî yên nûjen ên Nikos Terzis û Tasos Vougiatzis hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.musiccorner.gr/nees_kyklof/02/georgiadou.html |sernav=Μου ΄λειψες πολύ" |paşnav=Τσάγκας |pêşnav=Δημήτρης |malper=musiccorner.gr |weşanger=Music Corner |ziman=el |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flash.gr/culture/96884/stella-gewrgiadoy-dynamiki-epistrofi |sernav=Στέλλα Γεωργιάδου: Δυναμική επιστροφή |tarîx=2003-01-17 |malper=flash.gr |weşanger=FLASH |ziman=el |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> Di salên paşîn de wê çend single derxist û li yaneyên şevê yên Yewnanistanê stranand heta ku ew vegeriya Kîprosê. Georgiadou di dirêjahiya kariyera xwe de bi hunermendên wek [[Konstantîna]] (ku di gavên xwe yên yekem de behsa wê dike piştgirî),<ref name=":2" /> [[Tolis Voskopoulos]], [[Paskalis Terzis]]<ref name=":1" />, [[Vasilis Karras]], [[Stamatis Gonidis]], [[Giorgos Mazonakis]]<ref name=":0" />, [[Angela Demetriou]]<ref name=":1" />, [[Konstantinos Christoforou]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.musiccorner.gr/nees_kyklof/06/georgiadou.html |sernav=Στέλλα Γεωργιάδου: "Σε χρειάζομαι |paşnav=Ζέρβας |pêşnav=Παύλος |malper=musiccorner.gr |ziman=el |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> û hwd. xebitî. === Agahiyên din === Di sala 2003an de, ew beşdarî lîstika rastîn a televîzyonê " ''I Fárma ton eponýmon'' " bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tanea.gr/2003/01/27/lifearts/culture/ploysioi-ftwxoi-kai-pop-star-ston-idio-torba/ |sernav=Πλούσιοι, φτωχοί και ποπ σταρ στον ίδιο τορβά |paşnav=Ιερείδης |pêşnav=Χρήστος |tarîx=2003-01-27 |malper=tanea.gr |weşanger=ΤΑ ΝΕΑ |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> Di salên dawî de, ew di karsaziyek malbatî de li devera [[Skarinou]], Larnaka beşdar bûye.<ref name=":1" /><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.alphanews.live/entertainment/boltarei-me-gaidoyrakia-kai-tin-georgiadoy-i-prigkipissa-tis-saoydikis-arabias |sernav=Βολτάρει" με γαϊδουράκια και την Γεωργιάδου η Πριγκίπισσα της Σαουδικής Αραβίας |tarîx=2020-09-21 |malper=alphanews.live |ziman=el |via=Alpha TV ( Kîpros) |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> Li [[Zanîngeha Vekirî ya Kîprosê]] beşa [[Fîlolojî|fîlolojiyê]] derçûyî wergirtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mylife.com.cy/celebrities/showbiz/stella-georgiadoy-pire-ptyhio-tis-i-foto-apo-tin-apofoitisi |sernav=Στέλλα Γεωργιάδου: Πήρε το πτυχίο της - Η φωτό από την αποφοίτηση |tarîx=2021-12-19 |malper=mylife.com.cy |weşanger=MyLife |ziman=el |roja-gihiştinê=2022-10-11 }}</ref> == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1136207|Stella Georgiadou}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Jinên qibrisî]] [[Kategorî:Jinên yewnan]] [[Kategorî:Karsazên kîprosî]] [[Kategorî:Karsazên yewnan]] [[Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] [[Kategorî:Stranbêjên yewnan ên jin]] 38da714mbkr084n4jvq8rug3m54dxd0 Anna Vissi 0 135003 1997922 1997814 2026-04-07T12:32:44Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Lînk paqij kir.) 1997922 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = | sernavê_wêne = Anna Vissi (2011) | navê_rastî = {{ziman|el|Άννα Βίσση}} | navê_din = Anna Vishy | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1957|12|20}} | cihê_jidayikbûnê = [[Larnaka]], [[Kîpros]] | esil = [[Kîpros]]î | hevwelatî = | perwerde = [[Zanîngeha Atînayê]] | destûrname = <!-- tenê ji bo kesên kevn yên li medreseyê xwendine --> | pîşe = [[Stranbêj]], [[strannivîs]] | salên_çalak = 1973 - niha | stîl = [[Laïko]], [[muzîka pop]], [[pop rock]] | hevjîn = {{Zewac|[[Nikos Karvelas]]|1983|1992|end=divorced}} | zarok = 1 | xizm = * [[Lia Vissi]] (xwîşk) * Niki Vissi-Boufi (xwîşk) | malper = {{URL|annavissilive.com}} | çînaser = hunermend }} '''Anna Vissi''' ({{bi-el|Άννα Βίσση}}) stranbêj û strannivîseke [[Yewnanistan|yewnan]] a [[qibris]]î ye. Wê muzîkê li konservatuaran xwendiye û li herêmî pêşandan kir berî ku di sala 1973an de derbasî qada pîşeyî li [[Atîna]]yê bibe, li wir bi Minos re navîşand dema ku bi hunermendên din re hevkarî kir û dema ku li Zanîngeha Atînayê dixwend stranên xwe yên danasînê derxist. Vissi di sala 1977an de bi strana "As Kanoume Apopse Mian Arhi" di Festîvala Stranan a Selanîkê de bi ser ket û û albûma pêşîn a bi heman navî derxist.Ji salên 1980î vir ve, Vissi bi stranbêj [[Nikos Karvelas]] re, ku ji sala 1983an heya 1992an pê re zewicî bû û zarokek pê re hebû, hevkariyek hema hema taybetî dest pê kir, ku di dîroka netewe de yek ji hevkariyên muzîkê yên herî serfiraz pêk anî.Wan bi hev re labela CarVi ava kirin, ku bû sedema pirsgirêkên qanûnî bi EMI Greece re, û dûv re derbasî CBS Records Greece bûn, ku paşê bû [[Sony Music Greece]]. Di dirêjahiya kariyera xwe de wê zêdetirî du deh albûm derxistiye, ku piraniya wan li her du welatan bi kêmanî bi [[zêr]] hatine xelatkirin, û wê di sê berhemên şanoyê de jî lîstiye û bi kurtî li wêneguhêz û radyoyê lîstiye.Vissi bi şêwazên muzîkê yên cuda ceriband; piştî ku ew yek ji yekem hunermendên yewnan bû ku hêmanên pop û dansê yên rojavayî di laîko û entehnoya yewnanî de danî, ew bû yek ji pêşengên herî berbiçav ên celeb û çanda laîko-pop a dureh ku ji nîvê salên 1990î heta di nîvê salên 2000î de pêş ket. Serkeftina wê ya bazirganî ya herî mezin bi ''Fotia'' (1989) bû, dûv re albûma duta ''Kravgi'' (2000), ku bû heştemîn albûma herî firotanê ya hemî deman ji hêla hejmara yekîneyan ve<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.e-orfeas.gr/discography/1421-article1421.html |sernav=To Top-10 της ελληνικής δισκογραφίας: Η αλήθεια των αριθμών |paşnav=Karantis |pêşnav=Tasos P. |tarîx=2009-04-14 |malper=Orfeas |ziman=el |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090719192911/http://www.e-orfeas.gr/discography/1421-article1421.html |roja-arşîvê=2009-07-19 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-12-05 }}</ref>, û pênc albûmên din - ''Kitrino Galazio'' (1979), ''Epomeni Kinisi'' (1985), ''Klima Tropiko'' (1996), ''Travma'' (1997) û ''Antidoto'' (1998) - di heman demê de hejmarên firotanê yên şeş-hejmarî jî bi dest xistin. Gelek stranên wê yên serkeftî hene, ku piraniya wan bûne klasîk, di nav wan de strana wê ya naskirî Dodeka", "Methismeni Politia", "Oso Exo Foni", "Pragmata", "Agapi Ipervoliki", "Psihedelia", "Ta Mathitika Hronia", "Treno", "Stin Pira", "Atmosfaira Ilektrismeni", "Gkazi" û gelekên din. Di nav salan de wê bingehek fanan a bihêz girt, geryan û pêşandanên firotanê<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.yupiii.gr/gossip/c41742/Anna_Bissh.html |sernav=Άννα Βίσση |tarîx=2012-08-17 |ziman=el |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref> (wek pêşandanên wê yên herî dawî li Rex di zivistana 2011–12 û Hotel Ermou 2015-2016 de, ku ya herî serfiraz a salê bû).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mad.tv/section/news/53534/news/%CE%97_%CE%86%CE%BD%CE%BD%CE%B1_%CE%92%CE%AF%CF%83%CF%83%CE%B7_%CE%B5%CF%80%CE%B9 |sernav=Η Άννα Βίσση επιστρέφει στο REX |paşnav=Staff |tarîx=2011-12-02 |ziman=el |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111209152507/http://www.mad.tv/section/news/53534/news/%CE%97_%CE%86%CE%BD%CE%BD%CE%B1_%CE%92%CE%AF%CF%83%CF%83%CE%B7_%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%83%CF%84%CF%81%CE%AD%CF%86%CE%B5%CE%B9_%CF%83%CF%84%CE%BF_REX |roja-arşîvê=2011-12-09 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=2022-12-06 }}</ref> Ji dawiya salên 1990an vir ve, Vissi di heman demê de hewildanên damezrandina kariyerek li derveyî welat jî kiriye, ku piraniya wan têk çûne û hin bandorên neyînî li kariyera wê ya navxweyî kirine. Lêbelê, wê bi strana xwe ya ji sala 2005an "Call Me" re, ku bû yekem hunermenda Yewnan an Kîprosî ku di çarçeweya ''Billboard'' Hot Dance Club Play Chart de serî hilda. Di sala 1980an û 2006an de jî Yewnanistanê di ''[[Pêşbirka Stranan a Eurovisionê]]'' de û di sala 1982an de Kîprosê nimand. Vissi şeş Xelatên Arion Musicê Arion, 15 Xelatên Muzîkê yên Pop Corn, û neh Xelatên Muzîka Vîdyo ya MAD-ê bi dest wergirt.Vissi 37 sertîfîkayên platîn û 16 zêr ji IFPI Yewnanistan wergirtiye û yek ji hunermendên herî firotî yên wî welatî ye ku li seranserê cîhanê zêdetirî 10 mîlyon strandêr hatine firotin. Alpha TV, Vissi wekî duyem hunermenda jin a herî baş a Yewnanistanê di serdema dengnasiyê de (ji 1960an vir ve), li pişt [[Haris Alexiou]] destnîşan kir . Di heman demê de kovara ''[[Forbes (kovar)|Forbes]]'' ew wekî 15emîn kesayeta herî bi hêz û bi bandor li Yewnanistanê û çarem stranbêja jin a herî bilind destnîşan kir. == Jinenîgarî == === Jiyana berî === Anna Vissi di 20ê [[kanûna pêşîn]] a 1957an de li Larnakayê ji dayik bû. Wê ji temenek pir zû dest bi stranbêjiyê kir, di şeş saliya xwe de li konservatuarek herêmî dest bi xwendina muzîkê ya fermî kir. Di diwanzdeh saliya xwe de ket pêşandaneke jêhatî û xelata yekem wergirt. Du sal şûnda, ew stranbêja sereke li Ayia Tilliria bû, ku di heman demê de yekem pêşandana wê ya televîzyonê bû. Di sala 1973an de malbata wê koçî Atînayê kir û li wir karî li Konservatuara Neteweyî xwendina xwe bidomîne. Wê di dawiyê de bi çend stranbêjên yewnan ên navdar ên wekî [[George Dalaras]], [[Haris Alexiou]] û [[Vasilis Papakonstantinou]] re li yaneyên şevê yên navdar ên [[Plaka]] li Atînayê derket ser dikê.Di vê demê de wê li [[Zanîngeha Atînayê]] [[Dad]]ê jî dixwend.Yekemîn hevkariya wê ya girîng, ligel [[George Dalaras]], bi bestekar [[Stavros Koujioumtzis]] re bû. Koujioumtzis ji bo Vissi du stran çêkir, "S' Agapo" ("Ez ji te hez dikim") û "Sta Hronia tis Ipomonis" ("Di Salên Bêhnfirehiyê de" ) . Di heman demê de wê bi gelek bestekarên yewnan ên girîng ên wekî [[Mikis Theodorakis]] (1974/1975), Georgios Hadjinassios (1974), Doros Giorgiadis (1974), [[Nikos Karvelas]] (ku paşê bû mêrê wê; 1975) û Mihalis Terzis (1976) re hevkarî kir. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Anna Vissi}} * [https://web.archive.org/web/20200104213832/https://fannatics.gr/ Yaneya fermî ya fanan] * [https://web.archive.org/web/20101011044630/http://www.sonymusic.gr/page/artist/artists_greek.asp?art_id=38 Sony Music artist profile] * [https://archive.today/20130217153252/http://www.rodacino.gr/article.jsf?id=67D0762757423CFB880CC08C4178A0D3&at=3 Nûçe ] * [https://web.archive.org/web/20190731202752/http://www.sofiakarvela.com/ Malpera fermî ya Sofia Karvela keça Anna Vissiyê] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anna Vissi| ]] [[Kategorî:Jinên qibrisî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] 3oworcowxxlje33ctvuvp7zvdf47qyh Kategorî:Mîtolojiya asyayî 14 137288 1998293 1151463 2026-04-08T08:32:24Z Avestaboy 34898 1998293 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Mîtolojî li gorî parzemînan|asya]] [[Kategorî:Zargotina asyayî]] ebut0znfr5065islc4292zoefn9ijkw Kategorî:Zargotina asyayî 14 137289 1998261 1151462 2026-04-08T08:22:37Z Avestaboy 34898 1998261 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Asyayê]] [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman|asya]] khjuswgbo8lxbi8p0ry04l241kbgwa2 1998285 1998261 2026-04-08T08:30:04Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Folklora asyayî]] weke [[Kategorî:Zargotina asyayî]] guhart 1998261 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Asyayê]] [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman|asya]] khjuswgbo8lxbi8p0ry04l241kbgwa2 Kategorî:Zargotin li gorî herêman 14 137290 1998218 1701560 2026-04-08T07:58:42Z Avestaboy 34898 1998218 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çand li gorî herêman| ]] [[Kategorî:Zargotin| ]] prchwwhzjnt4uwzoxmjas5ppi34hbpf 1998257 1998218 2026-04-08T08:22:11Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Folklor li gorî herêman]] weke [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] guhart 1998218 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Çand li gorî herêman| ]] [[Kategorî:Zargotin| ]] prchwwhzjnt4uwzoxmjas5ppi34hbpf Kategorî:Mexlûqên efsanewî 14 137295 1998225 1947916 2026-04-08T08:04:47Z Avestaboy 34898 1998225 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Efsaneyên serxwezayî]] [[Kategorî:Mexlûqên mîtolojîk]] [[Kategorî:Mîtografî]] [[Kategorî:Organîzm]] [[Kategorî:Zargotin]] rnz2jtocpgnmfpruzvedg13o85wg6bj Kategorî:Lêkolînên folklorê 14 137299 1998223 1702197 2026-04-08T08:03:53Z Avestaboy 34898 1998223 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Antropolojiya çandî]] [[Kategorî:Etnolojî]] [[Kategorî:Zargotin]] 7dwfbzvfbmjamcq9j0zeniu7o38iyyu Kategorî:Serxwezayî 14 137301 1998226 1947903 2026-04-08T08:05:37Z Avestaboy 34898 1998226 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Metafizîk]] [[Kategorî:Zargotin]] iyzk7f11x9tm9genpgllru5aulxbr6x Kategorî:Romannivîsên brîtanî yên mêr 14 137517 1998050 1690401 2026-04-07T16:30:03Z Avestaboy 34898 1998050 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî yên mêr]] [[Kategorî:Romannivîsên brîtanî|+]] [[Kategorî:Romannivîsên mêr li gorî neteweyan|brîtanî]] 983pvxueq6pwkifw0gd3g1j5nsulvxj Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 1998256 1997748 2026-04-08T08:21:27Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 1998256 wikitext text/x-wiki == 2026-04-08T08:21:27Z == * [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Danserên kîprosî]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Jinên kîprosî]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Folklor]] → [[:Kategorî:Zargotin]] *# [[:Kategorî:Jinên kîprosî]] → [[:Kategorî:Jinên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] == 2026-04-07T08:20:41Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-06T08:20:37Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] == 2026-04-05T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Hiyeroglîfên misrî]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]]: 2 hat(in) dîtin, 2 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Hiyeroglîfên misrî]] → [[:Kategorî:Hiyeroglîfên misirî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] == 2026-04-04T08:21:33Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-03T08:20:51Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-02T14:02:55Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Derûnnas]]: 1 hat(in) dîtin, 1 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 31 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Derûnnas]] → [[:Kategorî:Psîkolog]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=1995525 Qeydên kevn]''' qerprymmh48kii48n1flk2mknhq5u3u Gotûbêj:Serpêla Zehaw 1 198034 1998266 1475833 2026-04-08T08:23:02Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Serpêla zehaw]] weke [[Gotûbêj:Serpêla Zehaw]] guhart 1475833 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1= {{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=}} }} 0nwyoca94rmnlgz5sgzo5zbkc6a9ckl Gotûbêj:Girît 1 210143 1998324 1517109 2026-04-08T10:49:27Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Krît]] weke [[Gotûbêj:Girît]] guhart: Ji bo ku çavkanî ji wê navê re heye 1517109 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|sinif=Destpêkî|bingehîn=erê|1= }} st1w12h9rmrmyo14kkd1ymg5ahcxh6s Kategorî:Zargotina ewropî 14 212895 1998276 1646083 2026-04-08T08:25:33Z Avestaboy 34898 1998276 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] 3vxrtf12l3eej2j530d2hm5exgo3j5p Gotûbêja kategoriyê:Zargotin li gorî herêman 15 214560 1998259 1908873 2026-04-08T08:22:11Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Folklor li gorî herêman]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotin li gorî herêman]] guhart 1908873 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Mîtolojî}} {{Wîkîproje Dîn}} {{Wîkîproje Edebiyat}} }} i82n6xzg6vrvn9ptzu5h1805ytrwt3l Gotûbêja kategoriyê:Zargotina asyayî 15 214582 1998287 1585173 2026-04-08T08:30:04Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Folklora asyayî]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotina asyayî]] guhart 1585173 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Mîtolojî}} }} e3oeomzaqfo2zlvw5ukzb8a6njebi2p Gotûbêja kategoriyê:Zargotin 15 214630 1998216 1908999 2026-04-08T07:57:19Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Folklor]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotin]] guhart 1908999 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} {{Kalika wîkîprojeyê|1= {{Wîkîproje Mîtolojî}} {{Wîkîproje Dîn}} {{Wîkîproje Edebiyat}} }} i82n6xzg6vrvn9ptzu5h1805ytrwt3l Kategorî:Ragihandin li Kîprosê 14 253173 1997940 1688928 2026-04-07T13:23:31Z Avestaboy 34898 1997940 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Ragihandin li gorî welatan|Kîprosê]] [[Kategorî:Ragihandin li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Ragihandin li Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] j4zamgo5evgf2ep7lmyxqgk49zh3m65 Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê 14 253231 1997938 1967724 2026-04-07T13:22:59Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] guhart 1967724 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Aboriya Qibrisê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li gorî welatan|Kîprosê]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Ewropayê li gorî welatan]] 9qvu9qhzfni2iolerkncx6p0hnls8o8 Kategorî:Zargotin li gorî welatan 14 256543 1998229 1878841 2026-04-08T08:07:07Z Avestaboy 34898 1998229 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotin]] 186ou2b4p624l3gkbu894elbvxxc02s Kategorî:Wêjeya devkî 14 256834 1998227 1875435 2026-04-08T08:06:29Z Avestaboy 34898 1998227 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Gotara bingehîn}} [[Kategorî:Vegotinnasî]] [[Kategorî:Wêje]] [[Kategorî:Wêje li gorî medyayan]] [[Kategorî:Zargotin]] 83malgkzsyxrnyqz0584jaukfni2tqu Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn 14 256895 1998268 1705731 2026-04-08T08:23:12Z Avestaboy 34898 1998268 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] l78fvbrzaoolb7kw4uenes20om597h6 1998296 1998268 2026-04-08T08:35:52Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] weke [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] guhart 1998268 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] l78fvbrzaoolb7kw4uenes20om597h6 Kategorî:Mîtolojiya Rojhilata Navîn 14 256896 1998299 1705997 2026-04-08T08:37:58Z Avestaboy 34898 1998299 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Lêkolînên Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Mîtolojiya asyayî]] [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] 8tk7d0ri1x2ev3odlwpn9phnnjdnan6 Kategorî:Endustrî li Keyaniya Yekbûyî 14 257575 1998063 1712585 2026-04-07T16:52:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 1998063 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Aboriya Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Endustrî li gorî welatan]] [[Kategorî:Pîşesaziyên Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Pîşesazî li gorî welatan]] esopdgkpov1p7b8dgoqttv5u0u0u0mn Kategorî:Şirket li gorî welat û endustriyê 14 258115 1998064 1923902 2026-04-07T16:52:52Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998064 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Endustrî li gorî welatan]] [[Kategorî:Pîşesazî li gorî welatan]] [[Kategorî:Şirket li gorî endustriyan]] [[Kategorî:Şirket li gorî welatan]] 57bj5ruhl8f0wvj1k5h0jlvybyz6oi5 Kategorî:Hemû endustrî (aborînasî) 14 258555 1998113 1713219 2026-04-07T18:52:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998113 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Endustrî (aborînasî)]] [[Kategorî:Karwerî]] 1al3380qmrzbu96bs2m2kfrdbq04oe5 Kategorî:Melayê Meşhûr 14 258637 1998290 1893610 2026-04-08T08:31:40Z Avestaboy 34898 1998290 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Zargotina asyayî]] [[Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] to4emcpt0fmtowlkrvi8eo97wmc9qp5 1998298 1998290 2026-04-08T08:37:03Z Avestaboy 34898 1998298 wikitext text/x-wiki {{standard-kat}} [[Kategorî:Efsaneyên serdema navîn]] [[Kategorî:Zargotina asyayî]] [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] a2muq1lbfpfhnuvye9f1elwd98lfq1w Kategorî:Zanyarên qibrisî 14 275190 1997941 1997839 2026-04-07T13:24:05Z Avestaboy 34898 1997941 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Zanyar |netewe=qibrisî |dewlet=qibris |serkategorî=}} [[Kategorî:Qibrisî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] [[Kategorî:Zanyarên asyayî li gorî neteweyan]] g372kltvwfx6tysvmm9ezspeglvma1d Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan 14 275191 1997921 1997864 2026-04-07T12:32:29Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1997921 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên qibrisî]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan]] [[Kategorî:Qibrisî li gorî pîşeyan]] 9lyty35owx7xfou9hn8bpqz9cvcpjx9 Kategorî:Zargotina Amerîkaya Latînî 14 277510 1998272 1853820 2026-04-08T08:24:32Z Avestaboy 34898 1998272 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotina Amerîkaya Bakur]] [[Kategorî:Zargotina Amerîkaya Başûr]] [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] 19frwr0ias4w4f80v11lkr339efdjqz Kategorî:Zargotina Amerîkaya Bakur 14 277511 1998270 1853824 2026-04-08T08:23:49Z Avestaboy 34898 1998270 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] 1j6ke9sq8mufbbgycnx5jhxyew7e1ag Kategorî:Zargotina iraqî 14 285624 1998295 1878833 2026-04-08T08:34:27Z Avestaboy 34898 1998295 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Çanda Iraqê]] [[Kategorî:Zargotina asyayî]] [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] kfjsywe0h02bh5usnj201pw4syaz5tn Kategorî:Danserên qibrisî yên jin 14 307109 1998251 1967770 2026-04-08T08:20:47Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Danserên kîprosî|Danserên kîprosî]] ber bi [[:Kategorî:Danserên qibrisî|Danserên qibrisî]] ve hat beralîkirin 1998251 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên jin li gorî neteweyan|kîprosî]] [[Kategorî:Danserên qibrisî]] [[Kategorî:Jinên qibrisî li gorî pîşeyan]] 4kv3xdgjjopoawf7nldfax4z8aai3cq Kategorî:Danserên kîprosî yên mêr 14 307110 1998250 1929013 2026-04-08T08:20:46Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Danserên kîprosî|Danserên kîprosî]] ber bi [[:Kategorî:Danserên qibrisî|Danserên qibrisî]] ve hat beralîkirin 1998250 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên qibrisî]] [[Kategorî:Danserên mêr li gorî neteweyan|kîprosî]] [[Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] gcmra3w23i4uon3ijle5zhfcna8dgzq 1998255 1998250 2026-04-08T08:21:19Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan|Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] ber bi [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan|Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] ve hat beralîkirin 1998255 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên qibrisî]] [[Kategorî:Danserên mêr li gorî neteweyan|kîprosî]] [[Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] 7me8b61oxpn2yohs74wyx5uvmzcld9n 1998303 1998255 2026-04-08T09:32:38Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998303 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Danserên mêr li gorî neteweyan|kîprosî]] [[Kategorî:Danserên qibrisî]] [[Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] p7sxa4vfanrp2s198jd22r97oa2e06u Kategorî:Avahiyên li Nîkosyayê 14 308590 1997942 1937784 2026-04-07T13:25:37Z Avestaboy 34898 1997942 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] [[Kategorî:Nîkosya]] cw715r2yvv4j2q9vzf705woyru3rpud Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran 14 308593 1997944 1967726 2026-04-07T13:26:21Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] weke [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] guhart 1967726 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê]] [[Kategorî:Avahî li gorî welat û bajaran]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] d1j1ch8g402ybw38gdxujmpebu245g3 1997946 1997944 2026-04-07T13:26:40Z Avestaboy 34898 1997946 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê]] [[Kategorî:Avahî li gorî welat û bajaran]] [[Kategorî:Kategoriyên sereke]] azj7da9cr7ceehec7me0oq8somfr2qr Kategorî:Berhemên li ser zargotinê 14 309701 1998219 1968898 2026-04-08T08:00:04Z Avestaboy 34898 1998219 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Berhemên li ser wêjeyê]] [[Kategorî:Lêkolînên folklorê]] [[Kategorî:Wêjeya mirovnasiyê]] [[Kategorî:Zargotin]] l1vgmwpf0ujgmu6y9hyt8iv2zz2wymu Kategorî:Pirtûkxaneyên li Qibrisê 14 312539 1998249 1966980 2026-04-08T08:20:44Z Balyozbot 42414 Bot: Kategorî ji [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan|Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] ber bi [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan|Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] ve hat beralîkirin 1998249 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê li gorî welatan|Qibris]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Ewropayê li gorî welatan|Qibris]] [[Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan|Qibris]] t46xde4h785pjxnba4h1qbw51qcba5g Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan 14 312541 1997947 1967727 2026-04-07T13:29:07Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] weke [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] guhart 1967727 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê]] [[Kategorî:Avahî li gorî welatan û cureyan]] l0mxuk0s2zspu5z5tdi4rzowoemwp9z Kategorî:Zargotina ermenî 14 313031 1998294 1969863 2026-04-08T08:33:01Z Avestaboy 34898 1998294 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Çanda Ermenistanê]] [[Kategorî:Dîroka çandî ya Ermenistanê]] [[Kategorî:Zargotina asyayî]] [[Kategorî:Zargotina ewropî li gorî welatan]] [[Kategorî:Zargotin li gorî welatan]] emnsgdmverw1f8ktnwigftgyzxnvi6q Kategorî:Nivîskarên brîtanî yên mêr 14 314547 1998058 1983152 2026-04-07T16:34:14Z Avestaboy 34898 1998058 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] 1xb75zw1r2a0k1e5llxxjrbk8u7lybo 1998065 1998058 2026-04-07T16:55:54Z Avestaboy 34898 1998065 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] p13cqnvltw31i0dokd8zq9ov2q90rts 1998067 1998065 2026-04-07T16:57:18Z Avestaboy 34898 1998067 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên brîtanî li gorî kar û pîşeyê]] [[Kategorî:Nivîskarên brîtanî]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan]] duwlv5kv35tmxnnsflll8nhr095oaob Şerê Îranê 2026 0 314773 1997916 1996513 2026-04-07T12:00:02Z Avestaboy 34898 1997916 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerên Îranê 2026 | perçeyekî = | wêne = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}} | binnivîs = <div style="text-align:center"> Xalên ku bûne armanca êrîşan: {{Unbulleted list | {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl | {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} </div> | dîrok = 28ê sibata 2026an - heta niha | herêm = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]]) | koordînat = | sedem = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî | encam = | rewş = Berdewam dike | şervan1 = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] <br> {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] | şervan3 = | fermandar1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Pete Hegseth]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}} | fermandar2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}} | fermandar3 = | yekîne1 = | yekîne2 = | yekîne3 = | hêz1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}} | hêz2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}} | hêz3 = | windahî1 = {{Lîsteya sade}} * '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''': * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]: ** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) ** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne) * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: ** 13 hêzên leşkerî mirine ** 200 kes birîndar bûne * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Başûrê Kurdistanê]] ** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye) ** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne) | windahî2 = {{Lîsteya sade}} '''Li gorî Îranê''': * {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: ** 1.444 kes mirine ** 18.551 kes birîndar bûne * '''Li gorî saziyên sîvîl''' ** '''[[HARNA]]''': 3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) ** '''[[Hengaw]]''': 4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) '''Deverên din''' * {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]] ** 1.001 kes mirine ** 2.584 kes birîndar bûne | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin. Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin. Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku "Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne." Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema "mirineke teqez".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref> Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref> Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan == Paşperdeh == [[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]] Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}</ref> Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name="Ravid2026">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.<ref name="Ravid2026" /> Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Busaidî diyar kiribû ku aştî "di dest de ye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":1"/> Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê "tiştê herî baş dikare biqewime".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê "xerab" şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> == Berê şer == === Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî === [[Wêne:Iran protests 8 January 2026.jpg|thumb|Di 8ê çileya 2026an de dîmenek ji xwepêşandanan li Tehranê]] Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku "alîkarî di rê de ye" ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an === [[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]] Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.<ref name=":9" /> Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}</ref> Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Bûsaidî gotiye ku aştî "di dest de" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser "mafê xwe yê bêveqetandî" yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> == Gengeşe == === 28ê sibatê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ==== [[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref> Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê "êrîşek pêşîlêgirtinê" bi nav kiriye ku armanca êrîşê "jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}</ref> Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku "rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.<ref name=":2"/> Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.<ref name=":2"/><ref name=":2"/> Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.<ref name=":2"/> Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê "êrîşeke ne biçûk" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn. Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":2"/> Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}</ref> Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.<ref name="null2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê "hemû tevdbîrên pêwîst bigire" ku xwe biparêze ku "di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê" heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}</ref> Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}</ref> Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":5"/><ref name=":4"/> Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan "pêleke nû" yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û "perçeyên ji desteserkirinan" li Ebû Dabî û Dubayê ketine.<ref name="null2026"/> Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.<ref name=":6"/> Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire. === 1ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]] Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, "Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!". CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku "amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin".<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin. Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê "komên cudaxwaz" binav kiriye û di gefên xwe de gotiye "ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin". Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û "ew ê berdêla wê bidin". Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.<ref name=":3"/> Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.<ref name=":3"/> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan "serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî", digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.<ref name=":3"/> Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku "hejmareke mezin ji serkirdeyan" li Îranê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.<ref name=":3"/> Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}</ref> Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}</ref> Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}</ref> Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms "incident" affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}</ref> Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref> Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}</ref> === 2ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]] Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn. Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.<ref name="Kleinbaum2026">{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}</ref> Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}</ref> Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.<ref name="Boxerman2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê. ==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ==== Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku "gefeke ewlehiyê ya berdewam" heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku "baregehê bersiv daye" êrîşê.<ref name="Fulton2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Fulton2026"/> Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.<ref name="Fulton2026"/> Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê. Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.<ref name="Fulton2026"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê "ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve" were hesibandin û soz daye ku gefê "bêbandor bike".<ref name="Kleinbaum2026"/> Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê "parêzvanên lîwaya xwînê" diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.<ref name="Boxerman2026"/> Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser "keştiyeke biyanî" ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku "çend" balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}</ref> Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}</ref> Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of "intense" attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}</ref> === 3ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]] Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}</ref> Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan "navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê" armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}</ref> Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê "dabînkirinek bêdawî" ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek "MEZIN" a Amerîkayê bi bawer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ==== Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}</ref> Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Stout2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}</ref> Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.<ref name="Stout2026"/> Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye. Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}</ref> === 4ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]] Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}</ref> Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}</ref> Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}</ref> Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê "anormalîyeke teknîkî" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 5ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin. ==== Êrîşên Îranê ==== Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}</ref> Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}</ref> Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye. === 6ê adarê === [[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]] Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku "sînorên demê" ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer "nû dest pê kiriye."<ref name="Dautrich2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}</ref><ref name="Dautrich2026"/> Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> === 7ê adarê === DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh }}</ref> Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}</ref> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}</ref> Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin. === 8ê adarê === Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}</ref> Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û "çemê agir" ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike. Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}</ref> === 9ê adarê === [[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku "şer pir temam e, hema bêje temam bûye" û gotiye "me di gelek waran de şer qezenc kiriye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}</ref> Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê "destpêka avakirina welatekî nû" ye û ew ê "zû" biqede.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa "roja herî dijwar" pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air & Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}</ref> === 10ê adarê === Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.<ref name=":10" /> Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.<ref name=":10" /> Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê "êrîşek eşkere" ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.<ref name=":11" /> Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne. === 11ê adarê === Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.<ref name=":12"/> Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye. Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.<ref>{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}</ref> === 12ê adarê === ==== Êrîşên li ser Îranê ==== Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}</ref> Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}</ref> Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav="Nous nous vengerons": le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}</ref> Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê. ==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ==== Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}</ref> Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}</ref> === 13ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}</ref> Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine "a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient" sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}</ref> Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's "no clear evidence" Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}</ref> Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re koordîne kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}</ref> Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> === 14ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.<ref>{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine. Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}</ref> Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> === 15ê adarê === Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> û li başûrê Tehranê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li baregeha hewayî ya Dezfulê,<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.<ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, "vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin." Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}</ref> === 16ê adarê === Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}</ref> === 17ê adarê === Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Fabian2026"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}</ref> Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.<ref name="Fabian2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.<ref name="Fabian2026" /> === 18ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine. Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.<ref name=":14"/> Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}</ref> === 19ê adarê === [[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]] Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}</ref> Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, "Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim," bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}</ref> === 20ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Artêşa Îsraêlê li Beyrût,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê "propagandîstê sereke" yê muhafizên şoreşê xebitiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Rehovot û Orşelîmê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û deverên din hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}</ref> Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}</ref> Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke "lêp" a Îsraêlê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}</ref> === 21ê adarê === Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Metullayê,<ref name=":15"/> Safedê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Maʿalot-Tarşîhayê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Dîmonayê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Aradê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Behrêynê beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 22ê adarê === Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}</ref> === 23ê adarê === Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}</ref> Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku "raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ==== Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":16" /> Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":16" /> === 24ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref> === 25ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}</ref> Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 26ê adarê === Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên "dijminê amerîkî-siyonîst" û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 27ê adarê === ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî "pir bi giranî" birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US}}</ref> ==== Êrîşên Îsraêlê ==== Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en}}</ref> Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> === 28ê adarê === Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh}}</ref> Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> ==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==== Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. === 29ê adarê === Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.<ref name="Bern2026">{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia}}</ref> Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê "canfêda" dest pê dike.<ref name="Bern2026"/> === 30ê adarê === ==== Erîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> === 31ê adarê === ==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Erebistana Siûdî<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> ==== Revandina rojnemavana amerîkî ==== Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB}}</ref> === 1ê nîsanê === == Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}} Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan. Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}</ref> 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}</ref> Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}</ref> == Bandora şer == Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}</ref> Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye "Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê "nêzîkî tevahiya welat" ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}</ref> === Girtina qada hewayî === Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> === Girtina Tengava Hurmizê === Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin "destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe" werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> == Qurbaniyên şer == == Bertek == === Îran === Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî "operasyoneke hewayî ya hovane" ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: "Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe." Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê "bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> === Dewletên Yekbûyî === Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi "operasyonên şer ên mezin" kiriye û şer wekê "operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is "massive and ongoing" |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku "Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin" û di axavtina xwe de gotiye: "47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> === Îsraêl === Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan "jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin" e û diyar kiriye ku "çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e "tevî xetereyên girîng ên têkildar", û gotiye ku "derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === Bertekên navneteweyî === * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref> * {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye. * {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi "çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn" tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya "naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin". Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê "kapasîteyên parastinê" bi hêz kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê "li ezmanan" in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de "tu rol nelîstine" û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û "tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê" rawestîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes "in the sky" in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> * {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> * {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}</ref> * {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê "gaveke bêwijdan" û "kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem" şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi "karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî" ve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns "reckless" airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:Şerên li Îranê]] [[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Şerên Behreynê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Kuweytê]] [[Kategorî:Şerên Libnanê]] [[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Şerên Omanê]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerên Yemenê]] [[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]] [[Kategorî:2026 li Behreynê]] [[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:2026 li Fransayê]] [[Kategorî:2026 li Iraqê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:2026 li Kîprosê]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] [[Kategorî:2026 li Kuweytê]] [[Kategorî:2026 li Libnanê]] [[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:2026 li Omanê]] [[Kategorî:2026 li Qeterê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] [[Kategorî:2026 li Urdunê]] [[Kategorî:2026 li Yemenê]] heiqh4k563oqv55xr0n7v7jl7uqjt3z 1997926 1997916 2026-04-07T12:53:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1997926 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Agahîdank pevçûnên leşkerî | pevçûn = Şerên Îranê 2026 | perçeyekî = | wêne = {{Nexşeya Şerê Îranê 2026}} | binnivîs = <div style="text-align:center"> Xalên ku bûne armanca êrîşan: {{Unbulleted list | {{Reng box|#302060|[[Wêne:Maki7-cross-white.svg|16x16px]]}} Dewletên Yekbûyî û Îsraêl | {{Reng box|#F00|[[Wêne:Maki7-circle-stroked-white.svg|16x16px]]}} Îran, [[Hizbulaya Libnanê]] û [[Heşda Şebî]]}} </div> | dîrok = 28ê sibata 2026an - heta niha | herêm = [[Rojavayê Asyayê]]•[[Okyanûsa Hindî]] (bi taybetî li deverên wekê [[Kendava Farsê]], [[Tengava Hurmiz]]ê, [[Deryaya Navîn]]) | koordînat = | sedem = Bi xayeya bidawî anîna bernameya nukleerî ya Îranê û guhertina rejîma heyî | encam = | rewş = Berdewam dike | şervan1 = {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] <br> {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]] | şervan2 = {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]] | şervan3 = | fermandar1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Donald Trump]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Pete Hegseth]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dan Caine]] * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Brad Cooper]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Benjamin Netanyahu]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Îsrael Katz]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Eyal Zamir]] * {{Sembola alayê|Îsraîl}} [[Tomer Bar]]|}} | fermandar2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Xamineyî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mucteba Xamineyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mesûd Pezeşkiyan]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Bakir Zolqedîr]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Gulam Huseyîn Muhsînî-Ejeyî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elîreza Erafî]] * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Larîcanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Ezîz Nasirzade]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Elî Şamxanî]] {{Suîqest}} * {{Sembola alayê|Îran}} [[Mihemed Pakpûr]] {{Suîqest}}|}} | fermandar3 = | yekîne1 = | yekîne2 = | yekîne3 = | hêz1 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Artêşa Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Hêzên Parastina Îsraêlê]]|}} | hêz2 = {{Lîsteya sade| * {{Sembola alayê|Îran}} [[Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]|}} | hêz3 = | windahî1 = {{Lîsteya sade}} * '''Li gorî Dewletên Yekbûyî''': * {{Sembola alayê|Îsraêl}} [[Îsraêl]]: ** 17 kes mirine (2 ji wan hêzên leşkerî ne) ** 4.099 birîndar bûne (17 ji wan personelên leşkerî ne) * {{Sembola alayê|Amerîkî}} [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]: ** 13 hêzên leşkerî mirine ** 200 kes birîndar bûne * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Başûrê Kurdistanê]] ** 13 hêzên leşkerî (6 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê, 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê û fermandarekî hêzên Fransayê jiyana xwe jidest daye) ** 22 kes birîndar bûne (2 kesên sivîl û 20 pêşmergeyên Kurdistanê birîndar bûne) | windahî2 = {{Lîsteya sade}} '''Li gorî Îranê''': * {{Sembola alayê|Îran}} [[Îran]]: ** 1.444 kes mirine ** 18.551 kes birîndar bûne * '''Li gorî saziyên sîvîl''' ** '''[[HARNA]]''': 3.186 kes mirine (di nav wan de 1.153 hêzên leşkerî û 1.394 kes sivîl û 639 kesên din jî nehatine tansîf kirin) ** '''[[Hengaw]]''': 4.789 kes mirine (di nav de 4.789 hêzên leşkerî û 511 sivîl in. Li gorî Hengawê 5.300 kes jî birîndar bûne) '''Deverên din''' * {{Sembola alayê|Libnan}} [[Libnan]] ** 1.001 kes mirine ** 2.584 kes birîndar bûne | winda3 = | nîşe = }} '''Şerê Îranê''' şerek e ku di 28ê sibata 2026an de ji aliyê [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ve bi êrîşeke hevbeş li dijî [[Îran]]ê hatiye dest pê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288170 |sernav=Israel names operation against Iran ‘Lion’s Roar’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Şerê li dijî Îranê bi navên kodkirî yên wekê '''Dengdana Şêr''', '''Operasyona Mertalê Yahuda''' û '''Operasyona Xezeba Efsaneyî''' li dijî bajarên wekê [[Tehran]], [[Îsfehan]], [[Qum]], [[Kerec]] û [[Kirmaşan]]ê êrîş hatine pêkanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html |sernav=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran |malper=Yahoo News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/ |sernav=US and Israel launch a major attack on Iran and Trump urges Iranians to ‘take over your government’ - The Boston Globe |malper=BostonGlobe.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran |sernav=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Wezîrê parastinê ya [[Îsraêl]]ê [[Îsrael Katz]] êrîşa piştê ku êrîşa hêzên parastina Îsraêlê (IDF) piştrast kiriye, li bajarên Îranê teqînên li pey hev pêk hatine. Piştê êrîşê Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê, rayedarên artêşa Îranê ragihandina ku wan jî li dijî Îsraêlê û dijî Dewletên Yekbûyî operasyonek bi navê '''Operasyona Soza Rastîn 4''' dane destpêkirin. Di êrîşên destpêkê ya li dijî Îranê berpirsên girîng, fermandarên leşkerî, baregehên leşkerî û avahiyên rayedarên Îranê hatine armancgirtin ku di nav de avahiya rêberê bilind [[Elî Xamineyî]] jî di nav de hebû ku dîmenên satelîtê nîşan didin ku bi giranî zirar dîtiye an jî bi giranî hilweşiyaye. Wekê bersiv Îranê jî bi dehan mûşekên balîstîk ku di nav de Îsraîl, [[Urdun]], [[Kuweyt]], [[Behreyn]], [[Qeter]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] û [[Başûrê Kurdistanê]] armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29661 |sernav=ÇAVKANIYEK JI KANAL8Ê RE: ÊRIŞÊN ÎRANÊ YÊN HEWLÊRÊ NEGIHAN ARMANCÊN XWE |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/280220261 |sernav=Bi mûşekan êrişî baregeha Amerîkayê ya li Hewlêrê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Piştê çend rojan ji aliyê rayedaran amerîkî û îsraîlî hatiye diyarkirin ku Elî Xamineyî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Piştê daxuyaniyên rayedarên Amerîka û Îsraêlê, mirina Elî Xamineyî ji aliyê televîzyona dewletê ya hatiye piştrast kirin. Serokê Amerîkayê [[Donald Trump]] di daxuyaniya xwe de ragihandiye ku Amerîka û Îsraîlê li dijî Îranê êrîş pêk anîne û diyar kiriye ku "Armanca wan jinavbirina çêkirina mûşekan û leşkerî yên [[Îran]]ê ye ku rê li ber Îranê bigirin ku çekên kîmyewî bi dest nexe û di dawiyê de jî rejîma heyî hilweşîne." Donald Trump bang li endamên sipaha pasdarên şoreşa îslamî (IRGC) kiriye ku ew li hemberê parêzbendiyê çekên xwe deynin û hişyarî daye ku neqebûl kirina çekdanînê dê bibe sedema "mirineke teqez".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-02-28 |sernav=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji destpêka şer ve [[Herêma Kurdistanê]] rasterast bûye armanca êrîşên Îranê û komên bi ser Îranê ve ku di nav sinorên Iraqê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/7827 |sernav=Îranê Hewlêr mûşekbaran kir |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/29924 |sernav=SILÊMANÎ Û HEWLÊR RASTÎ PÊLEKE ÊRIŞÊN BI DRONAN HAT |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-20 |ziman=kr }}</ref> Di dîmenên ku ji aliyê televîzyonên [[Başûrê Kurdistanê]] ve hatine parvekirin de hatiye dîtin ku sîstema parastinê ya hewayî bersiv dide mûşekên Îranê û êrîşên li dijî Hewlêrê têk dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DWBaNatAUtU/?igsh=d3c3YzB2YTJqcjBu |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instagram.com/reel/DVyg5D_EwPj/?igsh=MTYyZ2FsYW53YmZjcQ== |sernav=Instagram |malper=www.instagram.com |roja-gihiştinê=2026-03-20 }}</ref> Hatiye ragihandin ku bi êrîşên têk birî re, Herêma Kurdistanê heya 20 adarê nêzîkî 300 caran rasterast bûye armanca êrîşan == Paşperdeh == [[Wêne:Abraham Lincoln Carrier Strike Group Conducts Photo Exercise.jpg|thumb|çep|Koma 3em a keştiyên balafirên şer ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Rojhilata Navîn a 2026an]] Di dawiya kanûna sala 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welet hatibû despêkirin ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina nirxê diravê û bilindbûna biha yên xwarin û kelûpelan bû. Xwepêşandanên ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> mezintirîn xwepêşandan a li Îranê bû ku li seranserê welat, li zêdetirî 100 bajaran belav bibû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |sernav=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |malper=POLITICO |tarîx=2026-01-13 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Hikûmeta Îranê bi tepeserkirinên tund, tevî komkujiya xwepêşanderan, bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> ku ajansa nûçeyan a çalakvanên mafên mirovan a li Dewletên Yekbûyî hejmara miriyan wekê 7.000 kesan texmîn kiriye. Di heman demê hikûmeta Îranê jî hejmara miriyan 3.117 kes diyar kiriye lê Donald Trump û kesên din jî diyar kirine ku hejmara miriyan 32.000 kes bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Kay Armin Serjoie, Roxana Saberi, and Fatemeh Jamalpour |sernav=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=TIME |ziman=en |roja-arşîvê=2026-01-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> AP Newsê ragihandiye ku bikaranîna tundiya zêde yê ji aliyê hikûmetê ve di nav gelê Îranê de bêhêvîyeke çêkiriye û di nav hinek welatiyan de jî bendewariya êrîşeke Amerîkayê çêkiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |sernav=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |malper=AP News |tarîx=2026-02-19 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Hinek akademîsyenan îdîa kirine ku hikûmeta Îranê niha bi rewşeke qels re rû bi rû ye dibe ku bibe sedema hilweşîna hikûmetê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/international-politics/2026/01/how-much-longer-can-irans-islamic-republic-survive |sernav=How much longer can Iran’s Islamic Republic survive? |malper=New Statesman |tarîx=2026-01-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav=Ansari |pêşnav=Ali }}</ref> Di 13ê çileya sala 2026an de serokê Amerîkayê Donald Trump piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranê nîşan daye û piştre di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" keştiyeke amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku tê de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln, USS Gerald R. Ford û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Reuters |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Live updates: U.S. and Israel launch attack on Iran as Trump calls for regime change |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Rayedarên amerîkî û ewropî diyar kirine ku Washington sê daxwazên sereke pêşkêşî Îranê kiriye ku di nav de rawestandina mayînde ya hemî cureyên dewlemendkirina uranyûmê, bidawîkirin a bernameya mûşekên balîstîk ên Îranê û rawestandina tevahî ya piştgiriya ji bo komên herêmî yên wekê Hamas, Hizbullah û Hûsiyan hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Pager |pêşnav=David E. SangerTyler |paşnav2=Sanger |pêşnav2=Farnaz FassihiDavid E. |paşnav3=Washington |pêşnav3=Tyler Pager reported from |paşnav4=York |pêşnav4=Farnaz Fassihi from New |tarîx=2026-01-28 |sernav=Trump Threatens Iran With ‘Massive Armada’ and Presses a Set of Demands |url=https://www.nytimes.com/2026/01/28/us/politics/trump-iran-armada.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 6ê sibata sala 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta Omanê, Muscatê, danûstandinên nerasterast ên derbarê çekên atomî de lidar xistibûn. Îranê tekez kiriye ku pêşketin bi şêwirmendiyên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name="Ravid2026">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Gera duyem a danûstandinên ji bo çekên nukleerî li Cenevreyê hatibû plankirin.<ref name="Ravid2026" /> Di 27ê sibata 2026an de berî destpêkirina êrîşan, wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî diyar kiriye ku "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê ajansa enerjiya atomî ya navneteweyî (IAEA) ve<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> bi tevahî were verastkirin û her wiha Îranê qebûl kiriye ku asta uranyuma xwe ya dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Busaidî diyar kiribû ku aştî "di dest de ye".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":1"/> Di destpêka sibata sala 2026an de Amerîkayê keştiyeke din a balafirhilgir, USS Gerald R. Ford, şandiye Rojhilata Navîn ku zextê li ser Îranê zêde bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3=security |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di 11ê sibata 2026an de salvegera 47em a şoreşa 1979an bi mîtîngên alîgirê hikûmetê û retorîka tund a dijî Amerîkayê hatiye nîşankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-revolution-anniversary-us-nuclear-talks-protests-4ffab53ef628073ca90b9c8707485577 |sernav=Iran commemorates 1979 revolution as nation is squeezed by anger over crackdown and tensions with US |malper=AP News |tarîx=2026-02-11 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=español |pêşnav=JON GAMBRELL Leer en }}</ref> Di 13ê sibata sala 2026an de Trump diyar kiriye ku guhertina rejîmê li Îranê dê "tiştê herî baş dikare biqewime".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8egwywkkd1o |sernav=Trump: Iran regime change 'would be the best thing to ever happen' |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Piştê rojekî, di 14ê sibatê de rayedarên amerîkî ji Reutersê re gotine ku artêşa amerîkî ji bo operasyonên berdewam ên çend hefteyan li dijî Îranê amadekariyan dike ku ne tenê êrîşeke sînordar; ev yek nîşan dide ku kampanyayeke berfireh dikare baregehên nukleerî û binesaziya dewlet û ewlehiyê ya Îranê armanc bigire. Di 24ê sibata 2026an de di gotareke derbarê Rewşa Yekîtîyê de, Trump Îran bi vejandina hewildanên çêkirina çekên nukleerî tawanbar kiriye ku van armancên îdiakirî wekê "xerab" şermezar kiriye û îdia kiriye ku Îranê her ku diçe şiyanên mûşekan ên pêşkeftîtir pêşxistiye ku dikarin gefê li Amerîka, Ewropa û baregehên amerîkî yên li derveyî welêt bixin. Wî hişyarî da ku Amerîka amade ye ku ger pêwîst be bikevin tevgerê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/9194e1f5-d191-414a-ab9f-e271a32b8b78 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> == Berê şer == === Xwepêşandanên li dijî rejîma Îranê û destpêkên bicihkirina hêzên amerîkî === [[Wêne:Iran protests 8 January 2026.jpg|thumb|Di 8ê çileya 2026an de dîmenek ji xwepêşandanan li Tehranê]] Di dawiya kanûna 2025an de li Îranê xwepêşandanên girseyî yên li dijî hikûmetê li seranserê welêt dest pê kiriye ku bi piranî ji ber krîza aborî, daketina diravê Îranê û bilindbûna bihayê kelûpelan pêk hatiye. Xwepêşandan ku bangên guhertina rejîmê jî di nav de bûn, ji şoreşa 1979an vir ve xwepêşandana herî mezin ê li Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-01-13 |sernav=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref> Hikûmeta Îranê bi komkujiya xwepêşanderan bersiv daye û bûyerên herî kujer di 8 û 10ê çileya 2026an de qewimine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |sernav=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |malper=CNN |tarîx=2026-01-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Pourahmadi |pêşnav=Mostafa Salem, Jomana Karadsheh, Sarah Dean, Florence Davey-Attlee, Adam }}</ref> Di sibata sala 2026an de, wezîrê xezîneyê yê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Scott Bessent îdîa kiriye ku Washington li Îranê kêmbûna dolar çêkiriye da ku nirxên diravên Îranê bikeve xwarê û li Îranê xwepêşandanan çêbike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politifact.com/article/2026/feb/27/iran-economic-sanctions-currency-bessent-trump/ |sernav=How US actions spurred Iranian economic, political upheaval |malper=@politifact |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US |paşnav=Jacobson |pêşnav=Louis }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Northam |pêşnav=Jackie |tarîx=2026-02-23 |sernav=Trump's sanctions on Iran have dramatically affected its economy and led to protests |url=https://www.npr.org/2026/02/23/nx-s1-5708935/trumps-sanctions-on-iran-have-dramatically-affected-its-economy-and-led-to-protests |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Ajansa Nûçeyan a Çalakvanên Mafên Mirovan a li Amerîkayê hejmara miriyan nêzîkê 7.000 kesan texmîn kiriye û di heman demê de hikûmeta Îranê jî hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 3.117 kes ragihandiye lê Donald Trump û çend berpirsên tenduristiyê yên îranî diyar kirine ku hêjmara kuştiyên di xwepêşandanan de 32.000 kes in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/clyxrv8z0vdo |sernav=Iran anti-government student protests spread to more universities |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-23 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-GB }}</ref> Di 2ê çileya sala 2026an de, Trump gef li Îranê xwariye ku eger hikûmet biryar bide ku xwepêşanderên aştiyane bikuje, ew ê bi destwerdana leşkerî ya tund û tûj destwerdana Îranê bike. Donald Trump di 13ê çileyê de piştgiriya xwe ji bo xwepêşanderên li dijî hikûmeta Îranî nîşan daye û soz daye ku "alîkarî di rê de ye" ji bo wan û paşê, di 23ê çileyê de, Trump ragihandiye ku "armada" amerîkî ber bi Rojhilata Navîn ve diçe ku di nav de keştiya balafiran USS Abraham Lincoln û çend destoryerên mûşekên rêberkirî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |tarîx=2026-01-24 |sernav=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran’s supreme leader killed in U.S.-Israeli attack; Tehran strikes Israel, Arab states |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/02/28/israel-strikes-iran-live-updates/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref> Di 13ê dibatê de, Trump ferman daye keştiya balafirhilgir a USS Gerald R. Ford û keştîyên şer ên alîgir ku ber bi Rojhilata Navîn ve biçin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-13 |sernav=Trump sends second aircraft carrier to Middle East in effort to increase pressure on Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/13/trump-sends-second-aircraft-carrier-middle-east-iran |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> === Goftûgoyên bernameya nukleerê 2026an === [[Wêne:President Trump Gaggles with Press Before Departing the White House, Feb. 27, 2026.webm|thumb|Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di 27ê sibatê de, bi qasî 24 demjimêran berî destpêkirina şer, bi kurtî bi çapemeniyê re li ser pêwendiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi Îranê re diaxive.]] Di 6ê sibata 2026an de Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li paytexta [[Oman]]ê, [[Muskat]]ê, danûstandinên nerasterast ên nukleerî lidar xistin. Rayedarên Îranê diyar kirine kiriye ku pêşketin bi şêwirînên li paytextan ve girêdayî ye.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/02/14/iran-nuclear-trump-geneva-us |sernav=U.S. and Iran set to hold second round of nuclear talks in Geneva |malper=Axios |tarîx=2026-02-14 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Civîna duyem a danûstandinên çekên nukleerî li Cenevê hatiye plankirin.<ref name=":9" /> Di navbera 15 û 20ê sibatê de, Îranê hinardeya xwe ya petrolê gihandiye rêjeya heyî ya 3 caran û depoyên petrolê kêm kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oilprice.com/Latest-Energy-News/World-News/Iran-Rushes-to-Ship-Oil-Ahead-of-Possible-US-Strike.html |sernav=Iran Rushes to Ship Oil Ahead of Possible U.S. Strike |malper=OilPrice.com |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= }}</ref> Di 27ê sibata sala 2026an de berî destpêkirina êrîşên li dijî Îranê wezîrê derve yê Omanê Bedr El-Busaidî gotiye ku di warê danûstandinan de "pêşketinek" hatiye bidestxistin û Îran hem qebûl kiriye ku qet uranyuma dewlemendkirî kom neke û hem jî ji aliyê Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/peace-within-reach-as-iran-agrees-no-nuclear-material-stockpile-oman-fm |sernav=Peace ‘within reach’ as Iran agrees no nuclear material stockpile: Oman FM |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ve bi tevahî were verastkirin; wekê din, Îran qebûl kiriye ku asta uranyuma dewlemendkirî ya heyî bi awayekî bêveger daxîne "asta herî nizm a gengaz". El-Bûsaidî gotiye ku aştî "di dest de" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-deal-within-our-reach-oman-mediator-says/ |sernav=U.S.-Iran deal is "within our reach," Omani mediator says - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-02-27 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en-US }}</ref> Lêbelê nûnerê Rojhilata Navîn a amerîkî Steve Witkoff gotiye ku Îranê danûstandinên nukleerî yên vê dawiyê bi israrkirina li ser "mafê xwe yê bêveqetandî" yê dewlemendkirina uranyûmê, redkirina pêşniyara amerîkî ya ji bo bidawîkirina dewlemendkirinê û heta bi pesnê ku ji 460 kîlogram uranyûma wê ya ji %60 dewlemendkirî dikare 11 bombeyên nukleerî çêbike, dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603035282 |sernav=US envoy says Iran misjudged Trump team in nuclear negotiations |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-07 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-03 |sernav=Witkoff: Iran negotiators boasted of having enough enriched uranium to build 11 nuclear bombs |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/witkoff-iran-negotiators-boasted-of-having-enough-enriched-uranium-to-build-11-nuclear-bombs/ |roja-gihiştinê=2026-03-07 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> == Gengeşe == === 28ê sibatê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ==== [[Wêne:U.S. Forces Launch Operation Epic Fury.webm|thumb|Dîmenek ji êrîş ku ji keştiyên Amerîkayê ve hatin kirin]] Piştî ku wezîrê parastinê Yisrael Katz êrîşa Îsraîlê piştrast kiriye, li Tehranê teqîn çêbûn.<ref name=":0"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |sernav=US, Israel launch Operation Epic Fury against Iran; Tehran strikes back |malper=India Today |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Desk |pêşnav=India Today World }}</ref> Rojnameya ''Times of Israel'' ragihandiye ku Katz êrîşan wekê "êrîşek pêşîlêgirtinê" bi nav kiriye ku armanca êrîşê "jiholêrakirina gefên li ser dewleta Îsraîlê" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Tsui |pêşnav=Christian Edwards, Karina }}</ref> Di nav hedefên armancgirtî de deverek li [[Tehran]]ê hebû ku avahiyê rêberê bilind ê Îranê Elî Xamineyî bû ku li vê deverê qesra serokatiyê û konseya bilind a ewlekariya neteweyî jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Hatiye piştrastkirin ku heft mûşek li vê deverê ketine.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Live updates: US and Israel attack Iran as Tehran retaliates across Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Paşê ''The New York Timesê'' ragihandiye ku "rayedarekî amerîkî gotiye ku artêşa amerîkî dest bi êrîşên asmanî li dijî Îranê kiriye."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Pager |pêşnav2=Tyler |paşnav3=Fassihi |pêşnav3=Farnaz |paşnav4=Bergman |pêşnav4=Ronen |tarîx=2026-02-28 |sernav=U.S.-Led Strike on Iran: Live Updates as Trump Calls for Government Overthrow |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de rayedarên amerîkî piştrast kirin ku êrîş bi hevkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê pêk hatine.<ref name=":2"/> Li gorî raporên ku di ajansên nûçeyan de hatine parvekirin ji bo ku welatî bêne hişyarkirin ku li deverên ewle bimînin, li seranserê Îsraîlê sîren lêdaye. Balyozê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li Îsraîlê Mike Huckabee ji welatiyên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê xwestiye ku dema dengê sîrenê dibihîzin tavilê tedbîr bigirin, di heman demê de Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump hişyarî da ku dibe ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve qurbanî hebin.<ref name=":2"/><ref name=":2"/> Wezareta tenduristiyê ya Îsraîlê diyar kiriye ku bi veguhestina nexweşxaneyên ji bo bin erdê gihîştine asta herî bilind a amadekariyê.<ref name=":2"/> Rayedarên amerîkî piştrast kirine ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîş li ser Îranê pêk anîye û wan êrîşê wekê "êrîşeke ne biçûk" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Li gorî rayedarekî amerîkî, bi dehan êrîşên amerîkî ji balafirên şer ên li baregehên li seranserê Rojhilata Navîn û ji yek an çend keştiyên balafiran pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Reutersê ragihandiye ku êrîş dê ji hewa û ji deryayê ve werin pêkanîn. Ajansa Nûçeyan a Farsê û [[CNN]] ragihandine ku teqîn li bajarên din ên Îranê, li bajarên wekê Qum, Kirmaşan, Îsfehan û Kerec jî çêbûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref name=":2"/> Hatiye ragihandin ku li Tehranê êrîşên bi mûşekan li Kolana Zanîngehê, Kolana Cemhurî Îslamî û li taxa Seyîd Xandan a li bakurê Tehranê hatine kirin. Piştî êrîşan li seranserê Tehranê xizmetên ragihandinê qut bûne. Li gorî BBCyê di êrîşan de ofîsên rêberê bilind Elî Xamineyî û serokatiya Mesûd Pezeshkian li Tehranê hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran launches attacks across Middle East after US and Israel strikes on leadership sites |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> Berdevkê hêzên heşdê şebiyê gotiye ku di êrîşên li Jurf el-Saxar, li başûrê Bexdayê, du şervan hatine kuştin û sê yên din jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê li gelek herêmên [[Kendava Farsê]] êrîşî ser çend baregehên leşkerî yên amerîkî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Behrêynê sîrenên êrîşa hewayî çalak kiriye ku hişyariyê li ser êrîşeke Îranê li ser baregehên leşkerî yên amerîkî li welêt bide û medyaya erebî gotiye ku li bajarê paytext a [[Manama]]yê teqîn û dû hatine dîtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Bahrain: Sirens activated as Iran targets US bases |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-sirens-activated-as-iran-targets-us-bases/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Videos show smoke rising near US Navy facility in Bahrain |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Behrêynê piştre êrîş piştrast kiriye û gotiye ku baregeha Flota Pêncemîn a DYAyê hatiye armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wral.com/news/ap/c2f11-bahrain-says-a-missile-attack-targeted-the-us-navys-5th-fleet-headquarters-in-the-island-kingdom/ |sernav=Bahrain says a missile attack targeted the US Navy's 5th Fleet headquarters in the island kingdom |malper=WRAL.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Gambrell |pêşnav=Jon |paşnav2=Toropin |pêşnav2=Konstantin |paşnav3=Press |pêşnav3=JOSH BOAK-Associated }}</ref> Herwiha li Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê û Ebû Dabî li Mîrgeha Erebî yên Yekbûyî teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://news.am/eng/news/932924.html |sernav=Explosions reported in Kuwait and UAE |malper=news.am |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602283083 |sernav=Drone attacks targets Kuwait international airport |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Li gorî CNNê pasdarên şoreşê yên Îranê îdia kiriye ku Îranê çar baregehên amerîkî li Rojhilata Navîn armanc girtiye ku baregeha hewayî ya El Udeyd li Qeterê, baregeha hewayî ya Elî El Salem li Kuweytê, baregeha hewayî ya El Zafre li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî û baregeha flota pêncem a hêzên deryayî yên Amerîkayê li Behrêynê û vîdyoyek jî hatiye parvekirin ku di vîdeoyê de hatiye dîtin ku dû ji aliyê baregeha li Behrêynê ve bilind dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Iran's IRGC targeted four US bases in the Middle East, Iranian media reports |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Erebistana Siûdî piştrast kiriye ku Îranê êrîşî Riyadê û herêmên rojhilat ên wan kiriye.<ref name="null2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Ismaeel Naar |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê siudiyan îdia kiriye ku êrîşên Îranê yên li ser wan deveran hatine têk birin û diyar kirine ku qiral dê "hemû tevdbîrên pêwîst bigire" ku xwe biparêze ku "di nav de vebijarka bersivdayîna li dijî êrîşkariyê" heye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Edward Wong |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di heman demê de hatiye îdia kirin ku hejmarek ji mûşekên îranî li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî hatine têk birin û di encama êrîşên Îranê de kesek sivîl ê ji neteweya asyayî ji ber perçeyên mûşekê ku li ser deverek niştecihbûnê ketine, hatiye kuştin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Iran latest: Netanyahu says 'growing signs' Iran's supreme leader Khamenei is 'gone' after US-Israel attacks |malper=BBC News |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=One person killed in UAE after Iranian strikes |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Qeterê îdia kiriye ku wan herî kêm du pêlên êrîşên mûşekî asteng kirine û diyar kir ku ti qurbanî an zirar û ziyaneke milkî çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Beirut |pêşnav=Abdi Latif DahirReporting from |paşnav2=Lebanon |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran Hits Back Across the Mideast, Targeting U.S. Bases and Allies |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/world/middleeast/iran-retaliatory-strikes-region.html |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li bakurê Îsraîlê avahiyek 9 qatî bi mûşekan hatiye lêdan ku di encamê de kesek birîndar bûye.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |sernav=US-ISRAELI ATTACKS ON IRAN KILL 201; IRAN FIRES BACK, BLASTS ACROSS REGION |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Stepansky |pêşnav=Nils Adler,Joseph }}</ref> Her wiha Hayfa û Tel Avîvê jî bûye armanca êrîşên mûşekên Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.1163/2210-7975_hrd-2261-0183 |sernav=news-from-asia-watch-no6-indonesia-soeharto-retaliates-against-critics-may-1995-7-pp |malper=Human Rights Documents online |roja-gihiştinê=2026-02-28 }}</ref> Di heman demê de li gorî raporên ajansan mûşekên ji Îranê li herêmên Urdunê û li bajarê paytext a Emmanê ketine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.marketscreener.com/news/jordan-s-military-says-it-has-downed-two-ballistic-missiles-targeting-the-country-ce7e5cdfd180f321 |sernav=Jordan's military says it has downed two ballistic missiles targeting the country {{!}} MarketScreener |malper=www.marketscreener.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> Rayedarên Ûrdunê diyar kirine ku hêzên wan ên çekdar du mûşekên balîstîk ên Îranî yên ku axa wê hedef digirtin xistine xwarê û ku wan 54 raporên ketina bermayiyan ku zirarên milkî çêkirine tespît kirine lê ti qurbanî çênebûne.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Rawan Sheikh Ahmad |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Li Sûriyeyê mûşekeke balîstîk a Îranê li Suweydayê ketiye û herî kêm 4 sivîlan jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ari |pêşnav=Lior Ben |paşnav2= |tarîx=2026-02-28 |sernav=Report: At least four killed in Iranian missile strike in As-Suwayda, Syria |url=https://www.ynetnews.com/article/8snmn9r7o |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://modern.az/en/dunya/574948/missile-debris-fell-on-syria-there-are-casualties/ |sernav=Missile debris fell on Syria: there are casualties |malper=Modern.az |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=az |paşnav=modern.az }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.corriere.it/esteri/diretta-live/26_febbraio_28/iran-usa-news-diretta-1.shtml |sernav=Iran, le ultime notizie in diretta {{!}} Attacco di Usa e Israele. Netanyahu: «Segnali che Khamenei sia morto». Teheran risponde: missili su Israele, Dubai e basi Usa nel Golfo. Poi l'sms: «Lasciate la capitale» |malper=Corriere della Sera |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=it-IT }}</ref> Herêmên niştecihî yên Dubayê yên nêzîkî marînaya Dubayê û Keştiya Palm a Dubayê rastî êrîşan hatine ku di encamê de otêla Fairmont The Palm şewitiye ku çar kes birîndar bûne û avahiyeke sivîlan li derdora Dohayê bûye armanca mûşekên Îranê.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/iran-latest-israel-launches-preventative-attack-defence-minister-says-13509565 |sernav=Iran latest: Supreme leader 'safe and sound', spokesman tells Sky - but Netanyahu claims there 'signs' he is dead |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref name=":5"/><ref name=":4"/> Balafirên bêmirov ên Şahed-136 nêzîkî Burc Xelîfeyê armanc girtine ku ev yek bûye sedema fermana valakirinê û protokola awarte ya avahiyê hatiye çalak kirin. Îmaratên Yekbûyî yên Erebî (ÎMAR) ragihandiye ku wan "pêleke nû" yên bermahiyên mûşekên îranî desteser kiriye û "perçeyên ji desteserkirinan" li Ebû Dabî û Dubayê ketine.<ref name="null2026"/> Êrîşên li ser Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê bûne sedema çend birîndarên nediyar.<ref name=":6"/> Li Behrêynê di êvarê de hatiye ragihandin ku droneke îranî li bircêk li herêmeke niştecihbûnê xistiye. Fermandarê hêzên deryayî yên Îranê bi eşkereyî ragihandiye ku her keştiyek ku bixwaze ji Tengava Hurmizê derbas bibe, divê êdî destûra pêşwext ji Îranê werbigire. === 1ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Operation Epic Fury Update, President Donald J. Trump.webm|thumb|Axavtina serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump di derbarê kuştina Elî Xamineyî de]] Di 1ê adarê de Îsraîlê pêlek din a êrîşan li dijî Îranê pêk aniye ku wekê beşek ji kampanyaya xwe ya berdewam ku navenda paytextê hedef digirt. Piştî êrîşên Îsraêlê dezgehên medyayê yên îranî teqînên bihêz ragihandine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016712 |sernav=Powerful explosions shake Tehran - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Trump di parvekirinekê li ser Truth Social gotiye, "Îranê tenê got ku ew ê îro pir bi tundî lê bidin, ji her demê bêtir ji her demê bêtir. Lêbelê, çêtir e ku ew vê yekê nekin, ji ber ku heke ew bikin, em ê bi hêzek ku berê qet nehatiye dîtin li wan bidin!". CENTCOMê ragihandiye ku ferman ji wan re hatiye dayîn ku "amîra ewlehiyê ya rejîma Îranê hilweşînin".<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Ali Khamenei may be dead, but Donald Trump has unfinished business |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2026/03/01/ali-khamenei-may-be-dead-but-donald-trump-has-unfinished-business |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Hêza parastina Îsraîlê (IDF) gotiye ku wan balafireke şer a F-4 û F-5 bombebaran kir ku amadekariya firînê dikirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888372 |sernav=Israeli airstrike hits Iranian jets on runway {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Sîstema HQ-9B ya li dora Tehranê jî hatiye bêbandor kirin. Elî Larîcanî ku berpirsê payebilind ê ewlehiyê yê Îranê ye konseyeke rêberiyê ya demkî ragihandiye û Amerîka û Îsraîl bi hewldana hilweşandina Îranê tawanbar kiriye. Di heman demê de wî pêkhateyên li Îranê wekê "komên cudaxwaz" binav kiriye û di gefên xwe de gotiye "ger ew tevbigerin dê encamên rastîn bibînin". Serokê parlementoya Îranê, Mihemed Baqir Qalibaf, ji bo Trump û Netanyahu gotiye ku wan xeta sor derbas kiriye û "ew ê berdêla wê bidin". Avahiya dadgeha şoreşê ya Tehranê hatiye bombebarankirin û di encama bombebaranê de avahî hilweşiyaye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143#202603016124 |sernav=Live - 'I got him before he got me,' Trump says on killing Khamenei |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hejmara qurbaniyên êrîşa hewayî ya dibistana Mînabê gihîştiye 148 kesan.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/live/cgjzn5npl7yt |sernav=آنچه گذشت؛ ادامه حملات آمریکا و اسرائیل، صدا و سیما هدف قرار گرفت |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Li nêzîkî Yarîgeha Azadî, [[Qada Azadî]] û [[Birca Mîladê]] teqîn hatine ragihandin.<ref name=":3"/> Komeleya Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li nêzîkî nexweşxaneyên Tehranê û her wiha li nêzî avahiya aştiyê teqîn çêbûne.<ref name=":3"/> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan "serfermandariya giştî ya hêzên ewlehiya navxweyî", digel Baregeha Serellah, hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603018596 |sernav=Israel says it destroyed Iran internal security headquarters in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî medyaya Îranê, êrîşên Amerîka û Îsraêlê bandor li ser baregehên radyo û televîzyona dewletê jî kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603013820 |sernav=Strikes on Tehran target parts of national radio and TV HQ - state media |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyar kirin ku di êrîşên Amerîka û Îsraêlê de berpirsên Îranê Mihemed Baserî, berpirsekî wezareta îstîxbaratê û Gholamreza Rezaeyan, serokê beşa îstîxbaratê ya polîsên [[FARAJA]] jiyana ji dest dane.<ref name=":3"/> Trump ji [[NBC Newsê]] re diyar kiriye ku "hejmareke mezin ji serkirdeyan" li Îranê jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/politics/donald-trump/trump-responds-reports-ayatollah-death-rcna261149 |sernav=Trump says 'a large amount' of Iran's leadership is gone |malper=NBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di sibeha 1ê adarê de, raporan piştrast kiriye ku Îranê bi mûşek û dronan êrîşê Îsraêl, Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, Qeter, Kuweyt, Behrêyn, Urdin û Erebistana Siûdî kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aicoin.com/en/news-flash/2775332 |sernav=Iran launches missiles at Israel, Israeli military launches defense system |malper=AiCoin |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/20260301/fb1f012710ca405784b8adb5bae95190/c.html? |sernav=Daily World Briefing, March 1 |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/iran-israel-us-03-01-2026-693bc30bbbc98660d81f4a13f65ca10f |sernav=US and Israel pound Iran as Trump signals willingness to talk to new leaders after Khamenei's death |malper=AP News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li gorî raporên dawî, Îranê bi mûşekan êrîşî baregeha Flota Pêncemîn a (baregeha leşkerên Amerîkayê) li Behrêynê kiriye.<ref name=":7"/><ref name=":8"/> Hatiye diyar kirin ku du ji mûşekên ku li bajarê Dubaiyê ketiye û dûyên tarî ji Bendera Jebel Ali ya Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî bilind bûne. Piştî êrîşa firokeyên bêpîlot ên milîsên îraqî li hemberê Herêma Kurdistanê nêzîkî li Balafirgeha Hewlêrê teqînek çêbûye.<ref name=":3"/> Wezîrê parastinî ya Keyaniya Yekbûyî John Healey diyar kiriye ku Îranê du mûşek avêtine baregehên brîtanî yên li Qibrisê lê wî bawer nekiriye ku ew di bin êrîşê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/international/article-888356 |sernav=Iran launched missiles at Cyprus, threatening UK troops {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Lêbelê wezîrê parastin a Qibrisê Vasilis Palmas paşê înkar kiriye ku mûşek ber bi Qibrisê ve hatine avêtin û serokwezîr Keir Starmer jî ev yek piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/iran-missiles-cyprus-defence-secretary-b2929655.html |sernav=Iran missiles fired towards UK military bases in Cyprus, defence minister says |malper=The Independent |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Di dema operasyonên dronan de li Tengava Hurmuzê, li gorî agahiyan, bendera Duqmê ji aliyê du dronan ve hatiye lêdan ku di encamê de karkerekî biyanî birîndar bûye û Navenda Ewlekariya Deryayî ya Omanê piştrast kiriye ku tankereke petrolê ya bi navê Skylight ku bi ala Palauyê ye, bi 5 mîlên deryayî (9.3 km) li bakurê bendera Xesabê hatiye hedefgirtin ku di encamê de çar kes ji tîma hind-îranî ya li ser keştiyê birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.64628/ab.s6jad7hag |sernav=Strait of Hormuz: if the Iran conflict shuts world’s most important oil chokepoint, global economic chaos could follow |malper=doi.org |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Schiffling |pêşnav=Sarah }}</ref> Keştiyeke din, tankera MKD VYOM a bi ala Giravên Marshallê piştî ku debasê peravên Omanê dibe rastî êrîşan hatiye û endamekî tîmê hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies |tarîx=2026-03-01 |sernav=Three tankers damaged in Gulf and one seafarer killed as US-Iran conflict escalates |url=https://www.timesofisrael.com/three-tankers-damaged-in-gulf-and-one-seafarer-killed-as-us-iran-conflict-escalates/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Ji ber girtina Tengava Hormuzê, 150 keştîyên barhilgir ku di nav de gelek tankerên petrolê jî hene li pişt tengavê asê mane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/newsticker/liveblog-israel-usa-angriffe-iran-102.html |sernav=Nahost-Liveblog: ++ Militäreinsatz könnte laut Trump vier Wochen dauern ++ |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=de |paşnav=tagesschau.de }}</ref> Di heman rojê de mîna roja berê, Riyad jî rastî êrîşên rasterast hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/world/iran/live-blog/iran-attack-strikes-us-israel-trump-khamenei-dead-live-updates-rcna261172 |sernav=Hezbollah and Israel exchange strikes in wake of Khamenei's killing |malper=NBC News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Mûşekeke Îranê dikare ji berevaniya Îsraîlê derbas bibe û li kenîşteyekê li Beyt Şemeşê ketiye 9 kesan jiyana xwe jidest dane 11 kes winda bûne û 51 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/live/us-israel-strikes-iran-khamenei-03-01-2026 |sernav=Israel strikes Lebanon’s capital, responding to missiles from Hezbollah |malper=AP News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Brown |pêşnav=Bridget |paşnav2=Belanger |pêşnav2=Lorian |paşnav3=Benassi |pêşnav3=Ricardo |paşnav4=Hranjski |pêşnav4=Hrvoje }}</ref> Balafireke bêmirov a Îranê li Otêla Crowne Plaza li Manama ya [[Behreyn|Behrêynê]] ketiye ku bûye sedema şewatê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.indiatvnews.com/news/world/iranian-drone-hits-crowne-plaza-hotel-in-bahrain-2026-03-01-1032140 |sernav=Iranian drone hits Crowne Plaza hotel in Bahrain's Manama |malper=India TV News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Crowne Plaza in Bahrain confirms "incident" affected the hotel |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Cheney |pêşnav= }}</ref> Li Ebû Dabiyê li nêzîkî kompleksa Etihad Towers, li nêzîkî balyozxaneya Îsraîlê, bermahiyên droneke hatiye dîtin û dema ku drone dikeve, bermahiyên dronê de zirar daye bircan û jinek û zarok a wê bi sivikî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/01/world/iran-attack-khamenei-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Di 1ê adarê de ji ber êrîşeke Îranê li [[Kuweyt]]ê kesek hatiye kuştin û 32 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603016189 |sernav=One killed, 32 injured in Iranian attacks on Kuwait, health ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îranê îdia kir ku wan bi çar mûşekan li USS Abraham Lincoln xistiye lê piştre rayedarekî amerîkî vê îdiayê red kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-01 |sernav=Iran’s Guards say they ‘struck’ US aircraft carrier USS Abraham Lincoln |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-guards-say-they-struck-us-aircraft-carrier-uss-abraham-lincoln/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî agahiyan, baregeha deryayî ya fransî Camp de la Paix a li Ebû Dabiyê jî ji aliyê mûşek an jî droneke Îranê ve hatiye xistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theyeshivaworld.com/news/liveblogs/live-blog/2518641/smoke-rises-over-french-naval-base-in-abu-dhabi-after-iranian-strike.html |sernav=Smoke Rises Over French Naval Base in Abu Dhabi After Iranian Strike |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref> Du dronên îranî depoyek li Baregeha Deryayî ya El Selam li Ebû Dabî kirine armanc, di encamê de agir bi du konteynerên ku kelûpelên giştî tê de dihatin hilanîn ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Li dora saet 15:30 GMT, Erebistana Siûdî îdîa kiriye ku wan kariye rê li çend mûşekên ku hewl didan Baregeha Hewayî ya Prens Sultan û Balafirgeha Navneteweyî ya Qiral Xalid bikin hedef, bigirin. Karbidestên leşkerî yên Keyaniya Yekbûyî gotine ku Typhoonek RAF droneke îranî ku ber bi qada hewayî ya Qeterê ve diçû xistine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603015680 |sernav=UK says British fighter jet shot down Iranian drone heading toward Qatar |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Mûşek û dronên îranî her wiha li baregeheke leşkerî ya amerîkî ya nêzîkî Hewlêrê ketiye xwarê û kampeke meydanî ya Bundeswehr li rojhilatê Urdunê xistiye, ku di encamê de leşkerekî amerîkî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tass.com/world/2094115 |sernav=Iran targets German bases in Jordan, Iraq — magazine |malper=TASS |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Ber bi dawiya rojê ve êrîşeke mûşekeke balîstîk li devereke rojavayê Qudsê ketiye û ziyanên milkî li ser rêya derdorê, zirar daye wesayîteke sivîl û şeş kes birîndar bûne. Perçeyên mûşekeke îranî li Eyn Tarma, Sûriyeyê ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hjnews.com/world/syria-iran/image_0c0cf6ef-aaca-5464-887f-50bf088af3ef.html |sernav=Syria Iran |malper=The Herald Journal |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=AP |pêşnav=Ghaith Alsayed- }}</ref> === 2ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Epic Fury Strike compilation (997855).webm|thumb|Montajek ji êrîşên Fermandariya Navendî ya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê di dema Operasyona Epic Fury de li Îranê]] Di 2ê adarê de êrîş li ser xalên komara îslamî ya Îranê ku xalên li [[Tehran]] û [[Sine]] bûne armanca êrîşan û her wiha li deverên leşkerî û stratejîk ên wekê navendên fermandariyê û navendên mûşekan jî rastî êrîşan hatine. Piştre di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku navenda nukleerî ya Natanzê ji aliyê êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ve hatiye armancgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/persian/articles/cy4wxk7e71xo |sernav=حملات گسترده هوایی به پایتخت ایران؛ آسیب‌ به بیمارستان‌های گاندی و خاتم‌الانبیاء در تهران |malper=BBC News فارسی |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=fa }}</ref> Di sibehan di heman rojê de nexweşxaneya Xetam-el-Enbîa û Gandî ya li Tehranê rastî êrîşan hatine ku ji aliyê Îranê ve hatiye ragihandin û ji aliyê BBC Verify ve hatiye piştrast kirin. Ev nexweşxaneya ji berê ve bi hikûmetê ve girêdayî bûn. Di bersiva êrîşên Hizbullahê de, artêşa Îsraêlê bi rêze bombebaranên stratejîk li ser Beyrût û Geliyê Beqayê berdewam kiriye.<ref name="Kleinbaum2026">{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news/hezbollah-israel-war-declaration |sernav=BREAKING: Hezbollah Officially Declared War on Israel |malper=JFeed |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Kleinbaum |pêşnav=Yair }}</ref> Di heman demê de heman êrîş li başûrê Libnanê jî çêbûne. Piştî demek kurt, hêzên hewayî yên Îsraêlê dest bi êrîşên li Tehranê jî kirine. Hêza hewayî ya DYAyê li baregehên hewayî yên li seranserê Îranê, balafirên leşkerî û avêjerên droneyan ku di nav de gelek F-14 Tomcat hebûn xistiye. Artêşa Îsraêlê (IDF) îdîa kir ku wan di êrîşan de serokê baregeha îstîxbaratê ya Hizbullahê Huseyîn Makled kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-02 |sernav=IDF says it killed Hezbollah intelligence chief in overnight strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-killed-hezbollah-intelligence-chief-in-overnight-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di çarçoveya xweparastina li dijî Hizbullahê de, hêzên çekdar ên Îsraêlê êrîşî sê bajarokên li başûrê Libnanê kirine ku di nav wan de bajarokên Haris, Nebetiye el-Fewqa û Meyfadûn hebûn û piştre fermana valakirinê li pêncî bajarokên cîran daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.repubblica.it/esteri/2026/03/02/diretta/iran_guerra_usa_israele_news_oggi-425194152/ |sernav=Iran, le news dalla guerra. Trump: “Li stiamo massacrando”. E non esclude invio soldati |malper=la Repubblica |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=it }}</ref> Ajansa medyayî ya Siûdî El Hadath ragihandiye ku rêberê siyasî yê Hizbullahê û endamê parlamentoya Libnanê Mihemed Raad di êrîşeke hewayî de hatiye kuştin.<ref name="Boxerman2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Boxerman |pêşnav=Aaron |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Cooper |pêşnav3=Helene |paşnav4=Kanno-Youngs |pêşnav4=Zolan |paşnav5=Pager |pêşnav5=Tyler |paşnav6=Zhuang |pêşnav6=Yan |tarîx=2026-03-01 |sernav=Israel Strikes Hezbollah in Lebanon as War With Iran Escalates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/02/world/iran-us-israel-attack-trump |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Îsraêlê hişyarî daye libnanî yên ku ji malên xwe reviyane ku venegerin û gelek kesan gotine ku ew nizanin piştî ku roj diçe ava ew ê çawa bigihîjin xwarin an avê. ==== Êrîşên Hizbullah û Îranê ==== Li dora nîvê şeva bi dema herêmî, baregeha hêza hewayî ya qraliyetê li [[Akrotîrî]], [[Qibris]]ê, rastî êrîşeke gumanbar a bêmirov hatiye û li seranserê Akrotîrî û Dhekelî yê sîrenên êrîşa hewayî lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Trump says ‘there will likely be more’ US deaths as Iran strikes to continue until ‘all’ goals achieved |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-GB }}</ref> Her çiqas yek ji wan karîbû li balafirgehê bikeve û zirarên piçûk çêbike, li gorî agahiyan êrîşên pênc dronan hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/security-threat-declared-at-uk-cyprus-bases |sernav=UK Cyprus base hit by drone |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://english.news.cn/europe/20260302/f1219f92cf764cfda2bcbac966935263/c.html |sernav=Urgent: Explosions heard at Britain's air force base in Cyprus: British media |malper=english.news.cn |roja-gihiştinê=2026-03-02 }}</ref> Sîstema hişyariya otomatîk a leşkerî ya brîtanî diyar kiriye ku "gefeke ewlehiyê ya berdewam" heye û wezareta parastinê îdia kiriye ku "baregehê bersiv daye" êrîşê.<ref name="Fulton2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Dunbar |pêşnav2=Marina |paşnav3=Richards |pêşnav3=Serena |paşnav4=Lowe |pêşnav4=Yohannes |paşnav5=Vernon |pêşnav5=Hayden |paşnav6=Ratcliffe |pêşnav6=Rebecca |tarîx=2026-03-02 |sernav=Trump warns there could be more casualties after service members killed – as it happened |url=https://www.theguardian.com/us-news/live/2026/mar/01/us-israel-war-on-iran-ayatollah-ali-khamenei-i-dead-latest-reports |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Fulton2026"/> Ev yek paşê ji aliyê rayedarên qibrisî ve hatiye piştrast kirin.<ref name="Fulton2026"/> Li gorî agahiyan çend demjimêr piştî ku Keyaniya Yekbûyî destûr daye Dewletên Yekbûyî ku bingehên wan ên leşkerî ji bo operasyonên li dijî Îranê bikar bîne, pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Campbell |pêşnav=Lucy |paşnav2=Ambrose |pêşnav2=Tom |paşnav3=Lowe |pêşnav3=Yohannes |paşnav4=Fulton |pêşnav4=Adam |paşnav5=Ambrose |pêşnav5=Lucy Campbell (now); Tom |paşnav6=Fulton (earlier) |pêşnav6=Adam |tarîx=2026-03-02 |sernav=Middle East crisis live: Israel launches new attacks on Tehran and Beirut as Trump lays out objectives |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Îranê her wiha îdîa kiriye ku droneke MQ-9 reaper a amerîkî xistiye xwarê. Çavkaniyên Îsraêlê ragihandine ku di saetên serê sibê yên 2ê adarê de ji nav Libnanê ber bi axa wê ve roket hatine avêtin û li ser Heyfa û Celîleya Jorîn dengê sîrenan hatiye lêxistin.<ref name="Fulton2026"/><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |pêşnav= |tarîx=2026-03-01 |sernav=Rockets launched from Lebanon for first time in months, setting off sirens across northern Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rockets-launched-from-lebanon-for-first-time-in-months-setting-off-sirens-across-northern-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraêlê gotiye ku wan mûşekek têk biriye, di heman demê de mûşekên din jî li deverên vekirî xistine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Glikman |pêşnav=Eitan |paşnav2=Kraus |pêşnav2=Yair |tarîx=2026-03-01 |sernav=IDF: Rocket intercepted from Lebanon, several landed in open areas; drone intrusion alerts |url=https://www.ynetnews.com/article/08vx55nmo |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Îstîxbarata îsraêlî bawer dike ku êrîş encama fermanek ji Tehranê bû û berdevkê artêşa Îsraêlê daxuyaniyek awarte daye û diyar kiriye ku êrîş divê wekê "ragehandina fermî ya şer ji aliyê Hizbullahê ve" were hesibandin û soz daye ku gefê "bêbandor bike".<ref name="Kleinbaum2026"/> Hizbullah berpirsiyariya xwe di êrîşê de piştrast kiriye û diyar kiriye ku wan di bersiva kuştina Xamineyî de êrîşî baregeheke Îsraîlê li Heyfayê kiriye. Li gorî raporên medyaya civakî, du dronan li nêzîkî Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê baregeha serketinê ya Amerîkayê kirin armanc û yek ji wan li baregehê ketiye. Di heman demê de çend teqînan li Hewlêr, li Başûrê Kurdistanê pêk hatine. Komeke alîgirê Îranê ya bi navê "parêzvanên lîwaya xwînê" diyar kirine ku ew li pişt van her du êrîşan in û îdia kirine ku ew ji bo tolhildana kuştina Xamineyî van êrîşan pêk anîne.<ref name="Boxerman2026"/> Êrîşeke Îranê li ser bendera Mîna Selman a Behrêynê bûye sedema şewatê. Perçeyên mûşekek ku hatibû têk birin li ser "keştiyeke biyanî" ku li herêma pîşesaziyê ya Selman dikeve, bûye sedema mirina karkerekî û birîndarbûna giran ên du kesên din. Li Ras Tanura ya Aramco ya li Erebistana Siûdî, tesîseke rafineriyê zirar dîtiye û bûye sedema şewateke kontrolkirî. Di destpêkê de dihat bawerkirin ku ji ber êrîşeke bi dronan çêbûye lê rayedarên Siûdî diyar kirin ku şewat ji ber bermahiyên mûşekeke Îranî ya têk birî derketiye. Wezareta berevaniyê ya Kuweytê diyar kiriye ku "çend" balafirên amerîkî li Kuweytê ketine xwarê. Piştre hatiye diyar kirin ku balafirên şer ên Amerîkayê ji aliyê hêzên Amerika an Kuweytê bi şaşî hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-02 |sernav=Small fire under control at Saudi Aramco refinery after apparent drone strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/small-fire-under-control-at-saudi-aramco-refinery-after-apparent-drone-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> CNNê teqînên li bajarên mezin ên herêma Kendavê ragihandiye. Li Dubaî, Ebû Dabî û Dohayê teqîn çêbûne. Li gorî Ajansa Nûçeyan a Kuweytê ya dewletê, rafineriyeke petrolê bi şarapnelê hatiye armancgirtin. Li Erebistana Siûdî droneyan rafineriya Ras Tanura armanc girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: Trump warns Iran about larger strikes as war spirals in Middle East |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en |paşnav=Lee |pêşnav= }}</ref> Li Behrêynê wezareta karên hundir diyar kiriye ku li seranserê welêt siren hatine lêxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603026672 |sernav=UAE intercepts 9 Iranian ballistic missiles, 6 cruise missiles, ministry says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Li Qibrisê Balafirgeha Navneteweyî ya Pafosê li ser tespîtkirina tiştekî nenas ê biyanî yê ku li ezman hatiye valakirin û di heman demê de li ser tespîtkirina gefek pêşdîtî ya li hemberî baregeha Akrotiriyê careke din sîren lê daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/02/paphos-airport-evacuated-reports |sernav=Paphos airport returns to operation after evacuation |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://knews.kathimerini.com.cy/en/news/sirens-sound-again-at-akrotiri-base-as-tensions-remain-high |sernav=Sirens sound again at Akrotiri base as tensions remain high |malper=knews.com.cy |roja-gihiştinê=2026-03-02 |paşnav=Solutions |pêşnav=BDigital Web }}</ref> Paşê hikûmeta Qibrisê piştrast kiriye ku ew tişt du dron bûn ku bêyî ku zirarê bidin hatine têk birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://news.sky.com/story/raf-base-in-cyprus-hit-by-drone-strike-ministry-of-defence-says-13514072 |sernav=RAF base hit, with more drones intercepted |malper=Sky News |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştî bûyerê Yewnanistanê ragihandiye ku ew ê firkate û balafirên F-16 bi cih bikin ku Qibrisê ji her êrîşeke din ên Îranê biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/local/we-will-strike-cyprus-hard-iranian-general-says-over-american-presence-on-island/ |sernav=We will strike Cyprus hard, Revolutionary Guards general says over American presence on island |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iranian-general-warns-of-intense-attacks-on-cyprus-over-us-presence |sernav=Iranian General warns of "intense" attacks on Cyprus over US presence - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |ziman=en }}</ref> Piştre di heman rojê de Îranê êrîşên li dijî binesaziya enerjiyê li Qeterê pêk aniye. Balafirên bêmirov ên Îranê li baregehên gaza xwezayî ya şilekirî (LNG) yên Qeterê xistiye ku bûye sedema rawestandina hilberînê. Her wiha, mûşek û dron ber bi deverên li Qatarê ve hatine şandin ku di nav de Baregeha Hewayî ya El Udeyd û tesîsên pîşesaziyê hebûn, hêzên Qatarê îdîa kiriye ku wan gelek ji van êrîşan têk birine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=England |pêşnav=Andrew |paşnav2=Moore |pêşnav2=Malcolm |paşnav3=Sandlund |pêşnav3=William |paşnav4=Millard |pêşnav4=Rachel |tarîx=2026-03-02 |sernav=Gas prices soar as Iranian attacks force shutdown of Qatari production |url=https://www.ft.com/content/dac7a77d-e0f4-4f52-a3d4-55b145e67347 |roja-gihiştinê=2026-03-02 |xebat=Financial Times }}</ref> === 3ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack around Enghelab Square 9.jpg|thumb|Di 3ê adarê de Qada Enqelab a Tehranê]] Di saetên serê sibeha 3ê adarê de Îsraîlê li Libnan û Îranê bombebaran û êrîşên xwe berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://apnews.com/article/lebanon-israel-hezbollah-6c73ef0f5836632a2d2b34145900c28b |sernav=Lebanon’s leaders turn on Hezbollah as airstrikes hit Beirut and thousands seek shelter |malper=AP News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Tawil |pêşnav=Fadi |paşnav2=español |pêşnav2=BASSEM MROUE Leer en }}</ref> Îsraêlê gotiye ku wan yek ji fermandarên artêşa Îranê kuştiye û piştî êrîşa mûşekên li hemberî Îsraêlê, diwanzdeh endamên Hizbullahê girtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-03-26 |sernav=Live updates: Israel hits Beirut and Tehran as Trump warns Iran of escalated strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=Yosef |pêşnav= }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregeha konseya bilind a ewlekariya neteweyî, digel binesaziya fermandarî û kontrolê û ofîsa serokkomarî ya Îranê hilweşandiye û destnîşan kiriye ku wan "navenda herî navendî û girîng a rejîma Îranê" armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603031120 |sernav=Israel strikes Iran leadership compound in central Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezîrê berevaniya Îsraêlê ji bo desteserkirina pozîsyonên stratejîk ên Libnanê destûr daye ku artêş destwerdana bejayî ya Libnanê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbc.co.uk/article/israel-launches-ground-invasion-of-lebanon-and-trump-issues-new-warning-5HjdTm8_2/ |sernav=Israel launches ground invasion of Lebanon and Trump warns 'hardest hits were yet to come' |malper=LBC |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en |paşnav=McShane |pêşnav=Asher }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/live-news/20260303-israel-orders-troops-to-seize-new-positions-in-lebanon |sernav=Israel orders troops to seize new positions in Lebanon |malper=France 24 |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, wan bi giranî zirar dane şiyanên deryayî yên Îranê, bi taybetî li Kendava Omanê ku tê gotin çend keştîyên şer ên Îranê hatine rûxandin û li baregehên girîng ên Îranê hatine xistine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.navalnews.com/naval-news/2026/03/us-strikes-destroy-irans-main-naval-assets/ |sernav=US Strikes Destroy Iran's Main Naval Assets |malper=Naval News |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Ozberk |pêşnav=Tayfun }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/irans-key-naval-base-on-strait-of-hormuz-set-ablaze-from-strikes |sernav=Iran's Key Naval Base On Strait Of Hormuz Set Ablaze From Strikes |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en-US |paşnav=Rogoway |pêşnav=Joseph Trevithick, Tyler }}</ref> Qesra Golestanê ku di lîsteya mîrata cîhanî ya UNESCOyê de ye, ji ber bermahiyên êrîşa ezmanî ya Îsraêl û Amerîkayê ziyan dîtiye ku bûye sedema zirarê ku di nav de Hola Golestanê û Textê Mermerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/culture/2026/03/03/unesco-expresses-concern-over-the-protection-of-cultural-heritage-sites-in-middle-east |sernav=UNESCO shares concerns over protection of cultural heritage sites |malper=euronews |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Wezareta mîrata çandî, geştiyariyê û karên destan a Îranê bi fermî ji UNESCOyê xwestiye ku rewşê binirxîne û UNESCOyê daxuyaniyek weşand û destnîşan kiriye ku zirardayîna milkên dîrokî li dijî qanûnên navneteweyî ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=How Iran Conflict Damaged Golestan Palace, Once Home Of Peacock Throne Looted From Delhi |url=https://www.ndtv.com/lifestyle/how-iran-conflict-damaged-golestan-palace-once-home-of-peacock-throne-looted-from-delhi-11162756/amp/1 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=www.ndtv.com |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan Dawûd Elîzade, fermandarê şaxê Libnanê ya hêza Qudsê, li Tehranê kuştiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-03 |sernav=Top IRGC commander, responsible for Lebanon, killed in Tehran strike — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-irgc-commander-responsible-for-lebanon-killed-in-tehran-strike-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên hewayî yên Amerîka-Îsraêlê avahiya konseya tesbîtkirina berjewendiyê li Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603037480 |sernav=Video shows ruins of Iran's Expediency Council building after strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Li gorî rayedarên îsraîlî dibe ku êrîş dijwartir bibin û şerekî bejayî ya kûrtir jî di nav xwe de bigirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tankersley |pêşnav=Jim |paşnav2=McCreesh |pêşnav2=Shawn |paşnav3=Troianovski |pêşnav3=Anton |paşnav4=Rennison |pêşnav4=Joe |tarîx=2026-03-03 |sernav=Israel Begins ‘Broad Wave of Strikes’ on Iran’s Infrastructure |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/04/world/iran-war-israel-lebanon-trump |roja-gihiştinê=2026-03-04 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Tehranê baregeheke pêşxistina çekên nukleerî ya veşartî ku wekê Min Zadaî bi nav kiriye, hilweşiyaye û ji destpêka şer ve 300 avêjerên mûşek ên îranî ji holê rakiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-888715 |sernav=IDF destroys secret nuclear site, thousands of missile pads {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Serokê Amerîkayê Donald Trump gotiye ku Amerîkayê "dabînkirinek bêdawî" ya çekên giran di destê xwe de digire lê ew ji dewletên din bêtir dabînkirinan dixwaze. Trump her wiha gotiye ku ew ji serkeftinek "MEZIN" a Amerîkayê bi bawer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603033568 |sernav=US munitions stockpiles at record levels in key categories, Trump says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-04 |ziman=en }}</ref> Rêveberê giştî yê Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ragihandiye ku sê pisporên tenduristiyê dema ku ji bo alîkariya kesên bi bandordar li başûrê Libnanê dixebitin mirine û şeş jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Hizbullahê û Îranê ==== Saet di 1:40ê sibê de, bi dema herêmî (22:00 GMT) rêze teqînên bihêz li Dohayê hatine tomarkirin û piştî çend demjimêran jî heman êrîş berdewam kiriye. Dengê teqînan li Qibrisê, li Larnaca, taxa Mackenzie û li nêzîkê Balafirgeha Navneteweyî ya Larnacayê û baregeha brîtanî ya li Dhekeliyê hatiye bihîstin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cedarnews.net/newstasks/breakingnews/explosions-reported-in-israel-and-cyprus/905942/ |sernav=Explosions reported in Israel and Cyprus {{!}} Cedar News |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.mirror.co.uk/news/world-news/cyprus-larnaca-iran-live-explosion-36806399 |sernav=Fresh security scare for UK military base in Cyprus |malper=The Mirror |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Blackshaw |pêşnav=Ethan |paşnav2=Nunes |pêşnav2=Eliana |paşnav3=Vickers-Price |pêşnav3=Rachel }}</ref> Di saet 3:30ê sibehê bi dema herêmî (23:30 GMT) li Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî gelek mûşekên ku ji Îranê ber bi mîrgehê ve hatine tespît kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/uae/uae-air-defences-intercept-iranian-ballistic-missiles-1.500461428 |sernav=UAE air defences intercept Iranian ballistic missiles |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-03 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Li Riyadê jî teqîn pêk hatiye û dû yê di encama van teqînan hatin dîtin û agir li balyozxaneya herêmî ya amerîkî dest pê kiriye ku ji aliyê du dronên îranî ve hatibû armanc girtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fulton |pêşnav=Adam |paşnav2=Campbell |pêşnav2=Lucy |paşnav3=Lawther |pêşnav3=Fran |paşnav4=Ambrose |pêşnav4=Tom |paşnav5=Lowe |pêşnav5=Yohannes |tarîx=2026-03-03 |sernav=Fire at US embassy in Riyadh after drone strike – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/02/us-israel-war-iran-live-updates-attacks-strikes-tehran-lebanon-beirut-hezbollah-dubai-latest-news |roja-gihiştinê=2026-03-03 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref><ref name="Stout2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-israel-us-attack-03-02-26-intl-hnk |sernav=Live updates: US Gulf allies fend off attacks as Trump warns Iran of ‘big wave’ of strikes |malper=CNN |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en |paşnav=Stout |pêşnav= }}</ref> Polîsê Îsraîlê ragihandiye ku di encama ketina parçeyên mûşekên Îranê li Tel Avîvê kesek birîndar bûye. Her wiha di demjimêrên serê sibê de, li seranserê Behreynê sîrenan dest bi çalakbûnê kirin û hikûmetê bang li welatiyan kiriye ku ji ber êrîşan di cihê ewle de bimînin.<ref name="Stout2026"/> Li gorî raporên ku li ser medyaya civakî hatine parvekirin li Hewlêr a Başûrê Kurdistanê teqîn çêbûne û berxwedana îslamî ya Iraqê berpirsiyariya êrîşê girt ser xwe û gotiye ku wan otêlek ku leşkerên amerîkî tê de ne armanc girtiye. Balyozxaneya Amerîkayê ya li Riyadê ji aliyê du dronan ve hatiye armanc girtin û bûye sedema şewat û zirarê lê ji ber ku avahî vala bû, qurbanî û birîndar çênebûye. Li [[Başûrê Kurdistanê]] qaymeqamê [[Koye (navçe)|Koyeyê]] ragihandiye ku danê sibehê 3ê adarê de artêşa Îranê bi sê dronan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/030320262 |sernav=Bi dron û mûşekan êrişî Kampa Azadiyê ya li Koyeyê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-03 |ziman=en }}</ref> === 4ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== [[Wêne:Attack on residential homes in central Tehran 1.jpg|thumb|Piştê êrîşên Amerîka û Îsraêlê ku zirar dîtiye]] Wezîrê derve yê Amerîkayê Marco Rubio di 4ê adarê de ragihandiye ku dê êrîşên Amerîka û Îsraîlê yên li ser Îranê zêde bibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492 |sernav=As Iran retaliates, largest US military base in Middle East hit by ballistic missile, Qatar says |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Êrîşên Îsraêlê li hemberî baregeha Besîcê bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/live/c62gg44d53xt |sernav=US says 'firepower over Iran to surge dramatically' as Israel bombards Beirut and Tehran |malper=BBC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî çavkaniyên îranî, Mucteba Xameneyî ji êrîşeke ezmanî sax filitiye. Qeterê deh kesan bi tohmeta ku wekê şaneyek muhafizên şoreşê ya Îranê li axa Qeterê kar dikirin, li ser binesaziya leşkerî daneyan kom dikirin û hinek ji wan ji bo karanîna dronan perwerdehî dîtibûn girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/04/03/2026/qatar-state-security-announces-the-arrest-of-two-cells-affiliated-with-the-iranian-revolutionary-guard |sernav=Qatar State Security announces the apprehension of two cells affiliated with the Iranian Revolutionary Guard |malper=thepeninsulaqatar.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Newspaper |pêşnav=The Peninsula }}</ref> Hêzên hewayî yên Îsraêlê ragihandiye ku balafireke şer a Yak-130 a Îranî ya çêkirî ya Rûsyayê li ser Tehranê ji aliyê balafireke F-35 ve hatiye xistin. Ev yekem car e ku F-35 balafireke şer a bi mirovî di şerê hewayî de dixe xwarê û yekem car ji sala 1985an vir ve hêza hewayî ya Îsraêlê balafireke şer dixe xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-888768 |sernav=Israel F-35 downs Iranian fighter jet in first war dogfight {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Keştiyeke şer a Îranê ya bi navê IRIS Dena, bi qasî 40 mîlên deryayî (74 km) li başûrê Galle, Srî Lankayê, li [[Okyanûsa Hindî]] ji aliyê binavderiyeke hêza deryayî ya Dewletên Yekbûyî ve hatiye noqandin. Ev keştiya hatiye lêdan piştî beşdarbûna xwe di nirxandina flota navneteweyî ya 2026an û tetbîqata piralî ya MILAN li Vîsakhapatnam, Hindistanê, di dema vedigeriya xwe ya Îranê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-04 |sernav=Sri Lanka rescues 32 sailors from sunk Iranian warship, recovers ‘few bodies’ |url=https://www.thehindu.com/news/international/sri-lanka-rescues-sailors-from-sinking-iranian-ship/article70702468.ece |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Hindu |ziman=en-IN |issn=0971-751X }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2026/Mar/04/at-least-87-killed-as-iranian-warship-sinks-in-indian-ocean-after-us-submarine-strike |sernav=Over 100 feared dead after US submarine strike on Iranian frigate in Indian Ocean |malper=The New Indian Express |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Rana |pêşnav=Javaria }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/sri-lanka-navy-sends-ships-aircraft-after-distress-call-from-iranian-vessel-iris-dena-101772605277885.html |sernav=Sri Lanka sends jets over Iran naval ship's distress call, denies ‘submarine attack’ reports; several feared dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Ew yekem keştî bû ku ji aliyê binavbehrekê ve di şerên çalak de hatiye noqandin ê ji dema General Belgrano ya ARA di dema Şerê Falklandê de û ji dema Şerê Cîhanê yê Duyem ve, yekem keştî ye ku ji aliyê binavbehreke amerîkî ve hatiye noqandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.twz.com/news-features/u-s-submarine-sinks-iranian-warship-in-the-indian-ocean |sernav=U.S. Navy Submarine Torpedoes Iranian Frigate In Indian Ocean |malper=The War Zone |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Trevithick |pêşnav=Howard Altman, Joseph }}</ref> Piştê êrîşê keştiya Îranê di serê sibehê de sînyala rewşa awarte daye ku ev yek bû sedema operasyona lêgerîn û rizgarkirinê ya awarte ya ji aliyê hêza deryayî ya Srî Lankayê û hêza hewayî ya [[Srî Lanka]]yê. 32 kesên saxmayî ji aliyê hêzên deryayî yên Srî Lankayê ve bi serkevtî hatine rizgarkirin û ji bo nexweşxaneya neteweyî ya Galleyê hatin veguhastin, li wir ji ber westandinê û birînên têkildarî teqînê dermankirina wan a bijîşkî hatiye wergirtin. Di heman demê de hêzên deryayî yên Srî Lankayê li cihê bûyerê 87 cinazeyên deryavanên Îranî dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/iris-dena-news-live-updates-iran-navy-ship-explosion-submarine-attack-sri-lanka-coast-death-toll-us-war-march-4-news-101772625664489.html |sernav=Iris Dena news highlights: US says Iran's warship Iris Dena sunk in torpedo attack near Sri Lanka, at least 87 dead |malper=Hindustan Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://themorning.lk//articles/6eDXFEnyeabdwhQqvzFE |sernav=Around 180 sailors were onboard the distressed Iranian naval ship ‘IRIS Dena’ off Galle- FM |malper=Latest in the News Sphere {{!}} The Morning |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Rêjeya avêtina mûşekên balîstîk ji aliyê Îranê ve ji destpêka şer heta 4ê adarê kêm bûye û analîst balê dikişînin ser kêmbûna depoyên mûşek û avêjerên Îranê û her wiha stratejiya kêmkirina çekan bikar tîne ku ji bo şerekî dirêjtir berxwe bide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ft.com/content/bc7b386f-23e9-4b97-8613-9f7abe985be1 |sernav=Client Challenge |malper=www.ft.com |roja-gihiştinê=2026-03-06 }}</ref> Îranê li dijî Baregeha Hewayî ya El Udeid û tesîsa rafineriya petrolê ya Ras Tanura ya Aramco êrîş pêk anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/live-updates/iran-live-updates-israel-launches-preemptive-strike-iran/?id=130301492&entryId=130737063 |sernav=Qatar says Al Udeid Air Base hit by ballistic missile |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber pêşbîniya êrîşên Îranê fermana derxistina karkerên ne-esasî yên li Qibrisê da û hişyariya seferê ji bo wî welatî daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/america-evacuates-non-essential-workers-from-cyprus/ |sernav=America Evacuates Non-Essential Workers from Cyprus Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Papadopoulos |pêşnav=Kosta }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usatoday.com/story/travel/2026/03/04/cyprus-travel-safety-risks/88978882007/ |sernav=Reconsider visiting this European country, State Department says |malper=USA TODAY |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US |paşnav=Chen |pêşnav=Eve }}</ref> Hizbullah li başûrê Libnanê guleyên dijî-tank avêtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-04 |sernav=IDF says 2 troops moderately injured today from anti-tank fire in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-2-troops-moderately-injured-today-from-anti-tank-fire-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Larnaca li Qibrisê di bersiva droneke Libnanî de ku ji aliyê balafirên F-16 ên yewnanî ve hatiye xistin, bi awayekê demkî hatiye girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://greekcitytimes.com/2026/03/04/cyprus-larnaca-airspace-closure-suspicious-object/ |sernav=Cyprus Closes Larnaca Airspace After Suspicious Object Detected Greek City Times |malper=Greek City Times |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-GB |paşnav=Bureau |pêşnav=Athens }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://breakingthenews.net/Article/Cyprus%27-Larnaca-closes-airspace-due-to-suspicious-object/65798562 |sernav=Cyprus' Larnaca closes airspace due to suspicious object |malper=breakingthenews.net |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Raporan behsa girtina qada hewayî ya Qibrisê kirin lê ev yek paşê ji aliyê hikûmeta Qibrisê ve hatiye redkirin û hikûmeta Qibrisê di heman daxuyaniyê de hebûna tiştê nenas ji Libnanê jî piştrast kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cyprus-mail.com/2026/03/04/cypriot-airspace-closed-reports |sernav=Govt insists Cypriot airspace is open |malper=cyprus-mail.com |tarîx=2026-03-04 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Mûşekek balîstîk ku ji axa Îranê hatibû avêtin, dema ku ketibû qada hewayî ya Tirkiye ji aliyê pergalên parastina hewayî yên entegre yên NATOyê ve hate astengkirin ku ev yek nîşana gurrbûneke girîng di pevçûna herêmî de ye. Ev yekem binpêkirina rasterast a axa endamekî NATOyê bû di dema dijminatiyên berdewam de pêk hatiye. Di bersiveke dîplomatîk de, Îranê bi vê êrişê fermî red kiriye ku bi zanebûn Tirkiye nekiriye hedef û bûyer wekê "anormalîyeke teknîkî" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-04 |sernav=Turkey says Iranian ballistic missile entered its airspace, shot down by NATO |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/turkey-says-iranian-ballistic-missile-entered-its-airspace-shot-down-by-nato/ |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 5ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Êrîşeke esmanî ya amerîkî û îsraîlî hola werzîşê ya girtî ya 12.000 kursiyan a kompleksa azadî ya Tehranê hilweşandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603051320 |sernav=Missile strike destroys 12,000-seat indoor arena at Tehran’s Azadi complex |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Du serokên xwendekarên Besîcê ku hatiye îdiakirin ku di tepeserkirina xwepêşandanan de beşdar bûne, di êrîşên esmanî yên Îsraîlê de hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603054727 |sernav=Live - Trump demands Iran’s ‘unconditional surrender’ as Khamenei bunker destroyed |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref> Li gorî daneyên ku ji aliyê [[Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê]] ve hatiye weşandin li Îranê 13 navendên tenduristiyê di dema pevçûnê de hatine bombebarankirin. ==== Êrîşên Îranê ==== Di 5ê adara 2026an de, çavkaniyek leşkerî ji [[Ajansa Nûçeyan a Farsê]] re gotiye ku Îranê ji 28ê sibatê ve zêdetirî 500 mûşekên balîstîk û deryayî û nêzîkî 2.000 dronan ber bi welatên kendavê ve şandine. Di raporê de hatiye îdîakirin ku hema hema ji sedî 40ê şandina dronan ber bi Îsraêlê ve hatine kirin û ji sedî 60ê ji dronan jî ber bi hedefên amerîkî yên li herêmê ve hatine şandin. Serokê [[Ûkrayna]]yê [[Volodîmîr Zelenskî]] diyar kiriye ku Ûkraynayê ji bo alîkariya bi dronên Şahed ên îranî daxwazek ji Amerîkayê wergirtiye. Serokê Dewletên Yekbûyî Donald Trump diyar kiriye ku ew ê alîkariya Ûkraynayê qebûl bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.ara.cat/international/trump-asks-zelensky-for-help-defending-against-iranian-drones_1_5669750.html |sernav=Trump asks Zelensky for help defending against Iranian drones |malper=Ara in English |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=Ferrer |pêşnav=Antònia Crespí }}</ref> Di dema serdana wezîrê berevanî ya [[Keyaniya Yekbûyî]] John Healey de ti mûşek ber bi Qibrisê ve nehatin şandin lêbelê sîrenên li baregehên brîtanî du caran lê daye û di nav nifûsa herêmî de bûye sedema metirsiya berfireh û cihguhertinê. Her du caran jî baregehan piştrast kirine ku mûşek hatine avêtin lê ev mûşek negihîştin [[Qibris]]ê. Di heman demê de [[Îtalya]], [[Holenda]] û [[Spanya]]yê piştrast kirine ku ew ê keştîyên şer bişînin ku Qibrisê ji êrîşan biparêzin ku di nav de firqateya ''Cristóbal Colón'' jî hebû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Elgot |pêşnav=Jessica |tarîx=2026-03-05 |sernav=Sirens over RAF Akrotiri in Cyprus are stark reminder of its proximity to war |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/05/sirens-over-raf-akrotiri-in-cyprus-are-stark-reminder-of-its-proximity-to-war |roja-gihiştinê=2026-03-06 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman demê de [[Keir Starmer]] piştrast kiriye ku baregehên brîtanî li Qibrisê bi taybetî ji bo xistina dronên îranî werin bikar anîn û diyar kiriye ku baregeh ji bo parastina qada hewayî ya Ûrdunê werin bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/05/spain-italy-and-netherlands-join-european-naval-deployment-to-cyprus |sernav=Spain, Italy and Netherlands join European naval deployment to Cyprus |malper=euronews |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/politics/story/2026-03-05/europe-commits-to-expanding-iran-campaign-as-israel-strikes-southern-lebanon |sernav=Trump vows to select Iran's new leader, but Tehran is digging in |malper=Los Angeles Times |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en-US }}</ref> Hatiye diyarkirin ger ji Îrlendayê were xwestin, ew ê amade be ku Qibrisê biparêze û tevlî hevpeymaniya parastinê ya ewropî bibe ku li dora giravê seferber bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41804990.html |sernav=Ireland urged to assist Cyprus if it invokes EU mutual defence clause |malper=Irish Examiner |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-06 |ziman=en |paşnav=O’Keeffe |pêşnav=Cormac }}</ref> Parçeyên ji mûşekek ku hatiye li jor hatine têkbirin li Petah Tikva ketine û li herêmê şewat çêbûye. === 6ê adarê === [[Wêne:Airstrike on the residential town of Shahid Boroujerdi 20 Avash.webp|thumb|Di 6ê adara 2026an de dîmenek ji encamên êrîşên esmanî yên DYA-Îsraîlê li Tehran a Îranê]] Serokê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] Donald Trump di 6ê adarê de gotiye ku "sînorên demê" ji bo dirêjahiya şer tune neye û Hegseth diyar kiriye ku şer "nû dest pê kiriye."<ref name="Dautrich2026">{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/iran-war-us-israel-trump-03-05-26 |sernav=Day 6 of Middle East conflict — countries intercepting Iranian strikes, US ramps up campaign |malper=CNN |tarîx=2026-03-05 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav=Dautrich |pêşnav= }}</ref><ref name="Dautrich2026"/> Êrîşên ezmanî yên Amerîka û Îsraêlê li ser baregeheke îstîxbarata IRGC li [[Luristan (parêzgeh)|Loristanê]]<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202603053543#202603063094 |sernav=Live - Iran says it is not seeking ceasefire as Trump threatens ‘death, fire and fury’ |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> û sê leşkerên aştîparêzên ganayî yên ku di nav hêzên UNIFILê de bûn, li Başûrê Libnanê bûne hedefa mûşekekan û birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260306-us-warns-bombardment-surge-as-israel-strikes-iran-lebanon |sernav=War in the Middle East: Ghanaian peacekeepers in Lebanon wounded in missile attacks |malper=France 24 |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> Tankera îranî IRIS Bushehr ji aliyê hêzên deryayî yên [[Srî Lanka]]yê ve hatiye desteserkirin ku ev yekem car e ku ji [[Şerê Cîhanî yê Duyem|Şerê Cihanê ya Duyem]] vir ve keştiyeke şer li welatekî bêalî hatiye desteserkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.newsfirst.lk/2026/3/5/sri-lanka-takes-control-of-iranian-ship-iris-bushehr-and-208-crew |sernav=Sri Lanka Takes Control of Iranian Ship Iris Bushehr and 208 Crew |malper=english.newsfirst.lk |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Hatiye îdîakirin ku li Azerbaycanê hêzên ewlehiyê yên herêmî planeke êrîşî ya girêdayî Îranê asteng kirine. Kesên ku hatine girtin bi îdîaya bi plankirina teqandina boriya petrolê ya Bakû-Tiblîsî-Ceyhan, balyozxaneya Îsraêlê û kenîşteyên li Bakûyê hatin sûcdar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ukranews.com/en/amp/news/1138555-azerbaijan-announces-prevention-of-terrorist-attacks-planned-by-iran-against-israeli-embassy-and |sernav=Azerbaijan announces prevention of terrorist attacks planned by Iran against Israeli Embassy and synagogue |malper=ukranews.com |roja-gihiştinê=2026-03-10 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/06/azerbaijan-says-it-stopped-iranian-terror-attacks-dismantled-terror-cells |sernav=Azerbaijan says it stopped Iranian terror attack plot |malper=euronews |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-10 |ziman=en }}</ref> === 7ê adarê === DYAyê sêyem keştiya balafiran a bi navê ''USS George H. W. Bush'' şandiye [[Rojhilata Navîn]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.freepressjournal.in/world/operation-epic-fury-is-us-deploying-3rd-carrier-uss-george-hw-bush-cvn77-to-the-middle-east-amid-iran-war-heres-all-we-know |sernav=Operation Epic Fury: Is US Deploying 3rd Carrier, USS George H.W. Bush (CVN‑77), To The Middle East Amid Iran War? Here's All We Know |malper=Free Press Journal |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://news.usni.org/2026/03/06/uss-gerald-r-ford-now-in-the-red-sea-uss-george-h-w-bush-wraps-pre-deployment-exercises |sernav=USS Gerald R. Ford Now in the Red Sea, USS George H.W. Bush Wraps Pre-Deployment Exercises |malper=USNI News |tarîx=2026-03-06 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=Shelbourne |pêşnav=Mallory }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.apa.az/america/us-said-expected-to-deploy-3rd-aircraft-carrier-to-the-middle-east-495510 |sernav=US said expected to deploy 3rd aircraft carrier to the Middle East |malper=Apa.az |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her çiqas hem DYA û hem jî Îsraêlê înkar kirine ku wan êrîşî dezgehên bêxwêkirinê kiriye, artêşa Îranê gotiye ku êrîş li ser dezgeheke bêxwêkirina avê ya li girava Qeşmê hatiye kirin ku bandor li dabînkirina ava 30 gundan kiriye û DYA sûcdar kiriye û gotiye ku wan bi êrîşkirina cihên ku Îranê wekê çavkaniya êrîşê li dijî Îranê diyar kiriye, ji bo tola êrîşan hedef girtine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-07 |sernav=IRGC says it attacked US base in Bahrain, claims it was used to strike desalination plant in Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-says-it-attacked-us-base-in-bahrain-claims-it-was-used-to-strike-desalination-plant-in-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://time.com/7383099/iran-news-oil-strikes-tehran/ |sernav=Tehran Shrouded in Toxic Cloud After Israel Strikes Fuel Depots |malper=TIME |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Schneid |pêşnav=Rebecca |paşnav2=Jamalpour |pêşnav2=Fatemeh }}</ref> Keştiya firokehilgir a brîtanî ''HMS Prince of Wales'' ketiye rewşa amadebaşiyê ya pêşketî ku berjewendîyên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] li herêmê biparêze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c39w2nj1rk8o |sernav=British aircraft carrier HMS Prince of Wales prepped to set sail |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-07 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-GB }}</ref> Serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan di 7ê adarê de ji rojnamevanan re gotiye ku Îran dê ji 7ê adarê û pê ve êrîşên li ser cîranên xwe rawestîne heya ku êrîş ji wir dest pê neke. Tevî vê daxuyaniyê, Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê piştê vê daxûyaniyê ji aliyê dronên îranî ve rastê êrîşan hatiye. Êrîşên esmanî yên Îranê bandorek mezin li ser kompleks û rafineriyên petrolên pargîdaniya Halliburton a amerîkî ya li Besrayê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://in-cyprus.philenews.com/international/drone-attack-basra-halliburton-kbr-fire-iraq-live/ |sernav=Drone attack on foreign oil compound in Iraq’s Basra sets Halliburton and KBR facilities ablaze |malper=in-cyprus.philenews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US }}</ref> Artêşa Îranê bi dronekê êrîşî tankera petrolê ya bi ala Maltayê Prima kiriye. NDTV ragihandiye ku piştî hefteyekê şer, dibe ku tenê nêzîkî hezar mûşekên balîstîk li Îranê bimînin. === 8ê adarê === Di 8ê adarê de kurê Xameneyî ya duyem Mocteba, wekê rêberê nû yê Îranê hatiye hatiye diyar kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Treisman |pêşnav=Rachel |tarîx=2026-03-09 |sernav=What to know about Mojtaba Khamenei, Iran's new supreme leader |url=https://www.npr.org/2026/03/09/nx-s1-5742375/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Êrîşên esmanî yên Îsraîlê ji bo cara yekem li ser dezgehên petrolê yên Îranê daye ku di encamê de çar kes hatin kuştin û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li dijî van êrîşên li ser dezgehên petrolê nerazîbûna nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/08/us-dismayed-israel-iran-fuel-strikes |sernav=Scoop: U.S. dismayed by Israel's Iran fuel strikes, sources say |malper=Axios |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Caputo |pêşnav=Barak Ravid,Marc }}</ref> Êrîşên li ser depoyên sotemeniyê yên nêzîkî Tehranê bûye sedema rijandina petrolê û "çemê agir" ên li kolanên derdorê û bajar di nav ewrek dûyê reş ê gurr de maye û bûye sedema barana reş a asîdî ya jehrîn ku li derdorê deverê bariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timesnownews.com/world/middle-east/iran-war-oil-depot-strikes-videos-black-rain-us-israel-air-strikes-article-153787160 |sernav='River of Fire' in Tehran: Videos Show Israeli Strikes Hit Iran Fuel Depots, Trigger Black Rain |malper=Times Now |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Rayedarên Îranê ji welatiyan xwestine ku li malê bimînin, li derve bi rûpoşan bigerin, xwarin û sotemeniyê bi kêmanî bikar bînin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Parent |pêşnav=Deepa |tarîx=2026-03-08 |sernav=‘Dark, like our future’: Iranians describe scenes of catastrophe after Tehran’s oil depots bombed |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/08/dark-like-our-future-iranians-describe-scenes-of-catastrophe-after-tehrans-oil-depots-bombed |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Wezareta berevaniya Keyaniya Yekbûyî piştrast kiriye ku hêzên wan droneke îranî ku ber bi Iraqê ve diçû, asteng kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.the-independent.com/news/world/middle-east/kuwait-city-tower-fire-drones-iran-war-b2934196.html |sernav=Kuwait city tower erupts in flames as Iran launches new wave of strikes in the Gulf |malper=The Independent |tarîx=2026-03-08 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Her wiha, wezaretê niyeta xwe ya şandina helîkoptereke Merlîn ji bo herêmê diyar kiriye ku di demên pêşin de alîkariya tespîtkirina gefên hewayî bike. Li gorî Heyva Sor a Îranê ji destpêka şer ve bi tevahî 65 dibistan û 32 navendên bijîşkî (wek nexweşxane û dermanxane) bûne hedef û zêdetirî 10.000 deverên sivîlan ji ber êrîşan zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/8/iran-live-israel-bombs-tehran-oil-depots-attacks-on-gulf-states-continue |sernav=Iran war updates: New supreme leader named; 2 killed in Saudi Arabia strike |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kelliher |pêşnav=Ted Regencia,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Caolán Magee,Fiona }}</ref> === 9ê adarê === [[NATO]]yê rêgirtina li duyem ê mûşeka balîstîk a li ser qada hewayî ya [[Bakurê Kurdistanê]] piştrast kiriye ku mûşekê li ser esmanê Dîlok a Bakurê Kurdistanê, li nêzîkî [[Dîlok]]ê hatiye têk têk birin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-09 |sernav=NATO intercepts second Iranian ballistic missile fired towards Turkey |url=https://www.straitstimes.com/world/middle-east/turkey-says-second-iranian-ballistic-missile-shot-down-by-nato-defences-in-airspace |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Straits Times |ziman=en |issn=0585-3923 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/899194/slug |sernav=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |malper=NATO Intercepts Iranian Ballistic Missile in Turkish Airspace, Türkiye's Defense Ministry Says |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Donald Trump piştî axavtina bi serokê Rûsyayê Vladimir Putin re îdîa kiriye ku "şer pir temam e, hema bêje temam bûye" û gotiye "me di gelek waran de şer qezenc kiriye."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/09/trump-iran-war-end.html |sernav=Trump says Iran war will end 'very soon,' predicts lower oil prices |malper=CNBC |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en |paşnav=Mangan |pêşnav=Dan }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Trew |pêşnav=Bel |tarîx=2026-03-13 |sernav=Iran-US war latest: US confirms troops killed in Iraq plane crash as explosion hits Tehran demonstration |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-us-war-live-updates-trump-israel-oil-iraq-b2937707.html |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The Independent |ziman=en }}</ref> Trump piştre di civîneke çapemeniyê ya ku di heman rojê hatiye lidarxistin de ji hinek şîroveyên xwe vegeriya û piştgirî da wezîrê berevaniyê Pete Hegseth dema ku gotibû ku şer tenê "destpêka avakirina welatekî nû" ye û ew ê "zû" biqede.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Cameron |pêşnav=Chris |paşnav2=Fassihi |pêşnav2=Farnaz |paşnav3=Boxerman |pêşnav3=Aaron |paşnav4=Troianovski |pêşnav4=Anton |paşnav5=Pérez-Peña |pêşnav5=Richard |tarîx=2026-03-09 |sernav=After Global Economy Shudders, Trump Zigzags on Whether War Is Nearing End |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/10/world/iran-war-trump-us-israel |roja-gihiştinê=2026-03-13 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> Lêbelê Trump her wiha gotiye ku Amerîka dê di roja sêşemê de êrîşa "roja herî dijwar" pêk bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dw.com/en/us-israel-war-with-iran-updates-oil-price-trump/live-76284477 |sernav=Iran war: Tuesday to be 'most intense day' of US strikes |malper=dw.com |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en }}</ref> Nêzîkî 12 bombebaranên B1-B gihîştine baregehên li Ewropayê. 5 ji wan li baregeha Hêza Hewayî ya Qraliyetê ya Fairfordê li Keyaniya Yekbûyî daketin û tevlî sê bombebaranên B-52 bûne, di heman demê de jî 3 B1-B yên din jî ber bi Baregeha Hewayî ya Ramsteinê li Almanya ve hatine şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.airandspaceforces.com/b-1s-b-52s-bombers-europe-iran-epic-fury/ |sernav=B-1s and B-52s Bombers Pour into Europe for Ops Against Iran |malper=Air & Space Forces Magazine |tarîx=2026-03-09 |roja-gihiştinê=2026-03-13 |ziman=en-US |paşnav=South |pêşnav=Todd }}</ref> === 10ê adarê === Di şeva 9 û 10ê adara 2026an de, bombebaranên li ser Tehranê bi girîngî zêde bûye. Rêzeke teqîn bajarê Tehranê, bi taybetî li beşên rojhilat, rojava û başûrê bajêr ku dengê çend teqînên bihêz bi rêzê ve hatiye bihîstin. Herwiha li Kerecê ku bajarekî mezin ê li bakurê rojavayê Tehranê ye, teqînên mezin hatine ragihandin ku li wir çend teqîn li herêmên pîşesaziyê hatine ragihandin. Li bakurê rojavayê welat, li bajarê Tebrîzê jî dengê teqînan hatiye. Rayedarên îranî tavilê asta zirarê li van bajaran eşkere nekirine lê çend çavkaniyên herêmî ragihandine ku êrîşên ku tesîsên lojîstîk û pîşesaziyê hedef digirin hatine kirin.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://aje.news/a49wlz?update=4382851 |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li başûrê rojhilatê welêt, balafirgeha Kermanê jî rastî êrîşan hatiye. Li gorî rayedarên herêmî yên ku ji aliyê medyaya Îranê ve hatine parvekirin, gelek avahiyên balafirgehê zirar dîtine. Herwiha êrîşên li bajarê Îsfahanê jî hatine berdewam kirin ku Qesra dîrokî ya kevnar a Chehel Sohoun, ku di Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê de ye, piştî bombebaranê zirareke mezin dîtiye. Êrîşê ji ber nêzîkbûna bajêr ji bo çend tesîsên nukleerî yên hesas bûye sedema fikarên cidî.<ref name=":10" /> Li deryayê hêzên amerîkî operasyonên xwe yên li dijî şiyanên deryayî yên Îran a li Kendava Farsê berdewam kiriye. Di civîneke çapemeniya li Washingtonê, serkêşê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine diyar kiriye ku hêzên amerîkî keştîyên îranî yên ku beşdarî operasyonên danîna mayinên deryayî bûne, hedef girtine. Li gorî wî, ji destpêka şer ve zêdetirî pêncî keştîyên îranî hatine bin av kirin an jî hatine rûxandin.<ref name=":10" /> Li bajarê Manamayê ku paytexta Behreynê ye, bi êrîşeke dronî birca Millennium li navçeya Seefê hatiye hedef girtin. Navendên pargîdaniyên telekomunîkasyonê Clarent ku li qata 11em a avahiyê bû, piştî teqînê zirarên mezin dîtiye. Her wiha wezareta karên hundir a Behrêynê piştrast kiriye ku êrîşeke cuda li dijî avahiyeke niştecihbûnê li bajêr pêk hatiye jinek jiyana xwe jidest daye û çend kesên din birîndar bûye. Rayedaran êrîş wekê "êrîşek eşkere" ya ku sivîlan hedef digire wesif kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/us-iran-war-targets-map-numbers/ |sernav=Map and chart track the latest U.S. and Iranian war targets - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-10 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, rafineriya Ruwais ku yek ji mezintirîn rafineriyên petrolê ya cîhanê ye, piştî êrîşeke bi dronan ku herêma pîşesaziyê ya Ruwais li mîrgeha Ebû Dabî bûye armanca êrîşên Îranê, hilberîna neftê bi demkî sekiniye.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/10/woman-killed-in-bahrain-as-other-gulf-states-intercept-iranian-missiles |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Li Erebistana Siûdî dronek li taxeke niştecihbûnê ya bajarê Ez Zulfî yê li parêzgeha Riyadê ketiye xwarê. Rayedarên Siûdî ragihandine ku di bûyerê de ziyana madî çêbûye lê ti kes nemiriye.<ref name=":11" /> Demek kurt piştî ku artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan avêtina mûşekan ji Îranê tesbît kiriye, li Îsraêlê, çend êrîşên mûşekan li herêma Beyt Şemeş a li navenda welêt hatin ragihandin. Tîmên rizgarkirinê ji bo nirxandina rewşê şandin cihê bûyerê, lê di cih de ti birîndar nehatin ragihandin. Li gorî wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê, di 24 saetên borî de 191 kes, hem sivîl û hem jî personelên leşkerî, ji ber pevçûnê rakirine nexweşxaneyê. Ji destpêka şer ve 2 hezar û 339 birîndar li nexweşxaneyên Îsraêlê hatine derman kirin. Li gorî agahiyên herî dawî yên heta 10ê adarê, 95 kes li nexweşxaneyan mane ku 11 ji wan rewşa wan giran e. Di heman demê de, di êrîşeke mûşekî ya Îranê de li ser bajarê Yehudê li navenda Îsraêlê kesek jiyana xwe jidest daye û du kes jî birîndar bûne. === 11ê adarê === Di roja 11ê adarê de hêza hevbeş a Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li seranserê axa Îranê beberdewam kirine ku ev êrîş li hemberî qereqolên polîsan li parêzgehên [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Tehran]] û her wiha navendeke Besîcê li Tehranê û baregehên Besîcê Îmam Riza li Îsfehanê pêk hatine. Her wiha baregeha 7em a hêzên hewayî jî hatine hedefgirtin. Li Bender Ebasê, li parêzgeha Hormozgan, dezgehên medyayî yên li dijî rejîmê nûçeyên rûxandina radareke Îranê ragihandine. Li parêzgeha Xuzistanê, rafineriya Abadanê rastî lêdanekê hatiye ku êrîş yek sedemên krîza enerjiyê ye ku qutbûnên rojane yên elektrîka li seranserê Îranê girantir kiriye. Fermandariya Amerîkayê ragihandiye ku ji destpêka şer ve wan li Îranê zêdetirî 5.500 hedefan xistiye û diyar kiriye ku li ser beşên mezin ên axa Îranê serdestiya wan ê hewayî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https://www.france24.com/fr/moyen-orient/20260311-en-direct-guerre-au-moyen-orient-iran-revendique-frappes-grande-ampleur-israel-etats-unis-golfe-petrole |sernav=Wikiwix Archives |malper=archive.wikiwix.com |roja-gihiştinê=2026-03-14 }}</ref> Di heman rojê de hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li avahiya Bank Sepah li Tehranê xistiye ku di encamê de avahî hilweşiyaye û xizmetguzariyên serhêl û yên rûbirû hatiye rawestandin. Ev bankeya ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatiye hilweşandin, berpirsiyarê dayîna mûçeyên karmendên Pasdarên Şoreşê û artêşa birêkûpêk a Îranê bû. Li gorî medyaya herêmî karmendên ku ji bo amadekirina mûçeyên mehê di şifta şevê ya awarte de dixebitîn, hatine kuştin. Xizmetên Banka Melli ku saziyeke din a bi rejîmê ve girêdayî ye, çend roj in hatine astengkirin. Di bersivê de, baregeha Xetam el-Enbiya ragihandiye ku navendên aborî û bankên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ve girêdayî yên li herêmê niha hedefên wan ên rewa ne û bang li sivîlan kiriye ku ji ber êrîşên Dewletên Yekbûyî di nav kîlometreyekê de nêzîkî saziyên bankayên Îranê nebin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498593/larmee-iranienne-dit-vouloir-desormais-frapper-des-cibles-economiques-dans-la-region.html |sernav=L'armée iranienne dit vouloir désormais frapper « les centres économiques et les banques » dans la région |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Erebistana Siûdî Îran êrîşên dubare li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê ya padîşahiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniyê ragihandiye ku wan heft dronên ku ber bi zeviya petrolê ya Şeybe ya mezin li rojhilatê welêt ve diçûn asteng kirine ku ji aliyê Aramco ve dihatin xebitandin û ji destpêka şer ve çend caran hatiye hedefgirtin. Şeş mûşekên balîstîk ên ku baregeha hewayî ya prens Siltan ku leşkerên amerîkî li nêzîkî Riyadê lê dimînin, hatine hedef digirtin, hatine têkbirin, her wiha pênc dron li herêma El Xerj û du dronên din jî li nêzîkî Hafar El Batîn, li ser sinorê Kuweytê hatine têk birin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/11/iran-fires-missiles-drones-at-gulf-nations-as-ship-hit-in-strait-of-hormuz |sernav=Iran fires missiles, drones at Gulf nations as ship hit in Strait of Hormuz |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Hêzên Îranê pêlek li dijî Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî pêlek nû yê êrîşan daye destpêkirin ku tê de dron û mûşek hatine bikaranîn. Du dron li nêzî Balafirgeha Navneteweyî ya Dubayê ketin xwarê û di encamê de çar kes birîndar bûn ku di nav de du welatiyên ganayî, yek bangladeşî û welatiyekî hindî di nav de hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lorientlejour.com/article/1498577/des-drones-tombes-pres-de-laeroport-de-dubai-quatre-blesses-autorites.html |sernav=Des drones tombés près de l'aéroport de Dubaï, quatre blessés |malper=L'Orient-Le Jour |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Li Qeterê piştê ku li Dohayê dengê teqînan hatiye bihîstin ku hatiye ragihandin ku êrîşeke mûşekî hatiye têkbirin.<ref name=":12"/> Li Kuweytê, Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya avêtina du mûşekan li baregeha amerîkî ya Kampa Arifjan, li başûrê bajarê Kuweytê ku baregeha pêşeng a pêkhateya bejayî ya CENTCOMê lê ye, girtiye ser xwe. Di heman rojê de artêşa Kuweytê bêbandorkirina heşt dronan ragihandiye. Li Omanê balafirên bêmirov ên îranî li bendera Salalahê xistine û tankên sotemeniyê hatine armanc girtin. Her çend ti qurbanî nehatine ragihandin jî, xebatên li benderê hatine rawestandin. Di encamê de li wir agirêkî mezin derketiye û di tevahiya êvarê de gurtir bûye û beşek mezin ji benderê şewitandiye.<ref>{{Jêder |sernav=Des réservoirs de carburant touchés par une frappe de drones à Oman |tarîx=2026-03-11 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-des-reservoirs-de-carburant-touches-par-une-frappe-de-drones-a-oman_VN-202603110647.html |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=fr }}</ref> Îranê li Tengava Hurmizê û li Kendava Erebî, êrîşên xwe yên li dijî keştîyên bazirganî zêde kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://abcnews.com/International/attacks-strait-hormuz-intensify-iran-targeted-commercial-ships/story?id=130962627 |sernav=Tensions continue to escalate in the Strait of Hormuz as 3 commercial ships attacked |malper=ABC News |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di heman rojê de êrîşên Îranê û êrîşên komên girêdayî Îranê ku di nav axa Iraqê de ne li hemberî [[Başûrê Kurdistanê]] berdewam kiriye. Îran li Başûrê Kurdistanê êrîşî wergehên kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] kirine. Heşt balafirên bêpîlot ên ku di du pêlan de hatin avêtin baregeha partiya Komala li herêma Zirgiwezala, nêzîkî [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] bûye armanca êrîşên Îranê û di encamê de pêşmergeyek jiyana xwe jidest daye û du peşmerge jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/130320264 |sernav=Kî ji kû derê bi kîjan dronan êrişî Herêma Kurdistanê dike? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-14 |ziman=en }}</ref> === 12ê adarê === ==== Êrîşên li ser Îranê ==== Di roja 12 adarê de hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe yên li seranserê axa Îranê bi awayekî berbiçav zêde kiriye û ji destpêka şer ve hejmara xalên ku hatine hedefgirtin gihîştiye nêzîkî 6.000an. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan kompleksa Taleghan, ku li Parçînê li başûrê rojhilatê Tehranê ye, bombebaran kiriye ku ew wekê tesîseke stratejîk ji aliyê rejîmê ve hatiye bikaranîn ku şiyanên girîng ji bo çêkirina çekên nukleerî pêş bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/live-updates/iran-war-us-israel-gulf-allies-strait-of-hormuz-attacks-oil-prices-stocks/ |sernav=Iran war paralyzes oil trade, U.S. military plane crashes in Iraq |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav= |pêşnav= |paşnav2= |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |paşnav4= |paşnav5= |pêşnav5= |paşnav6= |pêşnav6= |paşnav7= |pêşnav7= }}</ref> Her wiha êrîş bi awayekê sîstematîk xalên kontrolê yên milîsên paramîlîter ên Besîcê li seranserê Tehranê hatiye pêk anîn ku artêşa Îsraêlê dibêje wan li gelek deverên Tehranê xalên leşkerî danîne ku şêniyên bajêr de tirsê çêkirine. Di heman demê de UNHCR radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve 3,2 milyon îranî li hundirê welat koçber bûne, ku ev hejmar di navbera 600.000 û milyonek malbatan de ye ku piraniya wan ji Tehran û deverên mezin ên bajarî reviyan ku li bakurê welat û deverên gundewarî penageh bibînin û di heman demê de Neteweyên Yekbûyî diyar kiriye ku ew texmîn dikin ku ev koçberiya berdewam zêde bibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.unhcr.org/fr/actualites/communiques-de-presse/jusqua-3-2-millions-diraniens-temporairement-deplaces-dans-leur |sernav=Jusqu'à 3,2 millions d'Iraniens temporairement déplacés dans leur pays alors que le conflit s'intensifie |malper=HCR |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr |paşnav=Ito |pêşnav=Par Ayaki }}</ref> Di warê siyasî de rêberê bilind ê nû yê Îranê Mucteba Xameneyî peyama xwe ya yekem ê piştî erkdarkirina xwe bi daxuyaniyekê ku li ser televîzyona dewletê ya Îranê hatiye xwendin lê di weşanê de deng û dîmenên Mucteba Xameneyî nehatiye parvekirin. Mucteba Xameneyî di vê peyamê de bi tundî soza tolhildanê li dijî Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ji bo wêrankirina çêbûyî daye ku daxwaz dike ku Tengava Hurmizê girtî bimîne û diyar kiriye ku hemî baregehên amerîkî yên li herêmê ji bo wî hedef in. Balyozê Îranê li Nîkosyayê piştrast kiriye ku ew di êrîşa ku bavê wî tê de hatiye kuştin de birîndar bûye û ragihandiye ku ew ji ling, dest û milê xwe birîndar bûye û di heman demê de şêwirmendekî hikûmetê bi eşkereyî piştrast kiriye ku ew sax û tenduristiya wî baş e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/nous-nous-vengerons-le-nouveau-guide-supreme-iranien-mojtaba-khamenei-sort-du-silence-dans-un-message-lu-a-la-television_AP-202603120568.html |sernav="Nous nous vengerons": le nouveau guide suprême iranien Mojtaba Khamenei sort du silence dans un message lu à la télévision |malper=BFM |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Di 12 adarê de êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî Îran êrîşên li ser binesaziya leşkerî û enerjiyê berdewam kiriye. Wezareta berevaniya siudî têkbirina çend balafirên bêpîlot ên ku bîrên petrolên mezin ên li Şeybe hedef digirtin ku ji destpêka şer ve gelek caran hatibû hedefgirtin û her wiha têkbirina dronek ku bi awayekî xeternak nêzîkî navçeyek Riyadê dibû ku balyozxaneyên biyanî lê ne, ragihandiye ku vê yekê berfirehbûna hedefên Îranê ber bi deverên dîplomatîk ve nîşan daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/12/saudi-defense-ministry-says-intercepted-drones-headed-to-shaybah-oil-field |sernav=Saudi Arabia intercepts 24 drones targeting Eastern Province and Shaybah oil field |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Mîrgehên Erebî yên Yekbûyî, piştî lêdaneke rasterast ji aliyê droneke Îranê ve, li avahiya bilind ê bi navê Harbour Creek li Dubaiyê agir derketiye û di heman demê de bermahiyên droneke din jî li nêzîkî navçeya darayî ya Dubaiyê ku yek ji navendên aborî yên herî girîng ên herêmê ye, ketiye xwarê. Keştiyeke neftê jî 65 kîlometre li bakurê Jebel Elî ji aliyê guleyeke nenas ve hatiye lêdan ku bûye sedema agireke piçûk ê li ser keştiyê ku zû hatiye kontrolkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/dubaibased-dp-world-says-jebel-ali-port-fully-operational-inbound-vessel-traffic-reduced |sernav=Dubai-based DP World says Jebel Ali port fully operational, inbound vessel traffic reduced |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Kuweytê droneke îranî rasterast li avahiyek niştecihbûnê li başûrê welêt xistiye ku di encamê de du sivîl birîndar bûn û agir bi avahiyê ketiye ku ji aliyê agirkujan ve bi lez û bez hate kontrolkirin. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye lêdan ku ziyanên madî yên girîng li binesaziyê çêbûne lê di vê êrişê de ti qurbanî çênebûne. Wezareta berevaniya Kuweytê ragihandiye ku çend dronên din berî ku bigihîjin hedefên xwe hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/gulf/2026/03/12/kuwait-international-airport-targeted-by-drones-causing-material-damage-only- |sernav=Kuwait International Airport targeted by drones, causing material damage only |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en }}</ref> Li Behrêynê balafirên bêmirov ên Îranê li depoyên hîdrokarbonên li parêzgeha Muharraqê dixin û di encamê de agirê mezin û dijwar derketiye holê ku ji dûr ve hatiye dîtin. Wezareta karên hundir bi lezgînî bang li şêniyên bajarokên nêzîk ên wekê Hidd, Arad, Qelalî û Samahîc kiriye ku ji ber dûyê jehrîn a qalind a ku ji cihê şewatê derdikeve, li hundir bimînin û pencere û deriyên hewakirinê bi hişkî bigirin. Di dawiya rojê de agir hatiye kontrolkirin ku ev yek rê da rayedaran ku qedexeyên li ser şêniyên deverê hatibûn ferzkirin, rakin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c743gpd9z72o |sernav=Iran steps up attacks on energy targets as tankers hit |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-GB }}</ref> Li Tengava Hurmizê û Kendava Farsê, rewşa deryayî bi awayekî metirsîdara berdewam xirabtir bûye. Sê deryavanên keştiya barkêş a teylandî Mayuree Naree ku roja berê ji aliyê keştiyeke şer ê Îranê ve ku ji dûr ve tê xebitandin rastî êrîşê hatine, hê jî winda ne û hatiye bawerkirin ku ev deryavan di odeya motorê ya zirar dîtiye de asê mane. Her çend agir hatiye vemirandin jî, gihîştina keştiyê hê jî ne gengaz e. Bîst endamên din ên tîma deryavan ku hemî hemwelatiyê teylandî bûn, bi ewlehî gihiştine Omanê. ==== Êrîşên li dîjî Başûrê Kurdistanê ==== Li [[Başûrê Kurdistanê]], li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] baregeheke leşkerî ya Îtalyayê rastî êrîşan hatiye. Mûşekek rasterast li baregeha leşkerên îtalî dikeve lê ji ber ku berê ev baregeh hatibû valakirin ti qurbanî çênebûye. Wezîrê berevaniya Îtalyayê Guido Crosetto êrîş piştrast kiriye û vegerandina 141 leşkerên îtalî yên ku hê jî li baregehê ne ragihandiye ku vekişîneke ku ji ber sedemên ewlehiyê beriya bûyerê hatibû plankirin, 102 leşker berê vegeriyabûn Îtalyayê û nêzîkî çil leşkerên din jî li Urdunê hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilmessaggero.it/schede/erbil_base_militare_italiana_dove_si_trova_quanti_soldati_ci_sono-9411572.html |sernav=Erbil, la base militare italiana nella zona a rischio: dove si trova, quanti soldati italiani ci sono e chi è il comandante |malper=www.ilmessaggero.it |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=it }}</ref> Di heman rojê de baregeha hevbeş a fransî-kurdî ya Mala Qara, ku bi qasî 40 kîlometreyan li başûrê rojavayê Hewlêrê ye, di şeva 12-13ê adarê de rastî êrîşeke du dronan hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.defense.gouv.fr/terre/actualites/deces-ladjudant-chef-arnaud-frion-operation-exterieure-irak |sernav=Décès de l’adjudant-chef Arnaud Frion en opération extérieure en Irak {{!}} Ministère des Armées et des Anciens combattants |malper=www.defense.gouv.fr |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Efserê erkan Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye. Ew yekem leşkerê Fransayê ye piştê demek dirêj li heremê jiyana xwe jidest dide. Serokkomarê Fransayê Emmanuel Macron saet di 1:37ê (dema herêmî) sibehê de mirina fermandarê fransî ragihandiye û diyar kiriye ku hebûna wan ê li heremê di çarçoveya têkoşîna li dijî terorîzma DAÎŞÊ de ji sala 2015an vir ve ye û diyar kiriye ku şerê li Îranê nikare êrîşên bi vî rengî rewa bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/monde/iran/guerre-entre-les-etats-unis-israel-et-l-iran/mort-d-un-soldat-francais-au-moyen-orient-qui-etait-l-adjudant-chef-arnaud-frion-mort-lors-d-une-attaque-de-drone-dans-le-kurdistan-irakien_7865429.html |sernav=Qui était l'adjudant-chef Arnaud Frion, mort lors d'une attaque de drone dans le Kurdistan irakien ? |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr-FR }}</ref> === 13ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 13ê adarê de êrîşên Îsraêl û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê êrîşên xwe yên li ser Îranê bi awayekî berbiçav zêde kirine û li gorî raporên ajansan ji destpêka şer û pevçûnan vir ve hejmara xalên ku hatine lêxistin gihiştiye 15.000an. Di şeva 12-13ê adarê de artêşa Îsraêlê li parêzgeha Xuzistanê êrîşî çend cihên ewlehiyê yên navxweyî kiriye ku di nav wan de baregeha polîsên li parêzgeha Ehwazê, baregeha hêzên bejayî yên mihafizên şoreşê ya li heman bajarî û tugaya zirxî ya 292em a artêşa birêkûpêk a li Dezfulê hebûn. Li gorî nirxandinên Amerîkayê, hevpeymaniyê heta 13ê adarê ji sedî 60 heta 80ê fuzeyên Îranê û heta ji sedî 80ê pergala parastina hewayî ya Îranê ji holê rakirine. Tesîseke çêkirin û depokirina mûşekên balîstîk ên bin erdê li Şîrazê, parêzgeha Farsê û her wiha cihekî mûşekan ku li Borazcan a li parêzgeha Buşehrê û herêma pîşesaziyê ya Hacîabadê li Arakê, parêzgeha Markazî, ku pargîdaniyên bi bernameya nukleerî ya Îranê ve girêdayî ne, hatine bombebarankirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnbc.com/2026/03/13/trump-says-us-obliterated-military-targets-on-irans-kharg-island-but-didnt-wipe-out-oil-infrastructure.html |sernav=Iran threatens to retaliate against neighbors; Trump urges countries to assist in securing Strait of Hormuz |malper=CNBC |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Cullen |pêşnav=Sam Meredith,Darla Mercado, CFP®,Terri }}</ref> Donald Trump bi xwe radigihandiye ku wî fermana yek ji êrîşên esmanî yên herî bihêz ên dîroka Rojhilata Navîn li dijî girava Xarkê daye ku bi qasî ji %90 ê ji petrola hinardekirî ya Îranê ji wir derbas dibe. Careke din dîsa Trump zelal kiriye ku wî biryar daye ku binesaziya petrolê ya giravê biparêze, di heman demê de gef xwar ku ger Îran rê li ber veguhestina petrolê li Tengava Hurmuz bigire, ew ê giravê hilweşîne. Wî her wiha îdia kiriye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê di hefteya bê de li Îranê pir bi tundî êrîş bike, ev yek nîşan dide ku dawiya pevçûnê nêzîk nîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bfmtv.com/international/amerique-nord/etats-unis/donald-trump-annonce-que-l-armee-americaine-a-mene-l-un-des-raids-aeriens-les-plus-puissants-de-l-histoire-du-moyen-orient-sur-l-ile-de-kharg-en-iran_AV-202603130962.html |sernav=Donald Trump annonce que l'armée américaine "a mené l'un des raids aériens les plus puissants de l'histoire du Moyen-Orient" sur l'île de Kharg en Iran |malper=BFM |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=fr }}</ref> Li navenda Tehranê, li nêzîkî şahiyeke ku ji bo roja cîhanê ya Qudsê teqîn çêbûne û herî kêm kesek jiyana xwe jidest daye. Artêşa Îsraîlê serê sibeha 13ê adarê ji welatiyên Îranê xwestibû ku ji du deverên li navenda paytextê ya nêzîkî cihê merasîma leşkerî ku gelek serokên payebilind ên Îranê ku di nav wan de serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan û rêveberê ewlehiyê Elî Larîcanî jî hebûn, vala bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/explosions-near-tehran-al-quds-day-march-in-solidarity-with-palestinians |sernav=Al-Quds Day rally in Tehran draws thousands despite US-Israeli attacks |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Erebistana Siûdî wezareta parastinê têk birina deh dronan ku li ser herêma rojhilatê Erebistanê difiriyan ragihandiye û piştre 28 dronên din ên ku di pêla duyem a êrîşan de ketine qada hewayî ya Siûdî jî hatine têk birin. Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî avahiyek li navenda darayî ya navneteweyî ya Dubayê bi ketina bermahiyên droneke li avahiyê dikeve ku zirar daye rûyê avahiyê lê ti birîndarî çênebû. Ev bûyer di demekê de qewimî ku pargîdaniyên navneteweyî yên mezin ên ku di nav de Citi, Deloitte û PwC jî hebûn, ji ber gefên Îranê ya li dijî navendên aborî û darayî yên bi Dewletên Yekbûyî û Îsraîlê ve girêdayî, ofîsên xwe ji DIFC yê vala kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://nypost.com/2026/03/13/world-news/international-financial-centre-in-dubai-hit-by-kamikaze-drone/ |sernav=International Financial Centre in Dubai hit by kamikaze drone {{!}} New York Post |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> Li Omanê du karkerên biyanî dema ku dronek li herêma pîşesaziyê ya El-Awahi li parêzgeha Sohar a bakurê Omanê ketiye xwarê, hatine kuştin û çend kesên din jî birîndar dibin. Droneke din li deverek vekirî bêyî ku ti qurbanî çêbibin ketiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/iran-war-what-is-happening-on-day-14-of-us-israel-attacks |sernav=Iran war: What is happening on day 14 of US-Israel attacks? |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en |paşnav=Melimopoulos |pêşnav=Elizabeth }}</ref> Li Tengava Hurmizê Îran trafîka deryayî bi tevayî asteng kiriye. Serokê fermandariya giştî ya hêzên hevbeş ên Amerîkayê Dan Caine qebûl kiriye ku tengav ji aliyê taktîkî ve hawîrdorek tevlihev pêşkêş dike û bi awayekî neyekser qebûl dike ku di demek kurt de pêşîgirtina li êrîşên Îranê li wir ne mimkûn e. Wezîrê enerjiyê ya Amerîkayê wisa difikire ku heta dawiya mehê eskortên tankeran werin bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-hegseth-caine-update-pentagon/ |sernav=Hegseth says there's "no clear evidence" Iran is placing new mines in Strait of Hormuz - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-13 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US |paşnav=Watson |pêşnav=Eleanor }}</ref> Li Îsraîlê, Îran di nav rojê de pênc mûşekên din ên balîstîk avêtiye. Mûşekek li Zerzîrê, rojhilatê Heyfayê, ketiye ku di encamê de bi dehan kes birîndar bûne û zirarên mezin daye malên derdorê. Artêşa Pasdarên Şoreşa Îslamî berpirsiyariya êrîşan girtiye ser xwe ku diyar kiriye ku wan avêtina mûşekên Xeybar Şekan bi Hizbullahê re koordîne kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Taber |pêşnav=D |tarîx=1994-10-10 |sernav=Diastereoselectivity in uncatalyzed intramolecular C_H insertion by an alkylidene carbene |url=https://doi.org/10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |kovar=Tetrahedron Letters |cild=35 |hejmar=41 |rr=7909–7910 |doi=10.1016/s0040-4039(00)78382-1 |issn=0040-4039 }}</ref> Li eniya leşkerî ya amerîkî dema ku balafir li rojavayê Iraqê ketiye xwarê, tevahiya tîma balafireke tanker a KC-135 ku ji şeş leşkeran pêk hatiye, jiyana xwe jidest dane. Di derbarê bûyerê de CENTCOMê diyar kiriye ku bûyer ne ji ber agirê dijmin an dostane çêbûye û balafireke duyem a têkildar bi ewlehî daketiye. Ev çarem balafireke leşkerî ya amerîkî ye ku ji destpêka şer ve dikeve xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/iran-war-kc-135-us-plane-crash-iraq-crew-deaths-confirmed/ |sernav=All 6 crew members killed in crash of American KC-135 refueling aircraft in Iraq, U.S. military confirms - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-15 |ziman=en-US }}</ref> === 14ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Hevpeymaniya Îsraêl û Amerîkayê êrîşên xwe li ser axa Îranê beberdewam kirine ku artêşa Îsraêlê ragihadiye ku wan navenda lêkolînê ya sereke ya Ajansa Fezayê ya Îranê armanc girtine ku ew wekê laboratuarên stratejîk ên ku ji bo pêşxistina peykên leşkerî, berhevkirina îstîxbaratê û rêberiya êrîşên li ser xalên li seranserê Rojhilata Navîn têne bikar anîn û her wiha kargehekê ji bo hilberîna pergalên parastina hewayî jî di nav de bû.<ref>{{Jêder |sernav=Guerre au Moyen-Orient: l’armée israélienne frappe le principal centre de recherche de l’Agence spatiale iranienne |tarîx=2026-03-14 |url=https://www.bfmtv.com/international/moyen-orient/iran/video-guerre-au-moyen-orient-l-armee-israelienne-frappe-le-principal-centre-de-recherche-de-l-agence-spatiale-iranienne_VN-202603140281.html |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a farsê di êrîşa mûşekî ya Îsraîl û Amerîkayê ya li ser herêmeke pîşesaziyê ya li Îsfehanê de 15 kes mirine. Di warê mîrasê de, Wezareta Mîrasa Çandî ya Îranê radigihîne ku ji destpêka şer û pevçûnan ve di bombebaranan de herî kêm 56 muzexane û cihên dîrokî li seranserê welst zirar dîtine. Di nav cihên ku ji ber êrîşan bi bandor bûye de Qesra Golestan a li Tehranê ku Cihê Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê ye û yek ji kevintirîn abîdeyên paytexta Îranê ye.û Meydana Neqşî-Cehan li Îsfehanê ku gewhereke mîmarî ya sedsala 17an e di nav de hebûn. Parêzgeha Tehranê herî zêde ji ber êrîşan bi bandor bûye ku 19 abîdeyên dîrokê zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/culture/patrimoine/en-iran-au-moins-56-musees-et-sites-historiques-ont-ete-endommages-selon-le-ministere-du-patrimoine-culturel_7868015.html |sernav=En Iran, au moins 56 musées et sites historiques ont été endommagés selon le ministère du Patrimoine culturel |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên îranî pêlên nû yên êrîşan li dijî Erebistana Siûdî dane destpêkirin. Wezareta berevaniya Siudî ragihandiye ku şeş mûşekên balîstîk ên ku ber bi parêzgeha Xercê ve hatine avêtin hatine têkbirin û her wiha deh dronên ku li ser herêma rojhilatê welêt difiriyan hatine rûxandin û piştre 28 dronên din ên ku derbasî qada hewayî bûne hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/14/iran-continues-intensified-attacks-across-gulf-in-us-israel-war-fallout |sernav=Iran continues intensified attacks across Gulf in US-Israeli war fallout |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Staff |pêşnav=Al Jazeera }}</ref> Her çiqas Donald Trump zirarê kêm dîtiye û diyar kiriye ku çar ji pênc balafirên ku lê ketine, jixwe vegeriyane xizmetê, li gorî Wall Street Journal, balafirên tanker ên amerîkî KC-135 ku li baregeheke Siûdî bi cih bibûn, di êrîşa Îranê de zirar dîtine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/five-air-force-refueling-planes-hit-in-iranian-strike-on-saudi-arabia-wHYFMW2YG3p0rwH3HaGU |sernav=Five Air Force Refueling Planes Hit in Iranian Strike on Saudi Arabia |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî piştî ku bermahiyên droneke Îranê ya têkbirî li tesîsan ketiye, li navenda petrolê ya Fuceyrayê ku bendergeheke stratejîk û termînala hinardekirina petrola xam e û rojane bi qasî milyonek bermîl petrola îmaratê derbas dibe, agireke mezin derketiye. Di êrîşên berdewam de welatiyekî urdunî bi sivikî birîndar bûye û hinek xebatên barkirina petrolê hatine sekinandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/u-a-e-says-one-injured-at-fujairah-oil-industry-zone-epFN2fUiQ73DfB8YN47F |sernav=U.A.E. Says One Injured at Fujairah Oil Industry Zone |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Kuweytê du dron li baregeha hewayî ya Ehmed El-Cabirê ku li nêzîkî kampa Arifjanê ye ku navenda fermandariya pêşverû ya CENTCOMê lê ye, xistine, sê leşkerên kuweytî bi sivikî birîndar bûne û ziyana milkî çêbûne. Balafirgeha Navneteweyî ya Kuweytê jî ji aliyê çend dronan ve hatiye armanc girtin ku zirar daye pergala radarê lê ti qurbanî çênebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/us-israel-iran-war-news-2026/card/VnOHZwluS01ImfjD06Ay |sernav=Kuwait Says Drones Struck Airport’s Radar System |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Li Iraqê balyozxaneya amerîkî li Bexdayê ku li herêma kesk a pir ewle ye, di dana sibê de bi êrîşeke dronî hatiye hedefgirtin û dûyê reş ji ser kompleksa dîplomatîk bilind bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.politico.eu/article/us-embassy-baghdad-hit-missile-drone-iran-war-defense/ |sernav=US embassy in Baghdad hit by missile |malper=POLITICO |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-GB }}</ref> Ji destpêka pevçûnan ve ev êrîşa duyem ê li dîjî balyozxaneyê ye. Çend demjimêran berê, êrîşên hevpeymaniya Îsraêl û Dewletên Yekbûyî li navçeya Arasat a Bexdayê êrîşî Keta'ib Hizbullah kirine û du endamên komê hatiye kuştin ku di nav wan de kesayetiyek ku ji hêla çavkaniyên ewlehiyê ve wekê kesek girîng dihat wesifandin. Derengiya êvarê baregeheke leşkerî li Balafirgeha Navneteweyî ya Bexdayê ji aliyê komên alîgirê Îranê ve hatiye hedefgirtin ku bû sedema agirê li embar û avahiyên demkî yên li derveyî deverê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/fr/info-en-continu/20260314-irak-attaque-contre-l-ambassade-am%C3%A9ricaine-trois-morts-dans-des-frappes-sur-un-groupe-pro-iran |sernav=Irak: attaque contre l'ambassade américaine, Washington appelle ses citoyens à quitter le pays |malper=France 24 |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr }}</ref> Donald Trump ji bo Tengava Hurmizê ji Çîn, Fransa, Japon, Koreya Başûr û Keyaniya Yekbûyî xwestiye ku bi koordîne kirina bi Dewletên Yekbûyî re keştiyên şer bişînin ku rê li ber derbasbûna keştiyên neftê vekin û diyar kir ku gelek welat amadekariyê dikin ku vê yekê bikin. Wî ragihand ku hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di demek nêzîk de dest bi hevalrêtiya keştiyên neftê bikin ku bi ewlehî di tengavê re derbas bibin, di heman demê de diyar kir ku bombebarana peravên Îranê û hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî dê di vê navberê de berdewam bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.franceinfo.fr/replay-jt/france-2/20-heures/donald-trump-lance-un-appel-a-d-autres-pays-dont-la-france-a-pour-venir-l-aider-dans-le-detroit-d-ormuz_7868198.html |sernav=Donald Trump lance un appel à d'autres pays, dont la France, pour venir l'aider dans le détroit d’Ormuz |malper=Franceinfo |tarîx=2026-03-14 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=fr-FR }}</ref> === 15ê adarê === Hatiye ragihandin ku di saetên serê sibê ya 15ê adarê de li derdora Îsfehanê êrîşên esmanî yên dijwar pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159508 |sernav=Heavy pre-dawn airstrikes reported across Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158996 |sernav=Explosions reported in several Iranian cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di heman rojê de li nêzîkî Şîrazê 20 teqîn hatin bihîstin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152097 |sernav=Message to Iran International reports about 20 explosions near Shiraz |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> û li başûrê Tehranê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603158403 |sernav=Video shows heavy explosions across southern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li baregeha hewayî ya Dezfulê,<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603150042 |sernav=Heavy smoke rises over Dezful air base after explosions |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> li Xumeyn û li Hemedan a Rojhilata Kurdistanê teqînên tund çêbûne.<ref name=":13"/><ref name=":13"/> Di dîmenek ku hate weşandin de hatiye dîtin ku zirara berfireh a êrîşa hewayî ya li ser Bendera Jaskê li parêzgeha Hormozgan nîşan dide.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603159291 |sernav=Video shows heavy damage at Jask port in southeastern Iran after US strikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Şêniyên li Îranê diyar kirine ku li seranserê welat zêdebûna belavkirina hêzên ewlehiyê zêde bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603152170 |sernav=Checkpoints expand as citizens report drones and strikes in several cities |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=en }}</ref> Di daxuyaniyekê de ku li ser hesabê X ê ya wezareta berevaniya Îtalyayê hatiye parvekirin, serfermandarê giştî Luciano Portolano gotiye, "vê sibehê, baregeha Elî El Salem a li Kuweytê rastî êrîşeke dronê hatiye. Penageheke ku tê de balafireke ji dûr ve tê kontrolkirin a hêza peywirê ya hewayî ya Îtalyayê hebûn, bûye armanca êrîşan û hatiye hilweşandin." Portolano diyar kiriye ku di bûyerê de ti karmend birîndar nebûne û ti kes rasterast rastî êrîşê nehatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/live/c7vj03n2ym4t |sernav=Rûpela zindî: Di roja 18an a şerê li Rojhilata Navîn de çi diqewime? |malper=BBC News Türkçe |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-17 |ziman=tr }}</ref> === 16ê adarê === Du qatên pêşîn ên Otêla Royal Tulip Al Rasheed li Herêma Kesk a Bexdayê dema ku şandeyeke Yekîtiya Ewropî û Erebistana Siûdî li wir bûn, ji aliyê dronekê ve hatiye armanc girtin. Kesî berpirsiyariya êrîşê negirt ser xwe; lêbelê ji ber ku ew nêzîkî êrîşeke bi heman rengî ya 48 demjimêr berê li dijî balyozxaneya amerîkî ya li Bexdayê bû, guman çêbûye ku ew êrîşeke Îranê be.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/16/iran-war-live-tehran-rejects-trump-claim-on-talks-gulf-attacks-continue |sernav=Iran war updates: Trump chastises nations for lack of Hormuz ‘enthusiasm’ |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Uras |pêşnav=Ted Regencia,Zaid Sabah,Caolán Magee,Virginia Pietromarchi,Alma Milisic,Nils Adler,Sarah Haider,Mariamne Everett,Elis Gjevori,Umut }}</ref> === 17ê adarê === Wezîrê berevaniya Îsraêlê, Yisrael Katz ragihandiye ku serokê konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê Elî Larîcanî di êrîşeke artêşa Îsraêlê de jiyana xwe jidest daye.<ref name="Fabian2026"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/s1t9tkiqwx |sernav=Israel confirms Larijani killed in Tehran safe house, Basij chief also eliminated |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-18 |ziman=en |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet }}</ref> Rayedarên îranî bêyî ku li ser van îdiayan şîrove bikin, peyameke bi destnivîs belav kirine ku hatiye îdiakirin peyam ji aliyê Larîcanî be hatiye nivîsandin. Hatiye diyarkirin ku ev peyama ku dîroka peyamê rojek berê bû, ji bo bîranîna deryavanên Îranî yên ku di êrîşên Dewletên Yekbûyî de mirine û tê payîn ku merasîmên cenazeyên wan werin lidarxistin, hatiye nivîsandin.<ref name="Fabian2026">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-17 |sernav=IDF confirms Iran’s ‘de facto leader’ Ali Larijani killed in airstrike overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-irans-de-facto-leader-ali-larijani-killed-in-airstrike-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-18 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşa Îsraîlê di daxuyaniyek fermî de diyar kiriye ku fermandarê Besîcê ya îranî Xulam Riza Silêmanî jî di êrîşan de jiyana xwe jidest daye û fermandarekî cîhada îslamî ya filistînî jî hatiye armancgirtin.<ref name="Fabian2026" /> === 18ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di roja 18ê adarê de wezîrê îstîxbarata Îranê Îsmaîl Xetîb di êrîşeke esmanî ya Îsraêlê de li Tehranê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Tondo |pêşnav=Lorenzo |paşnav2=Christou |pêşnav2=William |tarîx=2026-03-18 |sernav=Israel strikes Iran’s South Pars gasfield hours after forces kill intelligence minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/18/iran-intelligence-minister-esmail-khatib-killed-israel-claims |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di heman rojê de di saetên serê sibê de li Îranê gelek teqîn çêbûne. Cihên ku hatine armanc girtin deverên deryayî û tesîsên sereke yên benderan bûn ku di nav de deverên li dora benderên şehîd Bahonar û şehîd Rajaee, û her wiha cihên li nêzîkî termînalek petrola li Bandar Abbasê hebûn. Li herêma Zeytûn Karmendiyê ya Ehwazê teqînek bihêz çêbûye. Li gorî agahiyan, teqînek serê sibê li Songhor ku bajarekî Rojhilata Kurdistanê nêzîkî sinorê Başûrê Kurdistanê ye çêbûye û teqînek din jî li nêzîkî Kazerunê li başûrê Îranê hatiye bihîstin. Li rojavayê Tehranê, di demek kurt de li Malardê gelek teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603182963 |sernav=Wave of explosions reported across Iran in early morning hours |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Li Fardisê, êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê li ser tesîseke çêkirina helîkopteran li navçeya pîşesazî ya Nazê pêk hatine. Baregeha Artêşa Fath li Kerajê, ofîsên xizmetguzariya civakî yên bajêr, navenda rehabîlîtasyonê ya ji bo kesên astengdar û deverên niştecihbûnê jî rastê êrîşan hatine. Qereqolên polîsan ên li Qom û Bandar Lengehê jî rastî êrîşan hatine. Vîdyoyek nîşan daye ku êrîşa giran di sibeha roja çarşemê de li bakurê Tehranê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603184619 |sernav=Video shows a massive strike on Northern Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Îsraîlê gotiye ku wan navendên fermandariya Îranê li Tehranê armanc girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603183242 |sernav=Israel strikes Iranian command centers in Tehran, IDF says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Herwiha navendeke bijîşkî li Tehranê jî hatiye bombebarankirin. Beşek ji qada gazê ya Parsa Başûr a Îranê ji aliyê êrîşên esmanî yên Îsraîlê ve hatine armanc girtin û rafineriyên qada gazê ya li Asaluyeyê jî hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603181952 |sernav=Iran shuts several South Pars gas phases after strike |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.axios.com/2026/03/18/israel-strikes-iran-natural-gas-infrastructure |sernav=Israel strikes Iran natural gas facility in coordination with U.S. |malper=Axios |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en |paşnav=Ravid |pêşnav=Barak }}</ref> Êrîşên Îsraîlê herî kêm pênc keştîyên deryayî yên Îranê li Deryaya Xezerê armanc girtine û teqîn li Bendera Anzaliyê hatine bihîstin, trafîka çekan a du alî di navbera Rûsya û Îranê de, bi taybetî alavên dronên Şahedê asteng kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ynetnews.com/article/hkvkxtu9wl |sernav=Israeli Air Force strikes Iranian naval vessels in Caspian Sea for first time |malper=ynetglobal |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://maritime-executive.com/article/israel-strikes-iranian-naval-vessels-on-the-caspian-sea |sernav=Israel Strikes Iranian Naval Vessels on the Caspian Sea |malper=The Maritime Executive |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke esmanî li dadgeha li Laristanê pêk hatiye.<ref name=":14">{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603187786 |sernav=Video: Airstrikes hit courthouse in Larestan, southern Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Di 18ê adarê de HRANAyê 79 êrîş û herî kêm 125 qurbanî tomar kiriye.<ref name=":14"/> Li gorî HARNAyê herî kêm 15 sivîl jiyana xwe jidest dane û 105 kes jî birîndar bûne. ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekên Îranê li bajarê pîşesazî yê Ras Laffan a Qeterê armanc girtine ku di encamê de şewat çêbûne û zirareke mezin gihîşt tesîsa gazê. Qeterê bi qedexekirina ketina wan kesên leşkerî yên balyozxaneya Îranê ji bo axa xwe, bersiv daye Îranê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/18/qatar-says-iran-missile-attack-sparks-fire-causes-damage-at-gas-facility |sernav=Qatar says Iran attack caused significant damage at Ras Laffan gas facility |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> Parçeyên mûşekeke Îranê li Balafirgeha Ben Gurion zirar daye sê balafirên taybetên kesane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Wrobel |pêşnav2=Sharon |tarîx=2026-03-18 |sernav=3 private planes at Ben Gurion Airport damaged by debris from Iranian missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/3-private-planes-at-ben-gurion-airport-damaged-by-debris-from-iranian-missile-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-23 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Beyt Awwa, Şerîaya Rojava, di êrîşeke mûşekî de sê filistînî jiyana xwe jidest dane û 13 kes birîndar bûne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-890479 |sernav=Three Palestinian women killed in West Bank from Iran missile {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-18 |roja-gihiştinê=2026-03-23 |ziman=en }}</ref> û li Adenimê jî karkerekî biyanî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-02-09 |sernav=New long-range Iranian missile sends signal to Israel |url=https://doi.org/10.1108/oxan-es267236 |kovar=Emerald Expert Briefings |doi=10.1108/oxan-es267236 |issn=2633-304X }}</ref> === 19ê adarê === [[Wêne:Missile interception fragments of an Iranian missile hit Haifa oil refineries in Haifa Bay, March, 19 2026.jpg|thumb|Dîmenek ji roja 19ê adarê ku mûşekeke Îranê li rafineriyên petrolê yên Hayfa li Kendava Hayfayê xistiye]] Di 19ê adarê de balafireke F-35 Lightning II a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji ber gumanên ku ji aliyê hêzên Îranê ve hatiye xistin, bi awayekî awarte hatiye xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/03/19/politics/f-35-damage-iran-war |sernav=US F-35 damaged by suspected Iranian fire makes emergency landing, sources say {{!}} CNN Politics |malper=CNN |tarîx=2026-03-19 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en |paşnav=Liebermann |pêşnav=Haley Britzky, Oren }}</ref> Di êrîşa mûşekî ya berfirehtir a Îranê ya li ser herêmê de, wekê tolhildana êrîşên Îsraîlê ya li ser tesîsên gazê yên Parsa Başûr, rafineriyeke petrolê ya li Heyfayê ya girêdayî BAZAN Holdingê hatiye hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-19 |sernav=Damage at Haifa oil refineries after Iranian missile attack |url=https://www.ynetnews.com/article/h1rmbctqbl |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu di daxuyaniya di derbarê guhertina rejîma li Îranê de gotiye, "Hûn nekarin şoreşekê ji hewayê bikin; divê hêmanek bejayî hebe ku wê bike. Ez ê hemî vebijarkan bi we re parve nekim," bi vî awayî destnîşankiriye ku îhtimala operasyonên sinorkirî yên bejahî hebe.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Ynetnews |tarîx=2026-03-19 |sernav=Netanyahu: 'You can't make a revolution from the air, there are ground options' |url=https://www.ynetnews.com/article/8148y4dvk |roja-gihiştinê=2026-03-24 |xebat=Ynetglobal |ziman=en }}</ref> Di 19ê adarê de wekê beşek ji hewildanên xwe yên ji bo vekirina Tengava Hurmizê ji bo veguhestina deryayî ya navneteweyî, Amerîkayê dest bi operasyoneke esmanî yên li dijî keştî û dronanên deryayî yên Îranê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/u-s-war-planes-and-helicopters-kick-off-battle-to-reopen-hormuz-530cdb78 |sernav=U.S. War Planes and Helicopters Kick Off Battle to Reopen Hormuz |malper=The Wall Street Journal |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en-US |paşnav=Gordon |pêşnav=David S. Cloud, Lara Seligman and Michael R. }}</ref> === 20ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Artêşa Îsraêlê li Beyrût,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it is striking Hezbollah targets in Beirut |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-is-striking-hezbollah-targets-in-beirut/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Tehran, Nur û li xalên din ên li navenda Îranê êrîşên hewayî pêk aniye ku artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku di encama êrîşên wan berdevkê pasdarên şoreşê, Elî Mihemed Naînî jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says it struck weapon factories in Tehran, ballistic missiles storage sites in central Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-weapon-factories-in-tehran-ballistic-missiles-storage-sites-in-central-iran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says its striking regime targets in northern Iranian city of Nur |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-its-striking-regime-targets-in-northern-iranian-city-of-nur/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Artêşê diyar kiriye ku Naînî di nav salan de di warê propagandayê û têkiliyên giştî de di rolên cûrbecûr de xebitiye ku di nav de di du salên dawî de wekê "propagandîstê sereke" yê muhafizên şoreşê xebitiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF confirms killing Iranian Guards spokesman |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-iranian-guards-spokesman/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuştina Naînî berê ji aliyê medyaya dewleta Îranê ve hatibû ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-20 |sernav=IRGC spokesman killed in strike, Iran says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-spokesman-killed-in-strike-iran-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî raporên medyaya Îranê, êrîşên hewayî yên hevbeş ên Amerîka û Îsraîlê 16 keştîyên barhilgir ên Îranê li bajarên benderî yên li Kendava Farsê jî hatine rûxandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=US, Israel strike 16 Iranian cargo vessels in port towns: Iran media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-israel-strike-16-iranian-cargo-vessels-in-port-towns-iran-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Derbarê şerê li Libnanê de artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ji destpêka şer û pevçûnan ve wan êrîşî zêdetirî 2.000 hedefên li welat kirine û zêdetirî 570 çekdarên Hizbullah kuştine ku 220 ji wan endamên yekîneya elît a Rizwanê bûn. Wezareta tenduristiyê ya Libnanê diyar kiriye ku ji destpêka şerê navxweyî ve zêdetirî 1000 kes di êrîşên Îsraêlê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=IDF says more that 570 Hezbollah operatives killed since start of fighting |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-more-that-570-hezbollah-operatives-killed-since-start-of-fighting/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Li Îsraêlê dîsa êrîşên ji Îranê û Hizbullahê ji Libnanê hatiye tomar kirin<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Sirens triggered in Western Galilee amid Hezbollah attack from Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sirens-triggered-in-western-galilee-amid-hezbollah-attack-from-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û êrîşên mûşekan li Kiryat Ono,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Authorities dispatch forces to sites of reported impacts from cluster bomb carrying Iran missile in central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/authorities-dispatch-forces-to-sites-of-reported-impacts-from-cluster-bomb-carrying-iran-missile-in-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Rehovot û Orşelîmê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Two lightly wounded in Rehovot cluster bomb strike |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-lightly-wounded-in-rehovot-cluster-bomb-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û deverên din hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-20 |sernav=Rescue forces rushing to Iran missile impact in Jerusalem’s Old City; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rescue-forces-rushing-to-iran-missile-impact-in-jerusalems-old-city-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezareta tenduristiyê ya Îsraêlê ragihandiye ku ji ber êrîşên bi roketan, heta niha 4099 îsraîlî rakirine nexweşxaneyan ku ji wan 80 kes hê jî li nexweşxaneyê têne dermankirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-20 |sernav=Number of injured in war tops 4,000 |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/number-of-injured-in-war-tops-4000/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hatiye ragihandin ku ji destpêka şer ve li Îsraêlê 15 kesên sivîl di êrîşên mûşekî yên Îranê de jiyana xwe jidest dane ku yek ji wan welatiyekî fîlîpînî û yek jî wan jî welatiyê taylendî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurasiantimes.com/us-israel-war-on-iran-here-are-the-latest-casualty-figures-from-across-the-middle-east/ |sernav=U.S.-Israel War on Iran: Here Are the Latest Casualty Figures From Across The Middle-East Region |malper=EURASIAN TIMES |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US |paşnav=NEWS |pêşnav=AFP }}</ref> Di heman rojê de êrîşên din ên Îranê li dijî Iraqê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=At least three drone attacks target US military site in Baghdad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/at-least-three-drone-attacks-target-us-military-site-in-baghdad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îmaratên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Dubai says it fought off Iranian attack as Eid holiday begins |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/dubai-says-it-fought-off-iranian-attack-as-eid-holiday-begins/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-20 |sernav=Kuwait’s Mina Al-Ahmadi refinery hit by drone attack, sparking fire |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwaits-mina-al-ahmadi-refinery-hit-by-drone-attack-sparking-fire/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Erebistana Siûdî û Behrêynê hatine hatine tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-20 |sernav=Gulf states say responding to missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/gulf-states-say-responding-to-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî çavkaniyên amerîkî, êrîşa mûşekî ya Îranê bi du mûşekên balîstîk li ser baregeha leşkerî ya brîtanî-amerîkî ya Diego Garcia ku li Okyanûsa Hindî û nêzîkî 4000 kîlometre dûr e, bi taybetî bala xelkê kişandiye. Her du mûşek jî li baregeha leşkerî neketine. Li gorî agahiyan, mûşekek ketiye deryayê û her çend nehatiye eşkerekirin ka mûşek bi serkeftî hatiye xistin an na, mûşeka duyem jî ji aliyê keştiyeke şer a amerîkî ve bi mûşeka SM-3 hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424514/ |sernav=Iran feuerte offenbar Raketen auf Stützpunkt Diego Garcia |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.wsj.com/livecoverage/iran-us-israel-war-updates-2026/card/iran-targeted-diego-garcia-base-with-ballistic-missiles-rb7MdZW1CfwRTauDYHOt |sernav=Iran Targeted Diego Garcia Base With Ballistic Missiles |malper=The Wall Street Journal |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-US }}</ref> Li gorî çavkaniyên Brîtanî, Îranê dibe ku ji bo zêdekirina menzîla mûşeka balîstîk a ku hatiye bikar anîn, amûrên roketên fezayê bikar aniye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran ‘unsuccessfully’ targeted Diego Garcia base, UK official source confirms |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-unsuccessfully-targeted-diego-garcia-base-uk-official-source-confirms/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Iran may have used space launch vehicle to extend range of missiles fired at Diego Garcia |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-may-have-used-space-launch-vehicle-to-extend-range-of-missiles-fired-at-diego-garcia/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî daxûyaniya serfermandarê giştî yê artêşa Îsraêlê Zamîr, ew mûşekeke balîstîk a du-qonaxî ya navbera parzemînan bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF chief: Campaign at ‘halfway’ stage; Iran’s missile fire at Diego Garcia shows ‘Berlin, Paris, Rome all within range’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-chief-campaign-at-halfway-stage-irans-missile-fire-at-diego-garcia-shows-berlin-paris-rome-all-within-range/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Piştî êrîşê, Brîtanyayê destûr daye Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ku bingehên wan ji bo operasyonên li dijî hedefên Îranê yên ku êrîşî keştiyên li Tengava Hurmizê dikin bikar bîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c36rny6xgppo |sernav=UK allows US to use bases to strike Iranian sites targeting Strait of Hormuz |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-21 |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en-GB }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/news/uk-allows-us-use-bases-iran-war-after-missiles-fired-diego-garcia |sernav=UK allows US to use bases for Iran war after missiles fired at Diego Garcia |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en }}</ref> Wezareta derve ya Îranê her cure berpirsiyariyên xwe ji bo êrîşê red kiriye û êrîşê wekê operasyoneke "lêp" a Îsraêlê bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/22/did-iran-launch-missiles-at-us-uk-base-on-diego-garcia-heres-what-to-know |sernav=Did Iran launch missiles at US-UK base on Diego Garcia? Here’s what to know |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-26 |ziman=en |paşnav=Sharma |pêşnav=Yashraj }}</ref> === 21ê adarê === Li gorî daxuyaniyên artêşa Îsraêlê, hêza hewayî ya Îsraêlê di roja 21ê adarê de êrîşên xwe yên li ser Îranê berdewam kirine ku di nav de li ser çend pergalên parastina hewayî, komplekseke wezareta parastinê, tesîsên ji bo hilberandin û depokirina pêkhateyên mûşekan û cihekî lêkolîn û pêşvebirina nukleerî ya Zanîngeha Malek Aştarê hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF strikes ballistic missiles sites in Tehran overnight |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-strikes-ballistic-missiles-sites-in-tehran-overnight/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF says it struck ‘strategic’ nuclear weapons development site at university in Tehran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-strategic-nuclear-weapons-development-site-at-university-in-tehran/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî ajansa nûçeyan a Tasnîm a Îranê, êrîşeke hevbeş a Amerîka û Îsraêlê li ser tesîsa dewlemendkirina uranyûmê ya Natanzê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-21 |sernav=Natanz enrichment facility targeted in US-Israeli attack — Iranian media |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/natanz-enrichment-facility-targeted-in-us-israeli-attack-iranian-media/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Lê belê artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku ev êrîş bi tevahî ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=IDF denies role in Natanz strike, won’t comment on US activity |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-denies-role-in-natanz-strike-wont-comment-on-us-activity/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên bi mûşek û teqemeniyên komî yên li ser Îsraêlê bûne sedema bandorên neyînî yên li deverên qerebalix ên wekê Rîşon LeZîyon,<ref name=":15">{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Empty daycare among sites hit in Rishon Lezion cluster missile attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/three-impact-sites-in-rishon-lezion-after-cluster-missile-strike/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Metullayê,<ref name=":15"/> Safedê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Rocket strike in northern city causes slight damage as more sirens sound in Galilee, Golan Heights |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/rocket-strike-in-northern-city-causes-slight-damage-as-more-sirens-sound-in-galilee-golan-heights/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Maʿalot-Tarşîhayê,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics say 5 lightly hurt by Hezbollah rocket that hit Ma’alot-Tarshiha home |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-say-5-lightly-hurt-by-hezbollah-rocket-that-hit-maalot-tarshiha-home/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Dîmonayê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Video shows Iranian missile striking southern city of Dimona |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/video-shows-iranian-missile-striking-southern-city-of-dimona/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Aradê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-21 |sernav=Medics treating 30 people with varying degrees of injuries from Iran missile attack on Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/medics-treating-30-people-with-varying-degrees-of-injuries-from-iran-missile-attack-on-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> kirine ku tenê li Dîmonayê û Aradê 175 kes ji ber derbên mûşekên balîstîk birîndar bûne ku 11 kes ji wan bi giranî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Bletter |pêşnav=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=38 people remain hospitalized after last night’s missile attack on Dimona and Arad |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/36-people-remain-hospitalized-after-last-nights-missile-attack-on-dimona-and-arad/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Herwiha êrîşên Îranê li dijî Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Saudi Arabia says it intercepted at least 20 Iranian drones in east of country |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-says-it-intercepted-at-least-20-iranian-drones-in-east-of-country/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Kuwait says air defense responding to Iranian missile and drone attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/kuwait-says-air-defense-responding-to-iranian-missile-and-drone-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Behrêynê beberdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-21 |sernav=Explosions heard in Bahrain’s capital |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-heard-in-bahrains-capital/ |roja-gihiştinê=2026-03-26 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 22ê adarê === Li gorî artêşa Îsraîlê, pêlek êrîşên esmanî yên Îsraêlê li Tehranê çend tesîsên hilberîna çekan ên Îranê û çend baregehên rejîmê xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF says it hit arms production sites, intel and military HQs in overnight Tehran strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-hit-arms-production-sites-intel-and-military-hqs-in-overnight-tehran-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê enerjiyê ya Îranê Elîabadî ragihandiye ku binesaziya av û elektrîkê ya girîng a welat ji ber êrîşên sîber ên DYA û Îsraêlê bi giranî zirar dîtiye. Êrîşan, di nav cihên din de, bi dehan tesîsên veguhestin û paqijkirina avê hedef girtine ku bi vî awayî bandor li ser beşên torên dabînkirina avê yên girîng kiriye. Heyva Sor a Îranê ragihandiye ku li gorî texmînên herî dawî, hejmara giştî ya tesîsên sivîl ên zirar dîtî gihîştiye 81.365 cihan.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian minister says ‘heavy damage’ to water, energy infrastructure from US-Israeli strikes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-says-heavy-damage-to-water-energy-infrastructure-from-us-israeli-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî amarên fermî yên Îranê, ji destpêka êrîşên Îsraêl û Amerîkayê ve li Îranê zêdetirî 1.500 kes hatine kuştin û zêdetirî 21.000 kes jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187827/ |sernav=Iran meldet mehr als 1.500 Tote seit Kriegsbeginn |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Li gorî rêxistina Brîtanî NetBlocks, ji 28ê sibatê vir ve li Îranê birîna înternetê ya ji aliyê dewletê ve hatiye ferzkirin berdewam dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116271646464231849 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=ku }}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Îsraêlê pêlek din a berfireh ji êrîşên asmanî li dijî binesaziya Hizbullah li başûrê Libnanê ku di nav de pira Qasmiyeyê ya li ser çemê Lîtanî yê daye destpêkirin, ku hatiye gotin ev êrîş ji bo pêşîgirtina li Hizbullah ku şervan û çekan bigihîne herêmê hatiye pêkanîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=IDF launches wide airstrikes in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-launches-wide-airstrikes-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Israel blows up coastal highway bridge in Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-blows-up-coastal-highway-bridge-in-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di heman demê de ev êrîş ji aliyê serokwezîrê Libnanê Selam û serok Ewn ve wekê zêdebûna xeternakê hatine şermezarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Yohanan |pêşnav=Nurit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Lebanon’s PM slams Hezbollah rocket attacks, says country won’t give up on disarmament |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/lebanons-pm-slams-hezbollah-rocket-attacks-says-country-wont-give-up-on-disarmament/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Îsraêlê ziyanên ji ber topbarana Îran û Hizbullahê li Tel Avîv,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Bletter |pêşnav2=Diana |tarîx=2026-03-22 |sernav=15 injured in Tel Aviv missile cluster bomb attack, most lightly hurt |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/15-injured-in-tel-aviv-missile-cluster-bomb-attack-most-lightly-hurt/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Bat Yam û Holonê hatine ragihandin û sivîlek li bakurê Misgav' Amê di encama êrîşan de jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian missile attack causes damage in Bat Yam, Holon; no injuries reported |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-missile-attack-causes-damage-in-bat-yam-holon-no-injuries-reported/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-22 |sernav=Man killed in apparent Hezbollah anti-tank missile attack near northern border |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-killed-in-apparent-hezbollah-anti-tank-missile-attack-on-northern-border/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di 23ê adarê de artêşa Îsraêlê ragihandiye ku sivîlê li Misgav' Amê bi xeletî ji aliyê topxaneya Îsraêlê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF probe finds farmer killed in north yesterday was hit by Israeli shelling, not a Hezbollah attack |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-probe-finds-man-killed-in-north-yesterday-was-hit-by-israeli-shelling-not-a-hezbollah-attack/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên din ên Îranê li ser xalên li Iraq,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian media says drone attack targeted base used by US near Baghdad Airport |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-media-says-drone-attack-targeted-base-used-by-us-near-baghdad-airport/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî Erebî<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=UAE says it is responding to Iranian missile, drone attacks |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/uae-says-it-is-responding-to-iranian-missile-drone-attacks/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> û Erebistana Siûdî hatin ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Saudi Arabia reports three ballistic missiles targeted Riyadh area |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/saudi-arabia-reports-three-ballistic-missiles-targeted-riyadh-area/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li gorî operasyonên bazirganiya deryayî ya Keyaniya Yekbûyî (UKMTO), keştîyek 15 mîlên deryayî dûrî peravên Mîrgeha Yekbûyî yên Erebî, bi guleyek nenas hatiye lêdan lê ti kes birîndar nebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://liveblog.zdf.de/us-angriff-auf-iran/187831/ |sernav=Unbekanntes Geschoss trifft Schiff vor den Emiraten |malper=ZDF Liveblog |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Serokê Amerîkayê Trump ultîmatomek daye û gef li Îranê xwariye ku eger Îran di nav 48 demjimêran de Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê ji holê rake.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tagesschau.de/ausland/asien/iran-usa-israel-krieg-102.html |sernav=48-Stunden-Ultimatum: Welche Folgen könnte Trumps Drohung haben? |malper=tagesschau.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de }}</ref> Di bersivê de, berdevkê pasdarên şoreşê gef li Tengava Hurmizê xwariye<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-03-22 |sernav=IRGC threatens to completely close the Strait of Hormuz if US strikes power plants |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irgc-threatens-to-completely-close-the-strait-of-hormuz-if-us-strikes-power-plants/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ku bi tevahî dorpêç bike û êrîşî hemî tesîsên enerjî, teknolojiya agahdariyê û palandina avên li dewletên Kendavê yên hevalbendên Amerîkayê bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iranian army says it will target energy, desalination infrastructure after US threats |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-army-says-will-target-energy-desalination-infrastructure-after-us-threats/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-03-22 |sernav=Iran threatens to ‘irreversibly destroy’ energy infrastructure across region if power plants attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-destroy-energy-infrastructure-across-region-if-power-plants-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di ketina helîkopterekê de ku li ser avên herêmî yên Qatarê ji ber xeletiyeke teknîkî qewimî, çar leşkerên qeterî û sê welatiyên tirk, leşkerek û du teknîsyenên ji pargîdaniya Aselsanê jiyana xwe ji dest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://dohanews.co/world-leaders-offer-condolences-to-qatar-turkiye-after-helicopter-crash/ |sernav=World leaders offer condolences to Qatar, Türkiye after helicopter crash |malper=Doha News {{!}} Qatar |tarîx=2026-03-22 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en-US |paşnav=Ziga |pêşnav=Adijata }}</ref> === 23ê adarê === Trump ultîmatoma xwe rawestin demkî ya şer ji 2 rojan derxistiye 5 rojan. Wî gef xwaribû ku eger Îran Tengava Hurmizê veneke, ew ê santralên elektrîkê yên Îranê wêran bike. Trump ragihandiye ku di du rojên berê de bi Îranê re hevdîtinên baş û çêker pêk anîne. Di heman demê de danûstandinên di navbera Îran û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de ji aliyê rayedarên Îranê ve hatiye înkar kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.n-tv.de/politik/06-51-Fed-Gouverneurin-Cook-Iran-Krieg-erhoeht-Inflationsrisiken-id30415311.html |sernav=+++ 06:51 Fed-Gouverneurin Cook: Iran-Krieg erhöht Inflationsrisiken +++ |malper=ntv.de |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=NACHRICHTEN |pêşnav=n-tv }}</ref> Serokê parlamentoya Îranê Xalîbaf diyar kiriye ku ti danûstandin bi Amerîkayê re nehatine kirin. Di axaftinên diyar kiriye ku "raporên derewîn ên Trump armanc dikirin ku bazarên darayî û petrolê manîpule bikin."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Magid |pêşnav=Jacob |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran parliament speaker: Trump’s ‘fake news’ about talks designed to manipulate markets |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-parliament-trumps-fake-news-about-talks-designed-to-manipulate-markets/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Encumena parastinê ya Îranê gef xwariye ku ger perava başûr an giravên wekê Çarg ên Îranê werin dagirkirin an jî werin dorpêçkirin, dê ew teqemenî li ser rêyên keştîvaniyê yên li Kendava Farsê bicih bikin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-23 |sernav=Iran threatens to mine Gulf marine routes if southern coast, islands attacked |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-mine-gulf-marine-routes-if-southern-coast-islands-attacked/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Di nav roja 23ê adarê de êrîşên Îranê li ser Îsraêl,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-23 |sernav=IDF detects day’s fifth Iran missile attack heading toward Eilat |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-detects-days-fifth-iran-missile-attack-heading-toward-eilat/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî,<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AP |tarîx=2026-03-23 |sernav=One person hurt after missile interception in UAE |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/one-person-hurt-after-missile-interception-in-uae/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Kuweyt, Erebistana Siûdî, û Behreynê hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-23 |sernav=Explosions, sirens ring out in Bahrain |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/explosions-sirens-ring-out-in-bahrain/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> ==== Êrîşa li dijî baregeha pêşmergeyên Herêma Kurdistanê ==== Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":16">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di 23ê adarê de, di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":16" /> Di 23ê adarê de Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan hatiye armanc girtin. Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 20 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":16" /> === 24ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Li gorî HRANAyê li seranserê Îranê 108 êrîş li 10 parêzgehan pêk hatine û herî kêm 61 qurbanî ku di nav de 12 kes sivîl bûn jiyana xwe jidest dane û 38 kes jî birîndar bûne. Êrîşên herî dijwar li Xuzestan û Îsfehanê pêk hatine. Êrîş li ser cihên mûşekan li Tebrîz û Borazcanê, pîşesaziyên leşkerî, tesîseke şîrketa gazê û karsaziyên sivîl li Îsfehanê, boriyeke gazê ya li Xuremşehrê, komplekseke werzîşê li Andîmeşkê û baregeheke Besîcê û avahiyên niştecîbûnên li Tehranê pêk hatine. Herwiha li Şahîn Şehr, Necefabad, herêma pîşesazî ya Cewzdan û Bender Kenganê jî êrîşên esmanî hatine ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603245682 |sernav=New wave of strikes hits cities across Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Êrîşeke amerîkî ya şevê li ser baregeheke li El Enbarê bi kêmî ve 15 endamên Hêzên seferberiya gel a Iraqê hatine kuştin û 30 ji wan jî birîndar bûne. Komê mirina Saad Dawai, fermandarê operasyonên xwe li Enbarê, ragihandiye. Êrîşek li mala serokê PMFê Falih el-Feyyad li Mûsilê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891019 |sernav=US strikes reportedly kill, wound 30 PMF fighters in Iraq {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hatiye ragihandin ku ev kom êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê û li êrîşên li dijî baregehên li Herêma Kurdistanê birêve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603246138 |sernav=Airstrike hit PMF commander’s residence in Mosul, sources say |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Îranê bi mûşekan êrîşên li dijî Tel Avîv, Eylat, Dîmona û Heyfayê berdewam kiriye ku di encama êrîşan de gelek kes birîndar bûne. Kuweytê ragihandiye ku ji ber êrîşên Îranê zirar gihîştiye xetên elektrîkê.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Summers |pêşnav2=Charlie |paşnav3=Agencies |tarîx=2026-03-24 |sernav=4 people lightly hurt, buildings mangled as Iranian missile attack hits Tel Aviv |url=https://www.timesofisrael.com/idf-says-it-struck-islamic-guards-hq-in-tehran-man-lightly-wounded-as-iran-keeps-up-strikes/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mûşekên Îranê li ser Beyrûtê hatine têkbirin ku di encamê de birîndariyên bi sivikî çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2026/03/iranian-ballistic-missile-intercepted-over-lebanon-us-embassy-feared-target |sernav=Iranian ballistic missile intercepted over Lebanon, US Embassy feared as target - AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di êrîşa dronên Îranê ya li ser Behreynê de karkerek ji Morokoyê jiyana xwe jidest daye û çend leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://orf.at/stories/3424849/ |sernav=Toter und Verletzte bei iranischen Angriffen auf Bahrain |malper=news.ORF.at |tarîx=2026-03-24 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=de |paşnav=red |pêşnav=ORF at/Agenturen }}</ref> === 25ê adarê === ==== Êrîşên Dewletên Yekbûyî û Îsraêlê ==== Di encama êrişên hewayî yên li ser Îranê de li bakurê rojavayê Îranê 11 kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603258688 |sernav=Eleven killed in strikes in northwest Iran, official says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Du tesîsên ku li Tehranê mûşekên krûzê çêdikirin bi êrîşên esmanî hatine hilweşandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603253966 |sernav=Cruise missile production sites in Tehran were hit, Israel says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Îsraêlê diyar kiriye ku wan navendeke lêkolînên deryayî li Îsfehanê wêran kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603252252 |sernav=Israel says it struck Iranian naval research center in Isfahan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Di bersivdayîna hewayî ya Amerîkayê ya li dijî baregeheke heşda şabî ya li rojavayê Enbarê 7 endamên rêxistina heşda şabî hatine kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-891115 |sernav=Deadly airstrike hits PMF site near army center in Iraq’s Anbar {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê depoyeke sotemeniyê armanc girtiye ku di encamê de şewateke derketiye, di heman demê de hêzên ewlehiyê ragihandin ku şeş balafirên din jî hatine têkbirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gulfnews.com/world/gulf/kuwait/iranian-drone-strikes-hit-fuel-depot-at-kuwait-airport-1.500485349 |sernav=Iranian drone strikes hit fuel depot at Kuwait airport |malper=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema |tarîx=2026-03-25 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Amir |pêşnav=Khitam Al }}</ref> Mûşekek Îranê li ser Urdunê hatiye têk birin ku perçeyên mûşekê li nêzîkî bajarê paytext a Emmanê ketine xwarê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.turkiyetoday.com/region/iran-fires-missiles-at-israel-us-bases-in-kuwait-jordan-bahrain-3216847 |sernav=Iran fires missiles at Israel, US bases in Kuwait, Jordan and Bahrain |malper=Türkiye Today |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku herî kêm mûşekeke Îranê hatiye têkbirin. Îranê îdia kiriye ku wan mûşekên krûz ên Qader avêtine ser keştiya USS Abraham Lincoln.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Walia |pêşnav=Gandharv |tarîx=2026-03-25 |sernav=Did Iranian Navy cruise missiles hit USS Abraham Lincoln or is it just a wild claim? Iran strike claim, US response, West Asia war update |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/did-iranian-navy-cruise-missiles-hit-uss-abraham-lincoln-or-is-it-just-a-wild-claim-iran-strike-claim-us-response-west-asia-war-update/articleshow/129802009.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.theweek.in/news/middle-east/2026/03/25/watch-iran-claims-second-missile-strike-on-uss-abraham-lincoln-amid-us-push-for-peace-talks.amp.html |sernav=WATCH: Iran claims second missile strike on 'USS Abraham Lincoln' amid US push for peace talks- The Week |malper=www.theweek.in |roja-gihiştinê=2026-03-27 }}</ref> Zirar negihîştiye keştiyê. Mûşekek Îranê li nêzîkî mezintirîn santrala elektrîkê ya Îsraîlê ya nêzîkî Haderayê ketiye xwarê. Hatiye ragihandin ku ti birîndar an jî zirar çênebûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |tarîx=2026-03-25 |sernav=Iran appears to target Israeli power plant in missile attack, but misses |url=https://www.timesofisrael.com/iran-appears-to-target-israeli-power-plant-in-missile-attack-but-misses/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 26ê adarê === Malpera nûçeyan a amerîkî [[Axios]]ê bi agahiyên bidest xistina çar çavkaniyan, ragihandiye ku Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li ser vebijarkên ji bo êrîşa dawî ya li dijî Îranê dixebite, dibe ku di nav de bicihkirina leşkerên bejahiyên li ser axa Îranê û her wiha operasyoneke bombebaranê ya berfireh jî di nav xwe de bigire. Ev yek ji bo baştirkirina pozîsyona DYAyê di danûstandinên pêşerojê yên bi Îranê re an jî ji bo ku serok Trump bikaribe bi awayekî yekalî şer bi çalakiyek serketî bi dawî bike, hatiye armanckirin. Li gorî daxuyaniyê girtina an dorpêçkirina girava Çargê, xala sereke ya veguhestina petrola Îranê; girtina girava Larakê li tengava Hurmizê ku baregeh û sazîyên radarê yên Îranê lê ne; an jî destwerdana girava Ebû Mûsa, ku Îran beşa rojavayê Hurmizê ji vê giravê ve kontrol dike, di nav vebijarkan de ye. Bi awayekî din, DYA dikare tesîsan ji hewayê ve bombebaran bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Berman |pêşnav=Lazar |tarîx=2026-03-26 |sernav=US preparing ‘final blow’ options that could see use of ground troops if Iran talks fail — report |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-preparing-final-blow-options-that-could-see-use-of-ground-troops-if-iran-talks-fail-report/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Karbidestekî [[Pakistan]]ê ji ajansa nûçeyan a navneteweyî Reuters re gotiye ku Pakistan di danûstandinên bi DYAYê re gihîştiye wê encamê ku wezîrê derve yê Îranê Eraqçî û serokê parlamentoyê Xalîbaf ji lîsteya kuştinên armanckirî ya Îsraîlê hatine derxistin û her du kes wekê muxatabên sereke yên li Îranê hatine binav kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel backed off killing Iran’s Araghchi, Qalibaf at Pakistani-US request, Pakistani official says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-backed-off-killing-irans-araghchi-qalibaf-at-pakistani-us-request-pakistani-official-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Wezîrê derve yê Pakistanê Îshaq Dar piştrast kiriye ku di navbera DYA û Îranê de danûstandinên nerasterast ji bo bidawîkirina şerê wan têne kirin û peyam bi rêya Îslamabadê têne şandin. Çavkaniyek leşkerî ya Îranê ragihandiye ku ji ber îhtimala êrîşeke bejayî yê li ser eniya başûr a Îranê zêdetirî milyonek leşker hatine seferberkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549808/over-a-million-iranian-combatants-organized-for-ground-battle-with-us |sernav=Over A Million Iranian Combatants Organized for Ground Battle with US - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku hêzên wan ên hewayî di êrîşekê li bajarê bendera Bender Ebasê fermandarê payebilind ê hêzên deryayî yên artêşa pasdarên şoreşê Elî Reza Tengsîrî û serokê îstîxbarata deryayî Behnam Rezayî kuştine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Katz confirms Israel has killed Iran official responsible for closing Hormuz, vows to hunt down IRGC ‘one by one’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/katz-confirms-israel-has-killed-iran-official-responsible-for-closing-hormuz-vows-to-hunt-down-irgc-one-by-one/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF confirms killing IRGC Navy commander, says strike also killed Navy’s intel chief and rest of the Navy leadership |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-confirms-killing-irgc-navy-commander-says-strike-also-killed-navys-intel-chief/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Hêzên çekdar ên Îsraêlê piştre ragihandiye ku hemî fermandarên payebilind ên hêza deryayî ya pasdaran di êrîşê de jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-26 |sernav=Israel says IRGC Navy’s commander, other chiefs killed; Qalibaf said removed from hit list |url=https://www.timesofisrael.com/israel-says-irgc-navy-commander-killed-iranian-top-envoy-said-removed-from-hit-list/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Îranê girtina 14 kesan li çar parêzgehên welat ragihandiye ku wekê sixûrên "dijminê amerîkî-siyonîst" û endamên komên terorîst hatine binavkirin. Ew bi plankirina êrîşên çekdarî li ser navendên hikûmet û medyayê û radestkirina agahî û cihên hêzên leşkerî û ewlehiyê yên Îranê an jî binesaziya krîtîk ji dijmin re, hatine tawanbarkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549648/people-arrested-in-iran-for-working-for-enemies |sernav=People Arrested in Iran for Working for Enemies - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Hizbullahê li nêzîkî Qantara, Taybeh û Debel a li başûrê Libnanê pevçûnên çekdarî bi leşkerên bejayî yên Îsraêlê re piştrast kiriye ku di wan pevçûnan de çend tankên Îsraêlê hatine armanc girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/26/3549546/hezbollah-inflicts-heavy-losses-on-israeli-forces-in-southern-lebanon |sernav=Hezbollah Inflicts Heavy Losses on Israeli Forces in Southern Lebanon - World news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> Artêşa Îsraêlê şerê bi Hizbullahê re piştrast kiriye ku tê de du leşkerên Îsraêlê jiyana xwe jidest dane û çend ji wan jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=IDF soldier killed during gunfight with Hezbollah members in southern Lebanon |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-soldier-killed-during-gunfight-with-hezbollah-members-in-southern-lebanon/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Li Nahariyeyê, di encama êrîşa mûşekî ya Hizbullahê de sivîlekî Îsraêlê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jfeed.com/news-israel/hezbollah-rocket-strike-nahariya |sernav=BREAKING: Hezbollah Rocket Strike: 30-Year-Old Killed, Another Seriously |malper=JFeed |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en |paşnav=Isaacson |pêşnav=Gila }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=Sgt. Aviaad Volansky killed in south Lebanon, 4 other soldiers wounded, says IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/sgt-aviaad-volansky-killed-in-south-lebanon-4-other-soldiers-wounded-says-idf/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, Kuweyt û Erebistana Siûdî dîsa êrîşên bi mûşek û dronan ên Îranê hatine armanc girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/26/saudi-arabia-intercepts-destroys-over-30-drones-in-eastern-province- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys over 30 drones in Eastern Province |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-26 |roja-gihiştinê=2026-03-27 |ziman=en }}</ref> ku du kes li Ebû Dabiyê jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-26 |sernav=Two people killed in Abu Dhabi after missile interception, media office says |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/two-people-killed-in-abu-dhabi-after-missile-interception-media-office-says/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Êrîşên Îran û Hizbullahê carek dîsa li dijî Îsraêlê hatine destpêkirin ku tenê di navbera nîvê şevê û nîvro de heft mûşekên Îranê ber bi Îsraêlê ve hatine avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-26 |sernav=No injuries reported in Iran’s 7th missile salvo of the day; forces heading to impact site |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-7th-missile-salvo-of-the-day-forces-heading-to-impact-site/ |roja-gihiştinê=2026-03-27 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> === 27ê adarê === ==== Êrîşên Îranê ==== Hêzên Îsraêlî ragihandine ku ji serê sibê ve Îranê 4 mûşek avêtine Îsraêlê, ku piraniya wan hatine têkbirin û di êrîşên mûşekên din de jî ti ziyan çênebûne.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Iran launches small number of missiles, with at least one cluster bomb, in 4th salvo today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-launches-small-number-of-missiles-with-at-least-one-cluster-bomb-in-4th-salvo-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Kuweytê ragihandiye ku bi dronan û mûşekan êrîşî Bendera Mubarek El Kebîr hatiye kirin ku di encamê de ziyanên milkî çêbûne lê ti qurbaniyên mirovî çênebûne. Di heman rojê de rayedarên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî ragihandine ku şeş mûşekên balîstîk û neh dronên ji Îranê hatine, bi tevahî hatine têkbirin. Êrîşeke mûşekî û bê firokevan a Îranê li ser baregeha hewayî ya prens Sultan zirar da çend balafirên dagirtina sotemeniyê yên amerîkî û deh leşkerên amerîkî bi giranî birîndar bûne ku didu ji wan jî "pir bi giranî" birîndar bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-03-27 |sernav=US troops wounded, several refueling planes damaged in Iranian attack on Saudi air base |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-troops-wounded-several-planes-damaged-in-iranian-attack-on-saudi-air-base-official/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cbsnews.com/news/10-americans-injured-in-iranian-attack-on-saudi-airbase/ |sernav=10 Americans injured in Iranian attack on Saudi air base - CBS News |malper=www.cbsnews.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en-US}}</ref> ==== Êrîşên Îsraêlê ==== Êrîşên Îsraêlê li kargehên pargîdaniya Pola Mobarakeh û pargîdaniya Pola Khouzestanê ku bi rêzê ve li Îsfehan û Ahwazê ne, xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-27 |sernav=Air Force bombs two large steel factories in Iran partially owned by IRGC |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/air-force-bombs-two-large-steel-factories-in-iran-partially-owned-by-irgc/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Paşê êrîş li er kargeheke keka zer a nêzîkî Yezdê û reaktora ava giran a IR-40 li Arakê pêk hatine.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Agencies |paşnav3=Staff |pêşnav3=ToI |tarîx=2026-03-27 |sernav=Israel bombs 2 IRGC-linked steel plants, 2 nuclear facilities as Iran vows revenge |url=https://www.timesofisrael.com/israel-bombs-2-irgc-linked-steel-plants-2-nuclear-facilities-as-iran-vows-revenge/ |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Artêşa Îsraêlê diyar kiriye ku wan li Yezdê li cihekî sereke yê hilberîna mûşek û mayînên deryayî xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/iran-news/article-891408 |sernav=IDF strikes Iran’s missile, sea mine production site in Yazd {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-27 |roja-gihiştinê=2026-03-28 |ziman=en}}</ref> Êrîşeke bi bombeyên komî ya Îranê li ser şeş deverên Îsraêlê li Ramat Gan çêbûne ku di encamê de kesek jiyana xwe jidest daye û sê kes jî birîndar bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Correspondents |pêşnav=Ynet |paşnav2=correspondents |pêşnav2=ynet |tarîx=2026-03-27 |sernav=One killed in central Israel after Iranian cluster missile; multiple impact sites reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hyy11e00vowx |roja-gihiştinê=2026-03-28 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> === 28ê adarê === Piştî ku peyvdarê leşkerî yê hûsiyan gotareke pêşkêş kiriye, mûşekek balîstîk ji Yemenê ber bi bajarê Beer Şeba li başûrê Îsraêlê ve hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Goodman |pêşnav=Rick |paşnav2=Vernon |pêşnav2=Hayden |paşnav3=Campbell |pêşnav3=Lucy |paşnav4=Olivares |pêşnav4=José |paşnav5=Ali |pêşnav5=Taz |paşnav6=Mackay |pêşnav6=Hamish |paşnav7=Frew |pêşnav7=Wendy |paşnav8=Goodman (now) |pêşnav8=Rick |paşnav9=Frew (earlier) |pêşnav9=Wendy |tarîx=2026-03-29 |sernav=Houthis join the fray – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2026/mar/28/middle-east-crisis-live-iran-war-updates-trump-us-negotiations-israel-strikes-lebanon-tehran-syria-explosions |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=the Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Piştê çend saetan mûşekeke hûsiyan ku Îsraêlê hedef digirtin hatiye têkbirin û droneke ji Yemenê li nêzîkî Eîlatê hatiye têkbirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it intercepted Houthi cruise missile earlier today |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-intercepted-houthi-cruise-missile-earlier-today/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Crissy |pêşnav=Ron |paşnav2=Crissy |pêşnav2=Ron |tarîx=2026-03-28 |sernav=Suspected Houthi drone intercepted over southern Israel, no injuries reported |url=https://www.ynetnews.com/article/hkk4gkboze |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> Du dronan li tesîsên bendergehên li Salalahê li başûrê Omanê xistine. Di vê êrişê de hatiye ragihandin ku karkerek birîndar bûye. Di heman rojê de Îranê diyar kiriye ku wan li nêzîkî bendergehê keştîyeke lojîstîkî ya artêşa Amerîkayê hedef girtiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://timesofoman.com/article/169963-drone-attack-targets-port-of-salalah-expat-worker-injured |sernav=Drone attack targets Port of Salalah, expat worker injured |malper=Times of Oman |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lbcgroup.tv/news/middleeastnews/919186/lbci-lebanon-articles/en |sernav=Iran military says targeted US vessel near Oman port |malper=LBCIV7 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di 28ê adarê de Îranê diyar kiriye ku wan depoyeke sîstema dijî-dronan a Ûkraynayê li Dubayê hedef girtiye ku wan ragihandye ku ev depo ji bo alîkariya hêzên amerîkî dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.bd-pratidin.com/international/2026/03/28/59713 |sernav=Iran claims strike on Ukrainian defence site in UAE’s Dubai {{!}} {{!}} Bangladesh Pratidin |malper=en.bd-pratidin.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=bn |paşnav=Pratidin |pêşnav=Bangladesh}}</ref> Balafirên bêmirov ên Îranê li balafirgeha navneteweyî ya Kuweytê xistine û di encamê de sîstema radarê xera bûye. Agirê ku 3 roj di depoya sotemeniyê ya balafirgehê de berdewam dikir, di dawiyê de hatiye vemirandin. Artêşa Îsraêlê ragihandiye ku wan baregehên rêxistina Ppîşesaziyên deryayî ya li Tehranê û kargehên din ên çêkirina çekan û parastina hewayî ya Îranê bombebaran kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF says it bombed Tehran HQ of Iranian naval weapons and ship producer |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-bombed-tehran-hq-of-iranian-naval-weapons-and-ship-producer/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di heman demê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye. Di 28ê adarê de êrîşeke dronî li dijî avahiya serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî li Dihokê pêk hatiye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku dron li ber derê avahiya dikeve.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30406 |sernav=KCK'YÊ ÊRIŞA LI SER MALA NÊÇÎRVAN BARZANÎ ŞERMEZAR KIR |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=kr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2903202614 |sernav=Brîtanya: Em êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî bi tundî şermezar dikin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/2803202624 |sernav=Mezlûm Ebdî li ser êrişa li mala Nêçîrvan Barzanî hatiye kirin daxuyanî da |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di şeva 28ê adarê de êrîşeke li Tehranê ziraran daye avahiyên Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Îranê. Artêşa Îranê gef xwariye ku dê êrîşî zanîngehên amerîkî yên li herêmê bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603281733 |sernav=Blast damage hits Iran University of Science and Technology |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-28 |sernav=Iran threatens to hit US universities in the Middle East in retaliation for alleged strike on two universities |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-threatens-to-hit-us-universities-in-the-middle-east-in-retaliation-for-alleged-strike-on-two-universities/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Paşê, li gorî agahiyan, êrîşên Îsraêlê li ser depoyeke avê li Heftkelê ketin û Elî Fûladwend ku serokê beşa lêkolînê ya rêxistina nûbûn û lêkolînên parastinê, li Borujerdê bû ligel endamên malbata xwe jiyana xwe jidest daye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=ynet |tarîx=2026-03-28 |sernav=IDF strikes infrastructure in Iran; reports: senior nuclear program official killed |url=https://www.ynetnews.com/article/syc7d3ssbg |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref> Mirina Fûladwend paşê ji aliyê medyaya Îranê ve hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603288568 |sernav=Research chief of Iran suspected nuclear weapons program killed in airstrikes |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en}}</ref> Di heman rojê de li Eştaolê di êrîşeke mûşekî ya balîstîk de 19 kes birîndar bûne û di encamê de gelek xaniyan jî zirarê dîtiye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |paşnav2=Staff |pêşnav2=ToI |tarîx=2026-03-28 |sernav=Several hurt as Iranian missile hits Jerusalem-area town; Hezbollah continues to strike north |url=https://www.timesofisrael.com/several-hurt-as-iranian-missile-hits-jerusalem-area-town-hezbollah-continues-to-strike-north/ |roja-gihiştinê=2026-03-29 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Hêzên deryayî yên brîtanî biryarê daye ku keştiyeke amfîbî ya RFA Lyme Bay ku bi dronên nêçîrvaniya mînan ve hatiye sazkirin, bişîne Tengava Hurmizê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.thetimes.com/uk/politics/article/rfa-lyme-bay-mine-hunting-iran-strait-hormuz-khft3jm3k |sernav=Navy fits RFA Lyme Bay with mine-hunting drones to end Iran blockade |malper=www.thetimes.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=en |paşnav= |pêşnav=}}</ref> ==== Erîşên li dijî Herêma Kurdistanê ==== Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. === 29ê adarê === Di 29ê adarê de, di encama êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê ya li ser bajarê Bender Hamîr a li başûrê Îranê herî kêm 5 kes jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sanger |pêşnav=David E. |paşnav2=Boxerman |pêşnav2=Aaron |paşnav3=Mahoozi |pêşnav3=Sanam |tarîx=2026-03-29 |sernav=Trump Says Iran Agreed to Allow 20 More Ships of Oil Through Strait of Hormuz |url=https://www.nytimes.com/live/2026/03/30/world/iran-war-trump-oil-news |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Mûşekek Îranê li kargeheke kîmyewî ya li herêma pîşesaziyê ya Neot Hovav a li herêma Negev a Îsraêlê armanc digire. Di vê êrîşa Îranê de kesek birîndar bûye û ev yek fikarên li ser rijandina gazê ya xeternak zêde kiriye. Di dîmenan de hatiye dîtin ku karwaneke heşda şabî derbasê bajarê Xoremşehrê dibe ku li ser sinorê Iraqê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603282000 |sernav=Video: Tehran-backed militia convoy seen moving from Iraq toward Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> DYA û Îsraêlê bi tevahî êrîşî çar tesîsên sereke yên hilberîna mûşekên balîstîk û 29 cihên avêtina mûşekan kirine. Kompleksên leşkerî yên li Xocir, Şahrûd, Parçîn û Hekîmiyeyê zirareke mezin dîtine û pisporan texmîn kirine ku zirara li van tesîsan dibe ku kapasîteya Îranê ya hilberîna mûşekên balîstîk ên xwedî menzîla kurt û navîn heta ku tesîs ji nû ve werin avakirin, rawestandiye. Li Xocîr û Şahrûdê, avahiyên tevlihevkirin û rijandinê, xetên hilberîna serên şer û tesîsên ku pêkhateyên sotemeniyên girîng hildiberînin bûne hedef; li Parçînê, motorên sotemeniya mûşekan a hişk û tesîsa Taleghan 2 zirar dîtine. Kompleksa Hekimiyeyê tesîsên hilberîna sotemeniya şil û cihê avêtina mûşekan dihewîne ku hatiye diyarkirin 19 avahî li wir hatine hedef girtin. Her wiha, gelek avahî û deriyên tunelan ên li baregehên mûşekî yên Xorgu û Îmam Elî hatine armanc girtin.<ref name="Bern2026">{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-special-report-march-29-2026/ |sernav=Iran Update Special Report, March 29, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en-US |paşnav=Bern |pêşnav=Stefaniia}}</ref> Bandorên şer ên li ser siyaset û aboriya navxweyî ya Îranê jî eşkere bûne. Karbidestên sipaha pasdarên şoreşa îslamî hişyariyên serokkomarê Îranê Mesûd Pezeşkiyan a li ser bandora aborî ya şer paşguh kirine. Pezeshkian diyar kiriye ku şer bi giranî zirarê daye aboriya welat û heke di navbera DYA û Îsraêlê de agirbest neyê bidestxistin, di nav sê çar hefteyan de dikare hilweşîneke aborî li Îranê çêbike. Rejîm hewl dide ku bi bikaranîna hestên neteweperest raya giştî bikişîne ser piştgiriya ewlehiya navxweyî û şer û bi vî awayî kampanyayeke leşkerî ya dilxwazî bi navê "canfêda" dest pê dike.<ref name="Bern2026"/> === 30ê adarê === ==== Erîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gelek deverên Îranê ku di nav de Abad, Endîşe, Navçeya 15, Evîn, Mesûdiye, Nobonyad, Qeleh Hesen Xan û Seadatê, teqîn çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603299006 |sernav=Explosions, fighter jet activity reported across multiple provinces in Iran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Îsraêlê ragihandiye ku wan li Tehranê navendên fermandariya mobîl û cihên ku ji bo çêkirina çekan hatine bikar anîn hedef girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603293568 |sernav=Israel says it struck mobile command centers in Tehran |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Di êrîşa DYA û Îsraêlî ya li ser gundekî Îranê de şeş kes jiyana xwe jidest dane û di encama êrîşan de pênc xanî hilweşiyane û 22 kes jî birîndar bûne. Piştî ku binesaziya elektrîkê ji ber parçeyên şarapnelê zirar dîtine, li hinek deverên Tehran û parêzgeha Alborzê, tevî Kerecê, elektrîka bajaran hatiye qutkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iranian minister confirms blackouts in parts of Tehran and in Karaj after strikes hit power grid |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-minister-confirms-blackouts-in-parts-of-tehran-and-in-karaj-after-strikes-hit-power-grid/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Ajansa Enerjiya Atomî ya Navneteweyî (IAEA) ragihand ku reaktora ava giran a IR-40 piştî ku di êrîşa Îsraîlê ya 27ê Adarê de zirareke giran dîtiye û êdî nexebitiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2026/03/30/iran-s-heavy-water-production-plant-no-longer-operational-iaea-says |sernav=Iran’s heavy water production plant no longer operational, IAEA says |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> Li gelek deverên Îranê ku di nav wan de Girava Kiş, Girava Qeşm û Bandar Ebas ên li parêzgeha Hormozgan, li Babol a li parêzgeha Mazenderan, li Dêhgolan a li parêzgeha Kurdistanê û li Tebrîz a li parêzgeha Azerbaycana Rojhilat, teqîn û êrîş çêbûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603302665 |sernav=New wave of strikes reported across several Iran provinces |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-30 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Mûşekek Îranê li tesîseke kîmyayî ya ADAMA li Ne'ot Hovav ketiye û di encamê de kesek birîndar bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Curiel |pêşnav=Ilana |paşnav2=Curiel |pêşnav2=Ilana |tarîx=2026-03-29 |sernav=Iran targets southern Israel: impacts in Be'er Sheva, industrial plant hit in Neot Hovav |url=https://www.ynetnews.com/article/bjhifiijwl |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=Ynetglobal |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Surkes |pêşnav=Sue |tarîx=2026-03-29 |sernav=Ministry says hazardous materials leak has been ruled out after missile fragment hit factory in south |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/ministry-says-hazardous-materials-leak-has-been-ruled-out-after-missile-fragment-hit-factory-in-south/ |roja-gihiştinê=2026-03-31 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di derengiya 29ê adarê, balafirên bêpîlot ên Îranê li Kuweytê li baregeheke leşkerî dana û di encamê de 10 leşker birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/30/iranian-attack-damages-kuwait-power-and-desalination-plant-kills-worker |sernav=Iranian attack damages Kuwait power and desalination plant, kills worker |malper=Al Jazeera |roja-gihiştinê=2026-03-31 |ziman=en}}</ref> === 31ê adarê === ==== Êrîşên DYA û Îsraêlê ==== Li gorî artêşê di 31ê adarê de êrîşên hewayî yên DYA û Îsraêlê li dijî depoyên cebilxaneyê yên li Îsfehanê<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=US hits Iranian ammunition bunkers, causing major explosions |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/us-hits-iranian-ammunition-bunkers-causing-major-explosions/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> û her wiha li dijî tesîsên hilberîna çekan û pargîdaniyeke dermanan li Tehranê berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=IDF says it struck Iranian sites for missile components, anti-aircraft weapons |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-says-it-struck-iranian-sites-for-missile-components-anti-aircraft-weapons/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP |tarîx=2026-03-31 |sernav=Iran claims US-Israel strikes targeted major pharmaceutical company |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-claims-us-israel-strikes-targeted-major-pharmaceutical-company/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Agencies and ToI Staff |tarîx=2026-04-01 |sernav=Acknowledging strike, Iran FM claims fentanyl factory only supplying ‘hospital drugs’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/acknowledging-strike-iran-fm-claims-fentanyl-factory-only-supplying-hospital-drugs/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gorî çavkaniyên Îsraêlê, Mehdî Wefaî ku endezyarê sereke yê hêza Qudsê ya Muhafizên Şoreşê li Libnanê ye, li Mahallatê di êrîşan de jiyana xwe jidest daye. Wezareta Tenduristiyê ya Libnanê ragihandiye ku di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya di tevahiya rojê de li herêmên Tyr, Saydon û Bint Cubeyl herî kêm heşt kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=AFP and ToI Staff |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes in south Lebanon kill 8, including paramedic — Lebanon Health Ministry |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-in-south-lebanon-kill-8-including-paramedic-lebanon-health-ministry/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Di heman rojê de artêşa Îsraêlê kuştina Hec Haşem di êrîşeke esmanî de li Beyrûtê ragihandiye ku di îlona sala 2024an de eniya başûr a Hizbullahê ji Elî Karakî wergirtibû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-04-01 |sernav=Top Hezbollah commander killed by Israeli Navy in Beirut — IDF |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/top-hezbollah-commander-killed-by-israeli-navy-in-beirut-idf/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> Li gorî çavkaniyên filistînî, di êrîşên hewayî yên Îsraêlê ya li ser Cebeliye û Xan Yûnisê ya li Şerîda Xezzeyê de pênc kesan jiyana xwe jidest dane.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |tarîx=2026-03-31 |sernav=Israeli strikes kill five in Gaza Strip, medics say |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israeli-strikes-kill-five-in-gaza-strip-medics-say/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref> ==== Êrîşên Îranê ==== Artêşa Îranê êrîşên xwe yên li ser yekîneyên amerîkî yên li baregeha hewayî ya prens Siltan a li Erebistana Siûdî,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/04/01/3554165/irgc-destroys-us-aircrew-accommodation-in-al-kharj-air-base-targets-200-personnel |sernav=IRGC Destroys US Aircrew Accommodation in Al Kharj Air Base, Targets 200 Personnel - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> keştiyeke konteyner a Îsraêlê li avên navendî yên Kendava Farisî, xaleke kombûnê ya hêzên deryayî yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê li peravên Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî, pergala parastina dronan a flota pêncemîn a amerîkî ya li derveyî baregeha xwe ya nêzîkî balafirgeha Behrêynê û du pergalên radarê amerîkî li baregeha Ehmed el-Cabirê, li Kuweytê ragihandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553369/irgc-launches-blitz-on-us-israeli-targets |sernav=IRGC Launches Blitz on US, Israeli Targets - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Her wiha, droneke MQ-9 li ser Îsfehanê û droneke LUCAS li ser Qeşmê hatin têk birin ku bi vî awayî hejmara dronên amerîkî-îsraêlî yên ku ji destpêka şer ve hatine xistin gihîştiye 147 dronan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tasnimnews.ir/en/news/2026/03/31/3553408/iranian-army-shoots-down-intruding-mq-9-lucas-drones |sernav=Iranian Army Shoots Down Intruding MQ-9, LUCAS Drones - Politics news |malper=Tasnim News Agency |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> Erebistana Siûdî<ref>{{Jêder-malper |url=https://english.alarabiya.net/News/saudi-arabia/2026/03/31/saudi-arabia-intercepts-destroys-two-drone-attacks- |sernav=Saudi Arabia intercepts, destroys two drone attacks |malper=Al Arabiya English |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> û Mîrnişînên Yekbûyî yên Erebî operasyonên parastina hewayî ragihandine<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.euronews.com/2026/03/31/euronews-journalists-report-multiple-blasts-in-dubai-in-iranian-missile-and-drone-attack |sernav=Iran launches missile and drone barrage on Dubai, Kuwaiti tanker hit. |malper=www.euronews.com |roja-gihiştinê=2026-04-04}}</ref> û di heman rojê de Îsraêl dîsa ji aliyê Îran û Hizbullahê ve bi roketan hate hedefgirtin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Fabian |pêşnav=Emanuel |tarîx=2026-03-31 |sernav=No injuries reported in Iran’s latest volley of missiles at central Israel |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/no-injuries-reported-in-irans-latest-volley-of-missiles-at-central-israel/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-891733 |sernav=Northern Israel faces over 50 Hezbollah rocket launches, drone infiltrations {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en}}</ref> ==== Revandina rojnemavana amerîkî ==== Wezareta karên hundir a Iraqê û wezareta karên derve ya DYAyê ragihandine ku rojnamevana serbixwe ya amerîkî Shelly Kittelson li Bexdayê ji aliyê rêxistina terorîst a lîwayên Hizbullahê ya ku Îran piştgiriyê dide wan ve hatiye revandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yled478zwo |sernav=US journalist Shelly Kittleson kidnapped in Baghdad |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-31 |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-GB}}</ref> === 1ê nîsanê === == Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê == {{Gotara bingehîn|Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026}} Ji destpêka şer ve Herêma Kurdistanê bûye armanca êrîşan. Êrîşên li ser [[Herêma Kurdistanê]] di 28ê sibata 2026an despêkiriye ku gelek deverên li parêzgeha Hewlêrê û parêzgeha Silêmanî rasterast bûne armanca êrîşên dronên Îranê û heşda şabî ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US }}</ref> Di êrîşan de deverên derdor ên [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] hatiye armanc girtin ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û yek ji van xalan balyozxaneya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ya Hewlêrê bû ku bibû armanca êrîşan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Di 12ê adarê de baregeheke leşkerî ya [[Îtalya]]yê ya li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] rasterast bûye armanceke êrîşa mûşekan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Piştê re ji aliyê rayedaran ve hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di roja 12ê adarê de kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên [[Fransa]]yê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn rasterast bûye armanca êrîşan ku fermandarê [[Fransayî|fransî]] ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê [[Varces-Allières-et-Risset|Varces]], Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en }}</ref> Heta 17ê adarê nêzîkî 300 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] rasterast bûne armanca êrîşan. Herêma Kurdistanê ji destpêka şer ve ku di 28ê adarê de hatibû destpêkirin bûye armaca êrîşên Îranê û bi taybetî êrîşên heşda şabiyên ku ji nav sinorê Iraqê ve êrîşê Herêma Kurdistanê kirine. Di van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 6 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê,<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=kr }}</ref> 6 pêşmergeyên [[Rojhilata Kurdistanê]] û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J. }}</ref> Ji ber van êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 20 pêşmergeyên Herêma Kurdistanê jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=en }}</ref> == Bandora şer == Îsraîlê rewşa awarte li seranserê welêt ragihandiye ku diyar kiriye ku ev mezintirîn êrîş ew ku wan li hemberî Îranê pêk anîye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |sernav=What we know about the US-Israeli attack on Iran and Tehran’s retaliation |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=McCluskey |pêşnav=Christian Edwards, Karina Tsui, Mitchell }}</ref> Îsrael Katz daxuyaniyek daye û gotiye "Li gorî benda 9C(b)(1) a qanûna parastina sivîl, 5711-1951, di bin desthilata min de û piştî ku ez piştrast bûm ku ihtîmaleke mezin a êrîşekê li ser nifûsa sivîl heye ku ez bi vê yekê li seranserê axa welat eniya navxweyî radigihînim."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896765/slug |sernav=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |malper=Israel Begins Attacks on Iran, Explosions Reported in Tehran Amid Preemptive Strike Declaration |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Rojnameya New York Times diyar kiriye ku dibistan û cihên kar ên Îsraîlê jî dê werin girtin û kombûnên giştî werin betalkirin. Li Îranê qutbûna înternetê "nêzîkî tevahiya welat" ji nû ve hatiye pêkanîn ku NetBlocksê ragihandiye ku girêdana înternetê li Îranê daketiye ji %4 ê ji astên asayî.<ref name=":4"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://mastodon.social/@netblocks/116147264437940657 |sernav=NetBlocks (@netblocks@mastodon.social) |malper=Mastodon |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/fa/202602281170 |sernav=نت‌بلاکس از خاموشی اینترنت در ایران خبر داد |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=fa }}</ref> === Girtina qada hewayî === Piştî êrîşan ji ber ku dewletên herêmî qada hewayî girtin, qada hewayî ya Îranê bi piranî ji bo balafirên sivîl vala bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284853 |sernav=Iran’s skies empty after strikes as regional states close airspace |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> Bi dest pêka êrîşan re Behreyn, Iraq, Îsraêl, Kuweyt, Qeter, Sûriye û Mîrgehên Yekbûyî yên Erebî qadên xwe yên hewayî girtine û gelek balafir ber bi cihên din ve hatin veguhastin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Israel closes airspace after strikes on Iran |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Lehmann |pêşnav=Noam |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iraq shuttering airspace after US, Israel strike Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iraq-shuttering-airspace-after-us-israel-strike-iran/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Edit |tarîx=2026-02-28 |sernav=Syria shutters airspace |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/syria-shutters-airspace/ |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Times of Israel |ziman=en-US |issn=0040-7909 }}</ref> Pargîdaniyên hewayî yên navneteweyî yên wekê Air India, Biman Bangladesh Airlines, British Airways, Cathay Pacific Airways, IndiGo, Lufthansa, Virgin Atlantic û Wizz Air ji ber şer û pevçûnan seferên xwe yên bo Rojhilata Navîn ji bo demên cuda cuda rawestandin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran-Israel war: Air India, IndiGo and multiple other airlines suspend flights. Check full list |url=https://economictimes.indiatimes.com/nri/latest-updates/iran-israel-war-multiple-airlines-suspend-flights-check-full-list/articleshow/128879934.cms?from=mdr |roja-gihiştinê=2026-02-28 |xebat=The Economic Times |issn=0013-0389 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://en.prothomalo.com/bangladesh/46mwakjn9t |sernav=Biman suspends Middle East flights amid conflict |malper=Prothomalo |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en |paşnav=BSS }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en-GB }}</ref> === Girtina Tengava Hurmizê === Raporeke Reutersê ji berpirsekî operasyona aspidesê veguhestiye ku gotiye li gorî guhdarîkirinên radyoya pir bilind (VHF), pasdarên şoreşa îslamî ya Îranê [[Tengava Hurmiz]]ê ji bo çûnûhatina keştiyan girtiye. Rayedareke [[Yekîtiya Ewropayê]] ragihandiye ku peyamên ku keştî dibêjin "destûr nayê dayîn ku tu keştî ji Tengava Hormuzê derbas bibe" werdigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.middleeasteye.net/live-blog/live-blog-update/irgc-says-no-ship-allowed-pass-strait-hormuz-according-eu-official |sernav=IRGC says 'no ship allowed to pass Strait of Hormuz', according to EU official |malper=Middle East Eye |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602288034 |sernav=‘No ship allowed to pass Strait of Hormuz,’ Iran warns vessels - Reuters |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-02-28 |ziman=en }}</ref> == Qurbaniyên şer == == Bertek == === Îran === Wezareta derve ya Îranê gefa bersivdanê li hember êrîşa hêzên amerîkî li ser bingehên amerîkî yên li Kendava Farsê xwariye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |sernav=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202602284010 |sernav=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> Konseya bilind a ewlekariya neteweyî ya Îranê ragihandiye ku welatê wan rastî "operasyoneke hewayî ya hovane" ji aliyê Amerîka û Îsraîlê ve hatiye û gotiye: "Ev yek careke din di dema danûstandinan de qewimiye û dijmin xeyal dike ku miletê berxwedêr ê Îranê dê bi van kiryarên tirsonek daxwazên wan ên biçûk radest bibe." Wezîrê derve yê Îranê Ebas Eraqçî êrîşê wekê "bi tevahî bêsedem, neqanûnî û bêexlaq" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2dyz6p3weo |sernav=What is happening in Iran? What we know about US-Israel attack and Tehran response |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> === Dewletên Yekbûyî === Serokê Dewletên Yekbûyî [[Donald Trump]] piştrast kiriye ku artêşa amerîkî li Îranê dest bi "operasyonên şer ên mezin" kiriye û şer wekê "operasyoneke mezin û berdewam a ji bo pêşîgirtina li vê dîktatoriya pir xerab û radîkal ku gefê li Amerîkayê dixwe" bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Tyler Pager |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump says military campaign is "massive and ongoing" |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Di vîdyoyekê de ku li ser Truth Social hatiye weşandin, Trump ji nû ve destnîşan kiriye ku "Armanca wan ew e ku ew bi rakirina gefên nêzîk ên ji rejîma Îranê ku komeke hovane ya mirovên pir dijwar û tirsnak, gelê amerîkî biparêzin" û di axavtina xwe de gotiye: "47 sal in, rejîma Îranê Mirin ji bo Amerîkayê diqîre û kampanyayeke bêdawî ya xwînrijandin û kuştinên girseyî dimeşîne ku Dewletên Yekbûyî, leşkerên me û mirovên bêguneh, li gelek welatan armanc digire."<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Trump confirms in video message that military campaign in Iran has begun |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Trump ragihandiye ku piştî kuştina Elî Xamineyî, danûstandinên bi Îranê re hêsantir dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/liveblog/202602288143 |sernav=Live - Trump says talks easier after Khamenei, Iran vows ‘devastating’ response |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> === Îsraêl === Serokwezîrê Îsraêlê Benjamîn Netanyahu diyar kiriye ku armanca êrîşan "jiholêrakirina gefa hebûnî ya ku ji aliyê rejîma li Îranê ve tê çêkirin" e û diyar kiriye ku "çalakiya me ya hevbeş dê şert û mercan ji bo gelê wêrek ê Îranê biafirîne da ku çarenûsa xwe bigire destên xwe."<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Estrin |pêşnav=Daniel |tarîx=2026-02-28 |sernav=Iran's supreme leader, Ayatollah Ali Khamenei, has been killed |url=https://www.npr.org/2026/02/28/nx-s1-5730158/israel-iran-strikes-trump-us |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=NPR |ziman=en }}</ref> Wezîrê derve Gideon Sa'ar gotiye ku kiryara leşkerî li dijî Îranê bi awayekî lezgîn pêwîst e "tevî xetereyên girîng ên têkildar", û gotiye ku "derengketin dê rê bidaya rejîma Îranê ku bigihîje astek parastinê ji bo bernameya xwe ya kîmyayî û her wiha dest bi hilberîna girseyî ya mûşekên balîstîk ên dûravêj bike".<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=null |tarîx=2026-02-28 |sernav=Update from Johnatan Reiss |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The New York Times |ziman=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> === Bertekên navneteweyî === * {{Sembola alayê|Kurdistan}} [[Kurdistan]]: [[Herêma Kurdistanê]] piştî hedefgirtina [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] û balyozxaneya giştî ya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê mûşekên Îranê ve, fermandarekî payebilind ê pêşmergeyan diyar kir ku hêzên wan di rewşa amadebaşiyê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/peshmarga-iraqi-kurdistan/8118549.html |sernav=Fermandarekî Pêşmergeyan Dibêje Ew di Amadebaşîyê de ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Nûnerên [[Hevpeymaniya Hêzên Siyasî yên Rojhilata Kurdistanê]] diyar kirine ku ew bi hev re biryarên siyasî û leşkerî koordîne dikin û ji bo qonaxek nû amadekariyê dikin ku hêzên wan di hundurê Îranê de ye û li rojhilata Kurdistanê amade ne ku li hemberî êrîşan xwe biparêzin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.dengeamerika.com/a/iran-kurds-position/8118628.html |sernav=Partîyên Kurdên Îranê di Biryarên Xwe yên Siyasî û Leşkerî de Yekgirtî ne |malper=Voice of America |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=ku }}</ref> * {{Sembola alayê|Fransa}} [[Fransa]]: Serokkomarê Fransayê [[Emmanuel Macron]] ji bo kêm kirina tundiya şer daxwaza şer bangawaziya civîneke awarte ya [[Konseya Ewlehiyê ya Neteweyên Yekbûyî]] kiriye. * {{Sembola alayê|Kanada}} [[Kanada]]: Serokwezîr Mark Carney Îran bi "çavkaniya sereke ya bêîstîqrarî û terorê li seranserê Rojhilata Navîn" tawanbar kiriye û piştgiriya xwe ji bo operasyonan anî ziman û tekez kiriye ku Îran nikare çekên nukleerî bi dest bixe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/statements/2026/02/28/statement-prime-minister-carney-and-minister-anand-situation-middle-east |sernav=Statement by Prime Minister Carney and Minister Anand on the situation in the Middle East |malper=Prime Minister of Canada |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Keyaniya Yekbûyî}} [[Keyaniya Yekbûyî]]: Hikûmeta brîtanî daxuyaniyek weşandiye û diyar kiriye ku Brîtanya "naxwaze pevçûnên herêmî yên berfirehtir kûrtir bibin". Di heman demê de hikûmetê diyar kiriye ku wan ji bo ewlekariya balyozxaneyên xwe yên li herêmê "kapasîteyên parastinê" bi hêz kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/cn5ge95q6y7t |sernav=Israel and Iran exchange fresh attacks after Iran's Supreme Leader Khamenei killed - live updates |malper=BBC News |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> Serokwezîr Keir Starmer piştrast kiriye ku balafirên brîtanî ji bo armancên parastinê "li ezmanan" in lê di êrîşên Îsraîl û Amerîkayê de "tu rol nelîstine" û bang li Îranê kiriye ku xwe ji êrîşên din li seranserê Rojhilata Navîn dûr bigire û "tundûtûjî û tepeserkirina tirsnak a li dijî gelê Îranê" rawestîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=British planes "in the sky" in Middle East, says Starmer |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> Piştre wî serokatiya civînek awarte ya COBRA lidarxistiye ku ku bersiva Keyaniya Yekbûyî nîqaş bike.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Sabbagh |pêşnav=Dan |paşnav2=Defence |pêşnav2= |paşnav3= |pêşnav3= |tarîx=2026-02-28 |sernav=RAF jets flying defensive missions after US-Israeli attack on Iran, Starmer says |url=https://www.theguardian.com/politics/2026/feb/28/starmer-chairs-cobra-meeting-after-us-israel-strikes-on-iran |roja-gihiştinê=2026-03-01 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> * {{Sembola alayê|Almanya}} [[Almanya]]: Şansolyer Friedrich Merz di daxuyaniyek hevbeş ê bi Fransa û Keyaniya Yekbûyî re gotiye ku ew ji berê ve hatiye agahdarkirin û nîqaş di rê de ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5yj9kr31y7o |sernav=How the world has reacted to US and Israeli strikes on Iran |malper=www.bbc.com |tarîx=2026-03-01 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en-GB }}</ref> * {{Sembola alayê|Hindistan}} [[Hindistan]]: Wezareta karên derve yê Hindistanê nîgeraniyên xwe aniye ziman û ji her sê welatan xwest ku agirbestê ragihanin. Balyozxaneya Hindistanê welatiyên Hindistanê ji sefera ji bo Îran û piraniya welatên Rojhilata Navîn hişyar kiriye û ji kesên di nav welat de xwestiye ku tavilê li stargehê bigerin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://indianexpress.com/article/india/israel-iran-conflict-indian-embassy-advisory-10556818/ |sernav=‘Remain near shelters, avoid non-essential travel’: India warns citizens in Israel after Tehran attack |malper=The Indian Express |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> NORKA her wiha ji bo welatiyên asê mane li hemî welatên bandordar xetên alîkariyê daniye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/norka-sets-up-helpdesk-for-kerala-people-in-iran-israel/ |sernav=NORKA sets up helpdesk for Kerala people in Iran, Israel |malper=The Tribune |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en }}</ref> * {{Sembola alayê|Çîn}} [[Çîn]]: Wezareta karên derve fikarên xwe yên li ser êrîşên Amerîka û Îsraîlê aniye ziman û daxwaza rawestandina tavilê ya dijminatiyê li dijî Îranê û ji nû ve destpêkirina diyalogê kiriye. Her wiha tekez kiriye ku divê rêz li serweriya Îranê were girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fmprc.gov.cn/eng/xw/fyrbt/202602/t20260228_11866531.html |sernav=Foreign Ministry Spokesperson’s Remarks on the Military Strikes Against Iran by the U.S. and Israel_Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China |malper=www.fmprc.gov.cn |roja-gihiştinê=2026-03-01 }}</ref> * {{Sembola alayê|Rûsya}} [[Rûsya]]: Wezîrê karên derve [[Sergey Lavrov]] êrîşên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Îsraîlê wekê "gaveke bêwijdan" û "kiryareke êrîşkariya çekdarî ya bi zanebûn, pêşwext û bêsedem" şermezar kiriye û wan bi wê yekê tawanbar kir ku herêmê ber bi "karesateke mirovî, aborî û dibe ku radyolojîkî jî" ve dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |sernav=Russia condemns "reckless" airstrikes on Iran, as Finland and Ireland express concern |malper=CNN |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-01 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Elî Xamineyî]] [[Kategorî:Şer]] [[Kategorî:Şerên li Îranê]] [[Kategorî:Şerên li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Şerên Azerbaycanê]] [[Kategorî:Şerên Behreynê]] [[Kategorî:Şerên DYAyê]] [[Kategorî:Şerên Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:Şerên Fransayê]] [[Kategorî:Şerên Iraqê]] [[Kategorî:Şerên Îranê]] [[Kategorî:Şerên Îsraêlê]] [[Kategorî:Şerên Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şerên Kuweytê]] [[Kategorî:Şerên Libnanê]] [[Kategorî:Şerên Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:Şerên Omanê]] [[Kategorî:Şerên Qeterê]] [[Kategorî:Şerên Qibrisê]] [[Kategorî:Şerên Sûriyê]] [[Kategorî:Şerên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Şerên Urdunê]] [[Kategorî:Şerên Yemenê]] [[Kategorî:Şerên Yewnanistanê]] [[Kategorî:2026 li Azerbaycanê]] [[Kategorî:2026 li Behreynê]] [[Kategorî:2026 li DYAyê]] [[Kategorî:2026 li Erebistana Siûdî]] [[Kategorî:2026 li Fransayê]] [[Kategorî:2026 li Iraqê]] [[Kategorî:2026 li Îranê]] [[Kategorî:2026 li Îsraêlê]] [[Kategorî:2026 li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:2026 li Kîprosê]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] [[Kategorî:2026 li Kuweytê]] [[Kategorî:2026 li Libnanê]] [[Kategorî:2026 li Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] [[Kategorî:2026 li Omanê]] [[Kategorî:2026 li Qeterê]] [[Kategorî:2026 li Sûriyê]] [[Kategorî:2026 li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:2026 li Urdunê]] [[Kategorî:2026 li Yemenê]] [[Kategorî:2026 li Yewnanistanê]] fhe74sv8q06d0wbaghfol9j0u8k4rbi Kategorî:Şerên Qibrisê 14 314887 1997930 1997915 2026-04-07T13:15:00Z Avestaboy 34898 1997930 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] [[Kategorî:Şerên gel û dewletên Asyayê]] [[Kategorî:Şerên gel û dewletên Ewropayê]] [[Kategorî:Şer li gorî welatan]] [[Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] e7dhf84zds76ykmeqcaixxirtasqb45 Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê 14 314893 1997931 1987381 2026-04-07T13:18:01Z Avestaboy 34898 1997931 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka leşkerî li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] [[Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] dj0mlr43n8alerq17iqbgfvrhc669lb 1997932 1997931 2026-04-07T13:18:22Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] weke [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] guhart 1997931 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka leşkerî li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] [[Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] dj0mlr43n8alerq17iqbgfvrhc669lb 1997934 1997932 2026-04-07T13:18:45Z Avestaboy 34898 1997934 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka leşkerî li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] [[Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] pilqj2jewljtoc97fkijor344ohh800 1997962 1997934 2026-04-07T13:52:24Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1997962 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Dîroka leşkerî li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Asyayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Dîroka Kîprosê li gorî mijaran]] [[Kategorî:Dîroka Qibrisê li gorî mijaran]] [[Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] 0c6v5q1cd6b3ls0vt7l35cu6s1q18b2 Kategorî:Leşkeriya Qibrisê 14 314894 1997935 1987380 2026-04-07T13:19:52Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] weke [[Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] guhart 1987380 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Hikûmeta Qibrisê]] [[Kategorî:Leşkerî li gorî welatan]] [[Kategorî:Leşkerî li Asyayê]] [[Kategorî:Leşkerî li Ewropayê]] quk5spjug48t0vvhz714ks4wly6bbw4 1997937 1997935 2026-04-07T13:20:04Z Avestaboy 34898 1997937 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Hikûmeta Qibrisê]] [[Kategorî:Leşkerî li gorî welatan]] [[Kategorî:Leşkerî li Asyayê]] [[Kategorî:Leşkerî li Ewropayê]] klkmdwmfpv17tunsvc264yd4oujxg7b Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê 2026 0 315030 1998107 1994836 2026-04-07T18:38:46Z Penaber49 39672 1998107 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Agahîdanka giştî | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | }} '''Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê''' rêze êrîş e ku di 28ê sibata 2026an de, piştî [[Şerê Îranê 2026|şerê Îranê ya 2026an]] ji aliyê ji aliyê hêzên [[Îran]]ê û kom ên şîe yên hevalbendên Îranê ku bi piranî di bin sîwana hêzên seferberiya gel de tevdigerin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US}}</ref> Êrîş ji aliyê van koman ve bi rêze êrîşên mûşekên balîstîk û balafirên bêpîlot li dijî [[Herêma Kurdistanê]] li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û li hinek deverên kampên kurdên ku [[Rojhilata Kurdistanê]] ku ji ber zextên rejêma Îranê koçê [[Başûrê Kurdistanê]] bûne, hatine pêkanîn. Heta 11ê adarê piraniya êrîşan li [[Iraq]]ê, nêzîkî 200 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li Hewlêr û Silêmanî bûne hedefa êrîşan ku di êrîşan de 2 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J.}}</ref> == Êrîşên li Heremê Kurdistanê == Piştî êrîşên hevbeş ên [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], Herêma Kurdistanê, bi taybetî paytexta Herêma Kurdistanê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] bûye hedefa êrîşan. Teqînên dubare, sîrenên êrîşên hewayî û destwerdanên li ser balafiran carinan ji du saetan zêdetir li pey hev dihatin bihîstin û bi awayekî berbiçav ji êrîşên berê yên li ser Herêma Kurdistanê dijwartir bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Iddon |pêşnav=Paul |sernav=Militia Drones And Rockets Bombard Iraqi Kurdistan As Iran War Spreads |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |roja-gihiştinê=2026-03-16 |xebat=Forbes |ziman=en}}</ref> Di sê rojên destpêka şer de, tenê bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê zêdetirî 70 mûşek û dronan ve hate hedefgirtin. Gelek ji van êrîşan ji aliyê pergalên parastina hewayî yên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya li heremê ve hatiye asteng kirin ku di encamê de Hewlêr hatiye parastin û ziyanên zêde çênebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alhurra.com/en/14573 |sernav=Missiles, Sirens, and Darkness: Erbil’s Long Night |malper=Alhurra |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Hussein |pêşnav=Dalshad}}</ref> Cihên girîng ên ku hatine armancgirtin [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] bû ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û balyozxaneya Amerîkayê ya li Hewlêrê bû ku di dawiya sala 2025an de vebû û balyozxaneya Amerîkayê ya herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li derveyî Hewlêrê, hêzên amerîkî li baregeha hewayî ya Herîr jî hatine hedefgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |sernav=Harir air base in Erbil hit by two suspected drone attacks: mayor |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di heman demê li dijî baregeha lîwaya 11em a Pêşmergeyan ku li nêzîkî navçeya Degala ya li parêzgeha Hewlêrê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug |sernav=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |malper=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |sernav=Drone attack targets Peshmerga headquarters in Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |sernav=Peshmerga forces targeted with drone in Erbil |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û baregeha fermandariya yekîneya 70em a Pêşmergeyan ku girêdayî Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) ye êrîş pêk hatine. Di encama êrîşê de endamekî asayîşê jiyana xwe ji dest daye û endameke din ê asayîşê jî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/4784 |sernav=Two killed as drones rain down in Kurdistan Region |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] ku ji ber zext ên rejîma Îranê koçber bûne li [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmanî]] (bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] deverê Zergwêzê û navçeya [[Dûkan (navçe)|Dukanê]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |sernav=دەزگەی ئاسایشی هەرێمی کوردستان بۆ رووداو: نازانین هێرشەکەی سەر سلێمانی بە درۆن بووە یان مووشەک |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name="Frantzman2026">{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |sernav=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |malper=FDD |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J.}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |sernav=Attacks on Kurdistan Region intensify, causing casualties, damage |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û li [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] (Pirde, navçeya [[Koye|Koyê]], Gomaspan, navçeya [[Xebat (navçe)|Xebatê]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |sernav=Kurdish party says attacked in Erbil |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |sernav=Iran, Iraqi proxies intensify attack on Kurdish opposition groups in Kurdistan Region |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":2"/><ref name=":1"/> ku di nav de [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] (PAK), [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] (PDKI), [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê]], [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] û [[Komele Rêxistina Kurdistanê ya Partiya Komûnîst a Îranê]] hebûn, bûne armanca êrîşên.<ref name=":1"/><ref name="Frantzman2026"/> Di 3ê adarê de êrîşên li ser baregehên PDKIyê zêde bûne ku di encama êrîşan de endamek bi sivikî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province |sernav=Drone attack targets Iranian Kurdish Party headquarters in Erbil Province |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site |sernav=Three explosions rock Erbil in fresh strike on Iranian Kurdish opposition site |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq |sernav=Iran's IRGC strikes drones at Kurdish opposition groups in northern Iraq - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Deverên din ên sivîl bûne armanca êrîşan navçeya Soran, navçeya Şeqlawa,<ref name=":1"/> binesaziya sivîl ên wekê otêl,<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil |sernav=Harir Base defenses neutralize drone over Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/4774 |sernav=Drone strike hits upscale hotel in Erbil; no casualties |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> binesaziya enerjiyê û stasyonên telekomunîkasyon û hewayê li çiyayê Korek û çiyayê Zamnako bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil |sernav=Double drone strike hits Mount Korek in Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |sernav=Erbil’s Mount Korek attacked by suspected Iranian drone |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Li parêzgeha Dihokê qadên petrolê ya Çemanke ji aliyê du dronan ve hatin hedefgirtin.<ref name=":1"/> Komên milîsên şîe yên alîgirê Îranê, saraya awliya el-Dam,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |sernav=PM Barzani, SDF chief Abdi stress ‘protecting’ Kurdistan Region amid regional conflict |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> berxwedana îslamî ya Iraqê<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US |sernav=Islamic Resistance in Iraq: 67 Operations in 48h against the US |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û eshab el-Kehf berpirsiyariya hinek êrîşan li hemberê kurdan girtine ser xwe.<ref name=":3"/> Di 12ê adarê de mûşekek li baregeheke leşkerî ya Îtalyayê li Hewlêrê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di heman rojê de êrîşeke din li ser kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên Fransayê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn pêk hatiye fermandarê fransî ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di 15ê adarê de artêşa Îranê bi sê mûşekên êrîşê kampa Partiya Komala li Herêma Kurdistanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603156665 |sernav=IRGC missiles hit Iranian Kurdish opposition camp in Iraqi Kurdistan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=ku}}</ref> Di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":0" /> Di 23ê adarê de êrîşeke li dijî Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan pêk hatiye.<ref name=":0" /> Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 30 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> Di şeva 24 û 25ê adarê de carekê din dîsa Hewlêr bûye armanca êrîşan.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/25032026 |sernav=Li Hewlêrê şeva borî çi qewimî? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=ku}}</ref> Droneke Îranê li gundê libnanî li avahiyeke bilind dikeve û di encamê de zirarên milkî çêbûne.<ref name=":5" /> Hatiye ragihandin ku qada hewayî ya Hewlêrê ji aliyê balafirên şer ên Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê ve hatiye parastin û ji Îranê û xeta sinor a bakur (Hacî Omeran) zêdetirî 4 mûşek û 5 dron ber bi Hewlêrê ve hatine avêtin û ev dron û mûşek ji aliyê balafirên şer ve hatine têk birin.<ref name=":5" /> Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. Di 7ê Nîsanê de dronek li mala malbatekê li navçeya Daraşakran a gundewarî ya bakurê Hewlêrê armanc girtiye ku di encamê de bav û dayika 2 zarokên jiyana xwe jidest dane ku her du zarokên wan li pey wan mane. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Êrîşên li dijî herêmên Kurdistanê]] [[Kategorî:Êrîşên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Îranê]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] c3sbbrlg8w502hihwmu9612tqx67fjs 1998108 1998107 2026-04-07T18:41:58Z Penaber49 39672 1998108 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Agahîdanka giştî | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | }} '''Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê''' rêze êrîş e ku di 28ê sibata 2026an de, piştî [[Şerê Îranê 2026|şerê Îranê ya 2026an]] ji aliyê ji aliyê hêzên [[Îran]]ê û kom ên şîe yên hevalbendên Îranê ku bi piranî di bin sîwana hêzên seferberiya gel de tevdigerin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US}}</ref> Êrîş ji aliyê van koman ve bi rêze êrîşên mûşekên balîstîk û balafirên bêpîlot li dijî [[Herêma Kurdistanê]] li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û li hinek deverên kampên kurdên ku [[Rojhilata Kurdistanê]] ku ji ber zextên rejêma Îranê koçê [[Başûrê Kurdistanê]] bûne, hatine pêkanîn. Heta 11ê adarê piraniya êrîşan li [[Iraq]]ê, nêzîkî 200 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li Hewlêr û Silêmanî bûne hedefa êrîşan ku di êrîşan de 2 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J.}}</ref> == Êrîşên li Heremê Kurdistanê == Piştî êrîşên hevbeş ên [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], Herêma Kurdistanê, bi taybetî paytexta Herêma Kurdistanê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] bûye hedefa êrîşan. Teqînên dubare, sîrenên êrîşên hewayî û destwerdanên li ser balafiran carinan ji du saetan zêdetir li pey hev dihatin bihîstin û bi awayekî berbiçav ji êrîşên berê yên li ser Herêma Kurdistanê dijwartir bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Iddon |pêşnav=Paul |sernav=Militia Drones And Rockets Bombard Iraqi Kurdistan As Iran War Spreads |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |roja-gihiştinê=2026-03-16 |xebat=Forbes |ziman=en}}</ref> Di sê rojên destpêka şer de, tenê bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê zêdetirî 70 mûşek û dronan ve hate hedefgirtin. Gelek ji van êrîşan ji aliyê pergalên parastina hewayî yên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya li heremê ve hatiye asteng kirin ku di encamê de Hewlêr hatiye parastin û ziyanên zêde çênebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alhurra.com/en/14573 |sernav=Missiles, Sirens, and Darkness: Erbil’s Long Night |malper=Alhurra |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Hussein |pêşnav=Dalshad}}</ref> Cihên girîng ên ku hatine armancgirtin [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] bû ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û balyozxaneya Amerîkayê ya li Hewlêrê bû ku di dawiya sala 2025an de vebû û balyozxaneya Amerîkayê ya herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li derveyî Hewlêrê, hêzên amerîkî li baregeha hewayî ya Herîr jî hatine hedefgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |sernav=Harir air base in Erbil hit by two suspected drone attacks: mayor |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di heman demê li dijî baregeha lîwaya 11em a Pêşmergeyan ku li nêzîkî navçeya Degala ya li parêzgeha Hewlêrê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug |sernav=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |malper=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |sernav=Drone attack targets Peshmerga headquarters in Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |sernav=Peshmerga forces targeted with drone in Erbil |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û baregeha fermandariya yekîneya 70em a Pêşmergeyan ku girêdayî Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) ye êrîş pêk hatine. Di encama êrîşê de endamekî asayîşê jiyana xwe ji dest daye û endameke din ê asayîşê jî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/4784 |sernav=Two killed as drones rain down in Kurdistan Region |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] ku ji ber zext ên rejîma Îranê koçber bûne li [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmanî]] (bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] deverê Zergwêzê û navçeya [[Dûkan (navçe)|Dukanê]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |sernav=دەزگەی ئاسایشی هەرێمی کوردستان بۆ رووداو: نازانین هێرشەکەی سەر سلێمانی بە درۆن بووە یان مووشەک |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name="Frantzman2026">{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |sernav=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |malper=FDD |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J.}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |sernav=Attacks on Kurdistan Region intensify, causing casualties, damage |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û li [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] (Pirde, navçeya [[Koye|Koyê]], Gomaspan, navçeya [[Xebat (navçe)|Xebatê]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |sernav=Kurdish party says attacked in Erbil |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |sernav=Iran, Iraqi proxies intensify attack on Kurdish opposition groups in Kurdistan Region |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":2"/><ref name=":1"/> ku di nav de [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] (PAK), [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] (PDKI), [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê]], [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] û [[Komele Rêxistina Kurdistanê ya Partiya Komûnîst a Îranê]] hebûn, bûne armanca êrîşên.<ref name=":1"/><ref name="Frantzman2026"/> Di 3ê adarê de êrîşên li ser baregehên PDKIyê zêde bûne ku di encama êrîşan de endamek bi sivikî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province |sernav=Drone attack targets Iranian Kurdish Party headquarters in Erbil Province |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site |sernav=Three explosions rock Erbil in fresh strike on Iranian Kurdish opposition site |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq |sernav=Iran's IRGC strikes drones at Kurdish opposition groups in northern Iraq - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Deverên din ên sivîl bûne armanca êrîşan navçeya Soran, navçeya Şeqlawa,<ref name=":1"/> binesaziya sivîl ên wekê otêl,<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil |sernav=Harir Base defenses neutralize drone over Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/4774 |sernav=Drone strike hits upscale hotel in Erbil; no casualties |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> binesaziya enerjiyê û stasyonên telekomunîkasyon û hewayê li çiyayê Korek û çiyayê Zamnako bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil |sernav=Double drone strike hits Mount Korek in Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |sernav=Erbil’s Mount Korek attacked by suspected Iranian drone |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Li parêzgeha Dihokê qadên petrolê ya Çemanke ji aliyê du dronan ve hatin hedefgirtin.<ref name=":1"/> Komên milîsên şîe yên alîgirê Îranê, saraya awliya el-Dam,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |sernav=PM Barzani, SDF chief Abdi stress ‘protecting’ Kurdistan Region amid regional conflict |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> berxwedana îslamî ya Iraqê<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US |sernav=Islamic Resistance in Iraq: 67 Operations in 48h against the US |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û eshab el-Kehf berpirsiyariya hinek êrîşan li hemberê kurdan girtine ser xwe.<ref name=":3"/> Di 12ê adarê de mûşekek li baregeheke leşkerî ya Îtalyayê li Hewlêrê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di heman rojê de êrîşeke din li ser kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên Fransayê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn pêk hatiye fermandarê fransî ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di 15ê adarê de artêşa Îranê bi sê mûşekên êrîşê kampa Partiya Komala li Herêma Kurdistanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603156665 |sernav=IRGC missiles hit Iranian Kurdish opposition camp in Iraqi Kurdistan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=ku}}</ref> Di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":0" /> Di 23ê adarê de êrîşeke li dijî Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan pêk hatiye.<ref name=":0" /> Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 30 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> Di şeva 24 û 25ê adarê de carekê din dîsa Hewlêr bûye armanca êrîşan.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/25032026 |sernav=Li Hewlêrê şeva borî çi qewimî? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=ku}}</ref> Droneke Îranê li gundê libnanî li avahiyeke bilind dikeve û di encamê de zirarên milkî çêbûne.<ref name=":5" /> Hatiye ragihandin ku qada hewayî ya Hewlêrê ji aliyê balafirên şer ên Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê ve hatiye parastin û ji Îranê û xeta sinor a bakur (Hacî Omeran) zêdetirî 4 mûşek û 5 dron ber bi Hewlêrê ve hatine avêtin û ev dron û mûşek ji aliyê balafirên şer ve hatine têk birin.<ref name=":5" /> Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. Di 7ê Nîsanê de dronek li mala malbatekê li navçeya Daraşakran a gundewarî ya bakurê Hewlêrê armanc girtiye ku di encamê de bav û dayika 2 zarokên jiyana xwe jidest dane ku her du zarokên wan li pey wan mane. Departmena dijî terorê di derbarê êrîşa li dijî malbatê daxuyaniyê daye û diyar kiriye ku dron ji Îranê hatiye avêtin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Êrîşên li dijî herêmên Kurdistanê]] [[Kategorî:Êrîşên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Îranê]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] ephiwz3ufq02wgpy94wtrd49oezrfsv 1998110 1998108 2026-04-07T18:44:56Z Penaber49 39672 1998110 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Agahîdanka giştî | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | }} '''Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê''' rêze êrîş e ku di 28ê sibata 2026an de, piştî [[Şerê Îranê 2026|şerê Îranê ya 2026an]] ji aliyê ji aliyê hêzên [[Îran]]ê û kom ên şîe yên hevalbendên Îranê ku bi piranî di bin sîwana hêzên seferberiya gel de tevdigerin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US}}</ref> Êrîş ji aliyê van koman ve bi rêze êrîşên mûşekên balîstîk û balafirên bêpîlot li dijî [[Herêma Kurdistanê]] li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û li hinek deverên kampên kurdên ku [[Rojhilata Kurdistanê]] ku ji ber zextên rejêma Îranê koçê [[Başûrê Kurdistanê]] bûne, hatine pêkanîn. Heta 11ê adarê piraniya êrîşan li [[Iraq]]ê, nêzîkî 200 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li Hewlêr û Silêmanî bûne hedefa êrîşan ku di êrîşan de 2 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J.}}</ref> == Êrîşên li Heremê Kurdistanê == Piştî êrîşên hevbeş ên [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], Herêma Kurdistanê, bi taybetî paytexta Herêma Kurdistanê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] bûye hedefa êrîşan. Teqînên dubare, sîrenên êrîşên hewayî û destwerdanên li ser balafiran carinan ji du saetan zêdetir li pey hev dihatin bihîstin û bi awayekî berbiçav ji êrîşên berê yên li ser Herêma Kurdistanê dijwartir bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Iddon |pêşnav=Paul |sernav=Militia Drones And Rockets Bombard Iraqi Kurdistan As Iran War Spreads |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |roja-gihiştinê=2026-03-16 |xebat=Forbes |ziman=en}}</ref> Di sê rojên destpêka şer de, tenê bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê zêdetirî 70 mûşek û dronan ve hate hedefgirtin. Gelek ji van êrîşan ji aliyê pergalên parastina hewayî yên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya li heremê ve hatiye asteng kirin ku di encamê de Hewlêr hatiye parastin û ziyanên zêde çênebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alhurra.com/en/14573 |sernav=Missiles, Sirens, and Darkness: Erbil’s Long Night |malper=Alhurra |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Hussein |pêşnav=Dalshad}}</ref> Cihên girîng ên ku hatine armancgirtin [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] bû ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û balyozxaneya Amerîkayê ya li Hewlêrê bû ku di dawiya sala 2025an de vebû û balyozxaneya Amerîkayê ya herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li derveyî Hewlêrê, hêzên amerîkî li baregeha hewayî ya Herîr jî hatine hedefgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |sernav=Harir air base in Erbil hit by two suspected drone attacks: mayor |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di heman demê li dijî baregeha lîwaya 11em a Pêşmergeyan ku li nêzîkî navçeya Degala ya li parêzgeha Hewlêrê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug |sernav=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |malper=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |sernav=Drone attack targets Peshmerga headquarters in Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |sernav=Peshmerga forces targeted with drone in Erbil |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û baregeha fermandariya yekîneya 70em a Pêşmergeyan ku girêdayî Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) ye êrîş pêk hatine. Di encama êrîşê de endamekî asayîşê jiyana xwe ji dest daye û endameke din ê asayîşê jî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/4784 |sernav=Two killed as drones rain down in Kurdistan Region |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] ku ji ber zext ên rejîma Îranê koçber bûne li [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmanî]] (bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] deverê Zergwêzê û navçeya [[Dûkan (navçe)|Dukanê]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |sernav=دەزگەی ئاسایشی هەرێمی کوردستان بۆ رووداو: نازانین هێرشەکەی سەر سلێمانی بە درۆن بووە یان مووشەک |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name="Frantzman2026">{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |sernav=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |malper=FDD |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J.}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |sernav=Attacks on Kurdistan Region intensify, causing casualties, damage |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û li [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] (Pirde, navçeya [[Koye|Koyê]], Gomaspan, navçeya [[Xebat (navçe)|Xebatê]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |sernav=Kurdish party says attacked in Erbil |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |sernav=Iran, Iraqi proxies intensify attack on Kurdish opposition groups in Kurdistan Region |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":2"/><ref name=":1"/> ku di nav de [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] (PAK), [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] (PDKI), [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê]], [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] û [[Komele Rêxistina Kurdistanê ya Partiya Komûnîst a Îranê]] hebûn, bûne armanca êrîşên.<ref name=":1"/><ref name="Frantzman2026"/> Di 3ê adarê de êrîşên li ser baregehên PDKIyê zêde bûne ku di encama êrîşan de endamek bi sivikî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province |sernav=Drone attack targets Iranian Kurdish Party headquarters in Erbil Province |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site |sernav=Three explosions rock Erbil in fresh strike on Iranian Kurdish opposition site |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq |sernav=Iran's IRGC strikes drones at Kurdish opposition groups in northern Iraq - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Deverên din ên sivîl bûne armanca êrîşan navçeya Soran, navçeya Şeqlawa,<ref name=":1"/> binesaziya sivîl ên wekê otêl,<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil |sernav=Harir Base defenses neutralize drone over Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/4774 |sernav=Drone strike hits upscale hotel in Erbil; no casualties |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> binesaziya enerjiyê û stasyonên telekomunîkasyon û hewayê li çiyayê Korek û çiyayê Zamnako bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil |sernav=Double drone strike hits Mount Korek in Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |sernav=Erbil’s Mount Korek attacked by suspected Iranian drone |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Li parêzgeha Dihokê qadên petrolê ya Çemanke ji aliyê du dronan ve hatin hedefgirtin.<ref name=":1"/> Komên milîsên şîe yên alîgirê Îranê, saraya awliya el-Dam,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |sernav=PM Barzani, SDF chief Abdi stress ‘protecting’ Kurdistan Region amid regional conflict |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> berxwedana îslamî ya Iraqê<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US |sernav=Islamic Resistance in Iraq: 67 Operations in 48h against the US |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û eshab el-Kehf berpirsiyariya hinek êrîşan li hemberê kurdan girtine ser xwe.<ref name=":3"/> Di 12ê adarê de mûşekek li baregeheke leşkerî ya Îtalyayê li Hewlêrê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di heman rojê de êrîşeke din li ser kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên Fransayê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn pêk hatiye fermandarê fransî ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di 15ê adarê de artêşa Îranê bi sê mûşekên êrîşê kampa Partiya Komala li Herêma Kurdistanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603156665 |sernav=IRGC missiles hit Iranian Kurdish opposition camp in Iraqi Kurdistan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=ku}}</ref> Di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":0" /> Di 23ê adarê de êrîşeke li dijî Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan pêk hatiye.<ref name=":0" /> Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 30 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> Di şeva 24 û 25ê adarê de carekê din dîsa Hewlêr bûye armanca êrîşan.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/25032026 |sernav=Li Hewlêrê şeva borî çi qewimî? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=ku}}</ref> Droneke Îranê li gundê libnanî li avahiyeke bilind dikeve û di encamê de zirarên milkî çêbûne.<ref name=":5" /> Hatiye ragihandin ku qada hewayî ya Hewlêrê ji aliyê balafirên şer ên Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê ve hatiye parastin û ji Îranê û xeta sinor a bakur (Hacî Omeran) zêdetirî 4 mûşek û 5 dron ber bi Hewlêrê ve hatine avêtin û ev dron û mûşek ji aliyê balafirên şer ve hatine têk birin.<ref name=":5" /> Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. Di 7ê Nîsanê de dronek li mala malbatekê li navçeya Daraşakran a gundewarî ya bakurê Hewlêrê armanc girtiye ku di encamê de bav û dayika 2 zarokên jiyana xwe jidest dane ku her du zarokên wan li pey wan mane. Departmena dijî terorê di derbarê êrîşa li dijî malbatê de daxuyaniyê daye û diyar kiriye ku dron ji Îranê hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30667 |sernav=LI HEWLÊRÊ DI ÊRIŞA DRONAN DE DU WELATÎ ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=kr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/5053 |sernav=Family torn apart: Drone strike kills couple near Erbil |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Êrîşên li dijî herêmên Kurdistanê]] [[Kategorî:Êrîşên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Îranê]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] 5lm9ad2a3wlv7aedis8yujf0ci55jcj 1998111 1998110 2026-04-07T18:50:33Z Penaber49 39672 1998111 wikitext text/x-wiki {{Rojane}} {{Agahîdanka giştî | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] | }} '''Êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê''' rêze êrîş e ku di 28ê sibata 2026an de, piştî [[Şerê Îranê 2026|şerê Îranê ya 2026an]] ji aliyê ji aliyê hêzên [[Îran]]ê û kom ên şîe yên hevalbendên Îranê ku bi piranî di bin sîwana hêzên seferberiya gel de tevdigerin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/03/joint-statement-on-irans-missile-and-drone-attacks-in-the-region/ |sernav=Joint Statement on Iran’s Missile and Drone Attacks in the Region |malper=United States Department of State |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US}}</ref> Êrîş ji aliyê van koman ve bi rêze êrîşên mûşekên balîstîk û balafirên bêpîlot li dijî [[Herêma Kurdistanê]] li bajarên wekê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û li hinek deverên kampên kurdên ku [[Rojhilata Kurdistanê]] ku ji ber zextên rejêma Îranê koçê [[Başûrê Kurdistanê]] bûne, hatine pêkanîn. Heta 11ê adarê piraniya êrîşan li [[Iraq]]ê, nêzîkî 200 êrîş li hemberî Herêma Kurdistanê pêk hatine. Di êrîşên de gelek deverên li Hewlêr û Silêmanî bûne hedefa êrîşan ku di êrîşan de 2 pêşmergeyên Rojhilata Kurdistanê pêşmergeyeke Herêma Kurdistanê û fermanderekî fransî jiyana jidest dane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/11/us-condemns-iranian-and-militia-attacks-in-iraq-amid-unclaimed-airstrikes-on-tehran-backed-militias/ |sernav=US condemns Iranian and militia attacks in Iraq amid unclaimed airstrikes on Tehran-backed militias |malper=FDD |tarîx=2026-03-11 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J.}}</ref> == Êrîşên li Heremê Kurdistanê == Piştî êrîşên hevbeş ên [[Îsraêl]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], Herêma Kurdistanê, bi taybetî paytexta Herêma Kurdistanê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] bûye hedefa êrîşan. Teqînên dubare, sîrenên êrîşên hewayî û destwerdanên li ser balafiran carinan ji du saetan zêdetir li pey hev dihatin bihîstin û bi awayekî berbiçav ji êrîşên berê yên li ser Herêma Kurdistanê dijwartir bûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Iddon |pêşnav=Paul |sernav=Militia Drones And Rockets Bombard Iraqi Kurdistan As Iran War Spreads |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2026/03/02/militia-drones-and-rockets-bombard-iraqi-kurdistan-amidst-iran-war/ |roja-gihiştinê=2026-03-16 |xebat=Forbes |ziman=en}}</ref> Di sê rojên destpêka şer de, tenê bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] ji aliyê zêdetirî 70 mûşek û dronan ve hate hedefgirtin. Gelek ji van êrîşan ji aliyê pergalên parastina hewayî yên [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya li heremê ve hatiye asteng kirin ku di encamê de Hewlêr hatiye parastin û ziyanên zêde çênebûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://alhurra.com/en/14573 |sernav=Missiles, Sirens, and Darkness: Erbil’s Long Night |malper=Alhurra |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Hussein |pêşnav=Dalshad}}</ref> Cihên girîng ên ku hatine armancgirtin [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] bû ku hêzên amerîkî yên [[Hevpeymaniya Navneteweyî li dijî Daişê|hevpeymaniya navneteweyî ya li dijî DAIŞê]] li deverên bûn û balyozxaneya Amerîkayê ya li Hewlêrê bû ku di dawiya sala 2025an de vebû û balyozxaneya Amerîkayê ya herî mezin ê li cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://understandingwar.org/research/middle-east/iran-update-evening-special-report-march-1-2026/ |sernav=Iran Update Evening Special Report, March 1, 2026 |malper=Institute for the Study of War |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en-US |paşnav=Sleiman |pêşnav=Nadia}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/896852/slug |sernav=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |malper=Drones Shot Down Over Erbil Near U.S. Consulate as Iran-Israel Conflict Expands to Iraqi Kurdistan |tarîx=2026-02-28 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Li derveyî Hewlêrê, hêzên amerîkî li baregeha hewayî ya Herîr jî hatine hedefgirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/01032026 |sernav=Harir air base in Erbil hit by two suspected drone attacks: mayor |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di heman demê li dijî baregeha lîwaya 11em a Pêşmergeyan ku li nêzîkî navçeya Degala ya li parêzgeha Hewlêrê<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/897273/slug |sernav=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |malper=Drone Attack Targets Peshmerga Headquarters Near Erbil, Ministry Urges Baghdad to Act |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Peshmerga-headquarters-in-Erbil |sernav=Drone attack targets Peshmerga headquarters in Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/010320262 |sernav=Peshmerga forces targeted with drone in Erbil |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û baregeha fermandariya yekîneya 70em a Pêşmergeyan ku girêdayî Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (YNK) ye êrîş pêk hatine. Di encama êrîşê de endamekî asayîşê jiyana xwe ji dest daye û endameke din ê asayîşê jî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/4784 |sernav=Two killed as drones rain down in Kurdistan Region |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Kurdên [[Rojhilata Kurdistanê]] ku ji ber zext ên rejîma Îranê koçber bûne li [[Silêmanî (parêzgeh)|parêzgeha Silêmanî]] (bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] deverê Zergwêzê û navçeya [[Dûkan (navçe)|Dukanê]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/sorani/kurdistan/0303202625 |sernav=دەزگەی ئاسایشی هەرێمی کوردستان بۆ رووداو: نازانین هێرشەکەی سەر سلێمانی بە درۆن بووە یان مووشەک |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name="Frantzman2026">{{Jêder-malper |url=https://www.fdd.org/analysis/2026/03/02/kurdish-iranian-opposition-groups-say-iran-targeted-them-in-northern-iraq-claim-operations-in-iran/ |sernav=Kurdish Iranian opposition groups say Iran targeted them in northern Iraq, claim operations in Iran |malper=FDD |tarîx=2026-03-02 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en |paşnav=Frantzman |pêşnav=Seth J.}}</ref><ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/060320261 |sernav=Attacks on Kurdistan Region intensify, causing casualties, damage |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û li [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] (Pirde, navçeya [[Koye|Koyê]], Gomaspan, navçeya [[Xebat (navçe)|Xebatê]])<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/020320263 |sernav=Kurdish party says attacked in Erbil |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/03032026 |sernav=Iran, Iraqi proxies intensify attack on Kurdish opposition groups in Kurdistan Region |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":2"/><ref name=":1"/> ku di nav de [[Partiya Azadiya Kurdistanê]] (PAK), [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] (PDKI), [[Komeleya Zehmetkêşên Kurdistanê]], [[Rêxistina Xebata Rojhilatê Kurdistanê]] û [[Komele Rêxistina Kurdistanê ya Partiya Komûnîst a Îranê]] hebûn, bûne armanca êrîşên.<ref name=":1"/><ref name="Frantzman2026"/> Di 3ê adarê de êrîşên li ser baregehên PDKIyê zêde bûne ku di encama êrîşan de endamek bi sivikî birîndar bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Drone-attack-targets-Iranian-Kurdish-Party-headquarters-in-Erbil-Province |sernav=Drone attack targets Iranian Kurdish Party headquarters in Erbil Province |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Three-explosions-rock-Erbil-in-fresh-strike-on-Iranian-Kurdish-opposition-site |sernav=Three explosions rock Erbil in fresh strike on Iranian Kurdish opposition site |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://caliber.az/en/post/iran-s-irgc-strikes-drones-at-kurdish-opposition-groups-in-northern-iraq |sernav=Iran's IRGC strikes drones at Kurdish opposition groups in northern Iraq - VIDEO |malper=caliber.az |tarîx=2026-03-17 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Deverên din ên sivîl bûne armanca êrîşan navçeya Soran, navçeya Şeqlawa,<ref name=":1"/> binesaziya sivîl ên wekê otêl,<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Harir-Base-defenses-neutralize-drone-over-Erbil |sernav=Harir Base defenses neutralize drone over Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/4774 |sernav=Drone strike hits upscale hotel in Erbil; no casualties |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> binesaziya enerjiyê û stasyonên telekomunîkasyon û hewayê li çiyayê Korek û çiyayê Zamnako bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Kurdistan/Double-drone-strike-hits-Mount-Korek-in-Erbil |sernav=Double drone strike hits Mount Korek in Erbil |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/030320263 |sernav=Erbil’s Mount Korek attacked by suspected Iranian drone |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Li parêzgeha Dihokê qadên petrolê ya Çemanke ji aliyê du dronan ve hatin hedefgirtin.<ref name=":1"/> Komên milîsên şîe yên alîgirê Îranê, saraya awliya el-Dam,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/kurdistan/02032026 |sernav=PM Barzani, SDF chief Abdi stress ‘protecting’ Kurdistan Region amid regional conflict |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> berxwedana îslamî ya Iraqê<ref>{{Jêder-malper |url=https://shafaq.com/en/Security/Islamic-Resistance-in-Iraq-67-Operations-in-48h-against-the-US |sernav=Islamic Resistance in Iraq: 67 Operations in 48h against the US |malper=Shafaq News |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> û eshab el-Kehf berpirsiyariya hinek êrîşan li hemberê kurdan girtine ser xwe.<ref name=":3"/> Di 12ê adarê de mûşekek li baregeheke leşkerî ya Îtalyayê li Hewlêrê ketiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603120049 |sernav=Missile hits Italian base in Erbil, no injuries reported |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Hatiye ragihandin ku di vê êrişê de ti birîndar çênebûne. Di heman rojê de êrîşeke din li ser kampeke perwerdeyê ya ku ji aliyê leşkerên Fransayê li Hewlêrê ve dihatin bikaranîn pêk hatiye fermandarê fransî ya bi navê Arnaud Frion ku ji Tabûra 7em a şopvanên alpînê bû ku bi eslê xwe ji bajarê Varces, Isèreyê bû di êrîşê de jiyana xwe jidest daye û şeş leşker jî birîndar bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20260312-middle-east-war-live-israel-lebanon-iran-gulf |sernav=French soldier killed in drone attack in Iraq’s Kurdish region, Macron says |malper=France 24 |tarîx=2026-03-12 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di 15ê adarê de artêşa Îranê bi sê mûşekên êrîşê kampa Partiya Komala li Herêma Kurdistanê kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iranintl.com/en/202603156665 |sernav=IRGC missiles hit Iranian Kurdish opposition camp in Iraqi Kurdistan |malper=www.iranintl.com |tarîx=2026-03-15 |roja-gihiştinê=2026-03-16 |ziman=en}}</ref> Di 23 û 24ê adarê de êrîşên li dijî Herêma Kurdistanê berdewam kiriye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/240320266 |sernav=Di 24 demjimêran de 25 caran êrişî Herêma Kurdistanê hat kirin |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=en}}</ref><ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30290 |sernav=WEZARETA PÊŞMERGEYAN: 6 PÊŞMERGEYÊN LEHENG ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-03-24 |ziman=ku}}</ref> Di nav 24 saetan de li dijî Herêma Kurdistanê 25 êrîşên dronî û mûşekan pêk hatiye.<ref name=":0" /> Di 23ê adarê de êrîşeke li dijî Fermandariya Herêma 1ê ya Hêzên Pêşmergeyan pêk hatiye.<ref name=":0" /> Di êrîşa li dijî fermandariya pêşmerge de 6 pêşmerge jiyana xwe jidest dane û 30 pêşmerge jî birîndar bûne.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> Di şeva 24 û 25ê adarê de carekê din dîsa Hewlêr bûye armanca êrîşan.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/25032026 |sernav=Li Hewlêrê şeva borî çi qewimî? |malper=rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-03-25 |ziman=ku}}</ref> Droneke Îranê li gundê libnanî li avahiyeke bilind dikeve û di encamê de zirarên milkî çêbûne.<ref name=":5" /> Hatiye ragihandin ku qada hewayî ya Hewlêrê ji aliyê balafirên şer ên Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê ve hatiye parastin û ji Îranê û xeta sinor a bakur (Hacî Omeran) zêdetirî 4 mûşek û 5 dron ber bi Hewlêrê ve hatine avêtin û ev dron û mûşek ji aliyê balafirên şer ve hatine têk birin.<ref name=":5" /> Di roja 28 adarê de bi dronan li Dihokê li dijî avahiyê serokê Herema Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]] pêk hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/903911/slug |sernav=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Mesrûr Barzanî bi tundî êrîşa ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-28 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/kmr/story/904224/slug |sernav=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |malper=Brîtanya êrîşa li ser mala Nêçîrvan Barzanî şermezar dike |tarîx=2026-03-29 |roja-gihiştinê=2026-03-31 |paşnav=Kurdistan24}}</ref> Di heman demê de ji aliyê rayedarên Herêma Kurdistanê ve hatiye ragihandin ku heta 28 adarê bi 5 car ofîsên fermî yên rêveberiya Herêma Kurdistanê ji aliyê dronan ve bûye armaca êrîşan. Hatiye texmîn kirin ku ev êrîş ji aliyê komên heşda şabî yên ku nav sinorê Iraqê de ne pêk hatiye. Di derbarê êrîşan de [[Mesûd Barzanî]] banga li hikûmeta Iraqê kiriye ku di derbarê van komên êrîşkar de helwesta xwe diyar bikin. Di 7ê Nîsanê de dronek li mala malbatekê li navçeya Daraşakran a gundewarî ya bakurê Hewlêrê armanc girtiye ku di encamê de bav û dayika 2 zarokên keç jiyana xwe jidest dane ku her du zarokên wan li pey wan mane. Departmena dijî terorê di derbarê êrîşa li dijî malbatê de daxuyaniyê daye û diyar kiriye ku dron ji Îranê hatiye avêtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://channel8.com/kurmanci/news/30667 |sernav=LI HEWLÊRÊ DI ÊRIŞA DRONAN DE DU WELATÎ ŞEHÎD BÛN |malper=Channel8 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=kr}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://thenewregion.com/posts/5053 |sernav=Family torn apart: Drone strike kills couple near Erbil |malper=The New Region |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Êrîşên li dijî herêmên Kurdistanê]] [[Kategorî:Êrîşên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Herekatên leşkerî yên Îranê]] [[Kategorî:2026 li Kurdistanê]] r8nw9k5j4dv5638pt1om9jpvfyct5n0 Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî 14 315201 1997955 1993004 2026-04-07T13:36:29Z Avestaboy 34898 1997955 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Keyaniya Yekbûyî li gorî cureyan]] [[Kategorî:Otêl li gorî welatan| Keyaniya Yekbûyî]] k4hgk1djrgrmccl95okskg5ozdvthmi 1997956 1997955 2026-04-07T13:36:41Z Avestaboy 34898 1997956 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Keyaniya Yekbûyî li gorî cureyan]] [[Kategorî:Otêl li gorî welatan|Keyaniya Yekbûyî]] oym3fiey9nkorswgvv3mb8jf3xwoece Kuştina Bişeng Anik 1992 0 315682 1998037 1997866 2026-04-07T15:53:10Z Penaber49 39672 1998037 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 8xkwg53c7rfj2sf1z5byrwk95l3e9d3 1998044 1998037 2026-04-07T15:58:26Z Penaber49 39672 1998044 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} 2cc4wk81erfqhaoucvxah3dnm4gp5l1 1998045 1998044 2026-04-07T16:00:49Z Penaber49 39672 /* Kuştina wê */ 1998045 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. Li gorî daxûyaniyên şahidan hatiye diyarkirin ku Bîşeng Anık bi tundî hatiye îşkencekirin û kesên li dora wê dengê qêrîna wê di korîdoran de bihîstine ku Bîşeng Anik diqîre û dibêje "Navê min Bîşeng Anık e ew ê min bikujin!". == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} b1fous43gf4cwucq68tnetnru62e06s 1998046 1998045 2026-04-07T16:05:13Z Penaber49 39672 1998046 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. Li gorî daxûyaniyên şahidan hatiye diyarkirin ku Bîşeng Anık bi tundî hatiye îşkencekirin û kesên li dora wê dengê qêrîna wê di korîdoran de bihîstine ku Bîşeng Anik diqîre û dibêje "Navê min Bîşeng Anık e ew ê min bikujin!". Piştê ku Bîşeng Anik ji aliyê hêzên Tirkiyeyê ve tê kuştin, ayedarên wî demê serê sibê bi malbatê re xeber dişînin û ji malbata wî re gotine ku Anik "xwekuştiye". Parêzgerê Şirnexê îdîa kiriye bû Bîşeng Anik bi xwe bi çeka polêsan hildaye û xwe kuştiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} qlvi1m0tu9v1mp7qj62fc5xwul51pj2 1998047 1998046 2026-04-07T16:11:13Z Penaber49 39672 1998047 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. Li gorî daxûyaniyên şahidan hatiye diyarkirin ku Bîşeng Anık bi tundî hatiye îşkencekirin û kesên li dora wê dengê qêrîna wê di korîdoran de bihîstine ku Bîşeng Anik diqîre û dibêje "Navê min Bîşeng Anık e ew ê min bikujin!". Piştê ku Bîşeng Anik ji aliyê hêzên Tirkiyeyê ve tê kuştin, rayedarên wî demê serê sibê bi malbatê re xeber dişînin û ji malbata wî re gotine ku Anik "xwekuştiye". Parêzgerê Şirnexê îdîa kiriye bû Bîşeng Anik bi xwe bi çeka polêsan hildaye û xwe kuştiye. Piştê çend salan polîsê tirk ê bi navê Murat İpek ku li xwe mikur hatibû di daxuyaniya xwe de gotiye ku wan di dema binçavkirinê de îşkence li Bîşeng Anik kirine û tifingeke G-3 dane wî û wî jî Bîşeng Anik bi guleyekê ku berdaye serê wê, wê kuştiye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} ia866q5vfqesi1eha0ui6g8kaa1lav5 1998051 1998047 2026-04-07T16:31:18Z Penaber49 39672 1998051 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. Li gorî daxûyaniyên şahidan hatiye diyarkirin ku Bîşeng Anık bi tundî hatiye îşkencekirin û kesên li dora wê dengê qêrîna wê di korîdoran de bihîstine ku Bîşeng Anik diqîre û dibêje "Navê min Bîşeng Anık e ew ê min bikujin!".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yuksekovaguncel.com.tr/genel/ihd-yuksekova-subesi-nden-biseng-anik-aciklamasi-failler-h96635.html |sernav=Daxuyaniya Şaxa ÎHD ya Geverê ji bo Pêşeng Anik: "Divê kiryar werin darizandin" |malper= |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Piştê ku Bîşeng Anik ji aliyê hêzên Tirkiyeyê ve tê kuştin, rayedarên wî demê serê sibê bi malbatê re xeber dişînin û ji malbata wî re gotine ku Anik "xwekuştiye". Parêzgerê Şirnexê îdîa kiriye bû Bîşeng Anik bi xwe bi çeka polêsan hildaye û xwe kuştiye.<ref name=":0" /> Piştê çend salan polîsê tirk ê bi navê Murat İpek ku li xwe mikur hatibû di daxuyaniya xwe de gotiye ku wan di dema binçavkirinê de îşkence li Bîşeng Anik kirine û tifingeke G-3 dane wî û wî jî Bîşeng Anik bi guleyekê ku berdaye serê wê, wê kuştiye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} pwyhxa40bl5tugb1lqy490x1nh52l72 1998060 1998051 2026-04-07T16:37:42Z Penaber49 39672 /* Çavkanî */ 1998060 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. Li gorî daxûyaniyên şahidan hatiye diyarkirin ku Bîşeng Anık bi tundî hatiye îşkencekirin û kesên li dora wê dengê qêrîna wê di korîdoran de bihîstine ku Bîşeng Anik diqîre û dibêje "Navê min Bîşeng Anık e ew ê min bikujin!".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yuksekovaguncel.com.tr/genel/ihd-yuksekova-subesi-nden-biseng-anik-aciklamasi-failler-h96635.html |sernav=Daxuyaniya Şaxa ÎHD ya Geverê ji bo Pêşeng Anik: "Divê kiryar werin darizandin" |malper= |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Piştê ku Bîşeng Anik ji aliyê hêzên Tirkiyeyê ve tê kuştin, rayedarên wî demê serê sibê bi malbatê re xeber dişînin û ji malbata wî re gotine ku Anik "xwekuştiye". Parêzgerê Şirnexê îdîa kiriye bû Bîşeng Anik bi xwe bi çeka polêsan hildaye û xwe kuştiye.<ref name=":0" /> Piştê çend salan polîsê tirk ê bi navê Murat İpek ku li xwe mikur hatibû di daxuyaniya xwe de gotiye ku wan di dema binçavkirinê de îşkence li Bîşeng Anik kirine û tifingeke G-3 dane wî û wî jî Bîşeng Anik bi guleyekê ku berdaye serê wê, wê kuştiye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:1992]] czb622p6ai4nlfd4cm0kb17m1gdnrwr 1998061 1998060 2026-04-07T16:38:05Z Penaber49 39672 1998061 wikitext text/x-wiki '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. Li gorî daxûyaniyên şahidan hatiye diyarkirin ku Bîşeng Anık bi tundî hatiye îşkencekirin û kesên li dora wê dengê qêrîna wê di korîdoran de bihîstine ku Bîşeng Anik diqîre û dibêje "Navê min Bîşeng Anık e ew ê min bikujin!".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yuksekovaguncel.com.tr/genel/ihd-yuksekova-subesi-nden-biseng-anik-aciklamasi-failler-h96635.html |sernav=Daxuyaniya Şaxa ÎHD ya Geverê ji bo Pêşeng Anik: "Divê kiryar werin darizandin" |malper= |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Piştê ku Bîşeng Anik ji aliyê hêzên Tirkiyeyê ve tê kuştin, rayedarên wî demê serê sibê bi malbatê re xeber dişînin û ji malbata wî re gotine ku Anik "xwekuştiye". Parêzgerê Şirnexê îdîa kiriye bû Bîşeng Anik bi xwe bi çeka polêsan hildaye û xwe kuştiye.<ref name=":0" /> Piştê çend salan polîsê tirk ê bi navê Murat İpek ku li xwe mikur hatibû di daxuyaniya xwe de gotiye ku wan di dema binçavkirinê de îşkence li Bîşeng Anik kirine û tifingeke G-3 dane wî û wî jî Bîşeng Anik bi guleyekê ku berdaye serê wê, wê kuştiye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:1992]] 4zt0i0p89altzk6iizxgdjdem1q3f8i 1998062 1998061 2026-04-07T16:47:58Z Penaber49 39672 1998062 wikitext text/x-wiki '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. Li gorî daxûyaniyên şahidan hatiye diyarkirin ku Bîşeng Anık bi tundî hatiye îşkencekirin û kesên li dora wê dengê qêrîna wê di korîdoran de bihîstine ku Bîşeng Anik diqîre û dibêje "Navê min Bîşeng Anık e ew ê min bikujin!".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yuksekovaguncel.com.tr/genel/ihd-yuksekova-subesi-nden-biseng-anik-aciklamasi-failler-h96635.html |sernav=Daxuyaniya Şaxa ÎHD ya Geverê ji bo Pêşeng Anik: "Divê kiryar werin darizandin" |malper= |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Piştê ku Bîşeng Anik ji aliyê hêzên Tirkiyeyê ve tê kuştin, rayedarên wî demê serê sibê bi malbatê re xeber dişînin û ji malbata wî re gotine ku Anik "xwekuştiye". Parêzgerê Şirnexê îdîa kiriye bû Bîşeng Anik bi xwe bi çeka polêsan hildaye û xwe kuştiye.<ref name=":0" /> Piştê çend salan polîsê tirk ê bi navê Murat İpek ku li xwe mikur hatibû di daxuyaniya xwe de gotiye ku wan di dema binçavkirinê de îşkence li Bîşeng Anik kirine û tifingeke G-3 dane wî û wî jî Bîşeng Anik bi guleyekê ku berdaye serê wê û wê kuştiye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:1992]] o5ibbgdj97ls6x5kbdrykmoub1zdbq5 1998092 1998062 2026-04-07T17:32:07Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}.) 1998092 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} '''Kuştina Bişeng Anik''' kuştina keçeke ciwan a kurd e ku piştê pîrozbahiya Newroza sala 1992an de li Şirnexê ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye girtin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amnesty.org/en/documents/eur44/045/1992/en/ |sernav=Turkey: Death in custody of girl aged 16: Biseng Anik |malper=Amnesty International |tarîx=1992-05-10 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en}}</ref> û piştre jî di 25ê adara sala 1992an de ji aliyê Tirkiyeyê ve hatiye kuştin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yeniyasamgazetesi9.com/kayip-yakinlari-anik-osmanoglu-ve-kursepin-akibetini-sordu/ |sernav=Xizmên windayan aqûbeta Anik, Osmanoglu û Kürsep pirsîn. |malper=Yeni Yaşam Gazetesi {{!}} Yeni Yaşam |tarîx=2025-03-29 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Dema ku Bişeng Anik hatiye kuştin di temenê 16e saliya xwe de bû. == Kuştina wê == Bişeng Anik û gelek kes piştê Newroza 1992an û di roja Newrozê de de di serdegirtina mala wê de hatibû girtin. Kesên din ên bi wê re hatibûn berdan û Bişeng Anik di destê polîs û leşkerên Tirkiyeyê de dîlgirtî dimîne. Li gorî daxûyaniyên şahidan hatiye diyarkirin ku Bîşeng Anık bi tundî hatiye îşkencekirin û kesên li dora wê dengê qêrîna wê di korîdoran de bihîstine ku Bîşeng Anik diqîre û dibêje "Navê min Bîşeng Anık e ew ê min bikujin!".<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yuksekovaguncel.com.tr/genel/ihd-yuksekova-subesi-nden-biseng-anik-aciklamasi-failler-h96635.html |sernav=Daxuyaniya Şaxa ÎHD ya Geverê ji bo Pêşeng Anik: "Divê kiryar werin darizandin" |malper= |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=tr}}</ref> Piştê ku Bîşeng Anik ji aliyê hêzên Tirkiyeyê ve tê kuştin, rayedarên wî demê serê sibê bi malbatê re xeber dişînin û ji malbata wî re gotine ku Anik "xwekuştiye". Parêzgerê Şirnexê îdîa kiriye bû Bîşeng Anik bi xwe bi çeka polêsan hildaye û xwe kuştiye.<ref name=":0" /> Piştê çend salan polîsê tirk ê bi navê Murat İpek ku li xwe mikur hatibû di daxuyaniya xwe de gotiye ku wan di dema binçavkirinê de îşkence li Bîşeng Anik kirine û tifingeke G-3 dane wî û wî jî Bîşeng Anik bi guleyekê ku berdaye serê wê û wê kuştiye.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Tawanên şer ên li dijî kurdan]] [[Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:1992]] r4nowvezwqz8y3scs1ky035ew06okve XaniAI 0 315683 1997918 1997865 2026-04-07T12:31:43Z Aras2025 105380 1997918 wikitext text/x-wiki [[File:XaniAI.jpg|thumb|right|250px|Logoyê Xani AI.]] '''Xani AI''' sepan û sîstemeke [[Jîriya destkird|jîriya destkird]] e ku ji bo fêmkirin û bersivdana bi [[Zaravê behdînî|zaravê behdînî]] (kurdîya jorîn) hatiye pêşvebirin. Ev sîstem di sala 2026'an de ji aliyê Navenda Xanî ve hate destpêkirin û li ser pergalên iOS, Android û Webê tê bikaranîn. == Dîrok == Pêşvebirina Xani AI ji aliyê pisporên teknolojiyê Nhel Khalil Kamal û Mohamed Ihsan Amedi ve hatiye kirin. Armanca sereke ya sîstemê ew e ku zaravê behdînî di warê teknolojiya jîriya destkird de were bikaranîn û xizmetên zimanê kurdî di cîhana dîjîtal de berfirehtir bibin. Sepana Xani AI di nîsana 2026'an de bi fermî li ser App Store hate weşandin. == Taybetmendiyên Sîstemê == * Fêmkirin û çêkirina deqan (text) bi zaravê behdînî. * Wergêrana di navbera kurdî û zimanên din de. * Çêkirina wêneyan bi rêya fermanên nivîskî. == Çavkanî == <references /> * [https://apps.apple.com/us/app/xaniai/id6760919869 Xani AI li ser App Store, Nîsan 2026.] * [https://navendaxani.com/xaniai-behdini/ Danasîna projeya Xani AI, Navenda Xanî.] [[Kategorî:Jîriya destkird]] [[Kategorî:Sepanên mobîl]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] so7gavwaqorsymnv5hi4d58m6jnw92h 1997920 1997918 2026-04-07T12:32:28Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Lînk paqij kir, Valahiya nav rast kir, Kelîmeyên sihirî rast kir.) 1997920 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} [[Wêne:XaniAI.jpg|thumb|rast|250px|Logoyê Xani AI.]] '''Xani AI''' sepan û sîstemeke [[jîriya destkird]] e ku ji bo fêmkirin û bersivdana bi [[zaravê behdînî]] (kurdîya jorîn) hatiye pêşvebirin. Ev sîstem di sala 2026'an de ji aliyê Navenda Xanî ve hate destpêkirin û li ser pergalên iOS, Android û Webê tê bikaranîn. == Dîrok == Pêşvebirina Xani AI ji aliyê pisporên teknolojiyê Nhel Khalil Kamal û Mohamed Ihsan Amedi ve hatiye kirin. Armanca sereke ya sîstemê ew e ku zaravê behdînî di warê teknolojiya jîriya destkird de were bikaranîn û xizmetên zimanê kurdî di cîhana dîjîtal de berfirehtir bibin. Sepana Xani AI di nîsana 2026'an de bi fermî li ser App Store hate weşandin. == Taybetmendiyên Sîstemê == * Fêmkirin û çêkirina deqan (text) bi zaravê behdînî. * Wergêrana di navbera kurdî û zimanên din de. * Çêkirina wêneyan bi rêya fermanên nivîskî. == Çavkanî == <references /> * [https://apps.apple.com/us/app/xaniai/id6760919869 Xani AI li ser App Store, Nîsan 2026.] * [https://navendaxani.com/xaniai-behdini/ Danasîna projeya Xani AI, Navenda Xanî.] [[Kategorî:Jîriya destkird]] [[Kategorî:Sepanên mobîl]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] rjbqzdfsprywr4fh35xok70e6b0smes 1997924 1997920 2026-04-07T12:43:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Etîketa <references /> bi şablona {{[[Şablon:Çavkanî|Çavkanî]]}} hat guhartin. 1997924 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} [[Wêne:XaniAI.jpg|thumb|rast|250px|Logoyê Xani AI.]] '''Xani AI''' sepan û sîstemeke [[jîriya destkird]] e ku ji bo fêmkirin û bersivdana bi [[zaravê behdînî]] (kurdîya jorîn) hatiye pêşvebirin. Ev sîstem di sala 2026'an de ji aliyê Navenda Xanî ve hate destpêkirin û li ser pergalên iOS, Android û Webê tê bikaranîn. == Dîrok == Pêşvebirina Xani AI ji aliyê pisporên teknolojiyê Nhel Khalil Kamal û Mohamed Ihsan Amedi ve hatiye kirin. Armanca sereke ya sîstemê ew e ku zaravê behdînî di warê teknolojiya jîriya destkird de were bikaranîn û xizmetên zimanê kurdî di cîhana dîjîtal de berfirehtir bibin. Sepana Xani AI di nîsana 2026'an de bi fermî li ser App Store hate weşandin. == Taybetmendiyên Sîstemê == * Fêmkirin û çêkirina deqan (text) bi zaravê behdînî. * Wergêrana di navbera kurdî û zimanên din de. * Çêkirina wêneyan bi rêya fermanên nivîskî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} * [https://apps.apple.com/us/app/xaniai/id6760919869 Xani AI li ser App Store, Nîsan 2026.] * [https://navendaxani.com/xaniai-behdini/ Danasîna projeya Xani AI, Navenda Xanî.] [[Kategorî:Jîriya destkird]] [[Kategorî:Sepanên mobîl]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] hf4fa0v557s39xritddfqxghdfq70s7 1997927 1997924 2026-04-07T13:07:02Z Kurê Acemî 105128 '{{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}}' ket şûna rûpelê. 1997927 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}} 4uy0snv7kri8gbkxyybjh8xn7ejbhul 1997951 1997927 2026-04-07T13:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 1997951 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} qvmqxza5uq9zdtxvwk46mtdms94ihjp 1998338 1997951 2026-04-08T11:12:12Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998338 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Ne ensîklopedîk}} {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Kontrola otorîteyê}} oupbnr56zszjc7picmxaxlnxwmt0t50 Gotûbêj:XaniAI 1 315715 1997917 2026-04-07T12:31:18Z Aras2025 105380 /* Silav. */ beşeke nû 1997917 wikitext text/x-wiki == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) 1vj9w1kl7ohahfjseojxuwq5cci124y 1997928 1997917 2026-04-07T13:10:50Z Kurê Acemî 105128 /* Silav. */ Bersiv 1997928 wikitext text/x-wiki == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) :Silav hevalo @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]]! Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir]] li ser pêşşertên ensîklopîke mijûr bikin. Hêvî dikim ku hûn rojekê bin bikarhênerekî baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:10, 7 nîsan 2026 (UTC) pxjddfk00es751p3ep007b9zpq2fdvh 1997929 1997928 2026-04-07T13:11:14Z Kurê Acemî 105128 1997929 wikitext text/x-wiki == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) :Silav hevalo @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]]! Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir 👈]] li ser pêşşertên ensîklopîke mijûr bikin. Hêvî dikim ku hûn rojekê bin bikarhênerekî baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:10, 7 nîsan 2026 (UTC) j379dvxnekc746o8io72x3ltly4gxja 1998109 1997929 2026-04-07T18:43:43Z MikaelF 935 /* Silav. */ Bersiv 1998109 wikitext text/x-wiki == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) :Silav hevalo @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]]! Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir 👈]] li ser pêşşertên ensîklopîke mijûr bikin. Hêvî dikim ku hûn rojekê bin bikarhênerekî baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:10, 7 nîsan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mixabin, bi baweriya min, tu bi hevalekî [[AI]] (Aras25) re xeber didî... Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:43, 7 nîsan 2026 (UTC) lux2sfei2c8ha3fi2v2mcarrmipab5s 1998112 1998109 2026-04-07T18:52:04Z Aras2025 105380 /* Silav. */ Bersiv 1998112 wikitext text/x-wiki == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) :Silav hevalo @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]]! Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir 👈]] li ser pêşşertên ensîklopîke mijûr bikin. Hêvî dikim ku hûn rojekê bin bikarhênerekî baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:10, 7 nîsan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mixabin, bi baweriya min, tu bi hevalekî [[AI]] (Aras25) re xeber didî... Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:43, 7 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Ez ne AI me, ez Nhel Khalil Kamal im, pêşvebirê projeya XaniAI û xwediyê Radio Duhok. Min tenê ji bo rastnivîsîn û gramerê alîkarî ji AI wergirtiye da ku gotar bi kurmanciyeke paqij bê nivîsandin. Projeya XaniAI rasteqîn e û sîstemeke taybet e ji bo zaravê Behdînî. Ez ê di demek nêzîk de lînk û çavkaniyên pêbawer (wek lînka App Store û malperên nûçeyan) li gotarê zêde bikim da ku bibe ensîklopedîk. Spas ji bo alîkariya we." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 18:52, 7 nîsan 2026 (UTC) 3or0f7y1u5bbkq878wxiyc4cet3vsjd 1998115 1998112 2026-04-07T19:07:01Z Penaber49 39672 /* Silav. */ Bersiv 1998115 wikitext text/x-wiki == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) :Silav hevalo @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]]! Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir 👈]] li ser pêşşertên ensîklopîke mijûr bikin. Hêvî dikim ku hûn rojekê bin bikarhênerekî baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:10, 7 nîsan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mixabin, bi baweriya min, tu bi hevalekî [[AI]] (Aras25) re xeber didî... Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:43, 7 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Ez ne AI me, ez Nhel Khalil Kamal im, pêşvebirê projeya XaniAI û xwediyê Radio Duhok. Min tenê ji bo rastnivîsîn û gramerê alîkarî ji AI wergirtiye da ku gotar bi kurmanciyeke paqij bê nivîsandin. Projeya XaniAI rasteqîn e û sîstemeke taybet e ji bo zaravê Behdînî. Ez ê di demek nêzîk de lînk û çavkaniyên pêbawer (wek lînka App Store û malperên nûçeyan) li gotarê zêde bikim da ku bibe ensîklopedîk. Spas ji bo alîkariya we." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 18:52, 7 nîsan 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] aplîkasyoneke ku tenê ji aliyê sed kesan ve hatiye daxistin nabe aplîkasyoneke ensîklopedîk. Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Di derbarê qaîdeya navdariyê de polîtîkaya Wîkîpediya kurdî wiha dibêje: '''''Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.''''' Bi rastî ev demek dirêj e ku te her tim Wîkîpediyayê wekê qadeke reklamê bikar aniye. Ji kerema ji bîr neke ku Wîkîpediya ji bo parastina polîtîkayên xwe dikare bertekên tund nîşan bide. Nivîsarên reklam û bikaranîna Wîkîpediyayê ji bo berjewendiyên kesane bi ti awayê nayê qebûlkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:07, 7 nîsan 2026 (UTC) rckxtvv8it9vkhqfhvhktjw5j717057 1998121 1998115 2026-04-07T19:46:16Z ~2026-21502-60 146973 /* Silav. */ Bersiv 1998121 wikitext text/x-wiki == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) :Silav hevalo @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]]! Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir 👈]] li ser pêşşertên ensîklopîke mijûr bikin. Hêvî dikim ku hûn rojekê bin bikarhênerekî baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:10, 7 nîsan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mixabin, bi baweriya min, tu bi hevalekî [[AI]] (Aras25) re xeber didî... Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:43, 7 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Ez ne AI me, ez Nhel Khalil Kamal im, pêşvebirê projeya XaniAI û xwediyê Radio Duhok. Min tenê ji bo rastnivîsîn û gramerê alîkarî ji AI wergirtiye da ku gotar bi kurmanciyeke paqij bê nivîsandin. Projeya XaniAI rasteqîn e û sîstemeke taybet e ji bo zaravê Behdînî. Ez ê di demek nêzîk de lînk û çavkaniyên pêbawer (wek lînka App Store û malperên nûçeyan) li gotarê zêde bikim da ku bibe ensîklopedîk. Spas ji bo alîkariya we." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 18:52, 7 nîsan 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] aplîkasyoneke ku tenê ji aliyê sed kesan ve hatiye daxistin nabe aplîkasyoneke ensîklopedîk. Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Di derbarê qaîdeya navdariyê de polîtîkaya Wîkîpediya kurdî wiha dibêje: '''''Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.''''' Bi rastî ev demek dirêj e ku te her tim Wîkîpediyayê wekê qadeke reklamê bikar aniye. Ji kerema ji bîr neke ku Wîkîpediya ji bo parastina polîtîkayên xwe dikare bertekên tund nîşan bide. Nivîsarên reklam û bikaranîna Wîkîpediyayê ji bo berjewendiyên kesane bi ti awayê nayê qebûlkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:07, 7 nîsan 2026 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Armanca vê gotarê ne reklam e, lê belê belgekirina pêşkeftineke teknolojîk e ji bo zimanê kurdî (zaravê Behdînî). XaniAI ne tenê lînkek e, lê sîstemeke AI ye ku cara yekem e bi taybetî ji bo vî zaravî hatiye perwerdekirin. Ev gava pêşîn e ji bo parastina zimanê me di cîhana dîjîtal de. Ez ê çavkaniyên medyayî û nûçeyên ku behsa vê nûjeniyê dikin li gotarê zêde bikim da ku giringiya wê ya zanistî û çandî diyar bibe. Spas bo hişyariya te [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-21502-60|&#126;2026-21502-60]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-21502-60|talk]]) 19:46, 7 nîsan 2026 (UTC) 5r3kobqhliacmkmtmtz0z9gg72sa48v 1998128 1998121 2026-04-08T03:53:04Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 1998128 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Silav. == "Silav. Min naveroka vê gotarê sererast kir da ku bibe ensîklopedîk û bêalî. Ev projeyeke rasteqîn e û yekemîn sîstema AI ye ku bi taybetî ji bo zaravê Behdînî hatiye çêkirin. Sepan niha li ser Apple App Store bi fermî heye û ev gotar agahiyên girîng li ser pêşketina teknolojiya kurdî dide. Ji kerema xwe gotarê jê nebin, ez ê çavkaniyên nûçeyan jî di demek nêz de lê zêde bikim. Spas." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 12:31, 7 nîsan 2026 (UTC) :Silav hevalo @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]]! Ji kerema xwe [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir 👈]] li ser pêşşertên ensîklopîke mijûr bikin. Hêvî dikim ku hûn rojekê bin bikarhênerekî baş. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 13:10, 7 nîsan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]], mixabin, bi baweriya min, tu bi hevalekî [[AI]] (Aras25) re xeber didî... Silav û rêz. [[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MikaelF|gotûbêj]]) 18:43, 7 nîsan 2026 (UTC) ::Silav @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]]. Ez ne AI me, ez Nhel Khalil Kamal im, pêşvebirê projeya XaniAI û xwediyê Radio Duhok. Min tenê ji bo rastnivîsîn û gramerê alîkarî ji AI wergirtiye da ku gotar bi kurmanciyeke paqij bê nivîsandin. Projeya XaniAI rasteqîn e û sîstemeke taybet e ji bo zaravê Behdînî. Ez ê di demek nêzîk de lînk û çavkaniyên pêbawer (wek lînka App Store û malperên nûçeyan) li gotarê zêde bikim da ku bibe ensîklopedîk. Spas ji bo alîkariya we." [[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Aras2025|gotûbêj]]) 18:52, 7 nîsan 2026 (UTC) :::Silav @[[Bikarhêner:Aras2025|Aras2025]] aplîkasyoneke ku tenê ji aliyê sed kesan ve hatiye daxistin nabe aplîkasyoneke ensîklopedîk. Wîkîpediyaya kurdî destûrê nade reklamên şirketan, sazî û danasîna kesên ne ensîklopedîk. Di derbarê qaîdeya navdariyê de polîtîkaya Wîkîpediya kurdî wiha dibêje: '''''Nivîsandina gotarên bûyeran, kes, sazî û şirketan divê ev sazî, kes û şirket di girîngî ya nivîsandina li ser wîkîpediyayê de bin. Wek mînak dema ku gotarên kesên naskirî (hunermend, nivîskar, stranbêj û hwd.) hate nivîsandin divê ew kes ji aliyê girseyeke girîng ve bêne naskirin, jînenîgarî û xebatên wan ji aliyê saziyên medyayê yên bêalî ku eleqeya wan bi wan kesan re tinene bêne nivîsandin.''''' Bi rastî ev demek dirêj e ku te her tim Wîkîpediyayê wekê qadeke reklamê bikar aniye. Ji kerema ji bîr neke ku Wîkîpediya ji bo parastina polîtîkayên xwe dikare bertekên tund nîşan bide. Nivîsarên reklam û bikaranîna Wîkîpediyayê ji bo berjewendiyên kesane bi ti awayê nayê qebûlkirin. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 19:07, 7 nîsan 2026 (UTC) ::::Silav @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]]. Armanca vê gotarê ne reklam e, lê belê belgekirina pêşkeftineke teknolojîk e ji bo zimanê kurdî (zaravê Behdînî). XaniAI ne tenê lînkek e, lê sîstemeke AI ye ku cara yekem e bi taybetî ji bo vî zaravî hatiye perwerdekirin. Ev gava pêşîn e ji bo parastina zimanê me di cîhana dîjîtal de. Ez ê çavkaniyên medyayî û nûçeyên ku behsa vê nûjeniyê dikin li gotarê zêde bikim da ku giringiya wê ya zanistî û çandî diyar bibe. Spas bo hişyariya te [[Taybet:Beşdarî/&#126;2026-21502-60|&#126;2026-21502-60]] ([[Gotûbêja bikarhêner:&#126;2026-21502-60|talk]]) 19:46, 7 nîsan 2026 (UTC) l9d939xcsb0hgzye4h6k0u3mlt9lv6x Kategorî:2026 li Azerbaycanê 14 315716 1997925 2026-04-07T12:52:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2026 in Azerbaijan]] hat çêkirin 1997925 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 1997965 1997925 2026-04-07T13:53:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1997965 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:2026 li Ewropayê]] belugc7ttt1rx8750hf2btbgdqruqml Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê 14 315717 1997933 2026-04-07T13:18:22Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] weke [[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] guhart 1997933 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê}} l8a3hyddpfoxxz59memxswwmbcrspm0 Kategorî:Leşkeriya Kîprosê 14 315718 1997936 2026-04-07T13:19:53Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] weke [[Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] guhart 1997936 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Leşkeriya Qibrisê}} kw3zteb64rliy8wm332bqu1wexm6k26 Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê 14 315719 1997939 2026-04-07T13:22:59Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] weke [[Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] guhart 1997939 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê}} ioy68xkfcx9gcax1uuw39a0kewsseq2 Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran 14 315720 1997945 2026-04-07T13:26:21Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] weke [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] guhart 1997945 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran}} imob8nzhi8wy5ukvs0kyfbgzahvkciw Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan 14 315721 1997948 2026-04-07T13:29:07Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] weke [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] guhart 1997948 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan}} 2qmbx0cnw7nhdy2zefaenkg09xgk6n2 Kategorî:Otêlên li Qibrisê 14 315722 1997949 2026-04-07T13:31:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997949 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997950 1997949 2026-04-07T13:32:03Z Avestaboy 34898 1997950 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1997952 1997950 2026-04-07T13:33:06Z Avestaboy 34898 1997952 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêl li gorî welatan|Qibris]] lsyvovgibki5061dakw0zmsc85t58jw 1998032 1997952 2026-04-07T14:54:39Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998032 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Otêl li gorî welatan|Qibris]] ayph7ppakoq2aco20sk121x41qqxkmt Kategorî:Otêlên li Mecaristanê 14 315723 1997953 2026-04-07T13:34:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997953 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997954 1997953 2026-04-07T13:35:48Z Avestaboy 34898 1997954 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêl li gorî welatan|Mecaristan]] 5rc0l4rp1xvu7zexh9rzafjcxeltxld 1998031 1997954 2026-04-07T14:54:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998031 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Mecaristanê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Otêl li gorî welatan|Mecaristan]] 93cx93cs4jpw00zhlt6evkywo49wyur Kategorî:Otêlên li Çekyayê 14 315724 1997957 2026-04-07T13:43:25Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997957 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997958 1997957 2026-04-07T13:44:59Z Avestaboy 34898 1997958 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêl li gorî welatan|Çekya]] nwopy977hzsl6cgq93i1zdng6pmgl9k 1998030 1997958 2026-04-07T14:54:19Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998030 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Çekyayê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Otêl li gorî welatan|Çekya]] 8t4l1lqz1cv32l5n4jqgorlt9cpsng2 Kategorî:Otêlên li Pragê 14 315725 1997959 2026-04-07T13:46:59Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêl li gorî bajaran|Prag]]" hat çêkirin 1997959 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêl li gorî bajaran|Prag]] peiioy8taqwdiq7hm7ykv1zoo7tnpuw 1997960 1997959 2026-04-07T13:48:40Z Avestaboy 34898 1997960 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêlên li Çekyayê]] [[Kategorî:Otêl li gorî bajaran|Prag]] 83jzpo3e5jsv2zdawr9t7kdxygxzyj5 Kategorî:Otêl li gorî bajaran 14 315726 1997961 2026-04-07T13:49:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997961 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997966 1997961 2026-04-07T13:53:19Z Avestaboy 34898 1997966 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1997967 1997966 2026-04-07T13:53:51Z Avestaboy 34898 1997967 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêl]] ejrcz70465cev5xbi80mrourhh8mhab Kategorî:2020î li Azerbaycanê 14 315727 1997963 2026-04-07T13:53:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:2020s in Azerbaijan]] hat çêkirin 1997963 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep Kategorî:Salên sedsala 21ê li Azerbaycanê 14 315728 1997964 2026-04-07T13:53:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Years of the 21st century in Azerbaijan]] hat çêkirin 1997964 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 1998029 1997964 2026-04-07T14:53:49Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998029 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li gorî welatan]] [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Asyayê]] [[Kategorî:Salên sedsala 21ê li Ewropayê]] d5jkrsq8rcrv2vyzka4s8s71yfjivg5 Kategorî:Otêlên li Skotlendayê 14 315729 1997968 2026-04-07T13:56:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997968 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997969 1997968 2026-04-07T13:57:42Z Avestaboy 34898 1997969 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1997970 1997969 2026-04-07T13:58:16Z Avestaboy 34898 1997970 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Skotlendayê li gorî cureyan]] 313es8khe3gimttoiwpaozy4mpkl29z 1997971 1997970 2026-04-07T13:59:02Z Avestaboy 34898 1997971 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Skotlendayê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî|Skotlenda]] gf46nabqbrgw49savi22xr5kwhrn6mp 1998027 1997971 2026-04-07T14:53:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998027 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Skotlendayê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî|Skotlenda]] [[Kategorî:Şirketên Skotlendayê li gorî endustriyan]] [[Kategorî:Turîzm li Skotlendayê]] eq6qaiy7awuvewt3lkbxhz7ckmveyam Kategorî:Otêlên li Edinburghê 14 315730 1997972 2026-04-07T14:01:14Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997972 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997973 1997972 2026-04-07T14:02:11Z Avestaboy 34898 1997973 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1997974 1997973 2026-04-07T14:03:21Z Avestaboy 34898 1997974 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêlên li Skotlendayê ]] memjk4ybdst1vo9xvfudzs1wyf0tg9h 1997975 1997974 2026-04-07T14:03:31Z Avestaboy 34898 1997975 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêlên li Skotlendayê]] b5yyqm1ps9ihatn0tejw3ociubs9kv5 1997976 1997975 2026-04-07T14:04:23Z Avestaboy 34898 1997976 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêlên li Skotlendayê|Edinburgh]] p3r1wege7w71p7547ijx2lfis944reb 1997988 1997976 2026-04-07T14:15:18Z Avestaboy 34898 1997988 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêlên li Skotlendayê|Edinburgh]] [[Kategorî:Avahiyên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran|Edinburgh]] 9xjcz1pjdy2pr508g80uh8jmnndg2jf 1997989 1997988 2026-04-07T14:15:51Z Avestaboy 34898 1997989 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêlên li Skotlendayê|Edinburgh]] [[Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran|Edinburgh]] o5d7noncedo9jaop7klgta4rqj7khkv 1998023 1997989 2026-04-07T14:52:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998023 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Edinburghê]] [[Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran|Edinburgh]] [[Kategorî:Otêlên li Skotlendayê|Edinburgh]] cjqpvgo8uxbrgmum07x0mvvpv52zupc Kategorî:Otêlên li Kardîfê 14 315731 1997977 2026-04-07T14:05:59Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997977 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997978 1997977 2026-04-07T14:06:51Z Avestaboy 34898 1997978 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1997979 1997978 2026-04-07T14:07:26Z Avestaboy 34898 1997979 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kardîfê]] pppxos68y09o97kultob20451lvelmq 1997980 1997979 2026-04-07T14:08:09Z Avestaboy 34898 1997980 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kardîfê]] [[Kategorî:Otêlên li Wêlsê]] 3t9a7ptac6od0fwuhlqrkx9rvw5fgx8 1997981 1997980 2026-04-07T14:09:20Z Avestaboy 34898 1997981 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Aboriya Kardîfê]] [[Kategorî:Avahiyên li Kardîfê]] [[Kategorî:Otêlên li Wêlsê]] j7diq2vlt3u9icm09152shomzvxe74e 1997986 1997981 2026-04-07T14:14:13Z Avestaboy 34898 1997986 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Aboriya Kardîfê]] [[Kategorî:Avahiyên li Kardîfê]] [[Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran]] [[Kategorî:Otêlên li Wêlsê]] 9zx9hv6197tamnljuuehbceq2k4kln3 1997987 1997986 2026-04-07T14:14:38Z Avestaboy 34898 1997987 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Aboriya Kardîfê]] [[Kategorî:Avahiyên li Kardîfê]] [[Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran|Kardîf]] [[Kategorî:Otêlên li Wêlsê]] 0tl1zwrp3o3asiyhz3zhbcwvflqwlgh Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran 14 315732 1997982 2026-04-07T14:10:39Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997982 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997983 1997982 2026-04-07T14:11:34Z Avestaboy 34898 1997983 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1997984 1997983 2026-04-07T14:12:12Z Avestaboy 34898 1997984 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî]] k480ycsqq6ruzvgnmditlujrisquhgu 1997985 1997984 2026-04-07T14:12:57Z Avestaboy 34898 1997985 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran]][[Kategorî:Otêlên li Keyaniya Yekbûyî]] b11j8jmdvh3urk9lcj4anvlf21wv8kw Kategorî:Goristanên li Kardîfê 14 315733 1997991 2026-04-07T14:18:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997991 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997992 1997991 2026-04-07T14:19:39Z Avestaboy 34898 1997992 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1997993 1997992 2026-04-07T14:20:20Z Avestaboy 34898 1997993 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kardîfê]] pppxos68y09o97kultob20451lvelmq 1997994 1997993 2026-04-07T14:21:01Z Avestaboy 34898 1997994 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kardîfê]] [[Kategorî:Goristanên li Wêlsê]] 3znfp0i4t5o8k8yfg5i3vgt25xgqdv9 1997995 1997994 2026-04-07T14:21:30Z Avestaboy 34898 1997995 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Kardîfê]] [[Kategorî:Goristanên li Wêlsê|Kardîf]] 8irj98rtwrudbq23jfg3abpvi38u966 Kategorî:Goristanên li Skotlendayê 14 315734 1997996 2026-04-07T14:23:41Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997996 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997997 1997996 2026-04-07T14:25:40Z Avestaboy 34898 1997997 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Skotlendayê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Dîn li Skotlendayê]] [[Kategorî:Goristanên li Keyaniya Yekbûyî|Skotlenda]] iwjnu9auuov0j8z0z9mbriu3kfv0j2g Kategorî:Goristanên li Edinburghê 14 315735 1997998 2026-04-07T14:26:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1997998 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1997999 1997998 2026-04-07T14:28:36Z Avestaboy 34898 1997999 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Edinburghê]] [[Kategorî:Goristanên li Skotlendayê|Edinburgh]] jnuhg2n5g9omphpahtq2d0jh61tz0go Kategorî:Avahiyên li Edinburghê 14 315736 1998000 2026-04-07T14:29:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998000 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998001 1998000 2026-04-07T14:30:35Z Avestaboy 34898 1998001 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Edinburgh]] 1yvs8fx9tq0pef3bru5dhif24ve1ffr Kategorî:Pirtûkxaneyên li Edinburghê 14 315737 1998002 2026-04-07T14:32:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998002 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998004 1998002 2026-04-07T14:33:31Z Avestaboy 34898 1998004 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1998005 1998004 2026-04-07T14:34:03Z Avestaboy 34898 1998005 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Edinburghê]] rm2isxw4o2i12ryqaypz4a3zffobqpd 1998041 1998005 2026-04-07T15:56:29Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998041 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Edinburghê]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Skotlendayê li gorî bajaran]] svlbvm7cbp38jo73vzctpwp8p6h6gdw Kategorî:Pirtûkxaneyên li Skotlendayê li gorî bajaran 14 315738 1998006 2026-04-07T14:37:07Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998006 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998007 1998006 2026-04-07T14:38:49Z Avestaboy 34898 1998007 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Skotlendayê li gorî bajaran]] ai9wspaq0snrwolqrtohogfzmv0rksr 1998008 1998007 2026-04-07T14:38:59Z Avestaboy 34898 1998008 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Skotlendayê]] sx8w54393uubtnj8l4bnjcpqhk7388f 1998040 1998008 2026-04-07T15:56:21Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998040 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Skotlendayê]] 858mxyer3lc3w4x6k7zgl6xjowrf9qp Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran 14 315739 1998009 2026-04-07T14:40:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998009 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998010 1998009 2026-04-07T14:41:01Z Avestaboy 34898 1998010 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1998011 1998010 2026-04-07T14:41:35Z Avestaboy 34898 1998011 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] loiui979qm4fpozql1mvtz01rmgdun1 1998012 1998011 2026-04-07T14:42:22Z Avestaboy 34898 1998012 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Keyaniya Yekbûyî li gorî bajaran]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] mjpol8iibkcv7o30j5ce2dbsa0qv17b Kategorî:Pirtûkxaneyên li Angolayê 14 315740 1998013 2026-04-07T14:44:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998013 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998014 1998013 2026-04-07T14:46:02Z Avestaboy 34898 1998014 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Angolayê li gorî cureyan]] [[Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê li gorî dewletan]] [[Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan|Angola]] 1ue42bo5fjpk17aa82j89lryc3w6mm3 Kategorî:Avahiyên li Angolayê li gorî cureyan 14 315741 1998015 2026-04-07T14:46:50Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998015 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998016 1998015 2026-04-07T14:48:07Z Avestaboy 34898 1998016 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Angolayê]] dlprklj1txf68qkx2i9cs8qbjg6g8a0 1998017 1998016 2026-04-07T14:48:45Z Avestaboy 34898 1998017 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Angolayê]] [[Kategorî:Avahî li gorî welatan û cureyan]] 8fm8g1ft8k6pjyaa03c2dti902wytdz Kategorî:Avahiyên li Angolayê 14 315742 1998018 2026-04-07T14:48:53Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998018 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998019 1998018 2026-04-07T14:49:45Z Avestaboy 34898 1998019 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 1998020 1998019 2026-04-07T14:50:17Z Avestaboy 34898 1998020 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahî li gorî welatan]] dpxznn5jv2b06wlh74xuo1w4yc63ydy 1998021 1998020 2026-04-07T14:50:56Z Avestaboy 34898 1998021 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li Afrîkayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Avahî li gorî welatan]] akerx1z3kjs1i8kwy50hhp089zia4nk 1998022 1998021 2026-04-07T14:52:02Z Avestaboy 34898 1998022 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Angola]] [[Kategorî:Avahiyên li Afrîkayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Avahî li gorî welatan]] hie4ytmulzkujjksnti5oueoxqfaxs2 Kategorî:Şirketên Skotlendayê li gorî endustriyan 14 315743 1998025 2026-04-07T14:53:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Companies of Scotland by industry]] hat çêkirin 1998025 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} 516lj31pk0p65hpncol26w6tb3cqahe Kategorî:Turîzm li Skotlendayê 14 315744 1998026 2026-04-07T14:53:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Tourism in Scotland]] hat çêkirin 1998026 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Skotlendayê]] [[Kategorî:Aboriya Skotlendayê]] [[Kategorî:Turîzm li Keyaniya Yekbûyî]] dxyc2znja46tswzuyce7n6pz54b1md8 1998054 1998026 2026-04-07T16:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998054 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Aboriya Skotlendayê]] [[Kategorî:Çanda Skotlendayê]] [[Kategorî:Turîzm li Keyaniya Yekbûyî]] 02pd0nqdufvuxayny69d7oxsfobdy9w Kategorî:Sedsala 21ê li Azerbaycanê 14 315745 1998028 2026-04-07T14:53:37Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:21st century in Azerbaijan]] hat çêkirin 1998028 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} k9w34ebspiolaytmq1bieg2sr28hxep 1998036 1998028 2026-04-07T15:53:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998036 wikitext text/x-wiki {{Otokat}} [[Kategorî:Hezarsala 3an li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Sedsala 21ê li Ewropayê]] 9sp4ax4li08b5gowpsw9q9w7tr9yt3r Kategorî:Şirketên Skotlendayê 14 315746 1998038 2026-04-07T15:53:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Companies of Scotland]] hat çêkirin 1998038 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} {{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2026}} 516lj31pk0p65hpncol26w6tb3cqahe Kategorî:Şirketên Keyaniya Yekbûyî li gorî endustriyan 14 315747 1998039 2026-04-07T15:54:06Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Companies of the United Kingdom by industry]] hat çêkirin 1998039 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Şirket li gorî welat û endustriyê]] [[Kategorî:Şirketên Ewropayê li gorî endustriyan]] [[Kategorî:Endustrî li Keyaniya Yekbûyî]] kwjovza9l72ulq4ouejarmvgfjbvgzf 1998094 1998039 2026-04-07T17:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998094 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Endustrî li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Şirketên Ewropayê li gorî endustriyan]] [[Kategorî:Şirket li gorî welat û endustriyê]] sasi6r0wcr69mxemj1aqttpnlvbqt6p Kategorî:Dîn li Skotlendayê 14 315748 1998042 2026-04-07T15:56:57Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Religion in Scotland]] hat çêkirin 1998042 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Çanda Skotlendayê]] [[Kategorî:Dîn li Keyaniya Yekbûyî]] 5md9a01fzsd2o5lz9mmxxp5ck0d7ukz Kategorî:Cihên turîstîk li Skotlendayê 14 315749 1998043 2026-04-07T15:57:02Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/category creator.py|Bot]]: Wekheva [[en:Category:Tourist attractions in Scotland]] hat çêkirin 1998043 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Skotlenda]] [[Kategorî:Turîzm li Skotlendayê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Keyaniya Yekbûyî]] jlnkoi5p2txozsn64d9o3h8c9b07d49 1998093 1998043 2026-04-07T17:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998093 wikitext text/x-wiki {{Standard-kat}} [[Kategorî:Cihên turîstîk li Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Skotlenda]] [[Kategorî:Turîzm li Skotlendayê]] 6wdnr0gsfne91m20qdfz7vvypb1r5mp Kategorî:Zarokên kurdên ku ji aliyê dewletan ve hatine kuştin 14 315750 1998055 2026-04-07T16:32:50Z Penaber49 39672 Rûpel bi "[[Kategorî:Zarok]]" hat çêkirin 1998055 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zarok]] hkdks8rtuqnz1usy906dl98gbcjcbrx Kategorî:Zarokên ku ji aliyê dewletan ve hatine kuştin 14 315751 1998056 2026-04-07T16:33:53Z Penaber49 39672 Rûpel bi "[[Kategorî:Zarok]]" hat çêkirin 1998056 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zarok]] hkdks8rtuqnz1usy906dl98gbcjcbrx Kategorî:Zarokên ku ji aliyê Tirkiyeyê ve hatine kuştin 14 315752 1998057 2026-04-07T16:34:06Z Penaber49 39672 Rûpel bi "[[Kategorî:Zarok]]" hat çêkirin 1998057 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zarok]] hkdks8rtuqnz1usy906dl98gbcjcbrx Kategorî:Zarokên qurbaniyên kuştinê 14 315753 1998059 2026-04-07T16:34:19Z Penaber49 39672 Rûpel bi "[[Kategorî:Zarok]]" hat çêkirin 1998059 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zarok]] hkdks8rtuqnz1usy906dl98gbcjcbrx Kategorî:Nivîskarên mecar 14 315754 1998068 2026-04-07T17:02:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998068 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998069 1998068 2026-04-07T17:04:30Z Avestaboy 34898 1998069 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Nivîskar |netewe=mecar |dewlet=mecaristan |serkategorî=}} [[Kategorî:Nivîskarên ewropî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Wêjeya mecarî]] s6zki6c7v4rthszrvn9o75utaezkmne Kategorî:Nivîskarên mecar ên jin 14 315755 1998070 2026-04-07T17:06:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998070 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998071 1998070 2026-04-07T17:07:42Z Avestaboy 34898 1998071 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên mecar li gorî pîşeyê]] [[Kategorî:Nivîskarên mecar]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]] igqjnlf9jd3k4dfm2jlwc6ya34qt5h7 1998072 1998071 2026-04-07T17:07:53Z Avestaboy 34898 1998072 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên mecar li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên mecar]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]] 1ki4aaahk1ds0zbsbk6ghwm1vwfeqfh 1998106 1998072 2026-04-07T18:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998106 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên mecar li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Nivîskarên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Nivîskarên mecar]] dh443uygs2b744hckzg6fz4v5k25ts2 Kategorî:Helbestvanên mecar 14 315756 1998073 2026-04-07T17:09:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998073 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998074 1998073 2026-04-07T17:10:54Z Avestaboy 34898 1998074 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Helbestvan |netewe=mecar |dewlet=mecaristan |serkategorî=nivîskar}} [[Kategorî:Helbestvanên ewropî]] 942mbve8uv81fxltv0j6yh5xg50z5d0 Kategorî:Nivîskarên mecar ên mêr 14 315757 1998075 2026-04-07T17:12:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998075 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998076 1998075 2026-04-07T17:14:08Z Avestaboy 34898 1998076 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên mecar]] [[Kategorî:Nivîskarên mêr li gorî neteweyan]] 8r72tu7kbxxtmefvqn8ameclb0nazhu Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Mecaristanê 14 315758 1998077 2026-04-07T17:16:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998077 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998078 1998077 2026-04-07T17:17:26Z Avestaboy 34898 1998078 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Nivîskarên mecar]] gocztf9oefk3jokekf8l1jvybkds0bp 1998079 1998078 2026-04-07T17:17:37Z Avestaboy 34898 1998079 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên mecar]] r1daz8oziq4aw57lubk20kw3rsejoo8 1998080 1998079 2026-04-07T17:18:56Z Avestaboy 34898 1998080 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mêcaristanê]] [[Kategorî:Nivîskarên mecar]] apjdj80b1q90esi2f7g6tuleu3iofr8 1998081 1998080 2026-04-07T17:19:21Z Avestaboy 34898 1998081 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] [[Kategorî:Nivîskarên mecar]] njjnr0b4hhmztn194hnny9epdndm6j7 Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê 14 315759 1998082 2026-04-07T17:19:33Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998082 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998083 1998082 2026-04-07T17:21:14Z Avestaboy 34898 1998083 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keyaniya Mêcaristanê]] gigstx02bew7xzig6bdymbljt8spm2g 1998084 1998083 2026-04-07T17:21:26Z Avestaboy 34898 1998084 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keyaniya Mecaristanê]] 75ct1i73d086twtr8aypgfai3u9h8b7 Kategorî:Helbestvanên ji Keyaniya Mecaristanê 14 315761 1998089 2026-04-07T17:28:16Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998089 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998090 1998089 2026-04-07T17:29:43Z Avestaboy 34898 1998090 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Mecaristanê]] fpdc54ck1rc5el4jutcnr3p8mh5xcjb 1998091 1998090 2026-04-07T17:30:26Z Avestaboy 34898 1998091 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Helbestvanên mecar]] [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Mecaristanê]] n2lcjszxmtohyftm3pcrxhu266vz4u8 Kategorî:Zimannasên ji Keyaniya Mecaristanê 14 315762 1998095 2026-04-07T17:32:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998095 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998096 1998095 2026-04-07T17:35:19Z Avestaboy 34898 1998096 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] jy9vocngupw74o30fbvufyz3sp2ck8u 1998114 1998096 2026-04-07T18:52:46Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 1998114 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] [[Kategorî:Zimannas li gorî neteweyan]] oezgws5pm3rd32cik48tt5vnqpzzvy4 Kategorî:Matematîknasên ji Keyaniya Mecaristanê 14 315763 1998098 2026-04-07T18:03:40Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998098 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998099 1998098 2026-04-07T18:05:44Z Avestaboy 34898 1998099 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] jy9vocngupw74o30fbvufyz3sp2ck8u Kategorî:Muzîkvanên ji Keyaniya Mecaristanê 14 315764 1998100 2026-04-07T18:11:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998100 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998101 1998100 2026-04-07T18:13:30Z Avestaboy 34898 1998101 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] jy9vocngupw74o30fbvufyz3sp2ck8u 1998102 1998101 2026-04-07T18:14:14Z Avestaboy 34898 1998102 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] [[Kategorî:Muzîkvanên mecar]] 4h616bsjm7wpi29wuafnkk9fl5zuy7a Kategorî:Siyasetmedaran ji Keyaniya Mecaristanê 14 315765 1998103 2026-04-07T18:17:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998103 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998104 1998103 2026-04-07T18:18:36Z Avestaboy 34898 1998104 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] jy9vocngupw74o30fbvufyz3sp2ck8u Kategorî:Serhildêrên ji Keyaniya Mecaristanê 14 315766 1998116 2026-04-07T19:10:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998116 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998117 1998116 2026-04-07T19:11:48Z Avestaboy 34898 1998117 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] jy9vocngupw74o30fbvufyz3sp2ck8u 1998123 1998117 2026-04-07T19:52:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin 1998123 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] [[Kategorî:Serhildêr li gorî neteweyan]] eo4jzjsll5mpin9i043lo02aitg8tye Kategorî:Hunermendên ji Keyaniya Mecaristanê 14 315767 1998118 2026-04-07T19:13:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 1998118 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998119 1998118 2026-04-07T19:14:15Z Avestaboy 34898 1998119 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] jy9vocngupw74o30fbvufyz3sp2ck8u 1998122 1998119 2026-04-07T19:52:33Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 1998122 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên mecar]] [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Mecaristanê]] 7gjdczospb13uv4pabxr93h2gws20qj Kelar 0 315768 1998177 2026-04-08T07:05:18Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1346068355|Kalar, Iraq]]" hatiye çêkirin 1998177 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1998178 1998177 2026-04-08T07:05:36Z Kurê Acemî 105128 1998178 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 1998179 1998178 2026-04-08T07:05:53Z Kurê Acemî 105128 1998179 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar fu9bld0x0e3huxabgutodsfd78zbooj 1998180 1998179 2026-04-08T07:06:40Z Kurê Acemî 105128 1998180 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: oiybkbeehefmsde5lmwmyk1flqovj6v 1998181 1998180 2026-04-08T07:06:52Z Kurê Acemî 105128 1998181 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) mwo1fxbst6pbwf64f8m5x6ookcaegc7 1998182 1998181 2026-04-08T07:07:39Z Kurê Acemî 105128 1998182 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] srhhj5g4ro29nm0mvom7itsv1qe1vsc 1998183 1998182 2026-04-08T07:07:47Z Kurê Acemî 105128 1998183 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. t9i73uh7tmgoa5e60dfh1ckwxncrk4p 1998184 1998183 2026-04-08T07:08:10Z Kurê Acemî 105128 1998184 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar dikeve rojavayê fkm0bbvrb8ywdfwg7r2bgqiyoqkmw1e 1998185 1998184 2026-04-08T07:08:21Z Kurê Acemî 105128 1998185 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê dthmmar1nskn8s7nor1poog2fzuju9q 1998186 1998185 2026-04-08T07:09:14Z Kurê Acemî 105128 1998186 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] li başûrê [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] pcc3lywmofisgtolwcz4yps8crx6lyn 1998187 1998186 2026-04-08T07:09:50Z Kurê Acemî 105128 1998187 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] qqs1mepne5xt9wmu9u669gov58c4x57 1998188 1998187 2026-04-08T07:10:09Z Kurê Acemî 105128 1998188 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata ewn8gz53jzlp7pnndfyrkbsj8z4fm21 1998189 1998188 2026-04-08T07:10:26Z Kurê Acemî 105128 1998189 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], negkuduayqd54lwvzarany9soohviwn 1998190 1998189 2026-04-08T07:10:46Z Kurê Acemî 105128 1998190 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û 23817l0wul3soxvo652vklv7currjqr 1998191 1998190 2026-04-08T07:11:51Z Kurê Acemî 105128 1998191 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire. pxryqv96l8qqkpymmbbecc8ychd249p 1998192 1998191 2026-04-08T07:12:17Z Kurê Acemî 105128 1998192 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire. == Çavkanî == j2eqvwpms0ir1rk3lwwq45c5qh1iuzt 1998193 1998192 2026-04-08T07:12:28Z Kurê Acemî 105128 1998193 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} rpcw04cgoqgiwz0hz28coy34kxu2uue 1998194 1998193 2026-04-08T07:13:05Z Kurê Acemî 105128 1998194 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] 4xdt8c1m4nhnq4vm8dgeh1ruah3w2y7 1998195 1998194 2026-04-08T07:14:07Z Kurê Acemî 105128 1998195 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} Kelar (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] 2nz1vt0ucrh2nv4ai7uh2cktbxgnuip 1998196 1998195 2026-04-08T07:14:20Z Kurê Acemî 105128 1998196 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire. == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] k9t2qo76v8ef4z0yjh4c1a0fg8h6739 1998197 1998196 2026-04-08T07:15:09Z Kurê Acemî 105128 1998197 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref> https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] jsdaprm6bsfz3foa59apfqwwh6lt4cl 1998198 1998197 2026-04-08T07:15:23Z Kurê Acemî 105128 1998198 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref> https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] 0onf3pqogi37veyprv7xqf63hfdsyl0 1998212 1998198 2026-04-08T07:47:44Z Penaber49 39672 1998212 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], li rojhilata [[Kifrî]], û rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] yê [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref>{{Cite web |url=https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar |sernav=Kalar {{!}} Unbelievable Kurdistan - Official Tourism Site of Kurdistan}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] gtidn3rraduavg7s5ntpehsvkkw00kl 1998213 1998212 2026-04-08T07:48:57Z Penaber49 39672 1998213 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] de ye ku li rojhilata [[Kifrî]] yê û li rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ya [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref>{{Cite web |url=https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar |sernav=Kalar {{!}} Unbelievable Kurdistan - Official Tourism Site of Kurdistan}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] 37ddwjnmyl82s9bfa9pa2zz10q1paf4 1998235 1998213 2026-04-08T08:12:14Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Valahiya agahîdankê standard kir.) 1998235 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] de ye ku li rojhilata [[Kifrî]] yê û li rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ya [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar |sernav=Kalar {{!}} Unbelievable Kurdistan - Official Tourism Site of Kurdistan }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] 2epfpqdcjurvcgs6kl01kbqlzpdt9b0 1998315 1998235 2026-04-08T10:41:58Z Kurê Acemî 105128 1998315 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] de ye ku li rojhilata [[Kifrî]] yê û li rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ya [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar |sernav=Kalar {{!}} Unbelievable Kurdistan - Official Tourism Site of Kurdistan }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] d2l08nf7atl8mcx1vo1y4pxvp1fa9l5 1998337 1998315 2026-04-08T11:12:09Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 1998337 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] de ye ku li rojhilata [[Kifrî]] yê û li rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ya [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar |sernav=Kalar {{!}} Unbelievable Kurdistan - Official Tourism Site of Kurdistan }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] 8ybdisu27ky3ltitjgjgyar75gy1w7z Kategorî:Folklor 14 315769 1998215 2026-04-08T07:57:19Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Folklor]] weke [[Kategorî:Zargotin]] guhart 1998215 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Zargotin}} 437hduyynisixvppdrt7y2n6qshc8o6 Gotûbêja kategoriyê:Folklor 15 315770 1998217 2026-04-08T07:57:19Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Folklor]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotin]] guhart 1998217 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotin]] aa7hsitub2l7c2au74w9c4j8bggx1mh Kategorî:Folklor li gorî herêman 14 315771 1998258 2026-04-08T08:22:11Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Folklor li gorî herêman]] weke [[Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] guhart 1998258 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Zargotin li gorî herêman}} gaaglsih26n5o72nk7s1u8t8wloyzrs Gotûbêja kategoriyê:Folklor li gorî herêman 15 315772 1998260 2026-04-08T08:22:11Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Folklor li gorî herêman]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotin li gorî herêman]] guhart 1998260 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotin li gorî herêman]] oz1rejh79uptq9pdrqqfg86dakfhsvr Serpêla zehaw 0 315773 1998265 2026-04-08T08:23:02Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Serpêla zehaw]] weke [[Serpêla Zehaw]] guhart 1998265 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Serpêla Zehaw]] ndoc1eciru3x1ptudzt1ocj75wjhs9q Gotûbêj:Serpêla zehaw 1 315774 1998267 2026-04-08T08:23:02Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Serpêla zehaw]] weke [[Gotûbêj:Serpêla Zehaw]] guhart 1998267 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Serpêla Zehaw]] nu3d02tf8wmju0iq7q1dqo103r2hpkl Kategorî:Folklora asyayî 14 315775 1998286 2026-04-08T08:30:04Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Folklora asyayî]] weke [[Kategorî:Zargotina asyayî]] guhart 1998286 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Zargotina asyayî}} 1639zp50ltsx7wzm7oea5a8863vlq7x Gotûbêja kategoriyê:Folklora asyayî 15 315776 1998288 2026-04-08T08:30:05Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Gotûbêja kategoriyê:Folklora asyayî]] weke [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotina asyayî]] guhart 1998288 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêja kategoriyê:Zargotina asyayî]] pj3ddv1wgnco8jailgd3fbd9uczjn5a Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn 14 315777 1998297 2026-04-08T08:35:52Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] weke [[Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] guhart 1998297 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn}} 6z3o2fnjygtm7tope8sg370s3bu5g62 Krît 0 315778 1998323 2026-04-08T10:49:26Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Krît]] weke [[Girît]] guhart: Ji bo ku çavkanî ji wê navê re heye 1998323 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Girît]] bf7uyhhd4s0busydv9md09vyypo6t0m Gotûbêj:Krît 1 315779 1998325 2026-04-08T10:49:27Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Krît]] weke [[Gotûbêj:Girît]] guhart: Ji bo ku çavkanî ji wê navê re heye 1998325 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Girît]] cldtf9p5ak52t0n5jwqa7hpadabmh4e Deryaya Krîtê 0 315780 1998345 2026-04-08T11:14:53Z Kurê Acemî 105128 Kurê Acemîî/ê navê [[Deryaya Krîtê]] weke [[Deryaya Girîtê]] guhart 1998345 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Deryaya Girîtê]] 2s625y9kmybsfh14pkku7q8qoa95h0n